Volume 41, Issue 6 (2024)

  1. RESEARCH ON THE APPLICATION OF ROTARY COMPRESSORS IN GAS TRANSMISSION SYSTEMS

    Authors: Shikar Mammadov, Agakishi Mammadov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-01

    Year: 2024 Pages: 6-14

    Show abstract

    Abstract: The article provides an analysis of the operating conditions of compressors used for gas transportation in the Azerbaijani gas industry and explores ways to effectively utilize them. It discusses primarily the types, technical specifications, constructions, and application areas of rotary compressors employed in the gas industry. Additionally, information is provided about various types of rotary compressors, including rotary-vane, screw, twin-screw, and scroll compressors.

    Keywords: gas, vane, screw, rotor, scroll, compressor, cylinder, pressure, piston

  2. PROSPECTS FOR THE USE OF GAS TURBINE CENTRIFUGAL COMPRESSOR UNITS AT OIL AND GAS FACILITIES

    Authors: Hacıbaba Huseynov, Mehdi Jafarov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-03

    Year: 2024 Pages: 27-34

    Show abstract

    Abstract: The article is devoted to the study of gas turbine compressor units and, on the basis of this, the determination of technological, parametric and specific criteria and features of the use of gas turbine centrifugal compressor units in gas transmission systems and underground gas reservoirs. For this purpose, the advantages and disadvantages of gas turbine compressor units are analyzed. Comparative information is provided on the use of centrifugal, piston and screw compressors, which are often used in the oil and gas industry. The influence of the supply limit and supply volume, production time, and maintenance procedures on the choice of compressor type is shown. shown. A number of gas turbine compressor stations currently operating in Azerbaijan have been reported. The problems of gas lift operation of wells and the use of gas turbine centrifugal compressor devices in gas transmission systems and underground gas storage facilities have been studied from the point of view of technological, parametric and specific criteria, the unique characteristics of each system have been determined, and the unique characteristics of each system have been determined. Recommendations for pre-design studies have been developed for the purpose of using gas turbine centrifugal compressor devices in various systems.

    Keywords: gas turbine, compressor, gas lift system, gas transport, underground gas storage

  3. HOMES OF OUR TIME: THE POWER AND POTENTIAL OF SMART HOME TECHNOLOGY

    Authors: Tofig Babayev, Nurjan Talibli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-04

    Year: 2024 Pages: 35-42

    Show abstract

    Abstract: In an era dominated by technological development, our living spaces are experiencing radical changes. Thus, smart home technology is a concept that has turned from a futuristic idea into a material reality. In the article that we present today, we can give the idea of "how we can make our homes profitable" by talking about the advantages, power and potential of Smart homes. As the beginning of the smart home concept, the concept of home automation, which aims to simplify and improve the tasks done in our daily lives, is making a comeback. On the other hand, in the development of Internet of Things and Artificial Intelligence, it is the Smart Home concept that has helped to further improve. Central to smart home technology is the integration of IoT devices. From smart thermostats to voice assistants, all devices communicate with each other, and as a result of these connections, the smart home concept becomes even more functional. It can also be said that smart home technology is dominated by communication and control. Thus, all intelligent things created are connected to each other through the internet network. As a result, it becomes easier to activate voice commands through Siri, Alexa and other smart assistants built into smartphones.

  4. SAHİBKARLIĞIN İNKİŞAFINDA BİZNES MÜHİTİNİN ƏHƏMİYYƏTİ

    Authors: Zülfiqar İbrahimli, Aysel Yüsubova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-05

    Year: 2024 Pages: 43-51

    Show abstract

    Abstract: Təqdim edilən məqalədə sahibkarlığın inkişafında biznes mühitinin əhəmiyyəti araşdırılmışdır. Biznes mühiti həm fəaliyyətinə təsir göstərən, həm onların aradan qaldırılması, həm də ki, uyğunlaşdırılması məqsədilə idarəetmə qərarlarının qəbul olunmasını əsas götürən amillərin məcmusudur. Belə ki, sahibkarlara qarşılarına qoyduqları məqsədə nail olmaqda, eləcə də uğur qazanmağa imkan verən subyektiv və obyektiv amillərin inteqrasiya edilmmiş formasıdır. Maliyyə vəziyyətinin qiymətləndirilməsi müəssisənin inkişaf strategiyasını müəyyən etməyə imkan verir. Belə proqnoz istehsalın inkişafında əlverişsiz amilləri aradan qaldırmağa, bazar şəraitində mühüm olan müəssisə idarəetmə strategiyasını vaxtında, obyektiv şəkildə tənzimləməyə gətirib çıxarır.

    Keywords: sahibkarlıq, kiçik və orta biznes, biznes mühiti, iqtisadi proses, sahibkarlar

  5. MALİYYƏ XİDMƏTLƏRİNİN MÖVCUD VƏZİYYƏTİ VƏ PROBLEMLƏRİNİN TƏHLİLİ

    Authors: Rasim Abbasov, Nilufər Cəfərova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-06

    Year: 2024 Pages: 52-60

    Show abstract

    Abstract: Dövlət maliyyə nəzarəti sistemi iqtisadi islahatların uğurla həyata keçirilməsinin mühüm şərti olmaqla, iqtisadi sahədə korrupsiyaya və qanun pozuntularına qarşı mübarizədə səmərəli vasitədir. Belə bir dövlət maliyyə nəzarəti sisteminin yaradılması Azərbaycan iqtisadiyyatının gələcək inkişafı üçün həlledici amil hesab edilməlidir. Bu missiyanın uğurla həyata keçirilməsi üçün kompleks tədbirlər həyata keçirilib. İqtisadi gərginliklər dövlət gəlirlərinin azalmasına və xərclərin artmasına səbəb ola bilər ki, bu da potensial olaraq büdcə kəsirinə səbəb ola bilər. Bu da öz növbəsində dövlət sektoru üçün borcun səviyyəsinin yüksəlməsinə gətirib çıxara bilər ki, bu da həmin borcun xidmət xərclərinin artması ilə müşayiət olunur və nəticədə ölkənin ümumi borcunun artması ilə nəticələnir. Ona görə də hökumətin büdcəsini diqqətlə idarə etmək vacibdir. Azərbaycan Respublikasında maliyyə nəzarəti orqanlarının əsas məqsədi daxil olan gəlirləri vaxtında və qanuni qaydada tənzimləmək, eyni zamanda büdcə vəsaitlərinin məsuliyyətli xərclənməsinə şərait yaratmaqdır. Hazırda maliyyə nəzarətinin həyata keçirilməsində mühüm problemlərdən biri standartlaşdırılmış təlimat və metodların olmamasıdır. Bu uyğunsuzluq nəinki tənzimləyici orqanlar arasında uyğunsuzluqlara gətirib çıxarır, həm də daxili və xarici maliyyə nəzarətində iştirak edən təşkilatlar arasında ziddiyyətlər yaradır. Maliyyə nəzarəti sisteminin səmərəli fəaliyyətinin əsas problemlərindən biri maliyyə və büdcə qanunvericiliyinin pozulması ilə bağlı görülən adekvat tədbirlərin kifayət qədər yumşaq xarakter daşımasıdır. Maliyyə nəzarətinin gələcək inkişafı və onun rasionallığı dövlətin qanunvericilik bazasının dövrün tələblərinə uyğun təkmilləşdirilməsi ilə bilavasitə bağlıdır. Maliyyə nəzarətini tənzimləyən normativ baza bu nəzarətin demokratik dövlət prinsiplərinə uyğun keyfiyyətcə yeni səviyyəyə keçməsini təmin etməlidir.

    Keywords: maliyyə, mövcud vəziyyət, problem, təhlil

  6. DÜNYA ÖLKƏLƏRİNİN KLASTERLƏŞMƏ MODELLƏRİNİN TƏCRÜBƏSİNİN TƏHLİLİ

    Authors: Esmira Məmmədova, Fərid Əlizadə

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-07

    Year: 2024 Pages: 61-72

    Show abstract

    Abstract: Klasterləşmə, çağdaş iqtisadi inkişafın əsas sütunlarından biri kimi qəbul edilir. Keçmişdə klasterlər, bazarın təbii inkişafı nəticəsində meydana gəlsə də, bu gün dövlətlər klasterlərin iqtisadiyyata olan müsbət təsirlərini dərk edərək, onların yaranmasına və inkişafına bilərəkdən müdaxilə edirlər. Klasterlərin qurulması, dövlət siyasətlərinin və yenilikçi inkişaf strategiyalarının tətbiqi ilə sıx bağlıdır. İnfrastrukturun paylaşılması, istehsalat zəncirlərinin optimallaşdırılması və təchizatçılarla sıx inteqrasiya, böyük şirkətlər ilə əməkdaşlıq edən klasterlər üçün hayati önəm daşıyır. Dünya praktikası, klasterləşmənin regional inkişaf siyasətləri vasitəsilə ərazilərin və istehsalat komplekslərinin rəqabət gücünü artırmaqda mühüm rol oynadığını təsdiqləyir. Inkişafmiş etmiş ölkələrdə, sənaye klasterləri artıq biznes quruluşunun standart bir modeli olaraq qəbul edilmişdir. Klasterlərin qurulması və idarə edilməsi üçün qlobal miqyasda qəbul edilmiş bir standart yoxdur; hər bir ölkə öz iqtisadi və sosial şəraitinə uyğun özünəməxsus klaster modellərini inkişaf etdirir. Ölkələr üçün klasterləşmə modellərinin təhlili iqtisadi göstəricilər, sosial ölçülər və ya siyasi strukturlar kimi müxtəlif amillərdə oxşarlıqlar əsasında millətlərin qruplaşdırılmasını nəzərdə tutur. Bu proses ölkələr arasında nümunələri və münasibətləri müəyyən etməyə kömək edir, müqayisəli araşdırmalara və siyasət anlayışlarına kömək edir. Əvvəlcə adambaşına düşən ÜDM, əhalinin demoqrafik göstəriciləri, insan inkişafı indeksləri, siyasi sabitlik və ticarət göstəriciləri kimi ölkələrin çoxsaylı xüsusiyyətlərinə dair məlumatlar toplanır. K-means klasterləşdirmə və ya iyerarxik klasterləşmə kimi maşın öyrənmə alqoritmlərindən istifadə edərək, ölkələr bu xüsusiyyətlərə əsasən qruplara qruplaşdırılır. Klasterlərin sayı dirsək üsulu və ya siluet analizi kimi üsullarla əvvəlcədən müəyyən edilə və ya müəyyən edilə bilər. Klasterlər formalaşdıqdan sonra analitiklər hər bir klasterin xüsusiyyətlərini daha dərindən öyrənirlər. Mənalı fikirlər əldə etmək üçün klasterlər daxilində ümumi cəhətləri və aralarındakı fərqləri araşdırırlar. Məsələn, klaster adambaşına düşən ÜDM-i yüksək, işsizlik səviyyəsi aşağı və inkişaf etmiş infrastruktura malik inkişaf etmiş ölkələrdən ibarət ola bilər, digər klaster isə aqrar iqtisadiyyatları, aşağı İİİ göstəriciləri və yüksək gəlir bərabərsizliyi olan inkişaf etməkdə olan ölkələri əhatə edə bilər. Bu klasterlərin təhlili siyasətçilərə, iqtisadçılara və tədqiqatçılara qlobal tendensiyalar, regional qeyri-bərabərlik və inkişaf trayektoriyaları haqqında nüanslı anlayış əldə etməyə kömək edir. O, xüsusi klasterlərin ehtiyaclarına uyğunlaşdırılmış məqsədyönlü müdaxilələrə, siyasət tövsiyələrinə və strateji planlaşdırmağa imkan verir. Bundan əlavə, klasterləşdirmə modellərinin davamlı qiymətləndirilməsi və təkmilləşdirilməsi onların inkişaf edən qlobal dinamikanı ələ keçirmək üçün aktuallığını və dəqiqliyini təmin edir.Yadda saxlamaq lazımdır ki, bu modellər sadələşdirilmişdir və ayrı-ayrı ölkələr həmişə müəyyən edilmiş klasterlərə tam uyğun gəlməyə bilər. Nəhayət, klasterləşdirmə modelləri dünya ölkələrinin mürəkkəb sosial-iqtisadi mənzərəsini təhlil etmək və anlamaq üçün dəyərli çərçivə təmin edir və qlobal rifahın yaxşılaşmasına səbəb ola biləcək qərarların qəbul edilməsinə kömək edir.

    Keywords: klister, liberal klaster strategiyası, dirijistik klaster siyasəti, klasterlərin baza modelləri, iqtisadi klasterləşmə, innovasiya indeksi

  7. ANOMALİYALARIN AŞKARLANMASI ÜSULLARI ÜZRƏ TƏDQİQAT

    Authors: Həsən Paşayev, Heydər Vəliyev, Cavad Alışanzadə, Riyad Nağıyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-08

    Year: 2024 Pages: 73-82

    Show abstract

    Abstract: Müasir texnologiya və sahələrdə anomaliyaların tanınması və qiymətləndirilməsi mühüm məsələdir. Bunun kibertəhlükəsizlik, tibbi diaqnostika, maliyyə analitikası və digər sahələrdə təhlükəsiz və səmərəli qərar qəbuletmə proseslərinin təmin edilməsinə təsiri var. Kibertəhlükəsizlikdə şəbəkələrdəki anormal aktivlər, məxfiliyin qorunması sistemlərinin potensial pozuntuları və virus infeksiyaları kimi anomaliyaları müəyyən etmək çox vacibdir. Öyrənmə alqoritmləri, nümunələrin müqayisəsi, giriş protokoluna nəzarət, analitika və s. kimi texnologiyalardan istifadə olunur. Bu, potensial təhlükələrin tez tanınması və onlara cavab verilməsində mühüm rol oynayır. Tibb sahəsində MRT, CT və digər diaqnostik testlər zamanı anormallıqların tanınması çox vacibdir. Həkimlər anormal vəziyyətləri və təhlükəli məlumatları müəyyən etmək üçün maşın öyrənmə alqoritmlərindən istifadə edirlər. Bu, müalicə proseslərinin müəyyən edilməsi və monitorinqi üçün vacibdir. Bu məqalə müxtəlif sahələrdə anomaliyaların aşkarlanması üçün istifadə olunan texnologiyalar və yanaşmalar haqqında ətraflı məlumat verir. Anomaliyaların tanınması müxtəlif sahələrdə insan təhlükəsizliyi və məlumatların qorunmasında mühüm rol oynayır. Bu mühüm mövzu üzrə əlavə tədqiqat və inkişaf gələcəkdə daha səmərəli və təhlükəsiz sistemlərin inkişafına kömək edəcəkdir.

    Keywords: Anomaliyalar, aşkarlama, kiberhücum, təhlükəsizlik

  8. HİDROTEXNİKİ QURĞULARA TƏSİR EDƏN XARİCİ QÜVVƏLƏRİN TƏDQİQİ

    Authors: İzzət Musazadə, Vahid Mustafayev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-09

    Year: 2024 Pages: 83-90

    Show abstract

    Abstract: Tədqiqat müxtəlif xarici qüvvələrin hidrotexniki qurğulara təsirini araşdırır. Fərqli sənaye tətbiqlərində əsas olan hidrotexniki qurğular ətraf mühitin stresləri, mexaniki vibrasiyalar və istilik dalğalanmaları kimi xarici qüvvələrə həssasdır. Biz bu qüvvələrin və onların hidrotexniki qurğular sisteminin səmərəliliyinə, təhlükəsizliyinə və uzunömürlülüyünə təsirlərinin hərtərəfli təhlilini apardıq. Tədqiqat eksperimental məlumatları, simulyasiya modellərini və nümunə araşdırmalarını özündə birləşdirən qarışıq metodlardan istifadə edir. Nəticələrimiz xarici qüvvələrin nasoslar, klapanlar və boru xətti kimi komponentlərə əhəmiyyətli təsirini vurğulayır və potensial performansın azalmasına və ya sıradan çıxmasına səbəb olur. Məqalə həmçinin sistemin dayanıqlığını artırmaq üçün qabaqcıl materiallar, dizayn dəyişiklikləri və texniki xidmət protokolları daxil olmaqla, təsirin azaldılması strategiyalarını təklif edir. Tədqiqat real vaxt rejimində monitorinqin və adaptiv idarəetmə mexanizmlərinin əhəmiyyətini vurğulayaraq hidrotexniki qurğular sistemlər və xarici qüvvələr arasında dinamik qarşılıqlı əlaqəni daha da araşdırır. Qabaqcıl diaqnostika alətləri və proqnozlaşdırıcı analitika vasitəsilə tədqiqat proaktiv tədbirlərin potensial sistem pozuntularını qabaqlayıcı şəkildə necə həll edə biləcəyini nümayiş etdirir. Bundan əlavə, tədqiqat materialın bütövlüyünə və hidrotexniki qurğuların əməliyyat səmərəliliyinə xarici qüvvələrin uzunmüddətli təsirlərini araşdırır. Tapıntılar tikinti, istehsal və aerokosmik kimi sektorlar üçün fərdi həllər təklif edərək, sənaye üçün xüsusi uyğunlaşmalara ehtiyac olduğunu vurğulayır.

