Volume 32, Issue 9 (2023)

  1. TIKINTI SAHƏSI ÜZRƏ FƏALIYYƏT GÖSTƏRƏN MÜƏSSISƏLƏRIN GƏLIR VƏ XƏRCLƏRININ UÇOTUNUN TƏŞKILI VƏ TƏKMILLƏŞDIRILMƏSI ISTIQAMƏTLƏRININ MÜƏYYƏNLƏŞDIRILMƏSI

    Authors: Niyazi İsmayılov, Ağamehdi Muxtarzadə

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei32092023-05

    Year: 2023 Pages: 5-13

    Show abstract

    Abstract: Bu məqalədə tikinti sahəsi üzrə fəaliyyət göstərən yerli müəssisələrin gəlir və xərc elementləri üzrə uçotunun həyata keçirilməsi, onların uçotu sahəsində mövcud problemləri aşkarlamaq və aradan qaldırmaq və uçot metodikasının təkmilləşdirilməsi istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi məsələlərini ön plana çəkilmişdir. Tikinti sahəsi üzrə ixtisaslaşan və faəliyyət göstərən yerli və xarici şirkətlərin gəlir və xərc elementlərinin uçotunu təkmilləşdirilməsi istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi və müvafiq sahə üzrə yeni təcrübələrin aşkarlanması mühasibat uçotu sisteminə ümumi nəzəri və praktiki inkişaf baxımından müsbət təsirlər bağışlayacaqdır. Mühasibat uçotunun müvafiq sahə üzrə beynəlxalq təcrübələrinin mənimsənilməsi nəticəsində ölkəmizdə tikinti sahəsində fəaliyyət göstərən təşkilatların gəlir və xərc elementlərinin uçotu və onun təkmilləşdirilməsi istiqamətləri üzrə lazımi təcrübələrdən qaynaqlanaraq, yeni qaydaların tədbiqi və dəyişikliklərin həyata keçirilməsi üçün faydalı təsirlər bağışlayacaqdır.

    Keywords: tikinti, gəlir, xərc, uçot, müəssisə

  2. SANGAÇAL-DUVANNI-XƏRƏ-ZIRƏ YATAQLARINDA YENI NEFT QUYULARININ QAZILMASI ILƏ HASILATIN ARTIRILMASININ ARAŞDIRILMASI

    Authors: Azər Qasımlı, Natiq Həmidov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei32092023-14

    Year: 2023 Pages: 14-21

    Show abstract

    Abstract: Neft hasilatının intensivləşdirilməsi və neftvermə əmsalını artırmaq məqsədi ilə laya və quyudibi zonaya müxtəlif təsir üsullardan istifadə olunur. Neftvermənin artırılması üsullarının tətbiqi neft quyularında məhsuldarlığın artmasına səbəb olur. Bu da müəyyən üsullarla lay enerjisinin bərpası və ya neftin fiziki-kimyəvi xüsusiyyətlərinin dəyişdirilməsi yolu ilə həyata kecirilir. İlkin təsir, ikinci təsir üsulları nəticəsində neftvermə əmsalı 20-40% olursa, üçüncü təsir üsulu zamanı 30-60%-ə çata bilir. Neft hasilatının intensivləşdirilməsi sahəsində çoxsaylı elmi-tədqiqat işləri aparılmış, layların neftverimini artırmaq üçün müxtəlif texnologiyalar işlənib hazırlanmışdır.Aparılan tədqiqatların analizi göstərir ki, işlənmənin səmərəliliyinin artırılması texnologiyalarını iki qismə ayırmaq mümkündür. Bunlardan birinciləri üsulun laya bütövlükdə tətbiqini nəzərdə tutursa, ikincilərində isə işlənməyə məruz qalan sahə quyudibi zonası ilə məhdudlaşır. Bu səbəbdən neft hasilatının intensivləşdirilməsi üsullarının laya və quyudibinə təsir üsulları olaraq iki sinfə bölünməsi məqasədəuyğundur. Buna görə də hasilatın intensivləşdirilməsi sahəsində olan tədqiqat işlərinin təhlili aşağıda bu baxımdan aparılır. Son zamanlar yeni texnologiyaların yaranmasına baxmayaraq, işlənmiş yataqlarda yeni quyuların qazılması və istismarının iqtisadi cəlbediciliyi mənfi xarakter alıb. Eyni zamanda, işlənmiş yataqların qazma dərəcəsi çox vaxt 60-80% təşkil edir. Məlum olduğu kimi, neft yataqlarının marjinal hissələri mürəkkəb, qeyri-müəyyən strukturu ilə xarakterizə olunur. Belə zonalarda ilkin geoloji əsasın təsdiq edilməməsi 30%-dən çox ola bilər. Sangaçal-Duvannı-Xərə-Zirə yataqlarının qazma dərəcəsini artırmaq və nəticədə ümumi səmərəli neftverməni artırmaq üsullarından istiadə olunur.

    Keywords: yeni neft quyuları, neft hasilatı, hasilatın artırılması, Sangaçal-Duvannı-Xərə-Zirə

  3. İCTIMAI SEKTORUN MÜƏSSISƏ VƏ TƏŞKILATLARINDA AMORTIZASIYA AYIRMALARI UÇOTUNUN INKIŞAF ISTIQAMƏTLƏRI

    Authors: Ənvər Salahov, İnqilab Bədəlov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei32092023-22

    Year: 2023 Pages: 22-33

    Show abstract

    Abstract: Amortizasiyanın mahiyyəti sadəcə olaraq aktivin maddi cəhətdən köhnəlməsindən ibarət deyil. Bu halda, aktivlərin amortizasiya edilməməsi üçün heç bir xüsusi səbəb olmayacaqdır. Müəssisə (təşkilat) amortizasiya ayırmaları nəticəsində amortizasiya obyektinin əvvəlki dəyərini tədricən bərpa edir. Nəticədə, bu dəyərin bərpası müəssisə fəaliyyətinin davamlılığına öz təsirini göstərir. Amortizasiya aktivləri qorumaq və müəssisə fəaliyyətinin davamlılığını təmin etmək üçün ən təbii üsuldur. Amortizasiya ayırmalarının düzgün hesablanmaması amortizasiya xərclərinin mənfəət və zərər haqqında hesabatda təhrif edilməsinə və nəticədə maliyyə vəziyyəti haqqında hesabatda aktivin balans dəyərinin xətalı göstərilməsinə səbəb olur. Rəqəmlərin yanlış təqdim edilməsi maliyyə hesabatlarının keyfiyyətini aşağı sala, maliyyə hesabatlarının istifadəçilərini aldada, müəssisənin (təşkilatın) imicinə xələl gətirə, hətta onun öz maraqlarından uzaqlaşmasına səbəb ola bilər.

    Keywords: mənfəət və zərər haqqında hesabat, müəsisə, təşkilat, amortizasiya

  4. MANAGEMENT WITH FUZZY LOGIC OF ELECTRICAL ENERGY OBTAINED FROM SOLAR PANELS AND APPLICATION IN SMART HOME SYSTEMS

    Authors: Qələndər Məmmədli, Əli Cəfərli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei32092023-34

    Year: 2023 Pages: 34-48

    Show abstract

    Abstract: A smart building's (home) energy supply difficulties are considered, along with potential backup power sources. The components of a smart building's energy supply system and life support subsystem are examined, along with the roles allocated to the energy management system. It is also demonstrated whether such a system might be developed to reduce the amount of electricity and solar energy used in the building. The proposed form of the building automation system considers the properties of alternate power sources and potential use limitations. The use of fuzzy set theory in energy management strategies for smart buildings is demonstrated, along with the characteristics of such intelligent control.

