Volume 36, Issue 1-01 (2024)

  1. APPLICATION OF LINER SYSTEMS WELLABLE ELASTOMERIC PACKERS FOR WELL CONSTRUCTION

    Authors: Yelena Shmoncheva, Gullu Jabbarova, Gunduz Mahmudov, Hamzat Hudulov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei3601012024-04

    Year: 2024 Pages: 4-13

    Show abstract

    Abstract: The application of liner systems featuring swellable elastomeric packers in well construction has emerged as a groundbreaking development within the oil and gas industry. This technology, which will be discussed in detail in this paper, addresses critical wellbore challenges, providing an in-depth exploration of its advantages and the transformative effects it has on well construction. Swellable elastomeric packers, a key component of these liner systems, play a pivotal role in overcoming various wellbore obstacles. Their unique design allows them to expand when in contact with wellbore fluids, establishing a robust and reliable seal. This characteristic renders them adaptable to a diverse array of applications, showcasing their versatility. These packers are particularly instrumental in creating a barrier between different geological formations or production zones within a well. By expanding and isolating specific zones, they effectively prevent undesirable fluid flow between them. This not only optimizes reservoir management but also enhances overall production efficiency. In addition to their zonal isolation capabilities, swellable elastomeric packers contribute significantly to the integrity of well casings. Acting as an additional protective layer, they guard against corrosion, high-pressure zones, and other challenges encountered in harsh downhole conditions. This protective function becomes especially crucial in ensuring the longevity and reliability of wells subjected to demanding environments. For wells prone to sand production, the deployment of swellable packers proves invaluable. These packers isolate and stabilize sand-prone zones, mitigating the ingress of sand and preserving productivity. Often overlooked in well completion design is the preparation for abandonment. The incorporation of blind pipe sections with swellable packers along the horizontal section of the liner in the new completion procedure has become an effective tool for safely and efficiently shutting down horizontal wells. A noteworthy advantage of liner systems with swellable packers is their cost-effectiveness in providing zonal isolation and ensuring casing integrity. By reducing reliance on traditional cementing methods, these systems offer economic solutions without compromising performance. Their adaptability allows for customization to specific wellbore needs, making them compatible with various completion techniques and wellbore configurations. In conclusion, the incorporation of liner systems featuring swellable elastomeric packers marks a significant leap forward in well construction technology. The versatility and effectiveness of these packers address critical wellbore challenges, providing solutions that optimize reservoir management, enhance production efficiency, and contribute to the overall integrity of oil and gas wells. The purpose of this article was to examine samples and establish the conditions for their application.

    Keywords: liner systems, swellable elastomeric packers, well construction, zonal isolation, swelling rate, liner hanger

  2. SINXRON GENERATORLARIN HESABAT MODELLƏRININ SADƏLƏŞDİRİLMƏSİNİN BİR PRİNSİPİ

    Authors: Aris Zöhrabov, Gültəkin Həsənova, Şükufə İsmayılova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei3601012024-14