    Keywords: Hidrotexniki qurğular sistemləri, Xarici qüvvələr, Ekoloji Stressorlar, Mexanik Vibrasiya,Termal dalğalanmalar

  9. ƏT EMALI MÜƏSSISƏLƏRINDƏ HACCP SISTEMININ TƏTBIQI MƏSƏLƏLƏRININ TƏDQIQI

    Authors: Şəhla Yusifzadə, Mehdi Abbas

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-10

    Year: 2024 Pages: 91-99

    Show abstract

    Abstract: Bu məqalədə Azərbaycan Respublikasında qüvvəyə minmiş "Qida təhlükəsizliyi haqqında" qanunda qida və yem məhsullarının istehsalı və emalı ilə məşğul olan qida subyektlərinin öz qida obyektlərində HACCP-a əsaslanan prosedurları tətbiq etmələri və buna əsaslanan qida təhlükəsizliyi daxili nəzarət sisteminə malik olmaları ilə əlaqədar atılan addımlardan, bu istiqamətdə görüləcək işlərdən bəhs edilir. Ət məhsullarının keyfiyyəti və təhlükəsizliyi əhəmiyyətli dərəcədə həm ilkin xammalın keyfiyyətindən, həm də istehsalda sanitar-gigiyena normativlərinə ciddi əməl edilməsindən, texnoloji proseslərdən, saxlanma şəraitindən, saxlanma müddətindən, daşınma və realizasiya şəraiti və rejimlərindən asılıdır.

    Keywords: HACCP, keyfiyyət, təhlükə təhlili, qida məhsulları, ÜTT, USDA, EFSA, ət emalı

  10. SAHİBKARLIQ SUBYEKTLƏRİ ÜÇÜN MALİYYƏ HESABATLARININ BEYNƏLXALQ STANDARTLARININ TƏTBİQİ İLƏ BAĞLI MÜHASİBAT UÇOTUNDA KEYFİYYƏT XÜSUSİYYƏTLƏRİNİN ARTIRILMASI

    Authors: Elxan Cəfərov, Mehdi Heydərli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-11

    Year: 2024 Pages: 100-109

    Show abstract

    Abstract: Mühasibat uçotu sahəsində qeyri-maddi aktivlərin dəqiq təqdim edilməsi müəssisələrin həqiqi dəyərini və fəaliyyətini əks etdirmək üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bu tədqiqat Kiçik və Orta Biznes Subyektləri üçün Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarının 18-ci Bölməsində qeyd edildiyi kimi “Qudvildən başqa qeyri-maddi aktivlər” standartının tətbiqinin əhəmiyyətini araşdırır. Məqsəd bu standartlara riayət edilməsinin təşkilatlar daxilində mühasibat uçotu təcrübələrinin keyfiyyətini necə yüksəldə biləcəyini aydınlaşdırmaqdır. Bu tədqiqat KOS üçün IFRS-ə uyğun olaraq patentlər, ticarət nişanları və əqli mülkiyyət hüquqları kimi qudvildən başqa qeyri-maddi aktivlərin tanınması və ölçülməsinin konseptual çərçivəsini və praktiki nəticələrini araşdırır. Standartlaşdırılmış hesabat qaydalarına riayət etməklə, müəssisələr maliyyə hesabatlarında şəffaflığı, müqayisəliliyi və etibarlılığı təmin edə, bununla da investorların inamını gücləndirə və məlumatlı qərarların qəbulunu asanlaşdıra bilərlər. Bundan əlavə, tədqiqat qiymətləndirmə metodologiyaları, dəyərsizləşmənin qiymətləndirilməsi və açıqlama tələbləri daxil olmaqla, bu standartların tətbiqi zamanı qarşıya çıxan çətinliklər və mürəkkəblikləri müzakirə edir. Hərtərəfli təhlil və nümunə araşdırmaları vasitəsilə o, risklərin azaldılmasında və maliyyə hesabatlarının düzgünlüyünün artırılmasında peşəkar mühakimə, təcrübə və möhkəm daxili nəzarətin vacibliyini vurğulayır. Nəhayət, tədqiqat davamlı təhsil, təlim və maraqlı tərəflər, o cümlədən tənzimləyicilər, standart təyin edənlər, mühasibat uçotu mütəxəssisləri və biznes qurumları arasında əməkdaşlıq vasitəsilə mühasibat uçotunun keyfiyyətinin davamlı təkmilləşdirilməsini müdafiə edir. Ən yaxşı təcrübələri mənimsəməklə və inkişaf edən standartlardan ayaqlaşaraq, təşkilatlar bugünkü dinamik biznes mühitində böyümə, innovasiya və rəqabət üstünlüyü əldə etmək üçün qeyri-maddi aktivlərdən səmərəli istifadə edə bilərlər.

    Keywords: MHBS, KOS, keyfiyyət xüsusiyyətləri, mühasibat uçotu, qeyri-maddi aktivlər, qudvil

  11. DİZEL YANACAĞININ QƏLƏVİ İLƏ TƏMİZLƏNMƏSİ

    Authors: Elvira Hüseynova, Mirəli Mirheydərli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-12

    Year: 2024 Pages: 110-122

    Show abstract

    Abstract: Dizel yanacağının qələvi ilə təmizlənməsi üzrə tədqiqatın annotasiyası dizel yanacağının təmizlənməsi və keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması üçün qələvi maddələrdən istifadənin innovativ yanaşmasına yönəlib. Bu təmizlənmə üsulu yanacaq məhsuldarlığını pisləşdirən, mühərrik aşınmasına səbəb olan turşular, rütubət və digər zərərli üzvi birləşmələri aradan qaldırmaq və zərərsizləşdirmək məqsədi daşıyır. Tədqiqatın əsasını dizel çirkləndiriciləri ilə qələvi materiallar arasında kimyəvi qarşılıqlı əlaqənin ətraflı tədqiqi, təmizləmə zamanı müxtəlif qələvi maddələrin səmərəliliyinin qiymətləndirilməsi təşkil edir. Məqalədə kükürddən təmizlənmiş dizelin kalium hidroksid və ya natrium hidroksid kimi qələvi məhlulu ilə işlənməsi əhatə olunmuşdur. Dizel yanacağında hələ də mövcud olan hər hansı bir turşu birləşmələri qələvi ilə reaksiyaya girərək suda həll olunan duzlar yaradır. Daha sonra dizel yanacağını yuyaraq bu duzlardan çıxarmaq olar. Qələvi ilə təmizləmə proseduru zamanı yığılan duzlardan xilas olmaq üçün təmizlənmiş dizel yanacağı su ilə yuyulur. Bu mərhələ dizel yanacağının keyfiyyətinin yaxşılaşmasına və kükürd səviyyəsinin davamlı olaraq azalmasına kömək edir. Qələvi ilə təmizləmənin sonunda məqsədli məhsullar və tullantı alınır.

    Keywords: qələvi, dizel yanacağı, təmizləmə, ekoloji səmərəlilik, maddə

  12. ƏMƏK MÜNASİBƏTLƏRİNİN TƏNZİMLƏNMƏSİNDƏ İQTİSADİ MEXANİZM: İSTEDADLARIN İDARƏ EDİLMƏSİNDƏ İŞÇİLƏRİN MOTİVASİYASI

    Authors: Mirzəbala Poladov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-13

    Year: 2024 Pages: 123-130

    Show abstract

    Abstract: Tədqiqatın məqsədi - Müəssisələrin rəqabət üstünlüyü əldə etmək üçün ehtiyac duyduqları texniki avadanlıqla yanaşı, bilikli, yüksək ixtisaslı və bacarıqlı işçilərə ehtiyacı olduğu üçün insan resurslarının idarə edilməsinə daha çox ehtiyac duyulduğu aşkar edilmişdir. Bu tədqiqatın məqsədi strateji insan resurslarının idarə edilməsi kontekstində istedad idarəçiliyinin motivasiyaya təsirini araşdırmaqdır. Tədqiqat metodologiyası – Yerli şirkətlərin əməkdaşları arasında tədqiqatda iştirak edən könüllülər arasında sorğunun tətbiqi ilə məlumatlar toplanmışdır. Sorğular iştirakçılara üz-üzə, elektron poçt və internet vasitəsilə çatdırılmış və məlumatlar bu yolla əldə edilmişdir. Təcrübə baxımından tədqiqatın əhəmiyyəti – İşçinin motivasiyası iş, onun işi qavrayışı və təşkilati dəyişənlərlə birlikdə təsirlənir və müəyyən edilir. İstedadların idarə edilməsi bu amilləri layihələndirən, planlaşdıran və həyata keçirən bir struktur olaraq işçilərin motivasiyasında birbaşa təsirli amildir. Effektiv istedad idarəçiliyi ilə müəssisələrdə işçilərin motivasiyası əhəmiyyətli dərəcədə artırıla bilər. Bu nöqtədə araşdırma işçilərin motivasiyası ilə istedadın idarə edilməsi arasında mümkün təsirlərin ortaya çıxarılması baxımından çox əhəmiyyətlidir.

    Keywords: Şirkət, Strateji insan resursları, İstedadların idarə edilməsi, motivasiya, işçilər

  13. RİSK İDARƏETMƏ SİSTEMİNİN FORMALAŞDIRILMASI

    Authors: Nicat Abbasov, Murad Zeynalzadə

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-14

    Year: 2024 Pages: 131-139

    Show abstract

    Abstract: Risklərin idarə edilməsi sisteminin yaradılması metodologiya, proqramlar, informasiya vasitələri, kadrlar, proseslər və infrastruktur tələb edir. Sistem müəssisənin idarəetmə sisteminə inteqrasiya edilməlidir. Metodologiya və idarəetmə səviyyəsi ilə bağlı problemlərə baxmayaraq, real sektorda risklərin idarə edilməsi sistemlərinin tətbiqi üzrə artıq müsbət təcrübə mövcuddur ki, bu da belə sistemlərin formalaşdırılması prosedurlarının işlənib hazırlanmasına imkan verir. Müəssisələrdə risklərin idarə edilməsi sistemləri risklərin tərkibi, onlara təsiri, təşkili üsulları kimi parametrlərə görə fərqlənir. Real sektorda müxtəlif risklərin idarə edilməsi sistemlərinin təhlili əsasında onların konfiqurasiyasına təsir edən amillər müəyyən edilmişdir. Bu amillərə müəssisənin konfiqurasiyası, həyat dövrü mərhələsi, rəhbərliyin riskdən xəbərdarlığı, regional xüsusiyyətlər və s. daxildir. Risklərin idarə edilməsində transformasiya banklara kommersiya artımında fəal iştirak etmək və müştəri münasibətlərini yaxşılaşdırmaq imkanı verir. O, həmçinin risklərin idarə edilməsi funksiyalarını təkmilləşdirmək üçün qabaqcıl texnologiyalardan istifadənin vacibliyini vurğulayır. Bu sahədə inkişaf bankların davamlılığını, gəlirliliyini və artımını təmin etməklə yanaşı, kapitalın cəlb edilməsi perspektivlərini gücləndirməyə və gələcək böhranların qarşısını almağa kömək edəcəkdir.

    Keywords: müəssisə, idarəetmə, risk, formalaşma, idarəetmə sistemi

  14. AÇIQ DAĞ-MƏDƏN İŞLƏRİNDƏ ƏTRAF MÜHİTİN MÜHAFİZƏSİ

    Authors: Mürsəl Əliyev, Maral Əliyeva, İbrahim Həsənzadə

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-15

    Year: 2024 Pages: 140-148

    Show abstract

    Abstract: Təqdim edilən məqalədə faydalı qazıntılar çıxaılması nəticəsində ətraf mühitin çirklənməsi məsələlərinə baxılmışdır. Məlum olduğu kimi son illər dağ-mədən işlərinin apaılması zamanı faydalı qazıntıların çıxarılması və emalında tozlaın, qazların, zəhəli maddələrin təsiri ətaf mühitin çirklənməsinə səbəb olur. Nəticədə atmosfer havasının, mümbüt torpaqlaın, lay sularının çiklənməsi baş verir. Bu çirklənmələr dövrümüzün ən aktual problemləindən biri olduğu üçün və bunların qarşısının alınması əsas məsələ kimi dağ-mədən mütəxəssisləri və alimləri tərəfindən həll olunması və aradan qaldırılması, elmi cəhətdən araşdırılması, həll edilməsi mümkün olan çirklənmələrin aradan qaldırılması məsələlərinə baxılmışdır. Məqalədə Qazax rayonunun Daşsalahlı kəndinin torpaqlarında yerləşən Daşsalahlı bentonit gil yatağı əsasında mədən hasilatı nəticəsində ekoloji cəhətdən pozulmuş torpaqların meliorativ vəziyyətinin yaxşılaşdırılması probleminə baxılmışdır. Müəyyən edilmişdir ki, bioloji rekultivasiya üçün yararlı olan karyer sahələrinin üstündəki nəmlənmiş qrunt və bitki qatının qalınlığı 0,3 - 0,5 m, Cənub karyerin üstündəki bu təbəqənin həcmi təxminən 220 min m3-dir. Şimal karyerin üstündə isə 450 min m3. 0,5 - 0,7 m qalınlığında olan gilli torpaqlar potensial münbit hesab olunur və gələcəkdə meliorasiya üçün istifadə edilə bilər. Potensial münbit torpaqların (yaşayışsız qumlu gilləin) həcmi Cənub karxanasında təqribən 700 min m3, Şimal karxanasında isə təxminən 1500 min m3-dir.

    Keywords: Daş salahlı bentonit gili, ətraf mühit, tullantısız texnologiya, çirklənmələr, texnoloji proses

  15. İQTİSADİYYATIN DAYANIQLI VƏ DAVAMLI İNKİŞAFİNDA MÜƏSSİSƏLƏRİN DAVRANIŞ STRATEGİYASININ MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

    Authors: Sakit Səmədov, Pərvin Kərimli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-16

    Year: 2024 Pages: 149-157

    Show abstract

    Abstract: Müasir beynəlxalq məkanda baş verən sosial-iqtisadi, siyasi və ekoloji dəyişikliklər, Azərbayca iqtisadiyyatının dayanıqlı və davamlı inkişafına yönəlmiş prioritetlər yerli müəssisə və təşkilatlardan daha yüksək Avropa standartlarına riayət etməyi tələb edir. Bu, xüsusilə yeni inkişaf konsepsiyalarının, xüsusən də davamlı iqtisadi inkişaf normalarının nəzərə alınmasına, onun prioritet və prinsiplərinin qəbuluna aiddir. Bu məsələlərin tədqiqi təkcə meqa və makro səviyyələri deyil, həm də mikro səviyyəni - hər bir fərdi müəssisəni, təşkilatı əhatə etməlidir, çünki davamlı inkişafın üçlü balansına nail olmaq məhz onlardan başlayır. Həyatın hər bir sahəsində davamlı olaraq rast gəlinən dəyişiklik fenomeni təşkilati fəaliyyətin mühüm elementini təşkil edir. İnkişaflarla birlikdə sürətlə dəyişmək məcburiyyətində qalan təşkilati strukturlar, istehlakçı vərdişləri, hədəf auditoriya gözləntiləri, sosial-iqtisadi vəziyyət və rəqabət şərtləri kimi müxtəlif səbəblərdən davamlı olaraq dəyişikliyə uyğunlaşmaq və mənimsəmək məcburiyyətində qalır. Bu səbəbdən təşkilatların mövcudluqlarını davam etdirmələri üçün bu prosesdən keçərkən dəyişikliyə tez uyğunlaşa bilməsi, dəyişikliyə yönləndirilməsi və dəyişikliyi öz xeyrinə yönəldə bilməsi vacibdir. Bugünkü idarəetmə yanaşması keçmişdən günümüzə idarəetmə elmi haqqında biliklərin toplanması ilə formalaşır. Müəssisələrdə effektiv idarəetmə anlayışını ortaya çıxarmaq üçün aparılan araşdırmalar nəticəsində fərqli və ya oxşar xüsusiyyətlərə malik müxtəlif düşüncə sistemləri ortaya atılmışdır. Bu gün müəssisələrin ehtiyac duyduğu innovasiyaya əsaslanan dəyişikliklərin idarə edilməsinin zəruriliyi ilə bağlı əsas yaratmaq və ədəbiyyata töhfə vermək aktual məsələ hesab edilə bilər.