    Keywords: Smart home, photovoltaic panel (PV), renewable energy, DC/DC converter, DC/AC inverter, fuzzy logic controller

  5. KORONAVIRUS (COVID-19) PANDEMIYASI DÖVRÜNDƏ KOB SUBYEKTLƏRININ RƏQƏMSAL MARKETINQ FƏALIYYƏTLƏRININ TƏHLILI

    Authors: Qələndər Məmmədli, Əli Cəfərli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei32092023-49

    Year: 2023 Pages: 49-66

    Show abstract

    Abstract: Rəqəmsallaşma biznes proseslərini sadələşdirmək, şirkət məhsuldarlığını artırmaq və müştərilərlə qarşılıqlı əlaqəni yaxşılaşdırmaq üçün rəqəmsal texnologiyalardan istifadəni əhatə edən dərin biznes transformasiyasıdır. Rəqəmsallaşmanın əsas addımlarından biri müştəri ilə şirkət arasında daha rahat və səmərəli qarşılıqlı əlaqənin yaradılmasıdır. Bu gün getdikcə daha çox biznes liderləri və sahibkarlar öz bizneslərini dəyişmək zərurətini dərk edirlər. Universal rəqəmsallaşma konsepsiyası ilə mübarizə aparmaq əbəsdir, bunu qəbul etmək lazımdır. Şirkətlər bunun necə qurulacağını başa düşməlidirlər. Bu, qlobal iqtisadiyyatda yeni texnoloji sıçrayış etməyə kömək edəcək ən vacib sahələrdən biridir. Xərclərin əhəmiyyətli dərəcədə azaldılması və istehsal proseslərinin optimallaşdırılması ilə ətraf mühitə qənaət etmək, insan, pul və vaxt resurslarına qənaət etmək, habelə ümumilikdə həyat səviyyəsini yaxşılaşdırmaq üçün zəruri proseslərdən biridir. KOB-lar üçün rəqəmsallaşma artıq sadəcə sosial şəbəkələrdə profil sahibi olmaq, veb-sayt sahibi olmaq və ya sənədsiz ofisdən narahat olmaq deyil. KOB-ların rəqəmsallaşdırılması bir tərəfdən onlara qlobal iqtisadiyyatda sağ qalmağa imkan verəcək vasitədir. Bununla belə, bu, digər məqsədlərlə yanaşı böyümək, daha rəqabətqabiliyyətli olmaq, əhatə dairəsini bütün sektorlar və potensial bazarlar üçün artırmaq və müştəri təcrübəsini təkmilləşdirmək üçün alət olacaqdır. Pandemiya dövründə rəqəmsal marketinq fəaliyyətində güclü inkişaf özünü göstərmişdir. Buna görə də məqalədə KOB subyektlərinin COVID-19 pandemiyası dövründə fəaliyyəti araşdırılmışdır.

    Keywords: rəqəmsal marketinq, COVID-19 pandemiyası, kiçik və orta biznes, KOB subyektləri

  6. KIÇIK TURBOREAKTIV MÜHƏRRIKIN YANACAQ SISTEMININ LAYIHƏLƏNDIRILMƏSI

    Authors: Elşən Hacıyev, Pərviz Abdullayev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei32092023-67

    Year: 2023 Pages: 67-74

    Show abstract

    Abstract: Tədqiqat layihəsində əsas məqsəd mikro turbojet mühərrikinin yanacaq sisteminin modelləşdirilməsidir. Bu məqsədə nail olmaq üçün biz SimulationX, FloMaster, Simcenter Amesim proqram paketlərində mühərrik yanacaq sistemlərinin dizayn xüsusiyyətlərini nəzərdən keçirdik. Tədqiqatın nəticələri göstərir ki, Flomaster proqram mühitində yanacaq sisteminin dizaynı və simulyasiyası kifayət qədər dəqiq və aydındır. Buna görə də, hazırkı işdə Flomaster proqramında turbojet mühərrik yanacaq sisteminə ekvivalent sistemin sxemi hazırlanmışdır.

    Keywords: Mühərrik, yanacaq, turboreaktiv, təzyiq, sistem, qaz, temperatur

  7. АЛГОРИТМЫ ИССЛЕДОВАНИЯ ПРОСТРАНСТВА ПРИЗНАКОВ

    Authors: Фаиг Гаджиев

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei32092023-75

    Year: 2023 Pages: 75-86

    Show abstract

    Abstract: Представление исходного пространства признаков в виде определённых подпространств с учётом исследования их ассоциативных отношений, как правило, воспринимается в контексте распознавания образов, ориентированных на численные методы решения, не предназначенные для анализа интеллектуальными системами [1-3]. Разработанные в последние годы методики реализации систем распознавания в расплывчатых условиях ликвидируют это препятствия, но содержат в себе определённые недостатки методологического характера, частично рассматриваемые в данной работе. Следует иметь в виду, что представление высказываний базы знаний в контексте истинности композиционными правилами логического вывода и средствами обоснования их взаимоотношений с ситуационными конфигурациями приводит к выявлению структурных характеристик системы [4-8]. При этом представляется целесообразным рассмотрение возможностей логических правил семантического вывода, анализ и реализация которых оказывает существенное влияние на результаты, полученные на основе апробации алгоритмов, приведённых в данной статье. Одним из основных понятий теории нечетких множеств является понятие лингвистической переменной, идентифицированной вполне определенным синтаксическим правилом и ситуативным анализом, основанным на теории приближенных рассуждений, под которой часто понимают отображение нечетких посылок в нечеткие следствия, а реализация предполагает использование трансляционных правил моделирования, модификации, ориентированных на формирование альтернативных семантически однозначных форм и правил вывода, основанными на принципах проекции и сужения, связанные с обобщенным modus ponens, а также следствия. Это свидетельствует об использовании указанных принципов в комбинациях, каковым является указанное композиционное правило вывода, содержащее правило modus ponens, который, к примеру, совместно с преобразованием исходной лингвистической информации может рассматриваться как процесс отображения на универсальную шкалу, то есть пространства рассуждений в отрезок [0,1], как модель вывода относительно сходных семантических ситуаций. Важным аспектом использования композиционного правила modus ponens как семантического правила вывода в базах знаний интеллектуальных систем являются действия с учетом реализации операций в нечетких условиях с целью вывода семантических категорий и анализа функций, введенных в метаправила соответствующих хранилищ знаний. В других системах приближенные рассуждения, ориентированные на реляционные базы данных используются как ресурсы расширения ее семантической ограниченности и эвристических стратегий формирования решений. В общем случае большинство систем содержат в себе нечеткие выводы, основанные на множестве нечетких предикатных правил, разработанных в проблемной области и отражающих нечеткие отношения входа и выхода с использованием нечеткой импликации и операции композиции, которые в теории нечетких множеств реализуются неоднозначно, хотя обобщенный логический вывод традиционно предполагает реализацию этапов нечеткости, логического вывода, композиции и приведения к нечеткости, отображенные в алгоритмах нечеткого вывода. Следует иметь в виду, что большинство проблем распознавания образов, идентификации, функциональной модификации рассматриваются в плоскости отображения входной информации в допустимый выходной, причем отображение, как правило, представляется совокупностью конечного числа пар вход-выход; в распознавании образов под входом понимают определенное представление исходного образа, например, в виде вектора чисел, в то время как в проблемах управления это множество параметров объекта управления, а прогнозирования- временные ряды заданного временного интервала. В общем случае идентификация реализуется посредством входных и выходных данных заданного многомерного функционального преобразования достаточного для задания допустимой выходной информации с учетом обучающей выборки, а также того ее фрагмента, который не оказался в указанной выборке. Последняя проблема к настоящему времени полного общего решения не имеет в следствии существенных осложнений в реализации задачи определения указанной выборки, хотя частные решения существующих ситуаций считаются разрешенными.

