Volume 29, Issue 6 (2023)

  1. MULTINATIONAL FIRMS IMPACT ON THE ECONOMIC GROWTH OF THE WORLD ECONOMY

    Authors: Zafar Abdullayev, Aida Guliyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-06

    Year: 2023 Pages: 6-14

    Show abstract

    Abstract: Multinational firms have been expanding rapidly and have become major players in the world economy. This paper aims to examine the impacts of multinational firms on economic growth in the world economy. Using secondary data analysis, this research explores the literature on multinational firms and their effects on economic growth. The study finds that multinational firms have a positive impact on economic growth in both developed and developing countries. Multinational firms bring new technologies, expertise, and knowledge to host countries, which can lead to increased productivity and competitiveness. In addition, they create employment, increase investment, and promote trade countries. However, there are also potential negative impacts associated with multinational firms, such as environmental degradation and the exploitation of labor in developing countries. This paper concludes that multinational firms play a significant role in shaping the world economy and contributing to economic growth. Policymakers should consider the potential benefits and drawbacks of multinational firms and create policies that promote their positive impacts while mitigating negative effects. Overall, this research provides valuable insights into the impacts of multinational firms on the world economy and can inform future discussions and policies related to global business and economic development.

    Keywords: multinational firms, world economy, economic growth

  2. YÜKSƏK INTENSIVLIKLI TELEKOMMUNIKASIYA CDR QEYDLƏRI ÜÇÜN LSM ƏSASLI SAXLAMA MÜHƏRRIKLƏRINDƏ DÜZGÜN SIXILMA TEXNIKASININ SEÇILMƏSI

    Authors: Qurbanov Azad, Abışov Azər

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-15

    Year: 2023 Pages: 15-23

    Show abstract

    Abstract: Böyük verilənlər dövründə yüksək intensivlikli telekommunikasiya Call Detail Records (CDRs) idarə edilməsi getdikcə çətinləşir. Log-Structured Merge (LSM) ağac əsaslı saxlama mühərrikləri böyük miqyaslı, yazmaq üçün intensiv iş yüklərini idarə etmək üçün məşhur həll yolu kimi ortaya çıxdı. Bu tədqiqat yüksək intensivlikli telekommunikasiya CDR qeydləri üçün performansı artırmaq və resurs istifadəsini optimallaşdırmaq üçün LSM əsaslı saxlama mühərriklərində müxtəlif sıxlaşdırma üsullarının effektivliyini araşdırır. Tapıntılar onu göstərir ki, sıxılma texnikasının diqqətlə seçilməsi LSM əsaslı saxlama mühərriklərinin ümumi performansını xeyli yaxşılaşdıra bilər. Məlumatların sıxlaşdırılması LSM əsaslı saxlama mühərriklərinin əsas komponentidir, çünki o, boş yerin həcmini azaltmaq və sorğu performansını optimallaşdırmaq üçün SSTables-in birləşdirilməsi və sıxılmasına cavabdehdir. Bu məqalədə yüksək intensivlikli telekommunikasiya CDR qeydləri üçün LSM əsaslı saxlama mühərriklərində müxtəlif sıxılma üsullarının performansını qiymətləndirilib. Konkret olaraq, sintetik məlumat generatorundan istifadə etməklə yaradılan 10 milyon CDR qeydinin real iş yükü əsasında leveled sıxlaşdırma, size-tiered sıxlaşdırma və date-tiered sıxlaşdırmanın performansını müqayisə edir və müqayisə edilir. Performansı üç ölçüdən istifadə edərək ölçürük: yazma qabiliyyəti, sorğu gecikmə müddəti və boşluqdan istifadə. Nəticələri göstərir ki, düzgün sıxılma texnikasının seçilməsi xüsusi performans tələblərindən və istifadə halının məhdudiyyətlərindən asılıdır. Size-tiered sıxılma texnikası bəzi sorğu gecikmələrini qurban verərək, ən yüksək yazma qabiliyyətinə və yerdən istifadəyə nail oldu. Date-tiered sıxılma texnikası bəzi yazma qabiliyyətini və boş yerdən istifadəni qurban verərkən ən aşağı sorğu gecikməsinə nail oldu. Leveled sıxlaşdırma texnikası yazma qabiliyyəti, sorğu gecikməsi və boş yerdən istifadə baxımından ən aşağı performansa nail oldu. Bu tədqiqat LSM əsaslı saxlama mühərrikləri və məlumatların sıxlaşdırılması texnikaları sahəsində davam edən tədqiqat və inkişafa töhfə verir və yüksək intensivlikli telekommunikasiya CDR məlumatlarının səmərəli və effektiv saxlanması və axtarışı üçün düzgün sıxlaşdırma texnikasının seçilməsinin vacibliyini vurğulayır.

    Keywords: LSM əsaslı saxlama mühərrikləri, Sıxlaşdırma üsulları, Telekommunikasiya CDR qeydləri, Məlumat həcmi, Yazma sürəti, STCS, LCS, TWCS, Performansın optimallaşdırılması, Resurs istifadəsi

  3. NEFT VƏ QAZ YATAQLARININ İŞLƏNMƏSİNDƏ QUYULARIN MƏHSULDARLIĞININ DƏYİŞMƏSİ

    Authors: Cəlalə Quliyeva, Arif Süleymanov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-24

    Year: 2023 Pages: 24-31

    Show abstract

    Abstract: Neft Qaz yataqlarının işlənməsində quyuların yol verilə biləcək iqtisadi səmərəli məhsuldarlıq əmsalı ilə istismarı lay mühəndisinin əsas vəzifə öhdəliklərindəndir. Quyuların optimal məhsuldarlıq əmsalı ilə istismarı kompleks yanaşma tələb edib, yatağın işlənmə proqramı hazırlanarkən müəyyənləşdirilməklə yanaşı, istismar prosesində əldə edilmiş təzyiq və hasilat məlumatlarının davamlı monitroingi, toplanması və analizi ilə dəyişən istismar prosesi şərtlərinə uyğun düzgün qərarların qəbulunu tələb edir. Bunu üçün də quyuların müntəzəm şəkildə müşahidəsi aparılmalı və ististmar prosesi ərzində məhsuldarlıq göstəriciləri müqayisə olunmalıdır. Bu şəkildə yanaşma yataqda su-neft, qaz-neft, qaz-su konturlarının bərabər hərəkətini təmin etmək və çıxarıla biləcək karbohidrogen ehtiyatlarının maksimum səviyyəyə çatdırlmasına imkan yaradacaqdır. Məqalədə quyularda məhsuldarlıq əmsalının dəyişməsinə təsir edə biləcək amillər:suxurun keçiriciliyi, karbohidrogen ehtiyatı, lay təzyiqi, sulaşma, layda skin faktor (çirklənmə), əlverişli istismar metodunun seçilməsi, layla əlaqə yaratmaq üçün tamamalama üsulu açılmış perforasiya intervallarının sayı və.s kimi amillər araşdırırlmışdır.