    Keywords: dayanıqlı inkişaf, iqtisadi artım, idarəetmə, iqtisadi idarəetmə, müəssələrin idarəedilməsi

  16. MÜASİR DÖVRDƏ YAŞIL İQTİSADİYYAT VƏ ONUN İNKİŞAFI

    Authors: Səba Məmmədova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-17

    Year: 2024 Pages: 158-167

    Show abstract

    Abstract: Müasir dünya ciddi problemlərlə üz-üzədir. Onların əksəriyyəti kütləvi qırğın silahları, ekstremal hava şəraiti, su qıtlığı böhranı, təbii fəlakətlər və iqlim dəyişikliyi kimi qlobal məsələlərlə bağlıdır. Uzun illərdir ki, alim və mütəxəssislər xarici amillərə daha davamlı olan iqtisadiyyatın yaradılması prosesini tədqiq edirlər. Bu gün iqtisadiyyatın səmərəli fəaliyyətinin təmin edilməsi ilə ekoloji problemlərin artması, bunun nəticələri ətraf mühitin deqradasiyası, əhali arasında xəstəliklərin irəliləməsi və gələcək inkişaf üçün maneələrin yaradılması arasında sıx əlaqə mövcuddur. Deməli, əhalinin həyat şəraitinin yaxşılaşdırılması üçün təkcə onun rifahının yaxşılaşdırılması probleminin həlli kifayət etməyəcək, həm də ekoloji problemlərə xüsusi diqqət yetirilməlidir. Xaricdə bu problemə “decoupling” çərçivəsində baxılır, bu da cəmiyyətin ehtiyaclarının təbiətə minimal zərərlə ödənilməsidir. Bu prinsip istehsalın modernləşdirilməsi prosesində innovasiyalardan istifadəni, təbii ehtiyatlardan asılılığın azaldılmasını və bərpa olunan resurslardan geniş istifadəni nəzərdə tutur.

    Keywords: iqtisadiyyat, yaşıl iqtisadiyyat, inkişaf, müasir dövr

  17. SƏNAYE MÜƏSSİSƏLƏRİNİN MODERNLƏŞDİRİLMƏSİ ÜSULLARI

    Authors: Sədaqət İbrahimova, Nailə Nuriyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-18

    Year: 2024 Pages: 168-181

    Show abstract

    Abstract: Sənaye müəssisələrinin modernləşdirilməsi, effektivlik və produktivliyi artırmaq məqsədi ilə çeşidli strategiyalar tələb edir. Bu strategiyaların arasında avtomatlaşdırma, robotlaşdırma, sənaye 4.0 texnologiyalarından istifadə, proses optimizasiyası və yenilikçi tədbirlər kimi metodlar yer alır. Bu metodların tətbiqi, iş proseslərində insan əməyini azaltmaq, xətaları minimallaşdırmaq və produktivliyi artırmaq üçün istifadə olunur. Sənaye sektorunda müasir problemlərin həllinə cavab verən və çatışmazlıqları aradan qaldıran bu strategiyalar, inkişaf və yenilikləri təşviq edir. Sənaye müəssisələrinin rəqəmsallaşması nəticəsində limitsiz informasiya resurslarına sürətli çıxış imkanı və müxtəlif texnologiyalardan istifadə ilə istehsal xərclərinin azald ılması, yeni məhsulların keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması, təchizatçılar və xidmətlərin istehlakçıları ilə real vaxt rejimində ünsiyyətin qurulması sayəsində, problemlərin həlli yolları müəyyənləşdirilmişdir. Bu isə öz növbəsində müəssisələrin rəqabət qabiliyyətinin artırması üçün bir çox üstünlüklərin qazandırılması deməkdir. Keyfiyyət idarəetmə sisteminin tətbiqinin şirkət üçün faydaları məqalədə öz əksini tapmışdır. Müəssisə və təşkilat özünü inkişaf etdirməyə, rəqabət mühitində lider olmağa imkan verəcək yeni IoT texnologiyası və Bulud texnologiyalarından istifadənin perspektivliyi ilə yanaşı, şirkətdaxili təlim sisteminin də effektiv olması üçün ona daxil edilən xüsusiyyətlər və təlim sisteminin daha effektiv olması üçün tədbirlər qeyd edilmişdir. Keyfiyyət idarəetmə sistemi, şirkətin istehlakçıların tələblərini ödəmək, onların məhsullar və ya xidmətlər ilə bağlı gözləntilərini proqnozlaşdırmaq, rəqabət qabiliyyətini artırmaq və bütövlükdə şirkətin fəaliyyətini yaxşılaşdırmağın yolları göstərilmişdir.

    Keywords: robottexnika, rəqəmsallaşma, avtomatlaşdırma, Sənaye 4.0, rəqabət qabiliyyəti, Kobb-Douglas istehsal funksiyası

  18. KİÇİK ŞƏHƏRLƏRİN AVTOBUS-MARŞRUT ŞƏBƏKƏSİNİN İŞİNİN TƏKMİLLƏŞDİRİLMƏSİ İSTİQAMƏTLƏRİ

    Authors: Sədaqət İbrahimova, Hüseyn İdriszadə

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-19

    Year: 2024 Pages: 182-192

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə kiçik şəhərin avtobus marşrutu şəbəkəsinin səmərəliliyinin və effektivliyinin artırılması məqsədilə marşrut məsələləri təhlili edilmişdir. Avtobus marşrutu şəbəkəsinin inklüzivliyi təşviqi və ədalətli nəqliyyat variantlarının təmininin vacibliyi ilə yanaşı, onun əlçatanlığın təkmilləşdirilməsi ilə, sərnişinlərin avtobus marşrutu şəbəkəsilə bağlı ehtiyaclarının ödənilməsi qeyd edilmişdir. İctimayyətlə bağlı şəffaflığın artırılması, maraqlı tərəflər arasında əməkdaşlığın davamlı inkişaf və şəffaflıq üçün nə qədər vacib olduğu göstərilmişdir. Təhlükəsiz, səmərəli və etibarlı xidmətin təmin edilməsi üçün avtobus marşrutu şəbəkəsinin infrastrukturuna investisiya qoyuluşu barədə məlumatlar da məqalə yer alır. Ağıllı infrastrukturun üstünlüklərindən, intellektual nəqliyyat sistemləri və qabaqcıl nəqliyyatın idarə edilməsi sistemləri kimi texnologiyadan istifadə ilə avtobus əməliyyatlarının daha yaxşı idarə olunması. Gediş haqqının məhdudlaşdırılması mexanizmlərinin tətbiqi, sərnişinlərin yerinə yetirilən səfərlərin sayından asılı olmayaraq, müəyyən vaxt çərçivəsində heç vaxt müəyyən məbləğdən artıq ödəniş etməmələri, əlavə səfərlərin və ümumi sərnişin sayının artırılmasilə yanaşı, sərnişinlər üçün xərclərin müəyyən edilməsi məsələsi. Şəhərətrafı nəqliyyat proqramları yaratmaq üçün yerli işəgötürənlərlə əməkdaşlıq təşviqi, və performans müqayisəsinin ən yaxşı təcrübələr əsasında içlənməsi məsələləri ətraflı araşdırılmışdır. Avtobus marşrutu şəbəkəsinin təkmilləşdirilməsinə sərmayə qoymaqla gələcək nəsillər üçün daha dayanıqlı, ədalətli və bu istiqamətdə inklüzivlik prinsiplərinə əsaslanaraq, parlaq gələcəyə nail olmaq.

    Keywords: kiçik şəhər, avtobus marşrutu, xüsusi avtobus zolaqları, etibarlı xidmət, ağıllı infrastruktur, qiymət strategiyası, nəqliyyat proqramları, monitorinq, sərmayə qoymaq

  19. “NEFT DAŞLARI” NEFTQAZÇIXARMA İDARƏSİNİN İRİLƏŞDİRİLMİŞ SEPARASİYA QURĞUSUNUN YIĞIM-NƏQL SİSTEMİNİN TƏKMİLLƏŞDİRİLMƏSİ

    Authors: Səbuhi Əhmədov, Elmir Fərəcov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-20

    Year: 2024 Pages: 193-201

    Show abstract

    Abstract: Neft Daşları Neftqazçıxarma idarəsinin iriləşdirilmiş seperasiya qurğusu, qaz və neft yanğı, yağlar, su və qazı enerji maddələrinin hasilatı və nəqli üzrə fəaliyyət göstərən sahələrdəndir. Bu idarə, Neft Daşları şəhərində fəaliyət göstərir.Seperasiya qurğusu, qaz və neftinin səparə edildiyi və təmizləndiyi yer hesab edilir. Bu qurğunun yığım nəqli sistemi, neftin və qazın uzadıldığı və xaricə nəql edilməsinə imkan verən təkmilləşdirilmiş bir infrastruktur sistemi tələb edir.Yığım nəqli sisteminin təkmilləşdirilməsi eyni zamanda neft və qazın emalı, depolamaq, nəqliyyatın və qazın sadəcə enerji məqsədləri ilə deyil, həmçinin nəqliyyat və digər sahələrin inkişafını dəstəkləyərək həyata keçirilir.Neft Daşları rayonunun iqtisadiyyatına təsirini maksimal şəkildə artıra bilər. Bu infrastruktur sistemləri, daha effektiv yollar ilə hər hansı bir nəqliyyat , neft və qaz emalını artırmağı təmin edir. Son olaraq, Neft Daşları Neftqazçıxarma idarəsinin iriləşdirilmiş seperasiya qurğusunun yığım nəqli sisteminin təkmilləşdirilməsi, enerji mənbələri hasilatını artırmaq, iqtisadiyyatı inkişaf etdirmək və Neft Daşları şəhərində yaşayan əhalinin sosial vəziyyətinin yaxşılaşmasına kömək etmək üçün əhəmiyyətli bir addımdır.

    Keywords: Neft Daşları,Seperasiya qurğusu,Yığım nəql sistemi,Neftqazçıxarma idarəsi

  20. ÜZVI-MINERAL TƏRKIBLI GÜBRƏ KOMPLEKSININ ISTEHSALI ÜÇÜN XAMMALIN ƏSAS XÜSUSIYYƏTLƏRI

    Authors: Zümrüd Qurbanova, Fidan Həsənli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-21

    Year: 2024 Pages: 202-210

    Show abstract

    Abstract: Müəyyənləşdirilmişdir ki, kənd təsərrüfatı özünə tələb olunan gübrə təlabatını əsasən itxal məhsulları hesabına ödəyir. Bunun üçün yerli xammallar əsasında üzvi-mineral gübrə kompleksi istehsalı çox əhəmiyyətli olacaqdır. Təcrübələrdə üzvi xammal kimi pambıq qərzəyi və şəkər çuğundurunun tullantısından, mineral xammal kimi isə Lazımı tərkibi əldə etmək məqsədi ilə əlavə mineral tərkibli maddə olaraq daş karxanalarının üyüntüsündən, çay, suvarma kanalı və göllərin lilindən istifadə edilmişdir. Bu üsulla nisbətən qısa müddətdə və asan texnologiya əsasında hazırlanan üzvi- mineral gübrə kompleksi əldə ediləcəkdir.

    Keywords: üzvi- mineral gübrə, pambıq qərzəyi, şəkər çuğunduru tullantısı, daş kqrxanalarının üyüntüsü, çay.suvarma kanal və göllərin lili,biolojı fəallıq

  21. SMART TEMPERATURE SENSORS FOR TEMPERATURE CONTROL SYSTEMS

    Authors: Kamala Aliyeva, Ingilab Guliyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-22

    Year: 2024 Pages: 211-218

    Show abstract

    Abstract: Temperature control systems are pivotal in various applications, ranging from industrial processes and environmental monitoring to everyday comfort and safety. Smart temperature sensors represent a significant advancement in this field, enabling precise, efficient, and intelligent temperature regulation. This article provides an overview of the latest developments in smart temperature sensors and their integration into temperature control systems. The paper begins by discussing the fundamental importance of temperature control systems in maintaining optimal conditions in diverse settings. It highlights the growing need for sensors that offer improved accuracy, reliability, and adaptability, all of which smart temperature sensors are designed to provide. Subsequently, the article delves into the key features and capabilities of smart temperature sensors. These sensors incorporate advanced technologies such as microelectromechanical systems (MEMS), integrated digital signal processing, and wireless connectivity, enabling them to collect and transmit data with unprecedented precision and efficiency. Moreover, smart temperature sensors often offer real-time data monitoring, remote access, and the capacity for data analytics, making them invaluable tools for enhancing temperature control. The discussion then shifts to the various applications of smart temperature sensors. Whether it be optimizing energy consumption in HVAC systems, ensuring compliance with safety standards in industrial processes, or monitoring temperature-sensitive goods during transport and storage, these sensors have the potential to revolutionize temperature control across numerous domains. Additionally, the article addresses the challenges and considerations in implementing smart temperature sensors, including calibration, data security, and power efficiency. The integration of artificial intelligence and machine learning algorithms for predictive temperature control is explored, as they promise to further enhance the adaptability and responsiveness of temperature control systems. In conclusion, smart temperature sensors are at the forefront of temperature control system innovation. Their ability to provide real-time, highly accurate data, alongside intelligent features, positions them as key components in achieving optimal temperature conditions in a wide range of applications. As technology continues to evolve, the adoption of smart temperature sensors is expected to grow, ushering in a new era of temperature control efficiency and precision.

    Keywords: Smart temperature sensors, Precision temperature monitoring, Digital signal processing, Safety, Industrial processes

  22. APPLİCATİON OF THERMİSTORS AND THEİR CALİBRATİON

    Authors: Sevda Aghammadova, Kazim Maharramli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-23

    Year: 2024 Pages: 219-225

    Show abstract

    Abstract: The basis of thermodynamic methods is that temperature accuracy should be high. When choosing thermal transducers, you should be guided by the following requirements for measuring equipment, the performance of which allows you to successfully use thermodynamic methods for diagnosing hydraulic machines in real working conditions: • high output signal level; • minimal inertia of heat exchangers; • high stability during operation; • minimum dimensions of primary heat exchangers; • sensitivity to vibration and shock; • sensitivity to external electromagnetic fields; • ability to use serial measuring instruments.

    Keywords: hydraulics; hydromechanical losses; volumetric hydraulic devices; scheme of experimental device; thermoresistor; current-voltage characteristic; NTC thermistor; hydraulic machine

  23. HAVALANDIRMA VƏ YERLİ HAVASORUCU SİSTEMLƏRDƏ YANĞIN TƏHLÜKƏSİ

    Authors: Gülşən Mustafayeva, Ləman Tağıyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-24

    Year: 2024 Pages: 226-233

    Show abstract

    Abstract: Tədqiqat havalandırma, ventilyasiya sistemlərində çöküntülərin əmələ gəlməsi və öz-özünə alışması proseslərinin, habelə sənaye bina və qurğularının yerli havasorucu sistemlərin öyrənilməsinə və bu sistemlərdə yanğınların qarşısını almağa yönəlmiş tədbirlərin hazırlanmasına həsr edilmişdir.Yaşayış binalarından sənaye komplekslərinə qədər müxtəlif infrastruktur obyektlərində havalandırma sistemlərinin inteqrasiyası daxili hava keyfiyyətini qorumaq üçün vacib sayılır. Bu mövzu havalandırma sistemlərində yanğın təhlükəsizliyinin artırılmasına yönəlmiş strategiyaların hərtərəfli icmalını təqdim edir. Sənaye binalarında və tikililərdə istifadə olunan havalandırma sistemlərinin texniki tərəfləri və funksionallığı ətraflı şəkildə təhlil edilmişdir. Bu sistemlərin quraşdırılması, işləməsi, təmiri və texniki baxımı ilə bağlı müxtəlif məsələlər və onlarda yaranan potensial çöküntülər tədqiq olunmuşdur. Sənaye binalarının və tikililərinin ventilyasiya sistemlərində baş verən yanğınlar insanların həyatı və sağlamlığı üçün təhlükə, əmlakın məhv edilməsi və istehsal prosesinin dayanması da daxil olmaqla ciddi nəticələrə səbəb ola bilər. Belə sistemlərdə yanğınların baş verməsinin və inkişafının qarşısının alınması təhlükəsizliyin təmin edilməsində və əmlakın qorunmasında əsas rol oynayır. Bu mücərrəd sənaye binalarının və tikililərinin havalandırma sistemlərində yanğınların qarşısının alınması üçün əsas tədbirləri müzakirə edir. Havalandırma sistemlərinin layihələndirilməsi və qurulması zamanı yanğına davamlılıq dərəcəsi yüksək olan yanğına davamlı materiallara üstünlük verilməlidir. Yanğına səbəb ola biləcək potensial problemləri müəyyən etmək və düzəltmək üçün ventilyasiya sistemlərinin müntəzəm yoxlanılması və təmiri vacibdir. Buraya yanıqların, aşınmaların, tıxanmaların və digər qüsurların yoxlanılması daxildir. Nəticə olaraq, iş, sənaye sektorunda mühüm bir məsələ olan havalandırma, ventilyasiya və havasorucu sistemlərindəki çöküntülərin yanğın və partlayış təhlükəsi ilə əlaqəsini dəqiqli şəkildə təhlil edir və bu sahədə təhlükəsizliyi artırmaq üçün gələcək üçün önərən tədbirlər təklif edir.