    Year: 2024 Pages: 14-24

    Show abstract

    Abstract: Müasir elektrik sistemlərində aparılan rekonstruksiya işlərinin çoxluğuna, sistemə qoyulan vəsait¬lə-rin böyüklüyün baxmayaraq qəzaların qarşısının alınması qeyri mümkündür. Odur ki, elektrik sisreminin bütövlükdə ağıllı sistemə keçidi ilə qəzaların baş verəcəyini qabaqlamaq mümkün olacaqdır. Elektrik sisteminin ağıllı modelinin yaradılması onun bütün avadanlıqlarının ağıllı mo-de¬linin yaradılması ilə həyata keçəckdir. Bunu nəzərə alsaq sistemin hər bir elementinin ağıllı modelinin yaradılması günün aktual məsələlərindən sayılır. Elektrik sisteminin hər bir avadanlığıda baş verən bütün proseslərin analoq siqnalları ilə ötürülməsi üçün həmin prosesləin ilk əvvəl riyazi modelləri yaradılır və bu modellərin əsasında proseslər öy¬rənilir. Təqdim olunan məqalədə Tə¬sir-lən¬mənin avtomatik tənzimi (TAT) və Sürətin avtomatik tənzimi (SAT) qurğusu olan və tamamlan¬mış tənliklər sistemi ilə təqdim olunan SG-un rilazi modelinin kiçik parametrlər üsulu ilə biri-birindən daxilindəki proseslərin davam etmə sürətləri ilə fərqlə¬nən sadə hissələrə bölünməsi prinsipi göstərilir. Sadələşdiriləcək riyazi model SG-n, TAT və SAT qurğularının riyazi model¬lə-rin¬dən ibarətdir. Bu modelin təklif olunan dekompozisiya üsulu ilə dörd sadə modellərə bölünməsi işlnib hazırlanmışdır. Alınmış sadə riyazi modellər əsasında elek¬trik sistemində zamana görə yavaş və cəld dəyişən iki ədəd elektromaqnit proseslərinin və iki ədəd elektromexaniki proseslərin olduğu sübut edilmişdir. Alinmış hər bir sadə riyazi model ayrı-ayrı¬lıqda həll edilərək yekunda kiçik və böyük təkanlar zamanı SG-n rejim parametrlərinin za¬ma¬na görə dəyişmə qanunauyğunluqları alı¬nır. Tədqiqlar yalnız bir SG modeli üzərind aparılmasına bax¬mayaraq alınan nəticəlrin elektrik sis¬temində fəaliyyət göstərən bütün SG üçün də keçərli olması sübut edilmişdir.

    Keywords: riyazi modellər, sinxron generatorlar, elektrik sistemi, təsirin avtomatik tənzimlən¬mə-si, elektromaqnit, elektromexaniki proseslər

  3. QARABAĞ İQTİSADİ ZONASINDA TORPAQ MƏNBƏLİ İSTİLİK NASOSLARININ İŞ REJİMLƏRİNİN EFFEKTİVLİYİ

    Authors: Sevinc Babayeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei3601012024-25

    Year: 2024 Pages: 25-33

    Show abstract

    Abstract: Elektrik və istilik enerjisi alınmasında alternativ enerjidən istifadə trend halına çevrilmişdir. Buna sə¬bəb alternativ enerji mənbələrinin əlçatan, tükənməz, ekoloji təmiz və s. olmasıdır. İnkişaf etmiş öl¬kə¬lə¬rin əksəriyyəti binaların istilik təchizatında, havalandırma və soyutma üçün istilik nasoslu təchizat sistemlərindən istifadə edir. Məqalədə Qarabağ iqtisadi zonasında torpaq mənbəli istilik nasoslarının iş rejimlərinin effek-tivliyi tədqiq olunmuşdur. İstilik təchizatı sxemi və buna aid olan bütün parametrlər GeoTSol modelləşmə proqramı vasitəsilə aparılmışdır. Bu proqram istilik nasosu sistemlərinin planlaş-dırılması və layihələndirilməsi üçün müasir simulyasiya proqramlarından biridir. Model kimi Xocə¬vənd şəhərində yerləşən fərdi yaşayış evi tədqiq edilmişdir. monovalent rejimdə işləyən fərdi yaşayış evinin isti su təchizatı və qızdırılması üçün 4 növ istilik nasos sisteminin sxemi təklif edil-mişdir. Hər bir sxem üçün bütün istilik nasosu sistemi üçün kompüter simulyasiyası ilə mövsümi performans əm¬sal¬ları, enerji istehlakı, itkilər, günəş payları, səmərəlilik və s. təyin edilərək öz ara-larında müqayisə edi¬lərək,ən effektiv rejimdə işləyən sxem müəyyən edilmişdir.