    Keywords: Интеллектуальная система, логические правила вывода, пространство признаков, обобщение знаний

  8. INVESTIGATION OF APPLICATION OF BIOMELIORANTS WITH MAGNESIUM ON THE BASIS OF LOCAL NATURAL AND MAN-MADE RAW MATERIALS TO ECOLOGICALLY DISTURBED SOILS

    Authors: Irada Farzaliyeva, Zumrud Qurbanova, Sabina Bayramova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei32092023-87

    Year: 2023 Pages: 87-94

    Show abstract

    Abstract: Fertilizers, ameliorants, or soil additives should be applied during the reclamation of ecologically damaged areas due to the lack of organic substances and nutrients necessary to restore the soil-vegetation layer. One of the current trends in land reclamation is the use of non-traditional fertilizers (ameliorants) formed on the basis of silty sediments of water treatment plants. The purpose of the work is to analyze the efficiency of using biomeliorant obtained from the silty sediments of water treatment plants, straw of cereal plants and ground dolomite mineral mixture with diluted sulfuric acid solution for the restoration of damaged soils. The effect of applied biomeliorant on the physico-chemical properties and productivity of saline soils. It is known that pomegranate ground dolomite is considered a valuable ameliorant. It is a proven fact that liming the soil with it has a positive effect on the water-physical properties of the soil and the productivity of agricultural plants. Adding dolomite, which is widely used as a mixed-mineral fertilizer, to the silt-straw system has a positive effect on the activity of biogenic elements. Even a slight increase in its amount improves the physical and chemical properties of the soil and the water absorption capacity for the full activation of the system.

    Keywords: soil fertility indicator, organic fertilizers, biomeliorants, productivity, ground dolomite

  9. ELEKTRİK ŞƏBƏKƏLƏRİNİN SƏMƏRƏLİLİYİNİN MÜASİR ÜSULLARLA ARTIRILMASININ MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

    Authors: Elşən Manafov, Yaqublu Tofiq, Fərid Hüseynov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei32092023-95

    Year: 2023 Pages: 95-108

    Show abstract

    Abstract: Hazırda elektrik enerjisi şəbəkələrinin inkişafı əsasən iki problemlə qarşılaşır. Yaranmış mürəkkəb qapalı və çoxsəviyyəli sistem sərt idarəetmə mexanizmləri (avtomatik idarəetmə) olmadan işləyə bilmir, sistemin gələcək inkişafı yeni ərazilərin cəlb edilməsini tələb edir ki, bu da torpağa xüsusi mülkiyyətin tətbiqi kontekstində baha başa gəlir. Mövcud şəraitdə ağıllı şəbəkələrin (Smart Grid) tətbiqi ideologiyası çox perspektivli görünür ki, bu da rahat idarə olunmanı təmin etməyə və şəbəkələrin ötürmə qabiliyyətini artırmağa imkan verir. “Ağıllı” enerji sistemlərinin mühüm elementi dəyişən cərəyan elektrik ötürmə sistemlərinin idarəolunan (çevik) qurğularıdır (Flexible Alternating Current Transmission System - FACTS). İndiyədək müxtəlif növ FACTS qurğuları hazırlanmış və istifadə edilmişdir. Birinci nəsil FACTS qurğularına (FACTS-1) gərginliyin tənzimlənməsini (reaktiv güc) və elektrik şəbəkələrində reaktiv gücün tələb olunan kompensasiya dərəcəsini təmin edən qurğular daxildir. İkinci nəsil FACTS qurğularına (FACTS-2) rejim parametrlərini tənzimləyən tam idarəolunan güc elektronikası cihazlarının bazasına əsaslanan qurğular daxildir. FACTS-2 qurğuları elektrik şəbəkəsi qovşaqlarında gərginlik vektorunun qiymət və fazasının tənzimlənməsinə malik olan vektorlu tənzimləmə qabiliyyəti ilə xarakterizə olunur. Yeni sinif idarə olunan FACTS qurğuları paylanmış idarə olunan şəbəkə qurğularından (D-FACTS) yaxud hava xəttinin induktiv müqavimətini dəyişməyə imkan verən “ağıllı” naqillərdən ibarətdir. Elektrik enerjisi şəbəkələri kimi mürəkkəb sistemlərdə dəyişikliklərin aparılması zamanı nəzəri yanaşma daha çox vaxt, eksperimental yanaşma isə material xərc aparır. Bununla əlaqədar yeni qurğuların sistemə daxil edilməsi zamanı modelləşdirmənin tətbiqi hesablama prosesini əhəmiyyətli dərəcədə yüngülləşdirir. Modelləşdirmə zamanı real obyekti tədqiq etmək məqsədilə onun mücərrəd sürətindən ibarət olan analoqu qurulur. Modelləşdirmənin ən sadə yolu imitasiyadır. Belə ki, imitasiya zamanı proseslərin əyaniliyi və kompüter texnikasının gücündən istifadə təmin olunur. İmitasiya modelləşdirməsində dəqiqlik işlənmiş modeldən və modelləşdirmə vasitələrindən asılıdır. Müasir kompüterlərdə imitasiya modelləşdirməsinin tətbiqi nəzəri yaxud fiziki tədqiq vasitələrinin əlçatmazlığı zamanı müxtəlif texniki obyektlərin geniş və kifayət qədər dərin şəkildə öyrənilməsinə imkan yaradır. FACTS qurğusunun enerji sisteminə daxil edilməsini Power World proqram təminatında modelləşdirməklə bu sahədə tədqiqat işləri aparmaq mümkündür. Məqalədə enerji səmərəliliyinin artırılması üçün IEEE (Insitute of Electrical and Electronics Engineers) standartına uyğun 9 düyünlü sxemin modelləşdirilməsi yerinə yetirilmiş, Power World proqram təminatı ilə qərarlaşmış rejimin hesabatı aparılmışdır. Düyünlərdəki gərginliklər, hava xətlərindəki yük axınlarının qiymətlərinə əsasən proqram təminatında 9 düyünlü sxem tərtib edilmiş və düyünlərdəki gərginlik dəyişməsi əldə olunmuşdur. Ötürmə xəttinə qoşulma sxeminə və tərkibinə görə FACTS qurğuları təsnif olunmuş, sistemin ən çox yüklənən iki elektrik veriliş xəttinə ardıcıl birləşən FACTS quruğusunun əlavə edilməsi əsaslandırılmışdır. Qurğunun mövcudluğu və olmadığı hallarda 9 düyünlü sxemin qərarlaşmış rejimdəki nəticləri müqayisə edilmişdir. Nəticədə xətlərin buraxma qabiliyyəti artmış, düyünlərdə gərginlik səviyyəsi yaxşılaşmış, ötürücü xətlərin səmərəliliyi yüksəlmişdir. FACTS qurğusu sistemin dayanıqlığını artırmışdır. Power World proqram təminatında elektrik şəbəkələrini modelləşdirərək ən çox (yaxud ən az) yüklənmiş hissələri təyin etmək, həmin hissələrə FACTS qurğularını daxil etməklə elektrik enerjisinin göstəricilərini yaxşılaşdırmaq olar. Bundan əlavə qoşulma sxeminə və tərkibinə görə hansı qurğunun şəbəkəyə daha yaxşı təsir etməsini müqayisə ilə müəyyənləşdirmək mümkündür.