    Keywords: havalandırma sistemi, ventilyasiya, havasorucu, kritik qalınlıq, çöküntü

  24. SÜRÜŞMƏ PROSESLƏRİNİN RETROSPEKTIV PROQNOZLAŞDIRILMASI

    Authors: Sahil Gəncəliyev, Fərid Rüstəmli, Murad Əliyev, Nuriyyə Abdullayeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-25

    Year: 2024 Pages: 234-242

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə sürüşmə prosesinin baş vermə səbəbləri, onları yaradan faktorlar, həmin faktorları idarə edən parametrlər, parametrlərin təsir mexanizmi, süxurlarda yaranan gərginliklərin səbəbləri, gərginlik nəticəsində, müxtəlif təsirlər nəticəsində süxurlarda yaranan deformasiyanın və ağırlıq qüvvəsinin təsiri altında sürüşmə prosesinin baş verməsi prinsipi fiziki nöqteyi nəzərdən analiz edilmişdir.Eyni zamanda sürüşmə təhlükəsi olan sahələrə tektonik və konvektiv proseslərin təsiri analiz edilmişdir. Sürüşmə prosesləri, şübhəsiz ki, bir neçə sahədə - texnologiyadan maliyyəyə qədər - əsas təsirlər yaradan kritik amillərdir. Bu proseslərin nəzarət edilməsi, mühüm təhlükəsizlik və effektivlik məsələlərini həll etmək üçün əhəmiyyətli bir məsələdir. Retrospektiv proqnozlaşdırma, bu məsələni torpaq sürüşmə prosesləri, kənd təsərrüfatından layihə idarəçiliyinə qədər müxtəlif sahələrdə əhəmiyyətli bir rol oynayan məsələlərdir. Bu proseslərin təhlükəsizliyi və effektivliyi, mədəniyyətimizin ən mühüm məsələlərindən biridir. Bu məqalədə, "Torpaq Sürüşmə Proseslərinin Retrospektiv Proqnozlaşdırılması" mövzusunu ətraflı şəkildə tədqiq edirik. Əvvəlcə, torpaq sürüşmə proseslərinin əsas prinsipləri və əhəmiyyəti haqqında bir geniş təhlil təqdim edirik. Torpaqın sürüşməsi, mənzil, bitki sağlamlığı, vəziyyəti, və ya sairə kritik faktorların idarə edilməsini tələb edir. Bunlar, kənd təsərrüfatında məhsul verimliliyini və keyfiyyətini təmin etmək üçün əhəmiyyətli rol oynayır. Daha sonra, retrospektiv proqnozlaşdırmanın torpaq sürüşmə proseslərinin idarə olunması və inkişafında necə istifadə oluna biləcəyini müzakirə edirik. Bu metod, keçmiş məlumatların təhlili və gələcəkdəki torpaq sürüşmələrinin proqnozlaşdırılmasında köməkçi olaraq təsəvvür edilir. Keçmiş məlumatlar, məsələn, ərazi istifadəsi dəyişiklikləri, məhsul verimliliyindəki dəyişikliklər və ya torpaq tərkibindəki dəyişikliklər kimi faktorlar, gələcəkdə proqnozlar və qərarlar almaq üçün istifadə edilir. Bu məqalə, torpaq sürüşmə proseslərinin retrospektiv proqnozlaşdırılmasının əhəmiyyətini, metodologiyasını və tətbiq sahələrini təqdim edərək, torpaq idarəetməsinin əhəmiyyətli bir hissəsinə dair ətraflı bir nəzərə malik olmağı özündə əhatə edir.

    Keywords: sürüşmə, süxurlar, qravitasiya, tektonik, ağırlıq qüvvəsi, deformasiya, gərginlik, məsafə, kristalik quruluş

  25. SÜRÜŞMƏLƏRƏ QARŞI MÜHAFİZƏ TƏDBİRLƏRİNİN ANALİZİ

    Authors: Nuriyyə Abdullayeva, Ruslan Musayev, Elvin İsmayılov, Murad Əliyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-26

    Year: 2024 Pages: 243-251

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə sürüşmə hadisəsinin fövqəladə hadisə kimi nə qədər aktula məsələ olduğu,sürüşmə prosesinin baş vermə səbəbləri, onları yaradan faktorlar, həmin faktorları idarə edən parametrlər, parametrlərin bir-birinə təsir mexanizmi,ağırlıq və qravitasiya qüvvələrinin sürüşmə prosesinə təsiri və sürüşmə təhülkəsi olan səhələrdə yamacların dayanıqlığını artırmaq məqsədi ilə görüləcək tədbirlərin əsas prinsipləri verilmişdir.Eyni zamanda bu tədbirlərin hər biri ayri-ayrılıqda analiz edilmişdir.Belə ki məqalədə yerüstü axının nizamlanma tədbirləri,yeraltı suların drenlənməsi,yamaca mexaniki təsirin idarə üsullarına və eyni zamanda yerüstü suyun kənarlaşdırıcı sistemin yaradılması,meliorativ tədbirlər sisteminə baxılmışdır. Bu məqalə, torpaq sürüşmələrinin nəzərdə tutulmuş müdafiə tədbirlərinin təhlili ilə məşğul olur. Torpaq sürüşmələri, dünya üzərində ən ciddi çevik risklərdən biridir və ətraf mühitə, infrastruktura, və insan sağlamlığına ciddi təhdidlər təşkil edir. Bu məqalə, torpaq sürüşmələrinin səbəbləri, nəticələri və ən əhəmiyyətlisi, onları azaltmaq və müdafiə etmək üçün tətbiq olunan müdafiə tədbirlərinin bir baxışını təqdim edir. Məqalə, fərqli coğrafi ərazilərdə torpaq sürüşmələrinə qarşı effektiv tədbirlərin tədqiq edilməsi və tətbiq olunmasını müzakirə edir. Bu tədbirlər, mühafizəli torpaq işlənməsi, eroziyanın nəzarətdə saxlanılması, ətraf mühitin bərpa edilməsi və ya korunması, infrastrukturların inkişafı və ya yenidənqurma, və insan təsirinin azaldılması kimi sahələri əhatə edir. Əlavə olaraq, məqalə, müxtəlif sosial, iqtisadi və siyasi mühit faktorlarının torpaq sürüşmələrinin müdafiəsində rolunu təhlil edir. Bu faktorlar, sürüşmələrə yol açan səbəbləri artırmaq və ya azaldmaq, müdafiə tədbirlərinin etkinliyini təmin etmək üçün siyasi iradə, iqtisadi resurslar, və ictimai məsuliyyətin rolu kimi müxtəlif sahələri əhatə edir. Məqalə, müxtəlif torpaq növləri və ərazilərdə sürüşmələrin müşahidə edilməsi, qiymətləndirilməsi və müdafiə tədbirlərinin məsələli olduğu hər bir sahədə daha dəqiq bir təhlil təqdim edə bilər. Məsələn, çəkişlə yuyulma, quruduluq və ya buzlanma kimi fərqli sürüşmə növləri arasında fərqə var. Siyasi və iqtisadi mühit faktorlarının dərinləşdirilməsi, özgün məsələlərə uyğun həll yollarının tapılmasına kömək edə bilər. Bu, torpaq sürüşmələrinin səbəblərinə və müdafiə tədbirlərinin effektivliyinə daha dəqiq nəzarət etməyə imkan verəcək. Digər mövzulara genişlənmək, məsələn, sürüşmələrin bioloji çeşidlərə, su təsirinə, və ya mədəni fəaliyyətlərə olan təsirlərini müzakirə etmək də mühüm olabilir. Torpaq sürüşmələrinin müdafiəsi üçün avtomatlaşdırılmış və ya informasiya texnologiyalarından istifadə edən innovativ tədbirlər və həll yolları da araşdırılmalıdır. Nəticə olaraq, bu məqalə, torpaq sürüşmələrinə qarşı müdafiə tədbirlərinin kompleks və tədqiqə dayanan bir yanaşma ilə qarşılanmasının əhəmiyyətini vurğulayır. Həmçinin, effektiv tədbirlərin tətbiqi və müşahidəsi üçün təcrübələr və maraqlı təcrübələr paylaşımı çağırışı edir. Bu analiz, torpaq sürüşmələrinin müsbət təsirini maksimuma çatdırmaq və dünya üzərindəki torpaq sürüşmələri problemini qabaqlamaq üçün strateji yönəmlərin və nailiyyətlərin formalaşdırılmasına kömək edəcəkdir.

    Keywords: sürüşmə, süxurlar, qravitasiya, tektonik, ağırlıq qüvvəsi, deformasiya, gərginlik, məsafə, yamac,tədbirlər

  26. THE ETHICAL IMPORTANCE OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE IN B2B MARKETING: A CRITICAL ANALYSIS

    Authors: Ibrahim Kirtsova, Nurlan Huseynov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-27

    Year: 2024 Pages: 252-261

    Show abstract

    Abstract: The article discusses some relevant philosophical and methodological aspects of the analysis of the processes of digitalization of markets and the introduction of digital technologies in business management related to digital ethics. The empirical research conducted by the author is aimed at identifying current trends in the implementation of artificial intelligence in marketing, the attitude of company management to the implementation of these processes, awareness of ethical aspects and problems of interaction with consumers. The goal of the work is to advance the issues of determining the attributes of digital ethics for the use of artificial intelligence in business: assessing the awareness of new opportunities and risks in Russian entrepreneurship. These issues naturally attract the attention of Russian. In this regard, a number of ethical problems relevant to the digital space are identified, such as problems of information wars and cyber attacks, problems of information security, privacy of private life, primacy of information sources, digital education technologies, transformation of moral values, in particular , perceptions of cruelty and violence in the digital entertainment industry, ethics of virtual communities, the use of artificial intelligence and virtual reality in production teams. The issues of developing the business environment, in particular, the reputational risks of companies in the context of the emergence of a new digital ethics, also deserve special attention . The wide public response to the ethical aspects of digitalization of various aspects of public relations has led to the development of a number of international and Russian documents that bring to the fore the observance of ethical principles and norms in the new environment of life and development of society. About two dozen large Russian companies and organizations signed the first Russian “Code of Ethics for Artificial Intelligence” at the end of 2021. The Artificial Intelligence Code states that responsibility in the application of this technology must always remain with humans. Its development is provided for by the AI Development Strategy until 2030 and the federal project “Artificial Intelligence”. For now, compliance with the norms of this document is voluntary. There are similar documents in 20 countries, 35 large companies in the world already have their own codes, in Russia - Sberbank and Yandex (Artificial Intelligence...). At the end of 2022, the European Union adopted the European Declaration on European Digital Rights and Principles (European Digital Rights.).

    Keywords: digital ethics, business ethics, artificial intelligence, marketing, parasocial relationships

  27. FUNKSIONAL QIDA MƏHSULLARI VƏ ONLARA VERILƏN TƏLƏBLƏR

    Authors: Mehriban Məhərrəmova, Şahnaz Aslanova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-28

    Year: 2024 Pages: 262-270

    Show abstract

    Abstract: Bu məqalədə funksional qida məhsulları, funksional qida məhsullarına bu funksionallığı verən birləşmələr, qidalanma konsepsiyası, xüsusi təyinatlı qida məhsulları və onlara veilən tələblər, antioksidantlar, pəhriz lifləri, makro və mikro elementlər, yarımdoymamış yağlar, oliqosaxaridlər və probiotiklərin orqanizmə göstərdiyi təsirlər və hansı qidaların bu inqrediyyentlərə zəngin olması haqqında bəhs olunur. Texnologiyanın inkişafı və hər keçən gün müxtəlif növ qida məhsullarının istehsalı, funksianal qida məhsullarının istehsalı məsələsini aktuallaşdırır.

    Keywords: funksional, qidalanma, konsepsiya, pəhriz, lif, antioksidant, vitamin, makro, mikro

  28. AŞAĞI ƏTRAFLARIN ƏSAS ARTERIYALARINDA REKONSTRUKTIV ƏMƏLIYYATLARDA ISTIFADƏ OLUNAN DAMAR PROTEZLƏRI

    Authors: Amaliya Həsənova, Tamilla Rəşidli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-29

    Year: 2024 Pages: 271-276

    Show abstract

    Abstract: Təqdim edilən məqalədə aşağı ətrafların əsas arteriyalarında rekonstruktiv əməliyyatlarda istifadə olunan damar protezləri mövzusuna baxılmışdır. Məqaələdə söz, ardıcılııq, məntiqi ümumiləşdirmə və sistemli yanaşma metodundan istifadə edilmişdir. Tədqiqat daxilində aşağı ətrafların əsas arteriyalarında rekonstruktiv əməliyyatlarda istifadə olunan damar protezləri qiymətləndirilmiş, onun xüsusiyyətləri tədqiq edilmiş, həmçinin bunlardan istifadə müəyyən olunaraq bunun verə bilə¬cəyi səmərələr qeyd edilib. Bu məqalədə aşağı ətrafların əsas arteriyalarında rekonstruktiv əməliyyatlarda istifadə olunan damar protezləri mövzusu müzakirə olunur. Tədqiqatın məhdudiyyətləri daha geniş praktik infor¬masiya tələb etməsidir.

    Keywords: Aşağı ətraf, arteriya, rekonstruktiv əməliyyat, damar, protez

  29. EXPLORING THE POTENTIAL FOR OPERATIONAL OVERSIGHT OF REMAINING RECOVERABLE RESERVES THROUGHOUT VARIOUS PHASES OF OIL PRODUCTION FACILITY DEVELOPMENT

    Authors: Gasham Zeynalov, Vafadar Gachayev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-30

    Year: 2024 Pages: 277-286

    Show abstract

    Abstract: Assessing oil recovery rates through geological and hydrodynamic modeling incurs significant financial and time investments. Consequently, recalculations of recoverable hydrocarbon reserves occur infrequently, leading to potential discrepancies between approved factors and actual conditions. To ensure accuracy in assessing residual recoverable reserves, it's crucial to promptly monitor the validity of oil recovery factors, especially concerning their achievability within specific timeframes. This article examines the practice of annually assessing geological and economic reserves according to international standards. Operational monitoring methods include analog-statistical techniques, displacement characteristics, and production decline rate analysis, each reliant on initial data quality and production object development stages. The effectiveness of these methods is illustrated through specific examples. Analog-statistical dependencies, tailored to operational facilities' geological indicators, prove most effective for early-stage development. In advanced stages, methods based on displacement characteristics and production decline rates gain reliability, factoring in economic development profitability limits. Statistical dependencies incorporating technological indicators can enhance control measures. Integrating diverse methodological approaches ensures a more dependable assessment of production object residual recoverable reserves. When determining residual recoverable reserves and designing the development of oil fields, the main characteristic that determines the reliability of forecast calculations is the accuracy of estimating the oil recovery factor. The value of the oil recovery factor characterizes the share of initial recoverable reserves that can be extracted from the subsoil from the initial geological reserves when developing a deposit using modern proven technology and production techniques to the limit of economic profitability while complying with the requirements of subsoil and environmental protection. The most common method for estimating the oil recovery factor is digital geological-hydrodynamic modeling, in which the processes occurring during the development of oil deposits are simulated using software. This method has been introduced in the Russian oil industry since the mid-90s. XX century, recommended for use by current regulations [1]. Based on digital geological and hydrodynamic modeling, various options for the development of oil deposits are calculated, differing in the number of production and injection wells, the rate of reserve withdrawal, etc. Examples of the effective use of digital geological and hydrodynamic modeling in designing the development of oil fields are given in works [2–4], in including for the territory of the Perm region [5–10]. The most economically feasible option for field development is approved by the authorized government bodies, and each production facility is characterized by a design oil recovery factor. There is no doubt that the construction of digital geological and hydrodynamic modeling in the presence of standard geological and technological data is the most reliable way to determine the oil recovery factor. However, this method requires very large financial and time costs, which leads to significant time intervals between calculations of the Oil Recovery Factor, which in most cases exceed 10 years. As a result, over time, the approved Oil Recovery Factor may significantly lose relevance both due to the discrepancy between the design development indicators and the actual ones, and due to changes in the economic conditions of development. Taking this into account, it is extremely important for production facilities to quickly monitor the validity of the Oil Recovery Factor, including its objective achievability in a specific time frame.