    Keywords: hidrodinamik tədqiqat, indikator əyrisi (Pİ), məhsuldarlıq əmsalı, monitorinq, proqnozlaşdırma, interpretasiya, skin effekt

  4. NƏZARƏT ÖLÇÜ CİHAZ ƏSASLI TƏHLÜKƏSİZLİK SİSTEMİNİN LAYİHƏLƏNDİRİLMƏSİ

    Authors: Almaz Mehdiyeva, Əfsanə Məhsimova, Natella Şirinzadə

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-32

    Year: 2023 Pages: 32-44

    Show abstract

    Abstract: Təhlükə potensiallı texnoloji proseslərin idarə edilməsində istifadə edilən NÖC əsaslı Təhlükəsizlik Sisteminin layihələndirilməsi məsələsinə və sistemin İdarəetmə Şkaflarında aparılan FAT, SAT prosedurlarına baxılmış, burada istifadə olunan metodlar və işçi sənədləri müəyyən etdik. Hidrogen qazının kompressorla sıxılması texnoloji prosesi üzrə dövrəsi üzrə SIF dövrəsinin layihələndirilməsi, SIL dərcəsinin təyin edilməsi prosedurunu icra etdik. Bu zaman IEC61508 və IEC61511 beynəlxalq standartlarına əsaslanaraq SIF dövrəsinin SIL dərəcəsi, məntiqi arxitektusını müəyyən etdik. Avadanlıq təminatının seçilməsində yuxarıda qeyd olunan standartlara əsasən SFF, PFD parametrlənin hesabatını apardıq və bununla da həmin avadanlıqların layihələndirdiyimiz SIF dövrəsində tətbiqinin uyğunluğunu göstərmiş olduq. Beynəlxalq standart əsasında hazırlanmış, texniki dəstəyi yoxlanılmış nəzarət və ölçü sistemi Əsaslı Təhlükəsizlik Sistemi bu tip qəza ilə texnoloji prosesləri idarə edərkən yarana biləcək riskləri azaltmağa və ya aradan qaldırmağa imkan verir. Sistemin tətbiq ediləcəyi texnoloji proses üçün zərurilik dərəcəsi, sistemin özünün etibarlılıq dərəcəsi standart təhlil, nəzarət prosedurları və iş xronikası vasitəsilə əldə edilən məlumatlar əsasında beynəlxalq standarta uyğun olaraq müəyyən edilir. Əsas təhlükəsizlik sisteminin vacib komponenti olan idarəetmə və ölçmə sistemi, idarəetmə paneli, sistemin digər komponentləri kimi, sistem işə salınmazdan əvvəl bir neçə standart yoxlama və qəbul prosedurlarından keçir. Bu test prosedurları sistemin uyğunluğunu təsdiqləyir.

    Keywords: təhlükəsizlik sistemi, zavod qəbul testi, sahə qəbulu testi, məntiqi arxitektura, risk qrafiki, texnoloji proses

  5. AVIASIYA TEXNIKASININ ISTEHSALI MÜƏSSISƏLƏRINDƏ KEYFIYYƏT SISTEMININ QURULMASI ÜSULLARI

    Authors: Rafiq Hacıyev, Əli Musayev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-45

    Year: 2023 Pages: 45-52

    Show abstract

    Abstract: ISO (Beynəlxalq Standartlaşdırma Təşkilatı) milli standart orqanlarının (ISO üzv qurumlarının) ümumdünya federasiyasıdır. Beynəlxalq Standartların hazırlanması işi, adətən, İSO-nun texniki komitələri vasitəsilə həyata keçirilir. Texniki komitə tərəfindən yaradılan mövzu ilə maraqlanan hər bir üzv təşkilatın həmin komitədə təmsil olunmaq hüququ vardır. İSO ilə əlaqədə olan beynəlxalq hökumət və qeyri-hökumət təşkilatları da işdə iştirak edir. İSO elektrotexniki standartlaşdırma ilə bağlı bütün məsələlərdə Beynəlxalq Elektrotexniki Komissiya (IEC) ilə sıx əməkdaşlıq edir. Bu sənədin işlənib hazırlanması üçün istifadə olunan prosedurlar və daha sonra saxlanılması nəzərdə tutulan prosedurlar, yəni ISO/IEC təlimatları mövcuddur. Xüsusilə, müxtəlif növ İSO sənədləri üçün tələb olunan müxtəlif təsdiq meyarlarına diqqət yetirilməlidir. Keyfiyyət idarəetmə sisteminin qəbulu təşkilat üçün strateji qərardır və onun ümumi fəaliyyətini yaxşılaşdırmağa kömək edə bilər və davamlı inkişaf təşəbbüsləri üçün möhkəm zəmin yaradır. Bu Beynəlxalq Standarta əsaslanan keyfiyyət idarəetmə sisteminin tətbiqi ilə bağlı təşkilatın potensial faydalarına aşağıdakılar daxildir: • müştərilərə və qüvvədə olan qanun və tənzimləyici tələblərə cavab verən məhsul və xidmətləri ardıcıl şəkildə təmin etmək bacarığı; • müştəri məmnuniyyətini artırmaq üçün imkanların asanlaşdırılması; • onun konteksti və məqsədləri ilə bağlı risklərin və imkanların aradan qaldırılması; • müəyyən edilmiş keyfiyyət idarəetmə sisteminin tələblərinə uyğunluğunu nümayiş etdirmək bacarığı. • Müştərilərin bütün gözləntilərini başa düşməyə və aşmağa diqqət yetirmək. • Müştərilərin və əlaqəli tərəflərin etibarını qazanmaq və davamlılığı təmin etmək də müvəffəqiyyəti daimi etmək. Hüquqi və peşəkar qanunvericilik nə qədər təkmilləşsə də, uzun illər təşkilatlanmağı və iş dünyasında yer almağı qarşısına məqsəd qoyan bir müəssisənin hər zaman keyfiyyət menecmentinə ehtiyacı var. Müəyyən proqramlar çərçivəsində öz resursları, işçiləri, müştəriləri və istehsalı üzərində planlar quraraq, hədəflər təyin edərək, sənədləşdirərək, yoxlamalar və ölçmələr apararaq buna nail ola bilər. Beynəlxalq standartlaşdırma təşkilatı İSO-nun təriflərinə görə, standart; istehsal, hiss, ölçmə və təcrübədə vahidlik və standartlaşdırma; müəyyən bir fəaliyyətdə iqtisadi fayda təmin etmək üçün bütün maraqlı tərəflərin köməyi ilə qaydaların tətbiqi prosesidir. Standartlaşdırma ilə ilk növbədə insanların həyat və əmlakının təhlükəsizliyini təmin etmək məqsədi daşıyır. Lakin keyfiyyətin aşağı səviyyəsi müəyyən edilir və bu səviyyədən aşağı olan mal və xidmətlərin istehsalına icazə verilmir. Bu səbəbdən standartlara uyğunluq hər kəs üçün vacib olmalıdır. Bu şəkildə resurslardan ən rahat şəkildə istifadə olunacaq. Bu iş, ISO 9001 Keyfiyyət İdarəetmə Sistemləri standartı çərçivəsində Aviasiya texnikalarının istehsalı müəssisələrində Keyfiyyət İdarəetmə Sisteminin tətbiqini araşdırmaq məqsədi daşıyır.