    Keywords: alternativ enerji, istilik təchizatı, GeoTSOL, torpaq zondlu istilik nasosu, modelləşdirmə, simulyasiya

  4. ВЛИЯНИЕ БЫСТРОХОДНОСТИ И УГЛА АТАКИ НА МОЩНОСТЬ ВЕТРОГЕНЕРАТОРА

    Authors: Эмин Гусейнов

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei3601012024-34

    Year: 2024 Pages: 34-41

    Show abstract

    Abstract: Анализируется зависимость величины мощности, вырабатываемой ветрогенератором, от быстроход¬нос¬ти и угла атаки воздушного потока на лопасть ветроколеса. Произведенные расчеты показали, что при постоянном угле атаки мощность ветрогенератора сначала увеличивается по мере увеличения скорости ветра, но начиная с 14 м/с, начинает медленно снижаться. Это связано с тем, что при увеличении ско¬рости ветра возрастает турбулентность в плоскости ветроколеса, приводит к снижению быстроходности , уменьшению коэффициента использования энергии ветра CP и снижению выработки мощности ветрогенератором. Далее было проанализировано изменение мощности установки при различных углах атаки на примере ветрогенератора AEOLOS W мощностью 5 кВт с диаметром лопастей 6.6 м, номиналь¬ной частоте вращения 200 оборотов/мин при среднегодовой скорости ветра для Абшерона 8.4 м/с. Расчеты показали, что, при угле атаки равном 00, быстроходность достигает оптимального значения, а коэффициент использования энергии ветра становится максимальным. Вместе с тем, при снижении потребления при помощи соответствующего регулирования угла атаки можно уменьшить выработку мощности ветрогенератором. Получены результаты выработки при углах атаки в 30, 50 и 80.

    Keywords: ветрогенератор, мощность, быстроходность, угол атаки, скорость ветра

  5. AZƏRBAYCANDA ALTERNATİV ENERJİ MƏNBƏLƏRİNİN PERSPEKTİVLƏRİ

    Authors: Fəxrəddin Rəhimov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei3601012024-42

    Year: 2024 Pages: 42-48

    Show abstract

    Abstract: Bəşəriyyətin inkişaf tarixi müxtəlif növ enerji istehsalı ilə birbaşa bağlıdır. Lakin enerji istehsalı və istehlakı sürətində kəskin artım bir neçə əsr əvvəl sənayeləşmə dövründə başladı. Bugünkü həyatı elektrik enerjisi olmadan təsəvvür etmək çətindir. Hazırda dünyada geniş istifadə olunan bərpa olun¬ma¬yan ənənəvi enerji mənbələrinin tükənməsi və bu mənbələri istifadə edərkən ekologiyanın çirklənməsi bərpa olunan alternativ enerji mənbələrindən istifadəni aktual edır. Təqdim olunan məqalədə dünya üzrə aparıcı ölkələrin alternativ enerjidən istifadəsi təhlil edilir və respublikamızda alternativ enerji mənbələrinin perspektivləri göstərilərək müqayisələndirilir.

    Keywords: CO2 tullantıları, qlobal istiləşmə, bərpa olunan enerji mənbələri, AES-lər

  6. ДИНАМИЧЕСКОЕ МОДЕЛИРОВАНИЕ ЭЛЕКТРОЭНЕРГЕТИЧЕСКИХ СИСТЕМ С РАСПРЕДЕЛЕННЫМИ ИСТОЧНИКАМИ ЭНЕРГИИ

    Authors: Джалал Ибрагимов, Мустафа Гамидов

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei3601012024-49

    Year: 2024 Pages: 49-61

    Show abstract

    Abstract: Была разработана динамическая модель для анализа операции электроэнергетической системы в реальном времени с учетом Распределенных Энергетических Ресурсов (DERs), рассматривае¬мых как "восстанавливаемые источники энергии". Воздействие DERs на устойчивость энерге¬ти¬ч¬еской системы было исследовано с использованием цифровых симуляций. В дополнение к ре¬зуль¬та¬там симуляций в статье проведен анализ принципов управления новыми, разработанными и подготовленными децентрализованными DERs с использованием концепции систематизиро¬ван¬ного управления. Кроме того, были рассмотрены вопросы интеграции распределенных кон¬троллеров "wide-area" для подавления низкочастотных колебаний с использованием рас¬пре¬деленного оптимального управления. Заключение статьи подводит итоги, обобщает список вы¬яв¬ленных проблем в ходе исследования и связывает их с будущими направлениями исследо¬ваний в данной области.