    Keywords: Remaining recoverable reserves, efficiency of oil extraction, operational facility, design of oil field development, evaluation of geological and economic reserves, displacement patterns, decline in oil production rate

  30. YERALTI QAZ ANBARLARI KOMPRESSOR STANSIYALARININ TEXNOLOJI MODELLƏRININ IŞLƏNILMƏSI

    Authors: Əlövsət Bağırov, Vəfadar Qasımov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-31

    Year: 2024 Pages: 287-293

    Show abstract

    Abstract: Məqalə yeraltı qaz anbarlarının kompressor stansiyalarının texnoloji modellərin işlənməsinə və aktiv qaz həcmlərinin artırılması üsullarının işlənməsinə həsr olunub. Bu məqsədlə Azərbaycandakı Qalmaz və Qaradağ yeraltı qaz anbarlarında kompressorların müxtəlif işçi təzyiqlər və həcmlərdə hesabatı aparılmışdir. Araşdırmalar nəticəsində daimi işləyən kompressorların optimal sayının bir kompressorun məhsuldarlığının ümumi anbara vurulan qaz həcminin 14-15%-i səviyyəsi ilə müəyyənləşdirildiyi qeyd edilmişdir. Yeraltı qaz anbarının istismar xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq kompressor stansiyasında hər 7 işçi kompressor qurğusuna 3 ehtiyat (təmir) qurğusu nəzərdə tutulması tövsiyyə olunmuşdur. Azərbaycanın yeraltı qaz anbarlarında istismar olunan kompressorların əsas parametrləri göstərilmişdir. Kompressorlar parkının əsasını hər birinin gücü 1,1 MVt olan 31 ədəd 10QKNAM və birinin gücü 2,2 MVt olan 5 ədəd MKS-12 qaz motorlu kompressorların təşkil etdiyi qeyd olunmuşdur. Yaradılma məqsədinə görə yeraltı qaz anbarlarının lokal, regional və baza anbarlarına bölündüyü qeyd olunmuş və hər növ anbarın izahı verilmişdir. Qazvurma mövsümü ərzində anbara vurulan gündəlik qaz həcminin qeyri-bərabərliyi və orta gündəlik qaz həcminin 50%-dən (aprel və oktyabr ayları) 150%-dək (iyun-avqust ayları) dəyışdiyi göstərilmişdir. Texnoloji transfer üsulundan istifadə edərək, iki pilləli rejimə keçiridin üstünlükləri izah edilmişdir. Eyni kompressorun yalnız kompressor silindrləri ilə fərqlənən modifikasiyalarından istifadəyə əsaslanan bu üsulun texnoloji üstünlükləri izah olunmuşdur. Əlavə kompressorlar quraşdıraraq qazvurmanı 25,0 MPa-ya kimi davam etdirməklə aktiv qaz həcmini 2 dəfədən cox artırmağın mümkünlüyü hesabatlarla izah olunmuşdur. Yeraltı qaz anbarlarında təzyiqin artırılmasının quyu fondunun texniki vəziyyəti ilə bağlı olduğundan layihəqabağı tədqiqatların ciddi şəkildə və ətraflı aparılmasının vacibliyi qeyd olunmuşdur. Qaz həçmlərinin yüksək təzyiqlərdə sıxılması üçün münasib kompressor avadanlıqları barədə məlumat verilmişdir. Təklif olunan Ajax motor-kompressorlar yüksək təzyiqlərdə işləmə qabiliyyəti, kompaktlığı, hissələrinin sayının azlığı, aşağı xüsusi metal tutumu, istismar sadəliyi və etibarlığı ilə fərqlənirş

    Keywords: yeraltı qaz anbarı, kompressor, yüksək təzyiq, texnoloji model, qazın nəqli

  31. TƏZYİQ VƏ TEMPERATURUN MAYE QAZ KƏMƏRİNİN İŞİNƏ TƏSİRİ

    Authors: Xədicə Cahangirova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-32

    Year: 2024 Pages: 294-300

    Show abstract

    Abstract: Maye qazların daşınması üsullarından biri olan boru kəmərləri ilə nəqlin müsbət və mənfi cəhətləri vardır. Ən vacib şərtlərdən biri odur ki, bu cür qazların nəqli zamanı təzyiqin doyma təzyiqindən aşağı düşməsinə yol vermək olmaz. Kəmərdə buxar (qaz) fazasının yaranması təkcə enerji xərclərini artırmır, həm də nəqlin təhlükəsizliyi məsələsinə mənfi təsir göstərir. Maye qazların nəqli prosesi ətraf mühitin temperaturunun və sistemdə təzyiqin dəyişməsinə çox həssas olduğu üçün istənilən temperatur və təzyiq dəyişməsi, istər statik, istərsə də dinamik şəraitdə maye qaz kəmərində ciddi dəyişikliklərə səbəb olur. Bu təsir maye qazların fiziki-kimyəvi xassələri ilə bağlı onun həcminə və digər makroskopik parametrlərə də təsir edir. Qeyd olunanları nəzərə alaraq maye qaz kəmərlərində təzyiq və temperatur amillərinin təsirindən yaranan dəyişiklər tədqiq edilmişdir. Məqalədə maye qazı nəql edən boru kəmərində temperatur amilinin ststik şəraitdə təzyiqin dəyişməsinə təsirinin əhəmiyyətli dərəcədə olması və bunun nəzərə alınmasının vacibliyi göstərilmişdir.

    Keywords: maye qaz, karbohidrogen, temperatur, təzyiq, doymuş buxar, buxar fazası

  32. KEYFIYYƏTIN TƏYINI ÜÇÜN ORQANOLEPTIK ÜSULLARIN XÜSUSIYYƏTLƏRI

    Authors: Zabit Aslanov, Gültəkin İmanova, Vəsilə İsfəndiyarlı

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-33

    Year: 2024 Pages: 301-308

    Show abstract

    Abstract: Orqanoleptik üsullar hisslər vasitəsilə keyfiyyət xüsusiyyətlərini təyin etmək üsulları hesab olunur. Bu metodların üstünlükləri aşağıdakılara uyğundur: başa düşülənlik və keyfiyyət göstəriciləri anlayışlarının qurulması sürəti, əlavə olaraq ölçmələrə görə bahalı avadanlıqların olmaması.Bir çox insanlar görünüşün, dadın, qoxunun, həmçinin zənginliyin orqanoleptik qiymətləndirilməsini həyata keçirmək üçün kifayət qədər qavrayışlıdırlar. Ancaq hissiyyatı olmayan və ya çalarları, dadları, qoxuları ayırd etməyən insanlara da rast gəlmək olar.Bu cür insan məhsulun xassələrinin orqanoleptik analizində mütəxəssisə çevrilmir.Orqanoleptik qiymətləndirmə insanın görmə, eşitmə, dad, qoxu və toxunma hisslərini əhatə edir. İstifadə olunan hiss orqanlarına və müəyyən ediləcək keyfiyyət xüsusiyyətlərinə görə orqanoleptik üsullar aşağıdakı alt qruplara bölünür: Vizual; toxunma; qoxu; dad; Səs üsulu. Olfaktör metodu bütün qida məhsullarının qoxusunun qiymətləndirilməsində istifadə olunur, bundan əlavə, qeyri-ərzaq məhsullarının vahid kateqoriyası (məsələn, ətirlər, yuyucu vasitələr). Dad metodu həmçinin bütün ərzaq məhsullarının qiymətləndirilməsi üçün ümumi və zəruri üsul hesab olunur, lakin qeyri-ərzaq məhsulları üçün yararsızdır. Qida məhsullarının xüsusiyyətlərinin təhlili ilə əlaqədar olaraq, dad üsulu tez-tez qoxu ilə birlikdə istifadə olunur. Audio metod (səs) qeyri-ərzaq mallarının tək kateqoriyalarının qiymətləndirilməsində böyük rol oynayır və nadir hallarda qida məhsulları üçün istifadə olunur.

    Keywords: Orqanoleptik üsullardan ,keyfiyyət göstəriciləri, dequstasiya, qida təhlükəsizliyi

  33. ПРАВОВАЯ И ИНСТИТУЦИОНАЛЬНАЯ БАЗА РАЗВИТИЯ МАЛОГО И СРЕДНЕГО БИЗНЕСА

    Authors: Дильбяр Ахундова, Светлана Измайлович

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-34

    Year: 2024 Pages: 309-315

    Show abstract

    Abstract: Статья представляет тщательный анализ основных аспектов среды для развития предпринимательства в контексте правового и институционального фреймворка. В ней подробно рассмотрены проблемы, с которыми сталкиваются малые и средние предприятия, включая сложности доступа к финансированию, неэффективные процедуры регистрации и лицензирования, неопределенность в налоговой политике. Статья акцентирует внимание на важности реформ и улучшения правовой и институциональной базы для создания более поддерживающей среды для развития предпринимательства. Анализ указанных проблем выделяет ключевые препятствия для развития малого и среднего бизнеса и подчеркивает необходимость дальнейших усилий в направлении их преодоления. В статье также обращается внимание на важность проведения дальнейших исследований и реформ в данной области для создания более поддерживающей и стимулирующей среды для предпринимательства. Она представляет собой значимый вклад в понимание факторов, влияющих на развитие малого и среднего бизнеса, и призывает к совместным усилиям в целях совершенствования условий для предпринимательства в масштабах страны.

    Keywords: малый и средний бизнес, правовая база, институционная база, предприятия

  34. НОВЫЙ ГАЗОВЫЙ ПРОЕКТ АЗЕРБАЙДЖАНА: СТИМУЛ ДЛЯ РЕГИОНАЛЬНОГО СОТРУДНИЧЕСТВА В ЭНЕРГЕТИЧЕСКОМ СЕКТОРЕ

    Authors: Лала Гамидова, Мехди Атакишиев

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-35

    Year: 2024 Pages: 316-328

    Show abstract

    Abstract: Целью исследования является анализ потенциального влияния нового газового проекта в Азербайджане на региональное сотрудничество в энергетической сфере. Методология исследования включает обзор существующей литературы по теме, анализ данных о производстве и торговле энергией в регионе, а также интервью с экспертами в этой области. Новый газовый проект в Азербайджане потенциально может увеличить добычу и экспорт газа в стране, обеспечивая значительный стимул для регионального сотрудничества в энергетическом секторе. Проект может помочь диверсифицировать источники энергии и маршруты в регионе, снижая зависимость от одного поставщика и повышая энергетическую безопасность. Проект также может способствовать развитию региональной инфраструктуры, включая трубопроводы и транспортные сети, облегчая перемещение товаров и людей в регионе, экономическому росту и развитию региона, предоставляя новые возможности для торговли и инвестиций, сокращению выбросов парниковых газов, поскольку использование природного газа в качестве топлива может помочь заменить более загрязняющие источники энергии. Успех проекта зависит от нескольких факторов, включая наличие финансирования, стабильность региона и поддержку ключевых заинтересованных сторон.

    Keywords: газ, проект, энергия, нефть, источник, Азербайджан, безопасность, региональный, развитиеş

  35. АНАЛИТИЧЕСКИЕ МЕТОДЫ ОЦЕНКИ ЭФФЕКТИВНОСТИ ИНФОРМАЦИОННЫХ ТЕХНОЛОГИЙ

    Authors: Хатирa Аббасова, Севда Фаталиева

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-36

    Year: 2024 Pages: 329-340

    Show abstract

    Abstract: Быстрое развитие информационных технологий (ИТ) требует надежных аналитических методов для оценки их эффективности в различных организационных структурах. Целью данного исследования является систематический обзор и синтез существующих аналитических методологий оценки эффективности ИТ, уделяя особое внимание интеграции количественных и качественных показателей. Мы использовали всесторонний обзор литературы, тематические исследования и метааналитические методы для изучения многомерных аспектов оценки производительности ИТ, включая повышение производительности, анализ затрат и выгод, удовлетворенность пользователей и стратегическое согласование. Результаты показывают, что в качестве распространенных методов в значительной степени используются сбалансированные системы показателей, рентабельность инвестиций (ROI) и многокритериальный анализ решений (MCDA). Кроме того, наше исследование выявило растущую тенденцию к использованию алгоритмов анализа данных и машинного обучения для прогнозной оценки и мониторинга ИТ-инициатив в режиме реального времени. В исследовании подчеркивается важность адаптации этих методологий к конкретным условиям с учетом разнообразных целей и сред, в которых развертываются ИТ-системы. В заключение мы приводим рекомендации по целостной системе оценки, которая включает в себя динамические критерии, точки зрения заинтересованных сторон и новые технологии для точного измерения эффективности ИТ. Эта работа способствует стратегическому управлению ИТ-ресурсами, предоставляя практикам и ученым детальное понимание методологий оценки, способствуя принятию обоснованных решений и оптимизации инвестиций в технологии.

    Keywords: информационные технологии, методы оценки, эффективность, сбалансированная система показателей, рентабельность инвестиций (ROI), многокритериальный анализ решений (MCDA), анализ данных, машинное обучение, анализ затрат и выгод, стратегическое согласование, повышение производительности, удовлетворенность пользователей

  36. ИССЛЕДОВАНИЕ АНАЛИЗА ОБРАЗОВАНИЯ ПОВРЕЖДЕНИЙ ПРИ БУРЕНИИ НАКЛОННЫХ СКВАЖИН

    Authors: Елена Шмончева, Вусал Курбанов

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-37

    Year: 2024 Pages: 341-350

    Show abstract

    Abstract: Это исследование описывает анализ бурения образования во время бурения отклоненных, наклонных скважин. По сути, существует несколько методов анализа и определения переходного давления в скважине для расчета проницаемости, средних значений давления и, в конечном итоге, состояния скважины. Большинство методов связаны с пониманием трудностей нестандартного потока через полностью проникшие пласты. В большинстве случаев, учитывая скважину, проникающую в пласт перпендикулярно, но в этом исследовании анализируется, что произойдет, если будет угол и как этот угол повлияет на образование. Скважины, бурящиеся под углом к горизонту, называются наклонными скважинами. Одно исследование написано для его описания и анализа выполнения завершения.Производство с постоянным потоком из наклонных скважин исследовали и изучали Ромершаузер и Хокинс, где пласт считался круглой формы ограниченной протяженности, и результат показал, что производительность скважины увеличивается при изменении вертикальной или горизонтальной скважины на полностью проникшую наклонную скважину. При рассмотрении тенденции производительности - увеличение явно видно, что свидетельствует о негативном значении скин-фактор. Несмотря на всю предоставленную информацию этим исследованием, недостаточно информации о неустойчивом поведении наклонных буреных скважин в нефтяной индустрии.[1] Основная цель этого исследования - понять и проанализировать неустойчивый поток, вывести уравнение, которое было установлено в результате повреждения пласта. Графики давления от времени и угла, под которым была пробурена скважина, были построены анализом наклонных скважин и использовались для вывода уравнений. При использовании этих уравнений возможно оценить состояние скважины и есть ли необходимость в моделировании. В этих уравнениях радиальное расстояние и угол отклонения буреной скважины используются как параметры псевдорадиального потока.

    Keywords: псевдорадиальный поток, наклонная скважина, коэффициент скин-фактор

  37. ЭВОЛЮЦИЯ ФИНАНСОВОЙ СИСТЕМЫ АЗЕРБАЙДЖАНА В ЭПОХУ ЦИФРОВЫХ ТЕХНОЛОГИЙ

    Authors: Алексей Ступницкий, Сулейман Исмаилов

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-38

    Year: 2024 Pages: 351-358

    Show abstract

    Abstract: В данной статье рассматривается современное состояние безналичных расчетов в Азербайджанской Республике и перспективы их улучшения. В первой главе рассмотрены организационно-экономические особенности безналичных расчетов, динамика денежных потоков и развитие безналичных расчетов. Вторая часть посвящена роли Центрального банка Азербайджана в этой области, анализу и совершенствованию платежей с использованием банковских карт, а также эконометрическому анализу макроэкономических показателей. В третьей части рассматриваются перспективы развития неплатежей, анализ рисков и меры по обеспечению безопасности безналичных операций. В заключении статьи даны рекомендации по дальнейшему устойчивому развитию безналичных расчетов. Анализ, содержащийся в статье, охватывает различные аспекты экосистемы безналичных платежей Азербайджана. В первой части рассматриваются принципы работы этих систем и их влияние на экономику, рассматриваются экономические и организационные аспекты платежных систем. Также представлен подробный анализ денежных потоков, который важен для оценки состояния финансового сектора. Во второй части, в частности, подчеркивается роль Центрального банка Азербайджана в совершенствовании системы безналичных расчетов. Анализ использования банковских карт показывает, как можно улучшить существующие системы для повышения удобства и безопасности пользователей.