    Keywords: ISO 9001, idarəetmə keyfiyyət sistemi, keyfiyyət standartları, mülki aviasiya

  6. VƏNDAM STRUKTUR-FORMASİYA ZONASININ MAQMATİZMİ VƏ FİLİZLİLİYİ

    Authors: Rauf Kərimov, Elnur Musayev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-53

    Year: 2023 Pages: 53-60

    Show abstract

    Abstract: Böyük Qafqaz müxtəlif illərdə aparılmış tədqiqatlar nəticəsində (şimaldan-cənuba doğru) bir neçə struktur-formasiya zonalarına ayrılmışdır ki, bunlardan biridə Vəndam struktur-formasiya zonasıdır. Böyüq Qafqazın cənub yamacında yerləşən bu zonada bir sıra tədqiqatçılar axtarış-kəşfiyyat işləri aparmışdır. Zonanın hansı geoloji şəraitdə əmələgəlməsi məsələsi olduqca böyük maraq doğurur. Beləki, bu zonada müşahidə olunan süxurlar dxilində şoşonit və latitlərin olmasına əsasən onun yetkin adalar qövsü mərhələsinə uyğun gəldiyini söyləməyə əsas verir. Lakin, bəzi tədqiqatçıların fikrincə Böyük Qafqazın cənub yamacı kolliziya şəratində formalaşmışdır. Vəndam zonasının maqmatizmi haqqında məlumatların öyrənilməsi qismən 1947-ci ildə Ə.Şixəlibəylinin 1:100000 miqyasda tərtib etdiyi Böyük Qafqazın cənub yamaclarının geoloji xəritəsi əsasında nail olunmuşdur. Məhz, Ə.Şixəlibəyli burada aparılmış geoloji tətdqiqatları ümumiləşdirmiş, və Böyük Qafqazın cənub yamacı boyu çoxlu sayda kəsilişlər tərtib edərək, stratiqrafik bölgü aparmışdır. Bu kəsilişlər əsasında qeyd olunur ki, Vəndam zonasındakı maqmatik fəaliyyət üst təbaşir yaşlıdır. Zonada seoman və gec senon yaşlı formasiyalara rast gəlinir. Vəndam zonasının filiz faydalı qazıntılar baxımından perspektivli olmasının səbəbi onun Kiçik Qafqazın adalar qövsü sisteminə daxil olması ilə əlaqədardır. Vəndam zonasına daxil olan bəzi ərazilərdən ( Buynuz inturizivi, Baş Küngüt, Daşağıl və.s) əldə olunmuş nümunələrin ümumi kimyəvi analizləri nəticəsində burada bir sıra elementlərin onların klark qiymətlərindən yüksək olduğu müəyyyən edilmişdir. Eyni zamanda nümunələrin filiz mineralları ilə zəngin olması bu zonanın filizlilik baxımından prespektli sahə olmasına zəmin yaradır. Qeyd olunan sahələrdən götürülən nümunələrdə filiz minerallarından maqnetit, hematit, pirit daha çox müşahidə olunur. Daşağıl sahəsindən götürülən nümunələrdə Ni, Cu kimi elementlərin konsentrasiya klarklarının yüksək olması həm də, bu zona üçün bəzi tədqiqatçıların qeyd etdiyi ultraəsasi süxurlar haqqında fikirlərin doğru olduğunü söyləməyə imkan verir.

    Keywords: süxur, mineral, filiz, yaş, element

  7. NİKEL-XROM KATALİZATORUNUN İŞTİRAKI İLƏ PİROKONDENSATIN HİDROSTABİLLƏŞDİRİLMƏSİ PROSESİNİN PARAMETRLƏRİNİN OPTİMALLAŞDIRILMASI

    Authors: Elvira Hüseynova, Reyhan İbadova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-61

    Year: 2023 Pages: 61-69

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə nikel-xrom katalizatorunun iştirakı ilə pirokondensatın hidrostabilləşdirilməsi prosesinin tədqiqat və onun optimallaşdırılması nəticələri göstərilmişdir. Aparılmış tədqiqatlar göstərmişdir ki, hidrogenin miqdarının yüksəlməsi ilə hidrostabilləşdirilmiş pirokondensatın çıxımı yüksəlir, hidrogenin aşağı sərfiyyatında hidrogenləşmə dərəcəsi aşkar ifadə edilmiş temperaturdan asılılığa malikdir; sonuncunun yüksəlməsi ilə temperatur asılılığı tarazlanır. Riyazi planlama üsulu əsasında riyazi model alınmış, nikel-xrom katalizatorunun iştirakı ilə pirokondensatın hidrostabilləşdirilməsi prosesinin aparılmasının optimal parametrləri müəyyən edilmişdir: temperatur – 80oC, hidrogenin xammala həcm sərfi nisbəti – 0,3; katalizatorun həcmi – 5 sm3; prosesin müddəti – 120 dəq. aşağı sərfiyyat (0.8% nisb) və təcrübə nəticələri ilə riyazi modelləşdirmə alınmış reqressiya tənliyi üzrə hesabatların doğruluğunu sübut edir.

    Keywords: optimallaşdırma, hidrostabilləşdirmə, pirokondensat, nikel-xrom katalizatoru, təcrübələrin planlaşdırılması matrisası, reqressiya tənliyi

  8. BIZNES PROSESLƏRININ IDARƏ EDILMƏSININ TƏKMILLƏŞDIRILMƏSI XÜSUSIYYƏTLƏRI

    Authors: Rasul Balayev, Farid Imanzada

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-70

    Year: 2023 Pages: 70-79

    Show abstract

    Abstract: Yaxşı təşkil edilmiş iş prosesinin təkmilləşdirilməsi proqramı müəssisəyə bir çox əhəmiyyətli nəticələr verə bilər, bundan başqa, proses yanaşması formal olaraq deyil, real olaraq fəaliyyəti yaxşılaşdırmağa imkan verir. Məqalədə müəssisədə biznes-proseslərin təkmilləşdirilməsinə yanaşmalar təhlil edilir, istifadə olunan metodların əsas çatışmazlıqları vurğulanır. Müəssisələrdə proseslərin idarə edilməsinin təşkilinə müasir yanaşmalar nəzərdən keçirilir ki, bunlar arasında bençmarkinq, yenidən layihələndirmə, injinirinq, proseslərin reinjinirinqi, qərarların sürətli təhlili metodu (FAST). Biznes proseslərinin təkmilləşdirilməsi üsulları islahatçıların hansı suallarla üzləşməsindən asılı olaraq seçilir. FAST və ya bençmarkinq fərdi səhvləri tez bir zamanda aradan qaldırmağa imkan verir, yenidən layihələndirmə və mühəndislik vəziyyətin dərin və hərtərəfli təhlili, daha mürəkkəb və yavaş islahatlar üçün istifadə olunur. Reinjiniring inqilabi adlandırıla bilən daha mürəkkəb bir yanaşmadır. Yanaşmaların müxtəlifliyinə baxmayaraq, müxtəlif metodların ümumi xüsusiyyətləri də aşkar edilmişdir ki, bu da müasir şəraitdə proseslərin təkmilləşdirilməsi üçün tələblərdə öz əksini tapır.

    Keywords: biznes-proses, prosesin idarə edilməsi, injinirinq, reinjinirinq, bençmarkinq, modernləşdirmə, səmərəlilik

  9. KLASTER ANALIZIN SƏNAYE MÜƏSSISƏLƏRINDƏ MÜASIR TEXNOLOGIYALARLA TƏTBIQI

    Authors: Ədalət Kərimov, Fidan Babayeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-80

    Year: 2023 Pages: 80-88

    Show abstract

    Abstract: Klaster analizi, bir çox elmi və biznes araşdırmalarında faydalı olan bir texnikadır. Bu, nümunəvi bir populyasiyadan olan fərdləri müşahidə edilən xüsusiyyətlər əsasında qruplaşdırmaq üzrə əməliyyatdır. Hər bir fərd tərəfindən özündə bərpa edilən xüsusiyyətlərin və ya ölçülərin cəmi olan C qrupu göstərilir, və j-ci fərdin i-ci xüsusiyyətinin ölçüsü simvolu ilə göstərilir. Bu ölçülər p-ölçülü vektorlar halında X şəklində təqdim edilir ki, bu, fərdlərin təsnifatını təsvir edir. X qrupu p-ölçülü Eyklid məkanında n nöqtə kimi düşünülə bilər. Klaster analizi, xüsusiyyətlər əsasında bir-birinə bənzər olan və digər qruplardakı fərqlərdən ayrı olan fərd qruplarının tapılmasını tələb edir. Kompleks məlumat dəstlərində şablonları aşkar etmək və gələcək davranış haqqında proqnozlar vermək üçün faydalı bir alətdir.