    Keywords: FACTS qurğusu, qərarlaşmış rejim, IEEE 9 düyünlük test sxemi, çevik idarə olunan ötürücü sistemlər, Power World, enerji sisteminin təhlili

  10. AZƏRBAYCANDA INNOVASIYA FƏALIYYƏTININ MÖVCUD DURUMU VƏ MILLI İNNOVASIYA SISTEMLƏRININ ƏHƏMIYYƏTI

    Authors: Rəsul Balayev, Tamella İsrafilova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei32092023-109

    Year: 2023 Pages: 109-121

    Show abstract

    Abstract: Müasir dövrdə iş dünyasında bir tərəfdən yerli bazarlarda, digər tərəfdən beynəlxalq bazarlarda müəssisələr arasında gərgin rəqabət gedir. Bu gərgin rəqabət mühitində müəssisələrin rəqiblərindən bir addım öndə olması, səmərəliliyi və artımı təmin etmələri və hətta ayaqda qala bilmələri üçün fərqliləşmələri, yeni yol və üsullardan istifadə etmələri vacibdir. Bu vəziyyət müəssisələr üçün innovasiya tətbiqini zəruri edir. İnnovasiya dedikdə fərqli, yeni ideyalar yaradıb onları tətbiq etmək başa düşülür. Bu ideyalar əvvəllər həll olunmamış problemləri həll etmək və ya əvvəllər qarşılanmamış ehtiyaclara cavab vermək üçün istifadə edilə bilər. Ya da artıq mövcud olan məhsulun və ya xidmətin təkmilləşdirilərək daha gözəl, daha faydalı və daha çox istifadəyə yararlı hala salınması da innovasiya hesab olunur. Belə aydın olur ki, innovasiya müəssisələrdə təkcə yeni məhsulların, xidmətlərin istehsalı deyil, həm də mövcud məhsulların üzərində və ya müəssisə daxilində hər hansısa prosesdə dəyişiklik, yenilik etməkdir. Məhz innovasiyanın tətbiqi sayəsində müəssisənin məhsullarına və ya xidmətlərinə bazarda tələb artdığı üçün bu onun iqtisadi gəlirlərinin artmasına səbəb olur. Tarix göstərir ki, elmi-texniki innovasiyalar modernləşmənin əsas göstəricisi və cəmiyyətin inkişafı üçün ən mühüm amillərdən biridir. Kənd təsərrüfatı sahələrindən sənayeyə və informasiya cəmiyyətinə sıçrayış məhz bu innovasiyaların hesabına mümkün olmuşdur. Bu innovasiyalar sayəsində əldə olunan nailiyyətlər insanların həyat rifahının yaxşılaşmasına, davamlı ekoloji mühitin yaradılmasına təkan vermişdir. İnnovasiyalar iqtisadiyyatın inkişafına və gəlirlərinin artmasına səbəb olur. Dünya üzrə sənaye sahələrində effektiv innovativ texnologiyalardan istifadə edən ölkələrin ənənəvi sənaye strukturuna malik ölkələrdən daha çox uğurlu olduğunu və iqtisadi gəlirlərinin artdığını görə bilərik. İnnovasiyaların tətbiqi ilə sənayedə məhsulların daha aşağı qiymətə və daha yüksək keyfiyyətdə hazırlanmasını təmin edən üsullardan və texnologiyalardan istifadə olunur ki, bu da müəssisələrin iqtisadi səmərəliliyini artırır. İnnovasiya sayəsində həmçinin müəssisələrin yeni bazarlara daxil olması və yeni müştərilərə çatması təmin olunur ki, bu da müəssisənin məhsullarının daha çox satışının həyata keçməsinə səbəb olaraq onun gəlirlərini artırır. İnnovasiyanı əldə etməyin bir çox yolları var. Xüsusuilə də, araşdırma və inkişaf, yeni texnologiyaların tətbiqi ilə ona nail olmaq mümkündür. Digər ölkələrin tətbiq etdiyi üsullardan istifadə etməklə də innovasiya etmək mümkündür. Ümumiyyətlə, hər bir ölkədə innovativ fəaliyyətlərin təmin edilməsi məqsədilə milli innovasiya sistemləri (MİS) yaradılmışdır. MİS özündə innovasiya fəaliyyətlərinin həyata keçiriləcəyi sahələri – maliyyə sistemini, məktəb və universitetlərin təhsil sistemini, kənd təsərrüfatını, özəl sektorları, səhiyyə sistemini və s. birləşdirir. MİS innovativ fəaliyyətlərin həyata keçiriləcəyi bütün sahələri, şirkətləri, institutları əhatə edir. MİS çərçivəsində innovasiya prosesi analiz edilərkən sistemi əhatə edən institusional strukturun tədqiqi qədər sistemin daxilindəki elementlər arasındakı əlaqənin analizi də vacibdir. Belə ki, sistemi təşkil edən bütün sahələr arasındakı əlaqələr innovasiya prosesinə dinamiklik verən ən mühüm amil kimi görünə bilər. Sistemin əhatə etdiyi müəssisələr, orqanlar arasındakı əlaqələr yaxşı təmin olunduğu halda onlar arasında məlumat və təcrübə mübadiləsi artacağı üçün, bu onların əldə olunmuş yeni bilik və təcrübələri tətbiq edərək yeni innovativ həllər yaratmasına zəmin yaradacaqdır. MİS-in tərkibinə daxil olan əsas innovasiya fəaliyyətlərinə bunları misal göstərmək olar: R&D (araşdırma-inkişaf) fəaliyyətlərinin yerinə yetirilməsi, mühəndislik, tibb və təbiət elmləri sahələrində yeni bilik istehsalının təmin edilməsi; yeni məhsul bazarlarının yaradılması; yeni innovasiya sahələrinin inkişafı üçün zəruri olan müəssisələrin yaradılması və ya mövcud müəssisələrin bu məqsədə xidmət edəcək şəkildə dəyişdirilməsi; innovasiya fəaliyyətini yerinə yetirən müəssisələr arasında interaktiv öyrənmə fəaliyyətini və məlumatlar mübadiləsini təmin etmək; yeni innovativ təşəbbüslər üçün inkubator rolunu oynayana fəaliyyətlər (məs, avadanlıqların alınması, inzibati dəstək); innovasiya proseslərinin və məlumatlarının kommersiyalaşdırılmasına imkan verən fəaliyyətlərin maliyyələşdirilməsi və s. Azərbaycanda MİS-nin tətbiqinə dair əsas məsələlərin həll olunması, müəssisələrin innovativ fəaliyyətlərinin təmin edilməsi məqsədilə bir çox tədbirlər görülür. Onlardan ən vacibləri innovasiyalara dair strateji yol xəritələrinin hazırlanması və icrası, yüksək texnologiyalar parklarının yaradılması, təhsil, səhiyyə, ticarət, kənd təsərrüfatı və digər sahələrin İKT infrastrukturu ilə inteqrasiya edilərək elektron həllərin tətbiqidir. Azərbaycanda innovasiya sahəsində son onillikdə bir çox tədbirlər görülsə də, hələlik bu sahədə müəyyən qədər boşluqlar var.

    Keywords: innovasiya, müəssisələr, iqtisadi artım, milli innovasiya sistemləri

  11. BİTKİDƏ VƏ SUDA KOBALTIN EKSTRAKSİYALI-SPEKTROFOTOMETRİK TƏYİNİ

    Authors: Könül Əliyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei32092023-122

    Year: 2023 Pages: 122-130

    Show abstract

    Abstract: Kobaltın (II) ekstraksiyalı-spektrofotometrik təyini üçün 5-(4-hidroksibenziliden)-2,4-tiazolidindionun (L) istifadəsinin mümkünlüyü tədqiq edilmişdir. Ən yaxşı ekstragent kimi dixloretan, xloroform və karbon 4-xlorid seçilmişdir. Xloroform ilə birdəfəlik ekstraksiya ilə kobaltın 97.6%-i kompleks birləşmə şəklində ekstraksiya olunur. Kobalt (II) kompleksi pH 4.2-5.5 intervalında xloroformla ekstraksiya olunur. Co(II) - L kompleksi əmələ gələn zaman maksimal analitik siqnal 528 nm-də müşahidə olunur. Molyar işıq udma əmsalı 3.22×104 təşkil edir. Kompleksdəki komponentlərin nisbəti Co:L=1:2-dir. Kobalt kompleksinin ekstraktı 0.25-16 mkq / ml qatılıq intervalında işıqudmanın əsas qanununa tabe olur. Kobaltın (II) L ilə spektrofotometrik tədqiqinin nəticələrinə əsasən müxtəlif obyektlərdə kobaltın təyini üsulları işlənib hazırlanmışdır.