    Keywords: банк, Азербайджан, государство, деньги, политика, безналичный расчет

  38. ОСОБЕННОСТИ И ПРИОРИТЕТЫ РЕАЛИЗАЦИИ БЮДЖЕТНОЙ ПОЛИТИКИ ГОСУДАРСТВА В СОВРЕМЕННЫХ УСЛОВИЯХ (НА ПРИМЕРЕ АЗЕРБАЙДЖАНА И РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ)

    Authors: Светлана Измайлович, Ламия Аббасова

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-39

    Year: 2024 Pages: 359-368

    Show abstract

    Abstract: В статье показано, что бюджетная система составляет важную часть финансовой системы государства и является основным источником финансирования выполнения функций высших и местных органов государственной власти. Создание бюджетной системы и определение финансовых отношений между ее подразделениями способствуют реализации функций государства, а также экономическому и социальному развитию государства. Цель статьи - проанализировать роль и значение бюджетной политики в достижении социально-экономических целей обеих стран и выявить пути их совершенствования. Основные направления реализации бюджетных политик обеих стран включают в себя несколько ключевых аспектов. Во-первых, это обеспечение сбалансированности республиканских и местных бюджетов с учетом имеющихся доходов и источников финансирования дефицита бюджета. Второе направление касается концентрации бюджетных средств на приоритетных направлениях социально-экономического развития страны. Третье направление направлено на минимизацию фискальных рисков с использованием аналитических инструментов оценки фискальных рисков. И, наконец, последнее направление состоит в повышении открытости бюджета и создании общедоступных информационных ресурсов для граждан, что способствует более прозрачному управлению финансами и повышает уровень доверия общества к бюджетным процессам. Бюджетных политика двух стран – Азербайджана и Республики Беларусь – акцентируется на укреплении экономических основ государства, особенно на ускорении социально-экономического развития инфраструктуры в ненефтяном секторе, регионах, сокращении бедности, обеспечении продовольственной безопасности и решении других социально-экономических проблем. В конце было отмечено, что по итогам, в 2024 году обе страны ориентируются на улучшение качества жизни населения и повышение уровня благосостояния граждан через обеспечение своевременного выполнения социальных обязательств государства и приоритет поддержания устойчивости бюджетной системы.

    Keywords: государственные финансы, бюджетная система, экономическое развитие, социальная защита, национальное богатство

  39. ВАЖНОСТЬ ВНЕДРЕНИЯ СИСТЕМЫ РИСК-МЕНЕДЖМЕНТА В МИКРОФИНАНСОВЫХ ОРГАНИЗАЦИЯХ

    Authors: Анар Мамедов, Саид Алекперов

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-40

    Year: 2024 Pages: 369-378

    Show abstract

    Abstract: В последние годы корпоративное управление стало довольно обсуждаемой темой и одним из самых популярных методов в сфере управления. Быстрое развитие событий в мире и усиление конкурентной ситуации заставили компании неизбежно разрабатывать стратегии, учитывающие риск. А фирмы оказались в ситуации, когда ими нужно хорошо управлять, чтобы обеспечить постоянное конкурентное преимущество. В этом случае корпоративное управление стало очень важным. В этот момент управление рисками в корпоративном управлении также стало очень важным моментом. В этой диссертации, предполагая, что управление рисками может быть эффективным инструментом корпоративного управления, будут кратко объяснены оба метода управления. В конце дипломной работы будет обсуждено описательное исследование по соответствующей теме.

    Keywords: Бизнес, Микрофинансирование, управление рисками, Инструменты управления, Мотивированный сотрудник

  40. MALLARIN GÖMRÜK DƏYƏRI VƏ ONUN QIYMƏTINƏ TƏSIR EDƏN AMILLƏR

    Authors: Şəfiqə Məmmədova, Asif Camalxanov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-41

    Year: 2024 Pages: 379-387

    Show abstract

    Abstract: Malların gömrük dəyəri idxal və ya ixrac üçün tətbiq ediləcək gömrük rüsumlarını və vergilərini müəyyən etmək üçün verilən pul dəyərinə aiddir. Beynəlxalq ticarəti tənzimləyən gömrük orqanları üçün malların dəyərini dəqiq müəyyən etmək çox vacibdir. Malların gömrük dəyərinin müəyyən edilməsinin əsas üsulu əməliyyat dəyəridir. Bu, ixracatçı ölkəyə satılan mallar üçün ödənilən və ya ödənilməli olan qiymətə aiddir. Əgər alıcı və satıcı əlaqəli tərəflərdirsə, qiymətin ədalətli bazar dəyərini əks etdirməsini təmin etmək üçün əməliyyatın dəyəri müəyyən meyarlar əsasında düzəldilə bilər. Əgər əməliyyatın dəyəri müəyyən edilə bilməzsə və ya qəbul edilmirsə, gömrük orqanları digər üsullardan, məsələn, oxşar və ya eyni malların qiymətləndirilməsindən istifadə edə bilərlər. CIF dəyərinə yalnız malların dəyəri deyil, həm də sığorta və limana daşınma haqları daxildir. Bu, gömrük dəyərinə təsir edə bilər. İdxal olunan mallar üzrə endirimlər, qonorarlar, lisenziya haqları və komissiyalar kimi amillər nəzərə alınmaqla, bəyan edilmiş dəyərə müəyyən düzəlişlər edilə bilər. Əməliyyatlar idxal edən ölkənin valyutasından başqa valyutada aparıldıqda, valyutanın konvertasiya məzənnələri gömrük dəyərinə təsir göstərə bilər. Gömrük dəyətən idxal zamanı müəyyən edilir, lakin bazar şəraitində və ya valyuta məzənnələrindəki dalğalanmalar qiymətləndirməyə təsir göstərə bilər. Qablaşdırma, qablar və digər əəri adlaqədar xərclər gömrük dəyərinə daxil edilə bilər. Malların idxal limanına gətirilməsi prosesində çəkilən hər hansı nəqliyyat xərcləri gömrük dəyərinə daxil edilə bilər. İdxal rüsumları, vergilər və idxal edilən mallara tətbiq edilən digər rüsumlar malların gömrük dəyərinə təsir göstərə bilər. Malların mənşə ölkəsi müəyyən ölkələrə xas olan ticarət müqavilələri, tariflər və qaydalar kimi amillərə görə gömrük dəyərinə təsir göstərə bilər.

    Keywords: gömrük qanunvericiliyi, tariflər, gömrük sənədləri, gömrük nəzarəti

  41. DƏNİZ PLATFORMALARININ QURAŞDIRILMASINDA MÖHKƏMLİK FAKTORLARI

    Authors: Cavid Həziyev, Anar Comərdov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-42

    Year: 2024 Pages: 388-398

    Show abstract

    Abstract: Neft və qaz sənayesində dəniz platformalarının quraşdırılması sabitliyi, davamlılığı və təhlükəsizliyi təmin etmək üçün mürəkkəb mühəndislik proseslərini və çoxsaylı mülahizələri əhatə edir. Məqalə dəniz platformalarının uğurlu quraşdırılması üçün vacib olan əsas güc amillərini araşdırır. Platformanın dayanıqlığına təsir edən müxtəlif ekoloji problemləri, o cümlədən dərin su şəraiti, sərt hava və seysmik fəaliyyətləri araşdırır. Tədqiqat həmçinin material seçiminin əhəmiyyətini müzakirə edir, korroziyaya davamlı ərintiləri və bu strukturların ömrünü və performansını artıran qabaqcıl kompozitləri vurğulayır. Bundan əlavə, platformaların qarşılaşdıqları əməliyyat streslərinə və ətraf mühit qüvvələrinə tab gətirə bilməsini təmin etmək üçün yükdaşıma hesablamaları və dinamik modelləşdirmə kimi mühəndis dizayn strategiyaları təhlil edilir. Dənizdə böyük strukturların yerləşdirilməsi ilə bağlı riskləri minimuma endirmək üçün əsas olan quraşdırma texnikasındakı yeniliklər də nəzərdən keçirilir. Tədqiqat son dəniz qurğularında bu amillərin necə effektiv idarə olunduğunu göstərmək üçün nümunə araşdırmalarından istifadə edir. Məqalə, platformalarının quraşdırılmasını tənzimləyən tənzimləmə və təhlükəsizlik standartlarını da araşdırır. Beynəlxalq dəniz qanunlarına və təhlükəsizlik qaydalarına uyğunluq bu obyektlərin akkreditasiyası və davamlı istismarı üçün çox vacibdir. Quraşdırma səmərəliliyinin və təhlükəsizliyinin artırılmasında texnologiyanın rolu araşdırılır, avtomatlaşdırılmış qazma və robot montajı kimi irəliləyişlər vurğulanır. Əlavə olaraq, dəniz ekosistemlərinə təsirin azaldılması üçün quraşdırma prosesi zamanı ekoloji cəhətdən davamlı təcrübələrə ehtiyac vurğulanaraq ekoloji mülahizələrə diqqət yetirilir.

    Keywords: dəniz platformaları, quraşdırma, möhkəmlik faktorları, ekoloji problemlər, material seçimi, mühəndislik dizaynı

  42. RESEARCH INNOVATIONS IN DIRECTIONAL AND HORIZONTAL DRILLING AND SIDETRACKING TECHNIQUES

    Authors: Yelena Shmoncheva, Farid Hamzayev, Soltan Agayev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-43

    Year: 2024 Pages: 399-408

    Show abstract

    Abstract: Directional and horizontal drilling, and sidetracking techniques have become integral components of the oil and gas industry, which allows access to hydrocarbon reserves in challenging environments. This paper provides an overview of these drilling methods and explores recent trends in the development of technical equipment for horizontal drilling and sidetracking. Directional drilling allows for drilling at various angles, including horizontal and multilateral, providing access to reservoirs beneath the Earth's surface. This technique involves specialized equipment and precise control of the drill bit's direction and deviation, resulting in better reservoir management, increased productivity and reduced environmental effect. Horizontal drilling, on the other hand, involves drilling laterally through subsurface rock formations, particularly beneficial for accessing unconventional reservoirs (shale formations). Horizontal drilling allows operators to access more of the formation, resulting in increased productivity and reduced environmental footprint. Sidetracking techniques are employed to redirect the path of a wellbore, necessary for avoiding geological hazards, accessing untapped reservoirs, or bypassing damaged sections of the well. This process requires careful planning, specialized equipment, and skilled personnel to ensure successful execution while minimizing risks. The paper also discusses modern trends in the development of technical equipment for horizontal drilling and sidetracking technology. These include automation and robotics to improve drilling efficiency and safety, advancements in drilling fluids and measurement-while-drilling (MWD) technologies for better wellbore stability and real-time data acquisition, and innovations in extended reach drilling (ERD) tools and casing and cementing solutions. Additionally, there is ongoing development in sidetracking techniques to improve efficiency and reliability, such as whipstock and casing exit technologies. The Ultrashort-Radius Radial System (URRS) is highlighted as an advanced drilling technology, enabling access to reservoirs with restricted space or challenging geometries. Although challenges such as cost and adaptation to downhole conditions remain, ongoing research and development is aimed at overcoming these barriers and demonstrating the feasibility of innovative drilling technologies. Ultimately, these advances contribute to the industry's goal of maximizing hydrocarbon production while ensuring operational efficiency and environmental sustainability.

    Keywords: directional drilling, horizontal drilling, sidetracking techniques, technical equipment development, ultrashort-radius radial system, laser drilling

  43. SUALTI BORU KƏMƏRLƏRİNİN DƏRİNLİKLƏRİNDƏ TƏHLÜKƏSİZLİYİN VƏ DAVAMLILIĞIN TƏMİN OLUNMASI

    Authors: Rita Hüseynova, Elgün Cəlalzadə

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-44

    Year: 2024 Pages: 409-415

    Show abstract

    Abstract: Müasir qlobal enerji landşaftında sualtı boru kəmərlərinin əhəmiyyətini qiymətləndirmək olmaz, çünki onlar neft, təbii qaz, su və digər mühüm resursların dünya okeanlarının geniş əraziləri ilə nəqli üçün həyati əhəmiyyətli borular kimi xidmət edir. Bununla belə, bu sualtı boru kəmərlərinin təhlükəsizliyi və davamlılığı daim korroziya, dəniz dibinin hərəkəti, gəmilərin təsirləri və təbii fəlakətlər də daxil olmaqla saysız-hesabsız amillərlə üzləşir. Bu problemləri həll etmək üçün proaktiv tədbirləri, qabaqcıl texnologiyalar və möhkəm tənzimləyici çərçivələri əhatə edən çoxşaxəli yanaşma vacibdir. Bu məqalə ətraf mühit qüvvələrinin və insan fəaliyyətinin yaratdığı müxtəlif risklərin tədqiqindən başlayaraq sualtı boru kəmərlərinin təhlükəsizliyinin incəliklərini araşdırır. Dəniz suyuna məruz qalma və kimyəvi reaksiyalar nəticəsində yaranan korroziya boru kəmərinin bütövlüyünə davamlı təhlükə olaraq qalır, dəniz dibinin hərəkəti və gəmilərin təsirləri isə fiziki zədələrə səbəb ola və struktur sabitliyini poza bilər. Üstəlik, zəlzələlər və qasırğalar kimi təbii fəlakətlərin gözlənilməz xarakteri hərtərəfli risklərin idarə edilməsi strategiyalarına ehtiyac olduğunu vurğulayır.

    Keywords: dəniz hidrotexniki qurğuları, dəniz tikintisi, sualtı boru kəmərlərinin tikintisi, boru kəmərlərinin təhlükəsizliyi, tikinti problemləri

  44. QAZ KƏMƏRLƏRİNİN HİDRAVLİKİ VƏZİYYƏTİNİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİNDƏ TƏRS MƏSƏLƏLƏRİN TƏTBİQİ

    Authors: Ramiz İsmayılov, Fərid Əliyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-45

    Year: 2024 Pages: 416-421

    Show abstract

    Abstract: Qaz kəmərlərində daxili səthin çirklənməsi halları müşahidə olunur ki, bunun səbəbləri kimi tikinti tullantılarını, mayenin çökməsini, hidratların yaranmasını və sairəni göstərmək olar. Həmin halların yaranması kəmərin hidravliki göstəricilərini pisləşdirir, hidravliki müqavimət əmsalının qiyməti yüksəlir. Magistral qaz kəmərinin işçi rejimlərində turbulent axın müşahidə olunduğundan, hidravliki müqavimət əmsalının qiyməti yalnız borunun daxili səthinin kələkötürlüyündən asılıdır və mövcud empirik düsturlarla hesablanır. Burada kələkötürlük əmsalının qiyməti mövcud layihələndirlmə qaydalarına əsasən götürülür ki, istismar zamanı daxili səthin çirklənməsi bu qiyməti şərti edir. Sözügedən çirklənmə və digər yaranan mürəkkəbləşmələr qaz axının əsas parametrləri olan təzyiq, sərf və temperaturun dəyişilməsi səciyyəsində əks olunur. Nəzərə alsaq ki, ölçü qovşaqlarında mütəmadi olaraq bu parametrlər ölçülür və mərkəzi serverə ötürülür, onda qaz kəmərlərinin hidravliki vəziyyətinin qiymətləndirilməsi ücün həmin parametrlərin dəyişilməsi dinamikasına görə analitik diaqnostik meyarın işlənməsi böyük elmi və praktiki maraq doğurardı. Bu baxımdan işdə aparılmış tədqiqatların istiqaməti və qoyulmuş məsələlər aktualdır. [1]

    Keywords: qaz kəməri, hidravliki müqavimət əmsalı, qazın hərəkəti modeli, tərs məsələ, düzləşdirmə üsulu

  45. АНАЛИЗ ВОЛНОВОГО ВОЗДЕЙСТВИЯ НА ОСНОВАНИЕ ГРАВИТАЦИОННОЙ И ПОГРУЖНЫХ ПЛАТФОРМ

    Authors: Гюльяра Иманова, Руфан Юсифов

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-46

    Year: 2024 Pages: 422-429

    Show abstract

    Abstract: В данной статье рассматриваются волновые факторы, влияющие на морскую гравитационную и полупогружные платформы, выбор наиболее подходящего типа сооружения для эксплуатации в данных условиях, а также анализ факторов, влияющих на долговечность эксплуатации. Была создана 3D-модель платформы на основе существующих сооружений, и проведены компьютерные симуляции воздействия волн на конструкцию МНГС.