    Keywords: klaster analizi, k-orta klasterləşdirmə, iyerarxik klasterləşdirmə

  10. PEŞƏ MƏSULIYYƏTININ SIĞORTASININ AZƏRBAYCANIN SƏHIYYƏ XIDMƏTLƏRINDƏ ROLU

    Authors: Mustafa Abbasbəyli, Fidan Hacıyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-89

    Year: 2023 Pages: 89-97

    Show abstract

    Abstract: Sığorta ictimai-iqtisadi münasibətlərin ən qədim kateqoriyalarından biridir. Sığortanın formalaşmasında ticarət gəmiçiliyi xüsusi mərhələ olmuşdur. Azərbaycanda sığorta işi 1990-cı illərdən sonra müstəqil inkişaf etməyə başladı. Yeni tətbiqinə başlanılan məsuliyyət sığortası növlərindən biri işçilərin peşə məsuliyyətinin sığortasıdır. Dünyanın bir çox ölkələrində peşə məsuliyyəti sığortası dinamik inkişaf edən sığorta sahəsidir və sığorta şirkətlərinə yaxşı gəlirlər, peşəkarlara isə gələcəyə inam və biznesinin sabitliyini gətirir. Tibb işçilərinin peşə məsuliyyəti sığortası sistemi bir çox onilliklər ərzində iqtisadi cəhətdən inkişaf etmiş ölkələrdə geniş istifadə olunur. Azərbaycan Respublikası qanunvericiliyində də tibbi sığortanın icbari şəkildə bütün ölkə əhalisi üçün tətbiq edilə bilməsi istiqamətində həm normativ, həm təşkilati baxımdan əhəmiyyətli addımlar atılmışdır. Rəqəmsal texnologiyalar erasının yaxınlaşması qlobal iqtisadiyyatın fundamentini silkələdi. İnkişaf etmiş ölkələrdə olduğu kimi, Azərbaycan üçün də iqtisadiyyatın rəqəmsallaşması, rəqəmsal iqtisadiyyatın qurulması, innovasiyaların tətbiqi prioritet məsələlərdəndir.

    Keywords: Sığorta, rəqəmsallaşma, icbari, məsuliyyət, pandemiya

  11. ОСНОВНЫЕ СЕДИМЕНТАЦИОННЫЕ КОМПЛЕКСЫ ОСАДОЧНОГО ЧЕХЛА ЮЖНО-КАСПИЙСКОГО БАССЕЙНА И ИХ СЕЙСМОСТРАТИГРАФИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ

    Authors: Парвиз Мамедов, Гюнель Османова

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-98

    Year: 2023 Pages: 98-106

    Show abstract

    Abstract: В статье исследованы основные седиментационные комплексы и их сейсмостратиграфические особенности в осадочном чехле Южно-Каспийского бассейна Каспийского моря, состояние геолого-геофизического изучения исследуемой территории с целью комплексного изучения нефтегазоносных структур и перспектив их нефтегазоносности и разработки предложений по обоснованию направлений поисково-разведочных работ, геологическая интерпретация этих работ, зон распространения отложений, их литофациальных и структурно-тектонических характеристик, исследованы сейсмостратиграфические особенности отложений, а также возможные пути миграции углеводородов. В результате проведенных исследований составлен ряд анимационных материалов, на основе которых уточнена перспектива нефтегазоносности месторождений и ловушек, обоснованы направления поисково-разведочных работ.

    Keywords: литофациальный, структурно-тектонический, сейсмо-стратиграфический, структурный, антиклинальный, синклинальный, тектоническая скважина, нефть, газ, горизонт, устье, подошва, толщина пласта

  12. DÖRDÜNCÜ SƏNAYE İNQİLABININ MƏŞĞULLUĞA MÜMKÜN TƏSİRLƏRİ

    Authors: Əli Hacıyev, Hüseyn Zeynalzadə

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-107

    Year: 2023 Pages: 109-114

    Show abstract

    Abstract: Sənaye 4.0 kimi tanınan Dördüncü Sənaye İnqilabı rəqəmsal, fiziki və bioloji sistemlərin yaxınlaşması ilə xarakterizə olunan texnoloji transformasiyadır. O, sənayelər arasında innovasiya və pozulmalara səbəb olmaq üçün süni intellekt, əşyaların interneti və robototexnika kimi rəqəmsal texnologiyalardan istifadə etməklə əvvəlki sənaye inqilablarının nailiyyətlərinə əsaslanır. Dördüncü Sənaye İnqilabı bu texnologiyaların istehsal, səhiyyə, nəqliyyat və təhsil də daxil olmaqla biznesin və cəmiyyətin bütün aspektlərinə inteqrasiyası ilə əlamətdardır. Bu, bizim yaşam tərzimizi, işimizi və bir-birimizlə qarşılıqlı əlaqəmizi dəyişir və bütün dünyada fərdlər, bizneslər və hökumətlər üçün yeni imkanlar və problemlər yaradır.

    Keywords: sənaye inqilabı, texnologiya, süni intellekt, əşyaların interneti

  13. ИССЛЕДОВАНИЕ ВЛИЯНИЯ ТИПА И КОЛИЧЕСТВА НАПОЛНИТЕЛЯ НА ВЕЛИЧИНУ МОДУЛЯ УПРУГОСТИ КОМПОЗИЦИОННЫХ МАТЕРИАЛОВ НА ОСНОВЕ ПОЛИМЕРОВ

    Authors: Севда Агаммедова, Ибрагим Байрамов

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-115

    Year: 2023 Pages: 115-122

    Show abstract

    Abstract: Одним из ключевых элементов, от которого зависит работоспособность и надежность гидравлического оборудования, являются разноплановые уплотнители для гидравлики. В рабочем состоянии уплотняющие элементы выполняют функцию ликвидации зазоров между подвижными и неподвижными соединениями, исключают подтекание рабочих сред и обеспечивают исключительную герметичность для систем гидравлического оборудования. Для изготовления гидравлических уплотнений применяют различные эластомеры, которые представляют собой модификации каучуков, тефлона, полиуретана и других компонентов, которые позволяют проявлять отменную устойчивость в разных условиях эксплуатации. Анализ классификации уплотнительных устройств, в том числе и классификация контактных уплотнений по структурному признаку показывает, что надежную герметизацию, как в состоянии покоя, так и при движении обеспечивает только контактные уплотнительные устройства. Важным условием при этом является точный подбор контактного давления, так как желательно уменьшить выделение тепла и механические релаксационные колебания при трении скольжения.