    Keywords: РИЭ - Распределенные источники энергии, ЭС - Электростанция, АРН - Автоматический регулятор напряжения, СЭС - Стабилизатор электроэнергетической системы, plug-and-play, B2B – (Back-to-Back)

  7. AZƏRBAYCANIN ENERJİ SİSTEMİNDƏ BƏRPA OLUNAN ENERJİ MƏNBƏLƏRİ VƏ HİDROGEN ENERJİSİ

    Authors: Sevinc Mirzəyeva, Rüstəm Mirzəyev, Fidan Mustafayeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei3601012024-62

    Year: 2024 Pages: 62-71

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə Azərbaycanın müasir enerji strategiyasında bərpa olunan enerji mənbələrinin rolu göstərilib, regionda günəş, külək və hidroenergetika potensialı təsvir edilib. Respublikanın bioenerji potensialının inkişaf perspektivləri göstərilir. Hidrogenin rolu enerji akkumulyatoru kimi nəzərdən keçirilir, istifadəsi perspektivləri açıqlanır. Həmçinin neft-qaz sahələrindən Alternativ enerji mənbələrinə keçid anlayışları təhlil edilib.

    Keywords: Alternativ Enerji Mənbələri, günəş enerjisi, külək enerjisi, hidroenerji, bioenerji, hydro¬gen enerjisi

  8. PAYLANMIŞ ENERJİ MƏNBƏLƏRİNƏ MALİK ELEKTROENERGETİKA SİSTEMİNİN DİNAMİK MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

    Authors: Mustafa Həmidov, Cəlal İbrahimov, Zərifə Isgəndərova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei3601012024-72

    Year: 2024 Pages: 72-78

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə energetikanın sonrakı inkişafında alternativ enerji mənbələrinin rolu və bu əsasda elektroenergetikanın inkişaf prespektivləri araşdırılmışdır. Müəyyənləşdirilmişdir ki, alternativ enerji mənbələri (AEM) şəbəkələri iqtisadi nöqtəyi nəzərindən optimal və səmərəlidir. Bərpa olunan enerji mənbələrinin (BOEM) energetik sistemlərinə inteqrasiyası elektrik enerji ehtiyatlarını artırılması ilə bərabər onların dəqiq modelləşdirilməsinə və simulyasiyasına imkan verir. Aparılmış tədqiqatlar göstərir ki, BOEM-nə keçid və onların inkişaf etdirilməsi, fasiləsiz və etibarlı energetiksistemin yaradılmasına təkan verir.

    Keywords: alternativ enerji mənbələri, enerji təhlükəsizliyi, bərpa olunan enerji (BOE), dayanıqlı enerji

  9. POWER FLOW CONTROL IN HIGH-VOLTAGE ELECTRICAL NETWORKS

    Authors: Nahid Mufidzade, Gulgaz Ismailova, Rahila Muradova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei3601012024-79

    Year: 2024 Pages: 79-86

    Show abstract

    Abstract: The problem of regulating power flow in electrical networks is investigated. Changing the reactive power using compensating devices (SCB) allows you to regulate the power flow in the network. A closed electric network with a rated voltage of 220 kV with three substations with corresponding loads is considered. Four lines interconnect the substations, one connecting them to the electrical system. Ac¬cor¬ding to the loads, the capacity of the SCB is determined. To determine the installation location of the SCB, calculations of the considered network scheme with all possible options for installing these SCB in substations were performed. Several options for installing SCB in various substations have be¬en identified, in which the power flow increases, and among these options, of course, there is the best.

    Keywords: complex-closed electrical network, reactive power compensation, static capacitor banks (SCB)

  10. XƏTTİ MÜHƏRRİKLƏRİN İDARƏ SİSTEMLƏRİNİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

    Authors: Rüfət Mirzəyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei3601012024-87

    Year: 2024 Pages: 87-93

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə düzxətli hərəkət tələb edilən proseslərdə optimal göstərici əldə etmək üçün tətbiq edilən xətti mühərriklər, onların üstün cəhətləri və idarə sxemləri araşdırılmışdır. Bu mühərriklərin ötürücü mexa¬nizm olmadan elektrik enerjisini birbaşa düzxətli hərəkətə çevirə bilməsi onların üstün cəhətlərin¬dən¬dir. Məqalədə xətti mühərrikin cərəyanının və sürətinin tənzimlənməsi üçün nəzərdə tutulmuş olan di¬aq¬ramlar və bu diaqramlar vasitəsilə əldə edilən xarakteristikalara baxılmışdır. Bu sxemlər xətti mü¬hər¬riklərin faydalılığının artırılmasına və bu da öz növbəsində ümumi prosesin verimliliyinin artırılmasına xidmət eidr.