    Keywords: нефть, газ, сооружения, платформы, морские, анализ, волновое воздействие

  46. AQRAR SƏNAYE KOMPLEKSİNİN BİTKİ TULLANTILARI VƏ AĞIR NEFT QALIQLARINDAN SİNTEZ QAZIN ALINMASI

    Authors: Bahar Hüseynova, Gülnarə Abdullayeva, Teyfə Şərifova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-47

    Year: 2024 Pages: 430-440

    Show abstract

    Abstract: Neft-qaz kompleksi mühüm karbohidrogen ehtiyatlarına əsaslanan Azərbaycanda bərpa olu¬¬nan enerji mənbələrinin (BOE) inkişafına xüsusi diqqət yetirilir. Bu günə ölkədə elek¬trik enerjisi istehsalında bərpa olunan enerji mənbələrinin payı təxminən 18% edir və 2030-cu ilə qədər onun 30% çatdırılması nəzərdə tutulur. Azərbaycanda aşa¬ğı¬dakı biokütlə mənbələri mövcuddur: yanar sənaye tullantıları, meşə təsərrüfatı tul¬lan¬tıları, kənd təsərrüfatı bitkiləri (günəbaxan və qarğıdalı) və üzvi qarışıq tullantılar, məi¬şət və kommunal təsərüfatı tullantıları, neft və neft məhsulları ilə çirklənmiş əra¬zi¬lərin tullantıları. Məqalədə mexaniki aktivləşmənin (üyüdülmə və qarışdırma dərəcəsi) əldə edilən sintez qazının tərkibinə təsiri öyrənilmişdir. Müəyyən edilmişdir ki, xammal qarışığının üç dəfə mexaniki aktivləşdirilməsi komponentlərin üyüdülmə dərəcəsini artırmağa və onların qarışdırılmasını yaxşılaşdırmağa imkan verir ki, bu da hava qazlaşdırılması prosesində alınan qazda H2/CO nisbətini 20%-dən çox artırır, kül qalığının çıxımını 35%-dən çox, hisin əmələ gəlməsini isə 30 kütlə% azaldır. Öyrənilmişdir ki, xammal qarışığında qudronun olması hidrogenin karbon qazına nisbətini 50%-dən çox artırır, hisin çıxımını artırır və külün çıxımını azaldır.

    Keywords: biokütlə, sintez qaz, qarğıdalı qıçasının özəkləri, günəbaxanın gövdəsi, qazlaşdırılma, Fişer-Tropş prosesi, ağır neft qalıqları

  47. ELEKTRON SƏSVERMƏ SISTEMININ ƏSAS ÜNSÜRLƏRI

    Authors: Bahar Əsgərova, İnci Əlili

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-48

    Year: 2024 Pages: 441-450

    Show abstract

    Abstract: Fikir birliyinə əsəsında qərar qəbul edən istənilən cəmiyyət üçün seçkilər və səsvermə əsasdır. Demokratiyanın ən kritik funksiyaları sırasında onları da göstərmək olar. Əllə səsvermə sistemindəki çatışmazlıqları aradan qaldırmaq üçün elektron səsvermə alternativ olaraq düşünülür. E- səsvermə məlumat və prosedurların rəqəmsal informasiya kimi emal olunduğu, qeydə alındığı və saxlandığı səsvermə sistemidir. E-səsvermə səsvermə prosesinin məlumatlılığını və etibarlılığını, sürəti artırır və seçkilərin keçirilməsi xərclərini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. E-səsvermə sistemlərinin həyata keçirilməsi və təkmilləşdirilməsidə təhlükəsizlik məsələləri həlledici rola malikdir. Sistemi yaradan zaman təhlükəyə səbəb olacaq bütün amillər diqqətlə araşdırılmalıdır. Sistem sınaqdan keçirilib və mümkün səhvlər düzəldikdən sonra sistem istifadəyə verilə bilər.

    Keywords: e-demokratiya, e-səsvermə, təhlükəsizlik, etibarlılıq, sürət

  48. NEFT EMALI ZAVODLARINDA NEFT MƏHSULLARININ EMAL EDILMƏSI

    Authors: Hikmət Əsgərov, Kamal Əliyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-49

    Year: 2024 Pages: 451-457

    Show abstract

    Abstract: Neft, dünyadakı ən əhəmiyyətli təbii enerji ehtiyatlarından biri kimi nəzərə alınır. Əsasən karbohidrogenlərin və digər kimyəvi birləşmələrin kompleks qarışığının bir hissəsidir. Təbii vəziyyətdə neft təmiz deyil, ona su, mexaniki qarışıqlar və müxtəlif minerallar da qarışır. Bu qarışıqların neft emal prosesini mürəkkəbləşdirdiyi və texnoloji qurğuda problem yarattığı bilinir. Beləliklə, neft emal olunmadan əvvəl mədənlərdən su və mexaniki qarışıqlardan ayrılması gərəkdir. Neftin komponentləri əsasən alkanlar, tsikloalkanlar və müxtəlif aromatik karbohidrogenlərdən ibarətdir. Həmçinin, neftin qarışımında azot, oksigen, kükürdlü birləşmələr və cüzi miqdarlarda dəmir, nikel, mis və vandium metalları da mövcuddur.Neft xam formada praktik olaraq heç istifadə edilmir, bunun əvəzinə yanacaq, sürüşdürücü yağlar və kimyəvi sintez sənayesi üçün əsas funksiyasını yerinə yetirən qaz və maz karbohidrogenlərinə ayrıldıqdan sonra əsas qiymətini əldə edir. Müxtəlif neft məhsullarına tələb iqtisadi amillərə, mövsümi dəyişikliklərə və inkişaf edən enerji siyasətlərinə görə dəyişə bilər. Neft emalı zavodları qlobal enerji tələbatının ödənilməsində və müasir həyata töhfə verən sənaye sahələri üçün zəruri xammalların təmin edilməsində mühüm rol oynayır. Təmizləmə prosesi tullantıları və ətraf mühitə təsirləri minimuma endirməklə yanaşı, qiymətli məhsulların məhsuldarlığını artırmaq üçün nəzərdə tutulub. Neft emalı xam nefti müasir həyat üçün vacib olan bir sıra qiymətli məhsullara çevirmək üçün bir çox mərhələləri və texnologiyaları əhatə edən mürəkkəb sənaye prosesidir. Davamlı innovasiyalar və texnoloji irəliləyişlər neft emalının gələcəyini daha səmərəli və davamlılığa doğru formalaşdırmaqda mühüm rol oynayır. Neft emalı zavodları istehsalı optimallaşdırmaq üçün qabaqcıl texnologiyalardan istifadə edən və bütün dünyada istehlakçılar və sənayelər tərəfindən tələb olunan müxtəlif çeşiddə neft məhsulları üçün ciddi keyfiyyət standartlarına cavab verən kompleks obyektlərdir.

    Keywords: neft, mexaniki qarışıqlar,neft emalı, karbohidrogenlər, xam, qaz , maye, müxtəlif məhsullar, qabaqcıl texnologiyalar

  49. НОВЫЕ ТЕНДЕНЦИИ В РОЗНИЧНОМ СЕКТОРЕ АЗЕРБАЙДЖАНА

    Authors: Адиль Гусейнов, Надир Рустамлы

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-50

    Year: 2024 Pages: 458-465

    Show abstract

    Abstract: В последние годы в Азербайджане произошли заметные сдвиги и инновации в секторе розничной торговли, отражающие более широкие глобальные тенденции и одновременно учитывающие уникальные характеристики своего рынка. Одной из заметных тенденций является рост электронной коммерции, вызванный ростом проникновения Интернета и ростом технически подкованного населения. Интернет-магазины и службы доставки приобрели значительную популярность, предлагая удобство и более широкий ассортимент товаров потребителям по всей стране. В то же время традиционные розничные торговцы адаптируются к этим изменениям, интегрируя цифровые технологии в свою деятельность. Многие магазины теперь предлагают омниканальный опыт, позволяя покупателям легко переключаться между онлайн- и офлайн-покупками. Эта интеграция повышает вовлеченность клиентов и предоставляет ритейлерам ценную информацию для персонализации своих предложений и повышения общей удовлетворенности клиентов. Еще одной новой тенденцией является акцент на устойчивом развитии и этическом потребительстве.

    Keywords: Электронная коммерция, Омниканальная розничная торговля, Устойчивое развитие, Бесконтактные платежи

  50. AVTOKLAVLANMAMIŞ QAZBETONUN XASSƏLƏRİNİN TƏDQİQİ

    Authors: Nahidə Cəfərova, Sona Abasova, Mahirə Əliyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-51

    Year: 2024 Pages: 466-473

    Show abstract

    Abstract: Təqdim olunan tədqiqatın əsas nəticələri sement əsaslı qazbetonların mövcud səviyyəsini və daha çox araşdırmaya ehtiyacı olan çatışmazlıqlarını göstərməkdir. Müəyyən olunmuşdur ki, məsaməli beton yüngül beton növü olub həm səs izolyasiyası, həm də istilik izolyasiyaedici material kimi üstünlüklərə malikdir. Məqalədə qazbetondan hazırlanmış beton məmulatların istifadəsi ilə binaların və obyektlərin tikintisinə çəkilən iqtisadi xərclərin azaldılması, onların etibarlı və davamlı istismarının təmin edilməsinin nəzəri prinsipləri təsvir edilmiş və əsaslandırılmışdır. Avtoklavsız bərkidilmə yolu ilə yüngül qazbeton məmulatların alınmasının və effektiv istifadəsinin mümkünlüyü təsvir edilmişdir. Beləliklə, aparılmış tədqiqat işi nəticəsində sənaye tullantısı olan qırmızı şlamdan ikincili xammal kimi istifadə etməklə avtoklavsız şəraitdə qazbeton hazırlanmış və onun davamlılıq xassələri öyrənilərək istifadəsinə tövsiyələr verilmişdir.

    Keywords: məsaməli beton, qazlı beton, yüngül beton, beton plitələr, izolyasiya materialları

  51. THE IMPORTANCE OF BIOETHANOL AS AN ENVIRONMENTALLY CLEAN FUEL

    Authors: Tarana Aghayeva, Natig Khamedov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-52

    Year: 2024 Pages: 474-482

    Show abstract

    Abstract: This article is a review based on literature sources. The production technology and areas of application of bioethanol, as well as ways to intensify the production of alcohol obtained from these natural sources, are analyzed. One such method is biomass liquefaction. Modern technologies for converting biomass into valuable biofuels were studied. Common biomass liquefaction technologies are indirect liquefaction and direct liquefaction. Direct biomass liquefaction involves converting biomass into bio-oil, and the main technologies are hydrolytic fermentation and thermodynamic liquefaction. Based on thermodynamic liquefaction, it can be divided into fast pyrolysis and hydrothermal liquefaction. In addition, this review provides an overview of the physicochemical properties of biodiesel and common methods for its processing.

    Keywords: bioethanol, yeast, natural food waste, purchasing biofuel

  52. OPTİK KOHERENT TOMOQRAFİYADA SİQNALLARIN VİZUALLAŞDIRILMASI VƏ İŞLƏNMƏSİ

    Authors: Sevinc Abdullayeva, Nəsrin Yunuslu

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-53

    Year: 2024 Pages: 483-492

    Show abstract

    Abstract: Bu məqalədə əsas məqsəd Optik koherent tomoqrafiya vasitəsilə göz xəstəliklərinin diaqnozu və müalicəsi metodlarını aydınlaşdırmaq və bu sahədə araşdırma aparmaq istəyən tədqiqatçılar üçün baza infrastrukturu yaratmaq və süni intellekt nəticəsində oftalmologiyada baş verən yeniliklər haqqında məlumatlar əks edilir. Burada təsvir edilən bütün yanaşmalar retinal qanqlion hüceyrələri (RGC) üçün nəzərdə tutulmuşdur, lakin digər hüceyrə populyasiyalarına asanlıqla uyğunlaşdırıla bilər. Nəticə olaraq, OKT modeli fenotipləşdirmədə effektivdir və terapevtik müdaxilələrin etibarlı qiymətləndirilməsi üçün istifadə olunmaq potensialına malikdir. Müxtəlif tədqiqatçılar insan gözləri üzərində histoloji tədqiqatlar aparmışlar. Araşdırmalar insan gözünün dərinliklərində daha çox optik sinir liflərinin olduğunu göstərir. Başqa bir araşdırmada, aksonların sayı ilə skleral kanal sahəsi arasında korrelyasiya var idi. Bəzi tədqiqatlar daha böyük disk sahəsi olan gözlərdə daha qalın disk boşluğundan istifadə etmişdir. Təəssüf ki, çoxsaylı monitorinq və müalicə cədvəlləri həm həkimləri, həm də xəstələri yükləyir. Və bu, bir problem yaratdı: bir tərəfdən, bir çox xəstələr həyatlarında bir az daha az müalicə və bir az daha balans üçün çalışırlar. Evdə OKT monitorinqi bu problemi həll etməyə kömək edə bilərmi? Ola bilər: Təsdiqlənərsə və tənzimlənərsə, evdə əsaslı OKT bəzi xəstələrə lazımsız ofis ziyarətlərindən və inyeksiyalardan qaçmağa kömək edə bilər, hətta o, oftalmoloqlara müalicəyə ən çox ehtiyacı olanları müəyyən etməyə kömək edir. Bununla belə, həkimlərin vəzifəsində ciddi problemlər qalmaqdadır. Bu yazıda dəmir oksidi hissəcikləri ilə etiketlənmiş tək hüceyrələrin maqnitomotiv optik koherens tomoqrafiyası (HM-OKT) görüntülənməsi üçün etibarlı və möhkəm bir üsul təqdim edirik. Bu üsul nümunə həcmində anizotropik maqnit strukturlarının düzülməsini və fırlanmasını oyatmaq üçün modulyasiya edilmiş uzununa və eninə maqnit sahələrindən istifadə edir. Eksperimental sübutlar göstərir ki, maqnit hissəcikləri daimi maqnit sahəsinə məruz qaldıqda özlərini uzunsov zəncirlərdə toplayırlar. Hüceyrədaxili məkanda maqnit hərəkəti 3D OKT, eləcə də 2D istinad görüntüləmə metodu kimi lazer ləkə reflektometriyası vasitəsilə aşkar edilib və vizuallaşdırılıb. Aqar skafoldlarına daxil edilmiş mezenximal kök hüceyrələr üzərində apardığımız təcrübələr göstərir ki, fırlanan MM-OKT-də maqnitomotiv siqnal əvvəlki impulslu MM-OKT ilə müqayisədə 3 dəfə əhəmiyyətli dərəcədə artmışdır, baxmayaraq ki, solvinoidin enerji istehlakı 16 dəfə azdır.