    Keywords: фенол-формальдегид, ФУМ, ПЭНП, ПЭВП, полипропилен, полиизобутилен, контактные уплотнения, бесконтактные уплотнения, поликапроамид-Б, стекловолокна

  14. 2D ULTRASƏS TƏSVİRLƏRİNİN OPTİMALLAŞDIRILMASI PRİNSİPLƏRİ

    Authors: Piriyev İzzət, Abdullayeva Sevinc

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-123

    Year: 2023 Pages: 123-133

    Show abstract

    Abstract: Biotibbi görüntüləmə üçün istifadə edilən hər hansı nüfuzedici şüalanmaya qoyulan əsas tələblər onun yayılmasının həndəsi cəhətdən proqnozlaşdırıla bilən olması, mühitdə zəifləmənin çox güclü olmaması və bu şüalanmanın canlı orqanizmə təsirinin mümkün qədər zərərsiz olmasıdır. Bu tələblər difraksiya ilə müəyyən edilən şüalanmanın istiqamətinin tələb olunan məkan ayırdetmə qabiliyyətinə uyğun olacağı tezliklərdə yerinə yetirilməlidir. Başqa sözlə, nüfuz edən radiasiyanın dalğa uzunluqları tədqiq olunan strukturla müqayisədə kiçik olmalıdır. Bütün bu tələblər ultrasəsin bədənin yumşaq toxumalarında yayılması ilə tam təmin edilir. Ultrasəs dalğaları hələ rentgen şüalarından əvvəl kəşf edilsə də, tibbdə xeyli sonralar - XX əsrin 50-ci illərində əvvəlcə mamalıqda, sonra isə təbabətin digər sahələrində istifadə edilmişdir. Bu diaqnostik metodun əsas üstünlükləri qeyri-invazivlik, yüksək vizuallaşdırma keyfiyyəti və nisbi istifadə rahatlığıdır. Tibbi ultrasəs görüntüləmə yüksək tezlikli səs dalğalarından istifadə edərək bədəndəki hər hansı bir orqan və ya toxumanın real vaxt rejimində vizuallaşdırılmasını təmin etmək məqsədi daşıyır. Müayinə zamanı alınan siqnallar diaqnostikaya kömək etmək üçün götürülməli, işlənməli və müəyyən edilməlidir. Ultrasəs yüksək tezlikli impulslarla bədənə ötürülür, bu dalğaların bəziləri udulur, bəziləri isə geri əks olunur. Əks olunan dalğalar ötürücü tərəfindən qəbul edilir və elektrik siqnallarına çevrilir. Həmin elektrik siqnalları rəqəmsal siqnala çevrilir və kompüter sistemindən keçir. Kompüter sistemi skan edilmiş strukturların görüntüsünü yaratmaq üçün arifmetik və məntiqi hesablamalardan istifadə edir. Ultrasəs, radioloji üsullarla yanaşı, instrumental diaqnostikanın ən vacib elementidir və tibbi fəaliyyətin demək olar ki, bütün sahələrində istifadə olunur. Hal-hazırda ultrasəs diaqnostikası və ya sonoqrafiya yalnız ayrı bir tibb ixtisası deyil, həm də öz alt ixtisasları, cari problemlər və meylləri olan müxtəlif tədqiqatlar üçün böyük bir sahədir. Ultrasəs diaqnostikasında dinamik parametrlərin ölçülməsi ürək-damar sisteminin öyrənilməsində də istifadə olunur. Bu cür ölçmələr Doppler effektinə əsaslanır və müasir ultrasəsdə hərəkət edən strukturların vizuallaşdırılması ilə birləşdirilir. Ultrasəs görüntüləmə hazırda bir çox sahələrdə istifadə olunur: planlaşdırılmış tədqiqat; təcili diaqnostika; monitorinq; əməliyyatdaxili diaqnostika; əməliyyatdan sonrakı tədqiqatlar; diaqnostik və terapevtik instrumental manipulyasiyaların (ponksiyonlar, biopsiyalar və s.) həyata keçirilməsinə nəzarət; skrininq. İnformasiya mənbəyi kimi USM təsviri ilə işləmək müsbət və mənfi cəhətlərə malikdir. Müsbət tərəfi, ultrasəs MRT və KT ilə müqayisədə nisbətən ucuz görüntüləmə üsuludur, portativdir və real vaxt rejimində informasiya əldə etmək imkanı təklif edir. Əsas mənfi cəhətləri ondan ibarətdir ki, görüntü əldəetmə operatordan asılıdır və yaxşı məlumat əldə etmək üçün (çox vaxt əhəmiyyətli) təlim tələb olunur. USM görüntüləmə KT və MRT-nin yüksək anatomik tərifini bölüşmür. Təsvirin görünüşü bioloji obyektə münasibətdə ötürücünün oriyentasiyası, siqnalın zəifləməsi və siqnalın kəsilməsi və akustik kölgələr səbəbindən çatışmayan məlumat daxil olmaqla amillərdən asılıdır. Ultrasəs 2D təsvirlərinin optimallaşdırılması üçün dərinlik (depth), fokus, zoom, qazanc, dinamik diapazon (kontrast) və.s parametrləri tənzimləmək lazımdır. Son ultrasəs sistemlərində bu parametrlər ekranda istənilən görüntü keyfiyyətini əldə etmək üçün sistem tərəfindən avtomatik təyin edilir və yaxud operator tərəfindən əl ilə tənzimlənir.

    Keywords: Ultrasəs görüntüləmə metodu, təsvirlərinin optimallaşdırılması, görüntü parametrləri, dinamik diapazon, təsvir keyfiyyəti

  15. INVESTIGATION OF MODERN NANO-COMPOSITE COATINGS USED IN PASSIVE CORROSION OF METAL STRUCTURES

    Authors: Elshan Soltanov, Kamran Huseynov, Yusif Samadov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-134

    Year: 2023 Pages: 134-140

    Show abstract

    Abstract: Corrosion caused by the interaction of metal with the environment is one of the biggest problems affecting the country's economy. One of the easiest ways to prevent corrosion is to cover metals with paint, plastic, or wood. Several types of coatings based mainly on electrochemical principles have been adopted by corrosion scientists to prevent corrosion. Fortunately, four types of coatings are used in different ways in the metal and metallurgical industry, based on cost and effectiveness. One of the cheapest and most effective ways to prevent corrosion is to use barrier coatings such as plastic, powder, and paint. Thus, nanocomposite coatings by electrochemical deposition offer excellent scratch and corrosion resistance on metal surfaces. These coatings can be used to restore components instead of replacing them, resulting in reduced maintenance costs and inconvenience. Significant improvements in corrosion protection of steel have been reported using metal-metal matrix, metal-metal oxide matrix, metal-polymer matrix and ceramic-metal matrix nanocomposite. This review provides an overview of the work on nanocomposite coatings and re-evaluates the literature for further research in this still unproven field.

    Keywords: Metal Structures, passive corrosions, nano-containing coatings, polymerization, Nanotechnology

  16. УТОЧНЕНИЕ ГЕОЛОГИЧЕСКОГО СТРОЕНИЯ СТРУКТУРЫ 8 MАРТA НА ОСНОВЕ ДАННЫХ СЕЙСМОРАЗВЕДКИ И ГИС

    Authors: Лала Халилова, Давуд Касумзаде

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-149

    Year: 2023 Pages: 149-160

    Show abstract

    Abstract: В статье анализируются результаты сейсморазведки и интерпретации данных геофизических исследований скважин на месторождении 8 Марта. Приводится динамическая характеристика сейсмического волнового поля и описывается осадочный комплекс от майкопских отложений до абшеронской свиты продуктивной толщи. Проанализирована стратиграфическая принадлежность целевых сейсмических горизонтов с использованием данных о глубинах стратиграфических границ скважин, пробуренных на площади 8 Mартa и на прилегающих территориях, а также данных каротажа (стандартного) и вертикального сейсмопрофилирования. Результаты сейсморазведки 3D и данные ГИС комплексно исследованы с целью определения области распространения мощностей и коллекторов подуктивного пласта (в интервале VII горизонта - калинской свиты). На основании проведенных анализов получены результаты по уточнению литологии основных нефтегазонасыщенных пластов и геологического строения структуры.