    Keywords: kobalt, 5-(4-hidroksibenziliden)-2,4-tiazolidindion, ekstraksiya-fotometrik üsul

  12. NORMAL REJIMDƏ IŞLƏYƏN EVX-NIN QISA QAPANMA ZAMANI AÇILMASINDA VƏ ATQ ILƏ TƏKRAR QOŞULMASINDA YARANAN GƏRGINLIK ARTIMLARININ T

    Authors: Nahid Müfidzadə, Murad Hüseynov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei32092023-131

    Year: 2023 Pages: 131-140

    Show abstract

    Abstract: Elektrik enerjisinin istehsalı, ötürülməsi və paylanması sektoru texnoloji inkişaflar və sənaye obyektlərinin enerji tələbatı nəticəsində fərdi elektrik istifadəsinin artması səbəbindən sürətlə inkişaf edir. Enerji sistemlərinin yoxlanılması əməliyyat səmərəliliyinin təmin edilməsi və sistemlə bağlı planlaşdırmanın aparılması baxımından vacibdir. Qısaqapanma nasazlığı enerji sistemində fasilələrə səbəb olan, elektrik avadanlıqlarını və onun baş verdiyi nasazlıq nöqtəsinin ətrafını zədələyən, ötürücü şəbəkədə gərginliyi azaldan və nasazlıq yerindən uzaqda olan istehlakçılara təsir edən ən mühüm faktordur. Elektrik sistemindəki nasazlıqların əksəriyyəti elektrik verilişi xətlərində baş verir. Enerji sistemlərində bu nasazlıqların təsnifatı mühüm məsələdir.

    Keywords: Enerji, nasazlıq, qısaqapanma, veriliş xətti, ötürücü şəbəkəsi, elektrik, sistem

  13. RESEARCH OF AIMING SYSTEMS FOR MILITARY OBJECTS

    Authors: Namig Abidov, Vagif Abbasov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei32092023-141

    Year: 2023 Pages: 141-149

    Show abstract

    Abstract: The formation of electronic warfare is mutually conditioned by the dynamics of the struggle of means of attack and defense. Electronic combat, which is a form of operational and combat support, has become a new element of the content of operations and combat operations. One of the main directions of development of means, complexes and methods of electronic warfare is the improvement of the element base and technical solutions in the construction of electronic warfare equipment. Another direction is associated with a change in conceptual provisions associated with the creation and implementation of new technologies. For the successful solution of the problem, a brief overview of the currently existing and operating self-directed systems is given, their structure (transmitters) is considered, and the algorithm of the missile's approach to the target is considered. The structure of existing missiles and the requirements for its parts were considered. In comparison, missiles produced by different countries were analyzed. Various dispositions of electromagnetic waves are used in systems for missile control. Based on the ranges used, there are Radio-Technical, infrared, optical (laser) control systems. Also, the methods of aiming were considered: active, semiactive, passiv.

    Keywords: Self-directed head, aiming methods, launch of the rocket to the visible and invisible targets

  14. SEOLIT KATALIZATORLARININ ÜZƏRINDƏ ETILENIN ÇEVRILMƏSI PROSESININ TƏDQIQI

    Authors: Orxan Əzizov, Vaqif Bağıyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei32092023-150

    Year: 2023 Pages: 150-157

    Show abstract

    Abstract: Etilenin sintez edilmiş seolit katalizatorlarında çevrilməsi üzrə əldə edilmiş nəticələr səmt neft qazı komponentlərinin daha yüksək kimyəvi dəyərə malik karbohidrogenlərə, yəni aromatik birləşmələrə emalı texnologiyasının işlənib hazırlanması və yaradılması üçün əsas ola bilər. Katalitik sistemin tərkibi və proses şəraiti qaz halında olan karbohidrogen xammalından hədəf məhsulun maksimum miqdarını əldə etməyə imkan vermək üçün optimallaşdırılmışdır. Bu prosesin sənaye üsulu ilə həyata keçirilməsi səmt neft qazından rasional istifadəyə imkan verəcək ki, bu da neft-kimya sektorunun xammal imkanlarını genişləndirəcək. Tədqiqatın nəticələri və tərtib edilmiş nəticələr müasir tədqiqat metodları toplusundan (İQ spektroskopiyası, rentgen faza analizi, elektron mikroskopiyası, ammonyakın temperatur proqramlaşdırılmış desorbsiyası, diferensial istilik analizi, s.) sertifikatlaşdırılmış avadanlıqlarda həyata keçirilmişdir. Katalitik tədqiqatların nəticələrinin etibarlılığı nümunələrin müasir analitik avadanlıqla təchiz edilmiş laboratoriyada sınaqdan keçirilməsi, orada əldə edilən eksperimental məlumatların ardıcıllığı ilə təmin edilir.

    Keywords: katalizator, etilen, karbohidrogenlər, innovasiya, sənaye

  15. QOŞA QIZIL-KOLÇEDAN YATAĞININ FİLİZİNİN QIZILLILIĞI

    Authors: Qamət Hüseynov, Hüseyn Əlizadə

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei32092023-158

    Year: 2023 Pages: 158-164

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə Qoşa qızıl-kolçedan yatağında filizin müxtəlif morfoloji tiplərində və yatağın dərin horizontlarında qızılın paylanması qanunauyğunluğuna baxılmışdır. Filizli zonalarda xüsusilədə, 13 №-li zonada qızılın nisbətən yüksək miqdarı qeyd olunmuşdur. Yatağın dərin horizontlarda qızılın konsentrasiyası nisbətən yüksəkdir. Yataqda həmçinin filizin mineraloji tərkibinə görə 3 növ mineral qrupundan da təşkil olunmuşdur. Tədqiqat zamanı müəyyən olunur ki, Qoşa yatağında mineralın əmələgəlmə prosesi geniş temperatur arasında olmuşdur. Burada yatağa aid olan minerallaşmada, minerala daxil olan qaz və maye aqreqatları mineralın maye fazasına homogenləşir. Təhlillərin nəticələrindən məlum olmuşdur ki, qızılın konsentrasiyası dərin horizontlarda, xüsusilə 1542 m horizontda daha yüksək olmuşdur (qızılın orta miqdarı 3,9 q/t təşkil edir). Bu o deməkdir ki, qızılın dərin horizontlarda konsentrasiyasının müəyyən edilməsi gələcəkdə perspektivli sahələrdə proqnoz-axtarış meyarlarının işlənib hazırlanmasında böyük əhəmiyyət kəsb edir. Tədqiqat sahəsində aşağıdakı qızıl tərkibli morfoloji tiplər fərqləndirilir: kvars-sulfid, damar tipli minerallaşma və ştokverk formasiyaları.

    Keywords: metamorfizləşmiş, qızıl, horizont, konsentrasiya, filizli zona

  16. DEVELOPMENT OF THE OPTIMUM CONSTRUCTIVE OPTION TO REDUCE ENERGY LOSSES IN SUCKER ROD PUMPS

    Authors: Tahir Suleymanov, Suleyman Efendi, Orhan Jahangirov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei32092023-165

    Year: 2023 Pages: 165-170

    Show abstract

    Abstract: In the presented article, cases of reduction of pump efficiency as a result of back leakage of liquid from annular partitions in the plunger-cylinder pair of sucker rod pumps are considered, and the availability of various methods to prevent this back leakage is shown. Mathematical equations were obtained to minimize energy losses by analytical method, and based on this, the optimal design option of pumps was proposed.