    Keywords: Optik Koherent Tomoqrafiya, Dezoksiribonuklein turşusu (DNT) analizi, süni neyron şəbəkəsi, süni intellekt

  53. PUL VƏ BÜDCƏ SİYASƏTİNİN İQTİSADİ İNKİŞAFA TƏSİRİNİN GÜCLƏNDİRİLMƏSİ YOLLARI

    Authors: Nurlana Allahmanlı

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-54

    Year: 2024 Pages: 493-500

    Show abstract

    Abstract: Dövlətin pul və büdcə siyasətinin qarşılıqlı əlaqəsində aktuallıq kəsb edən məsələlərdən birisi iqtisadi inkişafın gücləndirilməsi yollarının uğurlu işlənməsidir. Ərəb ictimai fikrinin görkəmli nümayəndəsi ibn Xəldunun dövləti böyük bir tacir adlandırması və vergiləri insanların vəziyyətinə görə alması onun vəzifələri sırasında müstəsna funksiya daşıdığını söyləyir. Verginin səmərəliliyi dövlətin iqtisadi siyasətinin səmərəliliyinə bağlanır. İnkişaf etmiş ölkələrin, demək olar, əksəriyyətində büdcədə vergidən toplanan ümumi daxili məhsulun nisbəti ilə müqayisəyə gətirilir və 30%-ə bərabərliyi ilə müşahidə olunur. “Azərbaycanda bu rəqəm 1997-ci ildə 13 %-lə nəzərə çarpmışdır. Əhalinin rifah halının yüksəldilməsi iqtisadi inkişafın sürətləndirilməsinin mühüm göstəricisidir. Məcmu gəlirlər bütün növ pul gəlirləri və şəxsi yardımçı təsərrüfat hesabına müəyyənləşir. Həyat səviyyəsinin yaxşılaşdırılması bütün məzmunu ilə buna bağlanır. Bazarda tələb və təklif və tarazlığın qurulması, onun genetik istiqamətinin düzgün qiymətləndirilməsi, bazar iqtisadiyyatı modelinin düzgün seçilməsi, iqtisadiyyatda bunların funksional rolunun dərki və reallaşması, istehsal xərcləri və mənfəət siyasəti, sahibkarlığın formalaşdırılması sahəsində atılan addımların doğruluğunun müəyyənliyi, vergi tənzimlənmələri və s. pul və büdcə siyasətinə və inqtisadi güclənmənin sürətlənməsini faktlaşdırmalqla həm də onun yollarını özlüyündə diqqət önünə gətirir. Dövlət üçün əhəmiyyət kəsb edən və problemlərin öncüllənməsinə, iqtisadi inkişafın təminatına əsas verən qrantlar qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş yardımlardır. Beynəlxalq təşkilatlar, donor birliklər, xarici hökumətlər, hüquqi və xüsusi şəxslər bu funksiya ilə çıxış etməklə inkişafa yardımçı olur və iqtisadi, sosial layihələrin həyata keçirilməsinə öz töhfələrini verirlər. Cari və əsaslı qrantlar adı ilə qruplaşdırılan bu tip işlər müxtəlif layihələrin reallaşmasına təminatçı funksiyasını yerinə yetirir. Əsaslı qrantlar aktivlərin alınması verilməsi ilə ödənişləri əhatələyirsə, cari qrantlar aktivlərin alınması və ötürülməsi ilə bağlı mənzərəni sərgiləyir. Mülkiyyətdən, mal və xidmətlərdən və onların satışı prosesindən gələn gəlirlərdir ki, dövlətin pul və büdcə siyasətinin reallaşmasına öz töhfələrini verir. Satışdan, cərimə və sanksiyalardan daxil olmalar və bütünlükdə büdcə xərcləri dövlətin gəlir və xərclər timsalında nizamlı iqtisadi siyasətinə bağlanır. Açar sözlər. Pul, büdcə, qrant, vergi, maliyyə siyasəti, gəlir və xərclər və s.

  54. INTEGRATİON OF ARTİFİCİAL INTELLİGENCE (AI) İN TASK MANAGEMENT SYSTEMS

    Authors: Orkhan Masimov, Yashar Hajiyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-55

    Year: 2024 Pages: 501-509

    Show abstract

    Abstract: The incorporation of artificial intelligence (AI) into task management systems has become a disruptive force in today's fast-paced work environments, changing how teams plan, prioritize, and complete tasks. This trend is best illustrated by platforms such as Trello, Monday.com, and Asana, which use AI technology to streamline project workflows, automate tedious chores, and offer insightful recommendations. These systems enable users to improve decision-making, expedite procedures, and increase productivity using AI-driven capabilities like predictive analytics, automated task assignment, and smart suggestions. Through the utilization of natural language processing (NLP) and data visualization tools, these systems facilitate data-driven insights, preemptive risk management, and intuitive interaction. The incorporation of AI in task management signifies a paradigm change towards more intelligent, cooperative work practices, as companies depend more and more on AI to enhance human talents and boost productivity. This article addresses the consequences of this technological advancement for the nature of work in the future, presents real-world examples of AI-powered features in popular platforms, and examines the many advantages of integrating AI into task management.

    Keywords: task management, artificial intelligence, task management systems, integration of AI, automated task assignment, Natural Language Processing (NLP)

  55. QAZMA MƏHLULLARININ XÜSUSİYYƏTLƏRİ VƏ ONLARA NƏZARƏT

    Authors: Qafar İsmayilov, Hüseyn İmanlı, Rövşən Ələsgərov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-56

    Year: 2024 Pages: 510-515

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə neft-qaz quyularında qazma məhlulları və sementləmə məhlulları kimi istifadə olunan su əsaslı qazma məhlulları üçün yeni məhlul stabilizatorları üzrə tətbiq olunan materiallar təqdim olunur. Təklif olunan materiallar gil suspenziyalarının yaradılması üçün kolloid kimyəvi üsullara, müxtəlif texnologiyalar üçün gil suspenziyalarının dispers fazasının və dispersiya mühitinin mexaniki-kimyəvi aktivləşdirilməsinə, həmçinin gil dispersiyalarının tətbiqi xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi metodlarına əsaslanır. Qazma məhlulunda bərk fazanın tərkibi gilin (3-15%) və ağırlaşdırıcının (20-60%) konsentrasiyasını xarakterizə edir. Qazmanın səmərəliliyi təmin etmək üçün (konkret geoloji və texniki şəraitdən asılı olaraq) qazma məhlulunun xassələri dispers fazanın və dispersiya mühitinin tərkibinin nisbətinin dəyişdirilməsi və onlara xüsusi materialların və kimyəvi reagentlərin əlavə edilməsi yolu ilə tənzimlənir. Anomal yüksək lay təzyiqlərində suyun, neftin və qazın təzahür şəklində çıxmasının qarşısını almaq üçün qazma məhlulunun sıxlığı xüsusi ağırlaşdırıcılar (məsələn, 1500 kq/m³-ə qədər təbaşir, 2500 kq/m³-ə qədər barit və hematit) tətbiq etməklə artırılır və ya qazma məhlulunun aerasiyası və ya ona köpükləndirici maddələrin (sulfanol, liqnosulfonat) əlavə edilməsi səbəbindən 1000 kq/m³-ə qədər azaldılır. Qazma məhlulunda bərk maddələrin miqdarı titrəyici ələklərdə üç mərhələli təmizləmə sistemi ilə idarə olunur,qazlı maddələr deqazatorda ayrılır. Bundan əlavə, bərk fazanın tərkibini tənzimləmək üçün məhlula selektiv flokulyantlar daxil edilir. Karbohidrogen əsaslı məhlulların xassələrini tənzimləmək üçün reagentlərin xüsusi sinfindən istifadə olunur. Bunlara emulqatorlar (yağ turşusu sabunları, emultal və s.), su qovucuları (sulfanol, dördüncü aminlər, orqanosilikon birləşmələri), filtrasiya reduktorları (orqano-humatlar) daxildir. Qazma məhlullarının hazırlanması üçün xammal incə dispersli, tərkibində minimum qum olan, su ilə uzun müddət çökməyən özüllü asqı əmələ gətirə bilən plastik gillərdir. Ən optimal xüsusiyyətlər əsasən neft və qaz quyularının qazılmasında və aşağı sıxlıqlı gil məhlullarının hazırlanmasında istifadə olunan montmorilonit (bentonit gilləri) gil tozlarının mahiyyətcə qələvi (natrium) sortlarında olur.

    Keywords: suverimi, bərk faza tərkibi, su, neft və qaz təzahürləri, köpük konsentratları, tiksotropiya, Na, K, Mg ionları, statik sürüşmə gərginliyi

  56. СРАВНЕНИЕ КРОССПЛАТФОРМЕННОЙ РАЗРАБОТКИ МОБИЛЬНЫХ

    Authors: Рена Микаилова, Рустам Гусейнов

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-57

    Year: 2024 Pages: 516-525

    Show abstract

    Abstract: В последние годы мобильный интернет развивается стремительными темпами. Благодаря все более быстрым скоростям передачи данных и появлению смартфонов, все больше людей начинают использовать мобильный интернет. Мобильные приложения, которые предлагают широкий спектр функций, стали неотъемлемой частью нашей повседневной жизни. Они стали так важными, что производители смартфонов стремятся получить прибыль от этого растущего рынка. В результате появилось множество платформ и языков программирования для разработки мобильных приложений. Однако, чтобы охватить все эти платформы и привлечь как можно больше клиентов, разработка становится дорогостоящей и трудоемкой задачей. Чтобы упростить этот процесс, появились фреймворки для кроссплатформенной разработки мобильных приложений с использованием веб-технологий. Они предлагают разработчикам инструменты для создания приложений, которые могут работать на разных платформах одновременно. Кроме того, такие фреймворки должны обеспечивать защиту данных и поддержку разработчиков. В данной статье я провел систематическое сравнение трех популярных фреймворков: React Native, Flutter и Xamarin. Чтобы сделать это, я изучил литературу по этим фреймворкам и провел исследование, сравнивая их производительность, использование памяти и время рендеринга.

    Keywords: Кроссплатформенная разработка, Мобильные приложения, Языки программирования, Flutter, React Native, Xamarin

  57. İSTİSMAR QUYULARININ SULAŞMASI VƏ ONLARIN ARADAN QALDIRILMASI ÜSULLARI

    Authors: Elmir Qaragözov, Şahsuvar Heydərov, İbrahim Məmmədli, Elnur Vəliyev, Heydər Əsədzadə

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-58

    Year: 2024 Pages: 526-537

    Show abstract

    Abstract: Neft və qaz sənayesində istismar quyularının səmərəli idarə olunması bərpa sürətlərini optimallaşdırmaq və ətraf mühitə uyğunluğu təmin etmək üçün innovativ və effektiv suvarma və kənarlaşdırma üsullarını tələb edir. Məqalədə miqyas, qum və digər hissəciklər kimi yığılmış maddələrin çıxarılması strategiyaları ilə yanaşı, istismar quyularında istifadə olunan müxtəlif suvarma üsulları, o cümlədən su basması, kimyəvi EOR (gücləndirilmiş neftvermə) və qaz vurulması araşdırılır. Müxtəlif geoloji kontekstlərdən nümunə araşdırmalarına əsaslanaraq, bu metodların əməliyyat səmərəliliyini, ətraf mühitə təsirlərini və iqtisadi səmərəliliyini təhlil edirik. Biz bərpa dərəcələrini yaxşılaşdırmaq və əməliyyat risklərini azaltmaq üçün ağıllı quyu texnologiyalarında ən son nailiyyətləri və onların ənənəvi suvarma üsulları ilə inteqrasiyasını araşdırırıq. Məqalə neft və qaz yataqlarının müxtəlif ssenarilərində bu metodların tətbiqi üçün tövsiyələr və quyuların suvarılması, maddələrin çıxarılması üsullarında gələcək tədqiqatlar üçün istiqamətlər təklif edir. Tədqiqatda istifadə olunan metodologiyalar müxtəlif suvarma və çıxarma üsullarının effektivliyini və tətbiqini qiymətləndirmək üçün simulyasiya modelləri, sahə sınaqları müqayisəli tədqiqatlar daxil olmaqla həm keyfiyyət, həm də kəmiyyət təhlillərini əhatə edir. Nəticələr yerdəyişmə səmərəliliyini və layların süpürmə səmərəliliyini yaxşılaşdırmaqla neftin artım sürəti ilə kimyəvi və qaz vurma kimi təkmilləşdirilmiş neftvermə üsullarının əhəmiyyətli potensialını vurğulayır. Faydalar tez-tez yüksək əməliyyat xərcləri, texniki mürəkkəbliklər və xüsusilə də kimyəvi EOR texnikaları vəziyyətində potensial ekoloji risklər kimi çətinliklərlə zəiflədilir.

    Keywords: Neft və Qaz Sənayesi, İstismar Quyuları, Suvarma Metodları, Təkmilləşdirilmiş Neft Bərpası (EOR), Su basması

  58. APPLICATION OF INFORMATION TECHNOLOGY IN THE PRODUCTION PROCESS

    Authors: Zafar Jafarov, Teymur Gasimov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-59

    Year: 2024 Pages: 538-545

    Show abstract

    Abstract: Due to the strong processes of globalization and the dynamics of market changes in the conditions of fierce competition, today's leading companies are forced to constantly develop in order to ensure their efficient operation. It is modern information systems that are responsible for efficient planning and management of company resources and allow companies to expand their business. Information system implementation is a real challenge for managers, operations staff, customers and subcontractors, especially in manufacturing enterprises, so it must be carefully planned and carefully executed. In case of absence of any fixed IT solution, the company can make a decision about the creation of new and individual IT system which meets all its demands. However, such a decision can be made by large companies or groups of companies with the same or similar profile from the point of view of high costs, extended implementation time, as well as high complexity and significant risk. At the present time, there is no economic reasoning for small and medium-sized companies to create a complex IT system from zero. Only one solution is to integrate the current production system (which has been developed throughout years in another company) or system, obtained from the external supplier specialized in the separate field with ERP system that is in charge of managing the other company activities. In addition, comprehensive and actual calculation of production expenditure requires the integration of process management systems, financial systems and payroll systems. Data provided by these systems, including the cost of raw materials consumed, cost of labor force, mass media and equipment, distribution switching mechanisms, cost distribution lists and automatic accounting procedures benefit system users to precisely calculate production costs. Detailed and up-to-date information about the production process and product costs, together with complex logistics information allows us to make reasonable and rational decisions about the future activity of the company, to increase the scale of production of the most profitable products or re-organize some business processes which may lead to a deceleration in the production of low-margin products. Empirical proof shows that there are not any complicated IT solutions that enable production companies to satisfy their needs in terms of logistics, finance, accounting and production process management. Certainly this is related to the fact that even though some procedures like finance, accounting, logistics, reclamation are very alike in different companies at the cost of legal requirements, production processes are individual and peculiar for each one. Thus, it is usually difficult, possibly, to apply certain production process procedures on the available wide-spread IT software.

    Keywords: Information technologies, company, production process, business activity

  59. YANĞINSÖNDÜRMƏ TOZUNUN SƏMƏRƏLİLİYİ ÜZRƏ EKSPERİMENTAL TƏDQİQAT

    Authors: Gülşən Mustafayeva, Zamik Qarayev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei41062024-60

    Year: 2024 Pages: 546-556

    Show abstract

    Abstract: "Yanğın Söndürmə Tozunun Səmərəliliyi Üzrə Eksperimental Tədqiqat" adlı məqalə, yangınla mübarizənin əhəmiyyətli bir təcrübəsi olan yangın söndürmə tozunun tətbiqi ilə bağlı müşahidələrə əsaslanır. Məqalə, müxtəlif yangın növləri üzərində tətbiq olunan yangın söndürmə tozunun effektivliyini qiymətləndirir. Burada, məqsəd, bu tozun yangınları ne qədər sürətlə və effektiv şəkildə söndürdüyünü və yangının yayılmasını necə qarşılamaqda kömək etdiyini müəyyənləşdirməkdir. Məqalə, laboratoriya şəraitində və ya sahə tədqiqatları vasitəsilə bu məqsədlə əhəmiyyətli nümunələri tədqiq edir. Bunlar, standartlaşdırılmış testlər və ya real həyat şəraitində aparılan müşahidələr ola bilər. Məqsəd, yangın söndürmə tozunun tətbiqi ilə əldə olunan nəticələri təsdiq etməkdir. Əsas məqalə strukturu müşahidələr, metodologiya, nəticələr və müzakirə bölmələrini əhatə edir. Müşahidə bölməsində, yangınların növləri, ölçüsü və materialı kimi mühüm faktorlar göz önündə tutulur. Metodologiya bölməsi, tədqiqatın necə aparıldığını və tədqiqatın məhdudiyyətlərini açıqlayır. Nəticələr bölməsində, əldə edilmiş məlumatlar və rəqəmlər təqdim edilir. Müzakirə bölməsi isə nəticələrin təhlili və praktik mənasını müzakirə edir. Yanğınsöndürmə tozunun effektivliyinə dair aparılan eksperimental tədqiqatlar bu materialın yanğınların söndürülməsində effektivliyini və texniki xüsusiyyətlərini araşdırır. Bu tədbirlər yanğınsöndürmə tozlarının yanğınları idarə etmək və söndürmək və onların fəaliyyətini qiymətləndirmək üçün nə dərəcədə effektiv istifadə oluna biləcəyini müəyyən edir. Propan və ya benzin yanğınını söndürmək və ya yayılan radiasiya istilik axınını azaltmaq üçün söndürmə tozunun (Bənövşəyi K) istifadəsinin effektivliyini qiymətləndirmək üçün bir sıra genişmiqyaslı sınaqlar aparılmışdır. Üç müxtəlif yanğın dəsti həyata keçirilib: benzin sızması nəticəsində baş verən yanğın, benzin hovuzunda yanğın və üfüqi silindrə dəyən maye propan reaktiv yanğını. Bu sınaqlarda toz maye karbohidrogen yanğınını söndürə bilmədi, lakin bəzi hallarda propan reaktiv yanğınını söndürə bildi. Bütün hallarda, toz spreyi radiasiya istilik axını azaltmaq üçün əla xüsusiyyətlərə malikdir.

    Keywords: yanğınsöndürmə tozu, köpük, benzin, ekperimental iş, toz püskürtmə