    Keywords: нефть, газ, структура, коллектор, сейсморазведка, геофизические исследования в скважинах

  17. APPLICATION OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE TECHNIQUES FOR CREATING NON-PLAYABLE CHARACTERS IN THE GAME

    Authors: Nigar Ismayilova, Leyla Ahmedzade

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-161

    Year: 2023 Pages: 161-173

    Show abstract

    Abstract: Artificial intelligence (AI) has revolutionized various industries, including the gaming industry. With the advent of AI, game developers can now create more sophisticated and engaging non-playable characters (NPCs) that can interact with players and adapt to their behavior. NPCs are an essential component of modern games as they provide a more immersive gaming experience by adding depth and complexity to the game world. AI techniques have enabled developers to create NPCs that exhibit more human-like behavior, making them more realistic and engaging for players. In this paper, we explore the application of AI techniques for creating NPCs in games. We discuss various AI approaches, including machine learning, for enhancing the capabilities of NPCs. Furthermore, we analyze the impact of AI on the gaming industry and discuss the potential future developments in this field. Overall, this paper aims to provide insights into the exciting and evolving world of AI in gaming and how it is transforming the way NPCs are created and utilized in games.

    Keywords: artificial intelligence, games, non-playable characters

  18. CAUSES OF DRILLING FLUIDS ABSORPTION DURING DRILLING OF OIL AND GAS WELLS AND IMPROVEMENT OF TECHNOLOGICAL MEASURES TAKEN AGAINST IT

    Authors: Eldar Suleymanov, Nazim İsmayilov, Mahabbat Hasanova, Elgun Rzayev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-174

    Year: 2023 Pages: 174-180

    Show abstract

    Abstract: The article provides information on the causes of drilling fluid absorption and the research conducted during its absorption. It is known that some complications arise when drilling a well. One of them is the loss of drilling fluid circulation. Absorption of drilling fluid mainly depends on several factors. The main factors depend on the condition of the well, the geological structure and the correctness of the processes performed during drilling. Also, another factor has an effect, which is the type of drilling fluid, specific gravity, and other characteristics. It is clear that the drilling fluid is used to lift the rocks broken by the ax during the drilling of the well to the mouth of the well. Also, other positive aspects of the drilling fluid are: it cools the ax, it is used to lubricate the wall of the well, it ensures that the drilled rock particles do not settle and are kept in the well when the fluid circulation inside the well stops for certain reasons.Complications caused by drilling fluid absorption are difficult to prevent. These complications lead to reduction of mud during drilling of the well, disruption of the pressure in the well and serious financial costs.

    Keywords: Drilling fluids, Hydraulic fracturing, Drilling, Drilling fluid absorption, Completion, Negative effects of absorption

  19. ПРИМЕНЕНИЕ ФУНКЦИОНАЛЬНО-СТОИМОСТНОГО АНАЛИЗА ПРИ ВЫБОРЕ ПРОЕКТНЫХ ИНЖЕНЕРНЫХ РЕШЕНИЙ

    Authors: Мильянат Уразаева

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-181

    Year: 2023 Pages: 181-188

    Show abstract

    Abstract: Известно, что сегодняшние инженерные проекты определяют и характер производства конкретной промышленной продукции, и, во многом, ближайшие и отдалённые результаты выпуска данной продукции. От тех или иных результатов инженерных проектов интегрированные показатели по производству, в частности, конкретные объёмы выпуска номенклатурной продукции. При планировании различного рода экономических ресурсов, логистической деятельности, использования производственных мощностей, себестоимости номенклатурной продукции исходят из объёмов производства и соответствующих количественных параметров ресурсо- использования, которые, в свою очередь, устанавливаются в инженерных проектах, а в дальнейшем совершенствуются в процессе той же инженерной деятельности.

    Keywords: технология продукции, проектная инженерия, инженерные решения, затраты, ресурсоиспользование

  20. POZITRON EMİSSİYA TOMOQRAFIYA GÖRÜNTÜLƏMƏ TEXNOLOGİYASININ İNFORMASİYA İMKANLARININ TƏKMİLLƏŞDİRİLMƏSİ METODLARI

    Authors: Abasov Murad, Həsənova Amaliya

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-189

    Year: 2023 Pages: 189-197

    Show abstract

    Abstract: Müasir radiologiyanın ayrılmaz hisəsi olan Pozitron Emissiya Tomoqrafiyası (PET) dövrümüzün geniş yayılmış xəstəliklərindən olan xərçəng xəstəliyinin aşkar olunmasında istifadə olunan görüntüləmə texnologiyasıdır. Bu texnologiyanın tətbiqi ilə şişlər sıfırıncı mərhələdə öyrənilir, bu da həmin xəstəliyə gec olmadan müdaxilə etməyə imkan verir. Pozitron Emissiya Tomoqrafiyası (PET) görüntüləmə pozitronun (β+) elektronla (e-) qarşılaşması nəticəsində əmələ gələn 511 keV enerjili anhilasiya fotonlarının aşkarlanmasına əsaslanan üsuldur. əks istiqamətdə. Hal-hazırda mövcud olan PET radionuklidləri Karbon-11 (11C), Fluor-18 (18F) və Qallium-68 (68Ga) kimi fiziki yarı ömrü 2 saniyə ilə 110 dəqiqə arasında dəyişən agentlərdir. Kompüter tomoqrafiyası (KT) şəkilləri PET şəkillərində sintiqrafik ayrı-seçkilik və zəifləmə korreksiyası üçün istifadə olunur. Lutetium Silikat Oksid (LSO) və Lutetium Yittrium Silikat Oksid (LYSO) detektor materialları olan cihazlara Uçuş Zamanı (TOF) texnologiyasının tətbiqi ilə PET görüntülərinin keyfiyyəti və lezyon ayrıseçkiliyi yaxşılaşmışdır. Pozitron Emissiya Tomoqrafiyası/Kompüterləşdirilmiş Tomoqrafiya (PET/KT) müayinəsindən keçən xəstələrdə udulmuş şüalanma dozası 15-25 mSv, qalıq şüalanma dozaları icazə verilən illik həddi keçmir. Yeni texnologiyaların yaradılması və ya mövcud texnologiyaların kombinasiyası ilə təsvirlərin dəqiqləşdirilməsi və yaxşılaşdırılması müxtəlif istehsalçılar tərəfindən tətbiq olunur. Həmçinin PET-ə bu cür texnologiyaları tətbiq etməklə alınan təsvir və informasiyanın keyfiyyətini artıran yeni texnologiya yaradıla bilir. Belə texnologiyalardan biridə Kompüter Tomoqrafiyası (KT) ilə dəstəklənən PET/KT görüntüləmə aparatlarıdır. KT-nin tətbiqi ilə PET-dən alınan informasiyanın yaxşılaşdırılması və müqayisəsi dəqiqlik və keyfiyyətin artırılması baxımından əhəmiyyətli ola bilər. PET verilmiş radiofarmasötik ilə orqanizmin funksiyası haqqında məlumat topladığı halda, KT bədəndəki normal və patoloji toxumaların anatomik təfərrüatlarını verir. Kliniki göstəriciləri olan xərçənglərin diaqnostikasında, mərhələlərində, yenidən təyin edilməsində və müalicədən sonrakı dəyişikliklərdə istifadə olunur. Bu məqsədlə çəkilən kadrlarda adətən beyindən çanaq sümüyünün sonuna qədər olan bədən hissəsi çəkilişə daxil edilir. PET/KT-nin bütün bədənə tətbiqi üçün onkoloji göstəricilərdən başqa daha iki xüsusi tətbiq sahəsi var. Bunlar beyin və ürəkdir. Bu iki orqanın qiymətləndirilməsində yalnız bu bölgələr götürülür, bədənin digər nahiyələri götürülmür. Müasir görüntüləmə üsullarının məqsədi bədənə heç bir zərər vermədən və ya ən az zərər vermədən ən ətraflı təsvirləri əldə etməkdir. PET/KT bir neçə növ limfanın mərhələlərində və ya döş, ağciyər, yoğun bağırsaq, yumurtalıq, baş və boyun karsinoması kimi bir neçə bərk xərçəngdə geniş yayılmış şiş yayılmasının aşkar edilməsində kontrastlı KT skanlamasından daha həssas olduğu sübut edilmişdir. FDG-PET-in ən bariz üstünlüklərindən biri onun müalicə zamanı çox erkən qlükoza mübadiləsində əhəmiyyətli dəyişiklikləri və ya şişin kimyəvi həssaslığının qiymətləndirilməsinin surroqatı kimi neoplastik hüceyrə mübadiləsinin tamamilə dayandırılmasını aşkar etmək qabiliyyəti idi. Məqalədə PET görüntüləmə aparatında yarana biləcək çatışmazlıqlar, bu çatışmazlıqların səbəbləri və KT-nin tətbiq olunma məqsədi təhlil olunur.