    Keywords: liquid and gas, resistance coefficient, Reynolds number, piping, plunger, cylinder, sucker rod pump, metric thread

  17. İŞĞALDAN AZAD EDİLMİŞ ƏRAZİLƏRDƏ ƏTRAF MÜHİT OBYEKTLƏRİNİN HÜQUQİ TƏNZİMLƏNMƏSİ MEXANİZMLƏRİ VƏ TULLANTILARIN İDARƏ EDİLMƏSİ İSTİQAMƏTLƏRİ

    Authors: Namig Isazade

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-165

    Year: 2023 Pages: 165-173

    Show abstract

    Abstract: Ölkəmizin ən gözəl güşələrindən biri olan Qarabağ ərazisi, orada mövcud olan ətraf mühit obyektləri- zəngin meşələri talan edilmiş, su obyektləri qəsdli şəkildə çirkləndirilmiş, bütün dünyada məhur olan yerüstü və yeraltı sərvətləri qanunsuzcasına istifadə edilərək talan edildiyi üçün bərpa işləri aparılır. Həyata keçirilən bərpa işləri dövlətin qanunvericiliyi- “ətraf mühitin tənzimlənməsi haqqında qanun” əsasında aparılır. Bu qanunda ətraf mühitin tənzimlənməsi mexanizmləri, bu sahədə dövlət nəzarəti, təbiətdən istifadənin hüquq və vəzifələri əks edilmişdir. Ətraf mühitin mühafizəsi sahəsində əhalinin və vətəndaş cəmiyyəti institutlarının birgə iştirakı ilə aparılacaqdır. Bütün bu proseslər işğaldan azad edilmiş ərazilərin dahada gözəlləşməsinə, cənnətə çevrilməsinə gətirib çıxaracaq və bütün dünyaya Azərbaycanın gücünü bir daha göstərmiş olacaqdır.

    Keywords: ətraf mühit obyektləri, təbii resusrlar, səmərəli istifadə, tullantılar,beynəlxalq təcrübə

  18. ANBAR LOGİSTİKASININ SƏMƏRƏLİYİNİN ARTIRILMASI YOLLARI

    Authors: Vahid Mustafayev, Nəzmiyyə Əsgərov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei32092023-171

    Year: 2023 Pages: 171-180

    Show abstract

    Abstract: Müasir ticarət sənayedəki müəssisə və təşkilatlar arasında rəqabətin inkişafı ilə xarakterizə olunur. Bu baxımdan logistik proseslərin öyrənilməsinə maraq artır. Malların bölüşdürülməsi prosesinin optimallaşdırılması ticarət müəssisəsinin rəqabət qabiliyyətini artırmaq üçün bir şərt olan logistik yanaşmadan istifadəni açır. Malların bölüşdürülməsi xərclərini azaltmaq üçün həm əmtəə dövriyyəsinin bütün sistemində, həm də onun ayrı-ayrı əlaqələrində təşkilati və texnoloji proseslərə diqqət yetirilir. Ticarət müəssisə və təşkilatlarında anbar prosesinin təşkilinə sistemli yanaşmanın tətbiqi ən məntiqli və düzgün olardı. Anbar logistikası müstəqil bilik sahəsidir, öz predmetinə və öyrənilmə obyektinə malikdir və əsas logistika fəaliyyəti ilə bağlıdır. Onun inkişafının əsas aparıcı tətbiq sahəsi əmtəə dövriyyəsi sahəsidir, çünki əmtəə dövriyyəsinin bütün logistik axınları anbarla başlayır və anbarda başa çatır [1-3]. Anbar logistikası bir sıra xüsusiyyətlərə malikdir. Onları tədqiq etmək üçün müəyyən məqsəd və vəzifələri, prinsip və funksiyaları açıqlamaq lazımdır. Anbarlar müxtəlif əməliyyat komplekslərini həyata keçirir. Anbarlara malların qəbulu zamanı ardıcıl olaraq həyata keçirilən əməliyyatlar,malların saxlanması və paylanması əməliyyatları bu komplekslərə daxildir. Bu əməliyyatlar birləşərək ümumilikdə anbar prosesini təşkil edir. Anbar texnoloji prosesinin məzmunu və həcmi anbarın növündən, orada saxlanılan malların fiziki-kimyəvi xassələrindən, yük dövriyyəsinin həcmindən və digər amillərdən asılıdır. Hazır məhsulların anbarı struktur bölmədir Hazır məhsul anbarının əsas funksiyaları bunlardır: hazır məhsulların qəbulu, uçotu, saxlanması, hazır məhsulların müştərilərə yüksək keyfiyyətlə yüklənməsini təmin etmək. Hazır məhsul anbarının, tədqiq olunan müəssisənin əsas istiqamətlərinə görə aşağıdakılara bölünür [1]: 1. İstehsalatla qarşılıqlı əlaqədə olan; 2. Anbar sahəsindən rasional istifadə, hazır məhsulların qeydiyyatı; 3. Hazır məhsulun vaxtında və keyfiyyətli yüklənməsi və müştərilərə çatdırılması. Riskin baş vermə ehtimalına ən çox müvafiq hallar təsir edir: bazar konyukturasının qeyri-müəyyənliyi, beynəlxalq qarşılıqlı münasibətlərin aşağı səviyyədə təşkili, siyasi qərarlar (sanksiyalar) və fikir ayrılıqlarının tezliyi [4]. İdarəetmə sistemində şaqulidən mütərəqqi keçidin həyata keçirilməsi əsasdır. İdarəetmə sistemində şaquli inteqrasiyadan üfüqi inteqrasiyaya ardıcıl keçidin aparılması vacibdir. Anbarların effektiv işləməsi və bu sahədə yüksək nəticələr əldə etmək üçün anbar logistikası bütün logistika sisteminin tərkib hissəsi kimi öyrənilməlidir [5]. Öz növbəsində, logistika zəncirinin hər bir komponent əlaqəsi ilə ümumi məqsədlər, problemlər və inkişaf perspektivləri ilə əlaqələndirilir. Üfüqi və şaquli inteqrasiya olunmuş əlaqələrin istifadəsinin nəticəsi anbar logistikasının rasional və yüksək keyfiyyətli idarə olunmasıdır. Yenidənqurmada əsas innovativ yanaşmalar kimi resursların rasional bölüşdürülməsi, ehtiyatların idarə edilməsinin yüksək texnologiyalı modelləri, təchizatçıların paylanmasının analitik üsulları, e-ticarət və s və istehlakı modelləri əsas hesab edilir.

    Keywords: anbar, logistika, anbar təsərrüfatı, avadanlıqlar, informasiya axınları, bölüşdürmə, yerləşdirmə, kodlaşdırma, xidmət logistikası, sifarişlərin emalı

  19. MARS VƏ AYDA 6 SƏRBƏSTLİK DƏRƏCƏLİ YENİ ROVERİN STRUKTUR SİNTEZİ

    Authors: Rasim Əlizadə, Daşqın Ağayev, Emil Qədiməliyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-174

    Year: 2023 Pages: 174-186

    Show abstract

    Abstract: Maşın elmi həmişə inkişafdadır və robototexnika, mexatronika, mikromekanizmlər və s. kimi mövzular bu gün, XXI əsrin əvvəllərində sürətlə inkişaf edir. Bu sahələrdə elmi tədqiqatların yığılması və artan istehsal fəaliyyəti qaçılmaz olaraq köhnə nəzəriyyənin yenidən nəzərdən keçirilməsinə ehtiyac yaradır. Yeni bir nəzəriyyə yeni bir istiqamətdə yaradılmalı və praktikada istifadə üçün daha uyğun olmalıdır. Robot mexaniki sistemin dizaynında ən vacib addımlardan biri mexanizmlərin struktur sintezi probleminin həllidir. Mexanizmin səmərəsiz dizaynı, konstruktiv baxımdan kinematik cütlərə həddindən artıq yüklərə səbəb olacaqdır. Bu mərhələdə struktur sintezindən istifadə edərək manipulyatorun və ya robotun dizaynı təkmilləşdirilə və tənzimlənə bilər. Paralel manipulyatorların struktur sintezi metodumuz müəyyən bir sintez parametrləri dəsti üçün sadə struktur qruplarının müəyyənləşdirilməsi ilə başlayır. Sonra manipulyatorun formalaşması üçün qrupa bir sıra zəruri aktuatorlar əlavə olunur. Manipulyatorun dizaynı ilə əlaqəli həndəsə və kinematika kimi digər cəhətlər də konstruktiv baxımdan nəzərdən keçirilir.