    Keywords: xətti mühərriklər, idarə sistemləri, riyazi model, düzxətli hərəkət

  11. DEVELOPMENT OF OBSTACLE BYPASSING METHOD OF ECO-AGROROBOT

    Authors: Zakir Hasanov, Sahib Gasimov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei3601012024-94

    Year: 2024 Pages: 94-112

    Show abstract

    Abstract: In this paper, the movement of a laboratory model of a wheeled eco-acrorobot equipped with photovoltaic panels and performing agricultural work is investigated. Having an active role of eco-agrorobot within the framework of the smart village project the linear movement, maneuverability and capability to bypass the obstacles encountered during the movement of the eco-acrorobot are being investigated. The eco-agrorobot is powered by solar panels installed on it. Eco-agrorobot is supposed to be driven by two asynchronous electric motors controlled by a frequency converter installed on front gears. The rear wheels are "royal" (passive) type and do not create traction force. The movement of the eco-agrorobot is controlled by the software. The eco-agrorobot performs agricultural work by moving along a predetermined trajectory in the field previously set to its memory. The ability of the eco-agrorobot to bypass the obstacles encountered during its movement is achieved via two leading wheels controlled by obstacle detectors installed on the robot. The algorithm of maneuvering and bypassing obstacles by the eco-agrorobot was developed, the calculation of the parameters of the solar panels and the selection of other devices were applied. In the presented laboratory model of the eco-agrorobot, the linear movement and maneuverability of the eco-agrorobot is achieved via two DC motors controlled by four ultrasonic sensors installed on the robot. The robot's trajectory is determined by processing the incoming signals through the Arduino microprocessor.

    Keywords: frequency control, regulated electric drive, wheeled robot, ultrasonic sensor, solar panel, smart village

  12. AZƏRBAYCANDA GEOTERMAL SULARIN İSTİLİK ENERGETİKASİNDA İSTİFADƏ PERSPEKTİVLƏRİ

    Authors: Şükür Nəsirov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei3601012024-113

    Year: 2024 Pages: 113-127

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə Azərbaycanda mövcud ənənəvi və alternativ enerji hasilatı təhlil edilmiş, alternativ enerji mənbələrindən olan geotermal enerji mənbələrinin istifadə perespektivləri göstərilmışdir. Mövcud geotermal enerji mənbələri araşdırılmış,ənənəvi olmayan geotermal suların enerjisindən müxtəlif məqsədlər üçün istifadə olunması məqsədilə,onların fiziki-kimyəvi xassələrinin tədqiq edilməsinin vacibliyi qeyd edilmişdir. Müəyyən edilmişdir ki, geotermal suların istilik energetikasında istifadə üçün həmin mənbələrin debiti, suyun çıxış temperaturu, təzyiqi və kimyəvi tərkibi öyrənilməlidir. Bu işçi cisim kimi geotrmal sudan istifadə olunan istilik energetik qurğuların layihələndirilməsi zamanı tələb edilən vacib faktorlardandır. Bunlarla yanaşı geotermal suların is¬ti¬lik-fiziki xassələrinin də öyrənil¬məsinin vacib olduğu qeyd edilmiş və təcrübi və emprik yolla təyin olunması üçün təkliflər verilmişdir.