    Keywords: Komputer tomoqrafiyası, anhilyasiya, pozitron, koinsidans, xərçəng

  21. DEVELOPMENT OF A STATIC FREQUENCY CONVERTER FOR TECHNICAL OBJECTS

    Authors: Kamaleddin Ramazanov, Mursal Yusupov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-198

    Year: 2023 Pages: 198-203

    Show abstract

    Abstract: Speed control of an induction motor requires a 3-phase power supply that can vary both voltage and frequency. Such a power supply creates a variable-speed rotating field in the stator that allows the rotor to rotate at the required speed with low slip. A static frequency converter can efficiently provide full torque from zero speed to full speed, overspeed when necessary, and easily provide bidirectional operation of an induction motor by changing the phase rotation. Although the principles of static frequency converters are not new, advances in power semiconductors, control electronics, and microprocessors have increased their popularity. In addition, it includes vector control techniques that give capability and flexibility to the static frequency converter.

    Keywords: frequency, static, converter, capability

  22. DAŞ TOZU ƏSASINDA HAZIRLANMIŞ BETONUN XASSƏLƏRİNİN TƏDQİQİ

    Authors: Əliyev Nasir, Cəfərova Nahidə, Sadıqova Mehparə, Əvəzova Gülnar

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-204

    Year: 2023 Pages: 204-212

    Show abstract

    Abstract: Təqdim olunan məqalə daş karxanalarının tullantıları əsasında modifikasiyalı beton materialların hazırlanmasına həsr olunmuşdur. Beton qarışığındakı qumun ümumi kütləsini 30, 50, 70 və 100% miqdarda 0-20 mm irilikdə daş tozu və qırıntıları ilə əvəz etməklə bir neçə nümunə hazırlanmışdır. Ələmələr əsasında hazırlanmış xırda doldurucunun irilik modulu Mi=3,09 mkm olmuşdur. Hazırlanmış nümunələrin bir qismi 2 sutka ərzində suda saxlanmış və sınaq testləri su ilə doydurulmuş halda aparılmışdır. Sıxılma testləri 2 seriyada hazırlanmış kublar üzərində təyin edilmişdir. İkinci seriya beton nümunələrinə quru qarışığın 1% qədəri plastikləşdirici maye əlavə edilmişdir. Aparılan tədqiqatlar əsasında daş ələmələrindən istifadə etməklə çatlara qarşı davamlı olan yüngül və ağır betonların hazırlanması sübuta yetirilmişdir. Qarışığa superplastikləşdirici kimyəvi maddə əlavə edilməklə hazırlanmış betonun xassələri öyrənilmişdir. Superplastikləşdirici əlavələrdən asılı olaraq betonun fiziki-mexaniki xassələrinin dəyişməsindəki qanunauyğunluqlar müəyyən edilmişdir. Təkmilləşdirilmiş fiziki-mexaniki xassələrə malik “Sikament 520” hiperplastikləşdiricisindən istifadə edilməklə, optimal olaraq, betonun 50 %-ə qədər daşsındırma ələmələri ilə əvəzlənmiş qum ilə hazırlanmış tərkibi seçilmişdir. Müəyyən edilmişdir ki, istifadə olunan daşkəsmə tullantılarında əhəngdaşı süxurlarının hissəcik ölçüləri 0,16 mm-dən kiçik olan tozun payı təqribən 20% təşkil edir. Tullantılarda belə böyük miqdarda incə fraksiyanın olması səbəbindən beton komponentlərinin təmas sahəsi artır. Bu göstərir ki, B50-dən aşağı olmayan yüksək dayanıqlı betonu onların istehsalı üçün incə aqreqat kimi daş karxanalarının tullantılarından və hiperplastikləşdiricilərdən istifadə etməklə əldə etmək olar. Bu yolla hazırlanmış betonda 7 günlük sərtləşmədən sonra betonun gücü marka dəyərinin 80-90% -ə çatır.

    Keywords: daş unu, təkrar istifadə, modifikasiyalı beton, tullantı, sənaye tullantıları, xırda doldurucu, yol örtüyü

  23. THE IMPACT OF COVID-19 ON THE ENERGY INDUSTRY: CHALLENGES AND OPPORTUNITIES FOR A SUSTAINABLE FUTURE

    Authors: Sevinc Mammadova, Narmin Asgarova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-213

    Year: 2023 Pages: 213-222

    Show abstract

    Abstract: The COVID-19 pandemic has had a profound impact on the global economy and the energy industry, which is a critical component in powering the world's economies and societies. Energy companies have been affected by changes in energy demand, workforce, supply chains, and investment in sustainable energy solutions. This study aims to investigate the sustainability challenges faced by energy companies during the pandemic and the implications for the transition to a more sustainable energy mix. To achieve the study's objectives, a mixed-methods approach was used, combining a literature review and data analysis of primary and secondary data. The literature review provided a comprehensive understanding of the current state of knowledge in this field, examining existing research on sustainability challenges faced by energy companies during the pandemic. The data analysis included primary data collected through surveys, interviews, focus groups with energy companies and stakeholders, and secondary data collected from publicly available reports, articles, and other publications. The study found that the COVID-19 pandemic has led to several sustainability challenges energy companies face. Firstly, reduced energy demand due to economic slowdowns and changes in consumer behavior has decreased revenue for energy companies, making it challenging to invest in sustainable energy solutions. Secondly, supply chain disruptions caused by the pandemic have made it difficult for energy companies to access the necessary materials and equipment to invest in sustainable energy solutions. Thirdly, workforce reductions have impacted energy companies' ability to invest in sustainable energy solutions and maintain sustainable practices. Finally, the shift in energy mix caused by the pandemic has resulted in some countries reducing their reliance on fossil fuels due to lower demand, while others are relying more heavily on fossil fuels due to reduced renewable energy production. This shift can hinder the transition towards more sustainable energy solutions, posing significant implications for the achievement of climate and sustainability goals. The study recommends a range of measures to incentivize investment in sustainable energy solutions, support the renewable energy sector, and promote sustainability in the energy industry. Firstly, policy incentives could include subsidies for renewable energy projects, tax credits for companies that invest in sustainable energy solutions, and regulatory support for clean energy technologies. These incentives would encourage energy companies to invest in sustainable energy solutions, even during times of economic uncertainty. Additionally, financial support for renewable energy projects could come in the form of government grants or low-interest loans, which would help to reduce the financial burden of investing in sustainable energy solutions. In terms of supporting the renewable energy sector, the study recommends investing in energy storage technologies such as batteries and hydrogen fuel cells. These technologies can help to address the intermittent nature of renewable energy sources like wind and solar power. The study also recommends investing in grid infrastructure to improve the efficiency and reliability of the energy system, which is essential for the integration of renewable energy sources into the grid. Carbon pricing is another policy tool that can promote sustainability in the energy industry. This policy tool puts a price on carbon emissions, either through a tax or a cap-and-trade system. It incentivizes energy companies to reduce their emissions and invest in low-carbon technologies by creating a financial penalty for emitting greenhouse gases. By pricing carbon emissions, energy companies are encouraged to invest in renewable energy sources, energy efficiency measures, and other low-carbon solutions that can reduce their carbon footprint. Carbon pricing policies can also provide revenue that can be used to fund further investment in sustainable energy solutions or offset the costs of transition. Finally, regulations on energy efficiency are another policy tool that can promote sustainability in the energy industry. These regulations can require energy companies to adopt more efficient practices, such as improving the energy efficiency of buildings and industrial processes, which would reduce energy consumption and greenhouse gas emissions. Energy efficiency regulations can take many forms, such as setting minimum standards for equipment and appliances or requiring energy audits for buildings. By requiring energy companies to prioritize energy efficiency, these regulations can help to reduce energy consumption and emissions, while also providing cost savings to consumers