    Keywords: 6 sərbəstlik dərəcəsi, rover, manipulyator, sintez, kinematik cütlər

  20. QEYRİ-MADDİ AKTİVLƏR ADLI 38 №-Lİ MÜHASİBAT UÇOTUNUN BEYNƏLXALQ STANDARTININ TƏTBİQİ XÜSUSİYYƏTLƏRİ

    Authors: Elxan Cəfərov, Araz Pənahlı

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei32092023-181

    Year: 2023 Pages: 181-188

    Show abstract

    Abstract: Qeyri-maddi aktivlər adlı 38 №-li Mühasibat Uçotunun Beynəlxalq Standartı digər Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartında xüsusi olaraq qeyd olunmayan qeyri-maddi aktivlər üçün uçot tələblərini müəyyən edir. Qeyri-maddi aktivlər fiziki mahiyyəti olmayan lakin müəyyən edilə bilən qeyri-monetar aktivlərdir. Standart, aktivə aid edilə bilən gözlənilən gələcək iqtisadi səmərələrin müəssisəyə daxil olması ehtimalı olduqda və aktivin dəyərinin etibarlı şəkildə ölçülə bildiyi halda qeyri-maddi aktivin tanınmasını tələb edir. Standart həmçinin müəssisədən qeyri-maddi aktivin faydalı istifadə müddətini qiymətləndirməyi və həmin dövr ərzində onun amortizasiyasını tələb edir.

    Keywords: qeyri-maddi aktivlər, maliyyə hesabatları, Beynəlxalq standartlar, mühasibat uçotu, qlobal iqtisadiyyat, qaydalar

  21. “BORCLAR ÜZRƏ MƏSRƏFLƏR” ADLI 23 NÖMRƏLİ MÜHASİBAT UÇOTUNUN BEYNƏLXALQ STANDARTLARI

    Authors: Elxan Cəfərov, Samir Babayev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei32092023-189

    Year: 2023 Pages: 189

    Show abstract

    Abstract: Müəssisə müvafiq aktivin əldə edilməsi, tikintisi və ya istehsalı ilə birbaşa əlaqəli olan borclar üzrə məsrəfləri həmin aktivin ilkin dəyərinin bir hissəsi kimi kapitallaşdırmalıdır. Müəssisə digər borclar üzrə məsrəfləri çəkdiyi dövrdə xərc kimi tanımalıdır. Kvalifikasiyaya cavab verən aktiv, təyinatı üzrə istifadəyə və ya satışa hazır olmaq üçün mütləq xeyli vaxt tələb edən aktivdir. Müəssisə xüsusi tələblərə cavab verən aktivin əldə edilməsi məqsədi ilə borc götürdüyü dərəcədə, müəssisə kapitallaşma üçün uyğun olan borclanma xərclərinin məbləğini dövr ərzində həmin borc üzrə çəkilmiş faktiki borc xərcləri kimi müvəqqəti investisiya üzrə hər hansı investisiya gəliri çıxılmaqla müəyyən etməlidir.

    Keywords: borc, məsrəf, mühasibat, beynəlxalq standart, uçot

  22. THE POSSIBILITY OF USING SILICATE-CONTAINING WASTE IN THE PRODUCTION OF BUILDING MATERIALS

    Authors: Huseynzade Sariyya, Bafadarova Hokuma, Tunzala Ibrahimova, Salıma Mammadova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei32092023-199

    Year: 2023 Pages: 199-205

    Show abstract

    Abstract: The solution to the problem of reducing the resource intensity of the construction industry is possible due to the involvement of large-tonnage waste in the production of building materials as a feedstock. Despite the fact that this task has been standing for a long time, the share of waste in raw materials for the production of building materials is still not large today. The article presents the results of research on the properties of concrete mixtures for self-leveling floors based on silicate-containing waste. In the course of experimental studies, the compositions of raw mixtures containing Portland cement, finely ground broken glass, concrete scrap, and liquid glass were optimized. The ratio of the composition of concrete mixes with the use of waste was revealed, at which the quality of the finished product is maintained.

    Keywords: cullet, concrete scrap, liquid glass, liquid glass, concrete mixtures

  23. STUDYING THE POSSIBILITIES OF USING IRON ORE WASTE İN THE PRODUCTION OF CERAMIC PRODUCTS

    Authors: Sayyara Alamova, Hokuma Bafadarova, Tunzala Ibrahimova, Mahıra Alıyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei32092023-206

    Year: 2023 Pages: 206-214

    Show abstract

    Abstract: Decorative ceramic brick for interior decoration is one of the most modern trends in architecture and construction. This type of masonry, facing wall materials, which became popular in the middle of the last century, is becoming more and more widespread over time. In order to expand the disposal of industrial waste, the issues of using iron ore recycling products together with other industrial waste in the technology of wall ceramic materials were considered. The functional purpose of the studied iron-containing waste in ceramic technology is based on the well-known role of iron oxides, which ensure the progress of the sintering process of ceramic materials with the presence of a liquid phase at a significantly lower combustion temperature. 10 mln. in the process of enriching the iron ore extracted from the Dashkasan iron ore deposit located in the territory of the Republic of Azerbaijan. more than a ton of waste was collected. This waste contains up to 12-20% iron, it also contains cobalt, copper and zinc metals. It is clear that producing products from man-made deposits is much cheaper than natural deposits. For this purpose, it is possible to obtain a quality product by using man-made waste using existing technologies and saving natural raw materials. Both blast furnace and agglomeration wastes generated in the mine are considered complex raw materials for obtaining iron, cobalt, copper and zinc from them, although they are useful for high-grade concrete, construction and repair of highways. Therefore, the recycled waste obtained after removing the iron and non-ferrous metals contained in them can be used to buy building bricks, silicate bricks and other ceramic products, but for the final solution of this issue, it is necessary to conduct more precise technological and semi-industrial tests.

    Keywords: beneficiation "waste", iron ore, sintering, decorative wall brick, magnetic separation waste, strength

  24. ELEKTROFOREZ ƏSASINDA ƏLVERIŞLI NEFT HASILATI ÜSULU

    Authors: Şahin İsmayılov, Eldar Qarayev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei32092023-215

    Year: 2023 Pages: 215-222

    Show abstract

    Abstract: Neft yatağının işlənilməsinin müxtəlif variantları mümkündür və onları mövcud quyuların kəmiyyətindəki fərqlər, onların istismara verilməsi qaydası və quyuların iş rejimlərinin müxtəlifliyi ilə bir-birindən ayırmaq olar. 1. İşlənmə sistemi elə seçilməlidir ki, bu sistemdə quyular arasında qarşılıqlı əlaqə minimum səviyyədə olsun. Yeraltı hidravlikanın qanunlarında deyilir ki, quyular arasındakı məsafə artdıqca, onlar arasında qarşılıqlı əlaqə azalır və hər bir quyu üçün debit artır, hasilat quyularının quyu təzyiqləri isə bütün quyular üçün sabit qalır. Bundan əlavə, hər bir quyunun və onların müxtəlif quyularının və quyubaşı avadanlıqlarının qazılması xərcləri tez bir zamanda qaytarılır. Bununla belə, quyular arasındakı məsafə artdıqca, bütövlükdə neft yatağında quyuların ümumi sayı və hasilat da artır və bu, yatağın artıma gətirib çıxardığını göstərir. 2. Bu tip emal sistemi elə seçilməlidir ki, bu sistemdə neftin maya dəyəri ən aşağı olsun. Layihələndirilmiş hər bir əməliyyat sistemi variantı üçün kapital və əməliyyat xərcləri, həmçinin hər bir sistem üçün neftin dəyəri nəzərə alınmalıdır. Bundan sonra həm iqtisadi cəhətdən səmərəli, həm də döşəmənin aşağı səviyyədə olmasını təmin edən belə bir seçim seçilməlidir. 3. Ən yüksək neftvermə əmsalı olan işlənmə sistemi seçilməlidir. Neftin laydan sıxılması prosesi məhsuldar layın bütün rayonunu əhatə etdikdə neft hasilat əmsalı maksimuma çatır. Məsələn, neft-su və neft-qaz Kontaktları layda neft sıxılaraq hərəkət edərkən layda məhsuldar layın bütün təbəqələrindən keçməlidir. Məhsuldar yatağın aşağı keçiriciliyi olan laylarda nefti nəql etmək üçün kifayət qədər böyük təzyiq qradiyenti və mayenin hərəkət sürəti lazımdır. Elektroforezin küməyi ilə neftin çıxarılmasının mahiyyətcə yeni üsullarıolan mexaniki qurğuların istifadəsini və quyuların çıxarılmasını azaltmaqla aşkar edilmiş ərazilərdən neftin çıxarılmasını təşkil etmək nəzərdə tutulur. Qiymətin 70-80%-ı qədər. Təklif olunan elektroforez əsaslı neftin bərpası yanaşmasını yerinə yetirmək üçün atmosfer elektrikinə əsaslanan avtonom enerji istehsalı texnikasından istifadə edilə bilər. Bu yanaşma Yerin, atmosferin ionosferin və maqnit sahəsinin təbii generator kimi birlikdə necə işlədiyinə əsaslanır. Təklif olunan enerji mənbəyi istifadəsi asandır və sadə dizayna malikdir. Nəticədə əldə dilən enerji ətraf mühit üçün ucuz və təhlükəsizdir.