    Keywords: Ənənəvi enerji,alternativ enerji, geotermal enerji,kimyəvi tərkib,istilik-fiziki xassə

  13. GÜC TRANSFORMATORLARININ TEXNİKİ VƏZİYYƏTİNİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİNİN MÜASİR METODLARI

    Authors: Tural Əliyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei3601012024-128

    Year: 2024 Pages: 128-139

    Show abstract

    Abstract: Elektirk enerjisinin istehsal yerindən təlabatçılara qədər fasiləsiz və təhlükəsiz şəkildə ötürülməsi və elektroenergetika sisteminin iş rejiminin etibarlı və dayanıqlı olması çox vacib və kapital tutumlu elementlərdən biri olan, elektrik stansiyalarında və yarımstansiyalarında, həmçinin də elektrik təchizatı sisteminin böyük əhəmiyyət kəsb edən müxtəlif düyünlərində quraşdırılan və istismar olunan güc transformatorlarının qüsursuz işləmələrindən çox asılıdır. Araşdırmalar göstərir ki, müasir dövrdə güc transformatorlarının texniki vəziyyətinin qiymətləndirilməsində istifadə olunan çoxlu sayda kimyəvi və elektriki metodların olmasına baxmayaraq onlar istehsalatın real şərtlərinə tam uğun gəlmir. Normativ sənədlərdə güc transformatorlarının istismar müddəti 25 il göstərilsə də reallıqda onların 40%-dən çoxu nəzərdə tutulmuş istismar müddətindən artıq istismar olunur [1]. CIGRE-nin (Consel International des Grands Reseaux Electriques) qiymətləndirilməsinə görə xüsusi zədələnmə faizi 3%-dən artıq olan transformatorların istismarda qalması iqtisadi cəhətdən münasib hesab edilmir. Belə ki, güc trans¬for¬ma¬tor¬larının sıradan çıxması qəza hallarının yaranmasına, elektrik təchizatının kəsilməsinə, avadanlıqların iş funksiyalarının pozulmasına və nəzərəçarpacaq dərəcədə iqtisadi və ekoloji zərərlərlə müşayət olu¬nan halların yaranmasına gətirib çıxara bilər. Bu isə onu göstərir ki, güc transforma¬tor¬la¬rı¬nın texniki və¬ziyyətinin qiymətləndirilməsi məsələsi əvvəllərdə olduğu kimi hələ də aktual məsələ kimi qalmaqda davam edir. Məqalədə əsas məqsəd elektroenergetika sisteminin ən vacib tədqiqat ob¬yek¬t¬lə¬rin¬dən biri olan güc transformatorlarının texniki vəziyyətinin qiymətləndirilməsinin müasir metod və vasitələrinin analiz olunmasından ibarətdir.

    Keywords: güc transformatorları, texniki qiymətləndirmə, müasir metodlar, istismar müddəti, risklər və ziyanlar

  14. ALTERNATİV ENERJİ MƏNBƏLƏRİNDƏN İSTİFADƏ ETMƏKLƏ DUZLU SULARIN HİBRİD ŞİRİNLƏŞDİRMƏ SİSTEMLƏRİNİN SƏMƏRƏLİLİYİNİN ARTIRILMASI

    Authors: Cahan Əhmədova, Cəfər Abbasov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei3601012024-140

    Year: 2024 Pages: 140-149

    Show abstract

    Abstract: Xəzər dənizinin hibrid texnologiya ilə şirinləşdirilməsində sulfat ərplərinin əmələ gəlməsi problemlə¬rin¬dən bəhs edilir. Nanosüzülmə üsulu ilə çöküntü əmələ gətirən ionların xaric olunmasının səmərə¬li¬li¬yi əsaslandırılıb. Göstərilmişdir ki, dəniz suyunun ilkin nanosüzülməsi əks-osmos qurğusunun mem¬bran¬¬larında sulfat ərplərinin çökməsinin qarşısını alır. Əks-osmosun konsentratının termiki distillə mərhələsində maksimum temperatur 1620C-ə, üfürülən suyun konsentrasiyası isə 80 q/dm3-ə çata bilər. Məlum olub ki, nanosüzülmə membranlarının üzərində kalsium sulfat ərplərinin əmələ gəlməsinin qarşısını almaq üçün süzülmə məhsuldarlığı 56%-dən çox olmamalıdır.

    Keywords: Nanosüzülmə, Hibrid şirinləşdirmə, Sulfat ərpinin əmələ gəlməsi, Əks-osmos, Termiki distillə, Permeat, Distillat