    Keywords: Neft istehsalı, elektrik sahəsi, atmosfer elektrik enerjisi, karbon, yağın aldırılmasının dəyəri

  25. ELEKTRON TİCARƏT ƏNƏNƏSİNİN FORMALAŞMASI VƏ YAYILMASININ MÜQAYİSƏLİ TƏHLİLİ: BAKI ŞƏHƏRİ VƏ REGİONLARIN NÜMUNƏSİNDƏ

    Authors: Vasif Əliyev, Elmir Kərimov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei32092023-223

    Year: 2023 Pages: 223-229

    Show abstract

    Abstract: Tədqiqatın aktuallığı: Tədqiqat mövzusunun aktuallığı, Bakı və regionlarda elektron ticarət ənənəsinin formalaşması xüsusiyyətləridir. Bakı və regionlarda hal-hazırda elektron ticarət termini inkişaf etmək ərəfəsindədir. Elektron ticarətin inkişafı, əsasda kiçik və orta müəssisələr üçün dünya ticarətində daha böyük yer tutmağa imkan verir. Tədqiqatın məqsədi: Dissertasiya işinin məqsədi Bakı və regionlarda elektron ticarətin inkişafı üçün düzgün istiqamətləri müəyyənləşdirmək, problemlərin aşkara çıxarılması və həll yollarının tapılması, elektron ticarətin cəmiyyətə təsirinin sistemli araşdırılması və bu sahəyə daha çox inam və diqqət çəkməkdir. Nəticələrin istifadə oluna biləcəyi sahələr: Bu dissertasiya tədqiqatında əldə edilmiş nəticələr həm ölkədaxili, həm də xarici ölkələr üzrə də təhlillər aparılmış, elektron ticarətin inkişafına mane olan problemlər təhlil edilmiş və digər ölkələrlə müqayisə edilmişdir. Bütün bunlardan əlavə ölkə daxilində elektron ticarət edən şirkətlərdən praktiki nümunələr verilmiş onların bu sahədə olan problemləri təhlil olunmuşdur. Bu da, bu istiqamətdə aparılan araşdırmalarda geniş mənbə kimi istifadə olunaraq təhlillərdə yer verilməsində əhəmiyyətli yer tutur. Açar sözləri: Elektron ticarət, B2B, B2C, Karqo, Trendyol, Logistika.

  26. KEYFİYYƏTİN İDARƏ EDİLMƏSİNDƏ RİSKLƏRİN İDARƏ EDİLMƏSİ PROSESLƏRİ

    Authors: Maya Kərimova, Elşən Fətəliyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei32092023-230

    Year: 2023 Pages: 230-237

    Show abstract

    Abstract: Bu araşdırmada dövlət idarəçiliyində strateji idarəetmə və planlaşdırmada risklərin idarə edilməsi prosesləri, daxili nəzarət sistemi və keyfiyyət idarəetmə sistemi müqayisə edilmişdir. Tədqiqatda ilk növbədə strateji idarəetmədə risklərin idarə edilməsi konsepsiyası və prosesi; Daha sonra müvafiq olaraq daxili nəzarət sistemində və keyfiyyət idarəetmə sistemində risklərin idarə edilməsi prosesləri araşdırılıb. Bu sistemlərin oxşar prinsiplər, strukturlar və əməliyyat proseslərindən ibarət olduğu müşahidə edilmişdir. Monitorinq, hesabat və audit fəaliyyətlərinin oxşar olduğu da aşkar edilmişdir. Bu səbəbdən, resursların daha səmərəli və səmərəli istifadəsini təmin etmək üçün dövlət idarələri üçün risklərin idarə edilməsi sistemləri və prosesləri bütövlükdə nəzərdən keçirilməli və tənzimlənməli olduğu qiymətləndirilmişdir.

    Keywords: Risklərin İdarə Edilməsi, Strateji Planlaşdırma, Daxili Nəzarət, Keyfiyyətin İdarə Edilməsi

  27. КВАЗИБИНАРНЫЙ РАЗРЕЗ PB6SB2BI6SE18-PBSE

    Authors: Шарафат Мамедов, Гусейн Гурбанов, Мехпара Адыгезалова

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei32092023-238

    Year: 2023 Pages: 238-248

    Show abstract

    Abstract: В настоящее время одним из самых перспективных материалов современной электроники являются халькогенидные фазы типа , физико-химические свойства которых легко управляемы и могут изменяться в широком диапазоне. Бинарные соединения группы IV – VI давно известны как самые перспективные материалы для инфракрасных фотоприемников и лазерных устройств. Они отличаются от других полупроводников по многим фундаментальным параметрам: очень большая диэлектрическая проницаемость и малая энергия запрещенной зоны. Впервые изучено фазовое равновесии в разрезе . При изучении разрез и с целью определения характера образования новых фаз были синтезированы образцы различных составов. Синтез сплавов исследуемого разреза проводили непосредственно из элементов в эвакуированной до 0,1333Па кварцевой ампуле в интервале температур 900-1400К. С целью гомогенизации синтезированные сплавы выдерживались 240 часов при температуре 450К и были подвергнуты термической обработке. Комплексными методами физико-химического анализа (дифференциально-термический, рентгенофазовый, микроструктурный и определение плотности) изучены фазовые равновесия в системе и построена Т–х фазовая диаграмма. Показано, что система является квазибинарным сечением и относится к простому эвтектическому типу с ограниченными областями растворимости на основе исходных соединений. Установлено, что разрез является квазибинарным сечением квазитройной системы . В исследуемом разрезе образуется область твердого раствора на основе 10 мол% PbSe и на основе 4 мол% Pb6Sb2Bi6Se18. Координаты эвтектической точки: 20мол. % И Т=875К. Эти твердые растворы относятся к типу замещения. Растворимость на основе Pb6Sb2Bi6Se18 и PbSe при эвтектической температуре, простирается до 15 и 8 мол. %, соответственно. Твердые растворы на основе PbSe кристаллизуются в кубической сингонии. Для структурных и оптических измерений были разработаны технологические условия роста кристаллов твердых растворов и выращены их монокристаллы. Монокристаллы твердых растворов (PbSe)1-х-(Pb6Sb2Bi6Se18)х были получены методом Бриджмена-Стокбаргера.

    Keywords: физико-химический анализ, фазовые равновесия, твердые растворы, квазитройной системы, монокристаллы