    Keywords: sustainability, COVID-19, pandemic, energy market, energy companies

  24. APPLİCATİON OF THE SİLK SMART MATERİALS İN BİOMEDİCAL

    Authors: Aliyeva Kamala, Verdiyev Nicat

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-223

    Year: 2023 Pages: 223-228

    Show abstract

    Abstract: The development of natural polymers into intelligent materials with exceptional functions and properties always involves the integration of both organic and inorganic components. Scientists would use ideas from nature to create the newest biomedical technology. Scientists have become more interested in the improvement of composite materials during the past few decades . A family of polymers known as "smart polymer materials" react to their surroundings and change their. Therefore, stimulus responsive polymers are those with specific physical or chemical properties. Depending on the physical state of polymer chains, the stimuli may include pH, salt, temperature, electric, magnetic, or optical field. These factors might cause a macroscopic response in materials. For tissue engineering, drug administration, gene therapy, and diagnostics, these intelligent biomaterial polymers serve as a "on-off" switch. This chapter's goal is to introduce readers to the fascinating world of silk-based smart polymers by outlining the present state of research in the subject as well as its potential for use in medical applications.

    Keywords: smart materials, biomedical technology, natural polymers

  25. THE ROLE OF SCIENCE-INDUSTRY RELATIONS IN THE ECONOMIC DEVELOPMENT OF THE KARABAKH REGION

    Authors: Altay Ismayilov, Nigar Gurbanova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-229

    Year: 2023 Pages: 229-237

    Show abstract

    Abstract: Karabakh region, also known as Nagorno-Karabakh, is a disputed territory located in the South Caucasus region. The region has been the subject of a long-standing conflict between Azerbaijan and Armenia, which resulted in a war in the early 1990s. The conflict was finally resolved in November 2020, with the signing of a ceasefire agreement between the two countries. The economic development of the Karabakh region has been a major challenge, given the ongoing conflict and the lack of recognition of the region by the international community. The relationship between science and industry has been recognized as an important factor in promoting economic growth and development. The Karabakh region, located in the South Caucasus, is a region with great economic potential, but also with a complex geopolitical situation. The role of science-industry relations in the economic development of the region has been discussed in recent years, but there is a need for a more comprehensive analysis of the topic. This article aims to explore the role of science-industry relations in the economic development of the Karabakh region. The article first provides an overview of the current state of science-industry relations in the region. It then identifies the main factors that hinder the development of science-industry relations, including lack of investment, inadequate infrastructure, and limited access to knowledge and technology. The study also proposes measures that can be taken to improve science-industry relations and stimulate economic growth in the region. These measures include increasing investment in research and development, improving infrastructure, promoting knowledge transfer and technology transfer, and fostering collaboration between academia and industry. To achieve these goals, there are some key steps that need to be taken. First, the development of a strong and supportive policy framework is essential. This should include policies that encourage investment in research and development, as well as initiatives that support the growth of small and medium-sized enterprises. Furthermore, measures should be taken to strengthen the regulatory environment and protect intellectual property rights. It is important to establish a strong network of research institutions and industries in the region. This can be achieved through the creation of science parks, incubators, and other collaborative spaces that bring together researchers, entrepreneurs, and businesses. Such networks can promote knowledge exchange, foster innovation, and provide opportunities for training and skill development. It is crucial to ensure that the benefits of science-industry collaborations are shared equitably across the region. This means promoting inclusive growth and ensuring that marginalized groups, such as women and minorities, are not left behind. Efforts should also be made to ensure that the economic benefits of these partnerships are sustainable in the long term. In conclusion, science-industry relations can play a significant role in the economic development of the Karabakh region. By promoting innovation, entrepreneurship, and collaboration, this partnership can lead to sustainable and inclusive growth that benefits the region's population. However, achieving these goals will require a concerted effort on the part of policymakers, researchers, and business leaders to establish a supportive policy framework, foster collaboration, and promote equitable growth. This article highlights the importance of science-industry relations in the economic development of the Karabakh region and provides insights into the current state of science-industry relations in the region. The proposed measures can help to create a more conducive environment for science-industry collaboration, which can ultimately contribute to the economic growth and development of the region.

    Keywords: science-industry relations, economic development, Karabakh region, innovation, technology transfer

  26. MƏHSUL KEYFİYYƏTİNİN İDARƏ EDİLMƏSİNİN MÜASİR KONSEPTLERİ (TQM)

    Authors: Nuray Məmmədli, İlham Seydəliyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-238

    Year: 2023 Pages: 238-245

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə məhsulun keyfiyyətinin idarə edilməsi məsələsi müəssisənin rəqabət qabiliyyətini təmin edən vasitələrdən biri kimi nəzərdən keçirilir, məhsulun sertifikatlaşdırılmasına və müasir idarəetmə konsepsiyasına (TQM) diqqət yetirilir. Azərbaycanın digər dövlətlərlə uğurla rəqabət aparmasının və Avropa İttifaqına inteqrasiyasının yeganə yolu onun iqtisadiyyatının və həyat tərzinin hər bir aspektində keyfiyyət məsələlərini həll etməkdir. İqtisadiyyatın ümumi sağlamlığının yaxşı göstəricisi keyfiyyət səviyyəsidir. Davamlı keyfiyyət təkmilləşdirməsi ilə böhran vəziyyətləri aradan qaldırıla bilər. İqtisadiyyatı sabitləşdirmək və yüksəltmək üçün ən vacib iş kimi keyfiyyət məsələsinə üstünlük vermək həyati əhəmiyyət kəsb edir. Böyük Britaniya, ABŞ, Almaniya, Avstraliya, Yaponiya, Çin, Cənubi Koreya və Macarıstan kimi müxtəlif inkişaf səviyyələrinə malik dövlətlərin təcrübələri buna sübut göstərilə bilər. Yuxarıda adı çəkilən ölkələrin hər biri, ümumiyyətlə, müasir təşkilatlar üçün dünyada ən məşhur idarəetmə konsepsiyasının Ümumi Keyfiyyət İdarəetmə (TQM) ideyası konsepsiyalarından və texnologiyasından istifadə etməklə başlamışdır. Keyfiyyət idarəetməsi tarixinin mərhələlərinin öyrənilməsi əsasında bu gün TQM kimi tanınan müasir keyfiyyət fəlsəfəsinin inkişafını izləmək mümkündür. Keyfiyyətli düşüncədə təkamül spiralı keyfiyyətin idarə edilməsi kimi tanınan fəaliyyətin mürəkkəbliyini və davamlı inkişafını təsdiq edir. Müştəri məmnunluğunun ən yüksək səviyyəsinə nail olmaq üçün hər bir irəliləyiş addımında keyfiyyət nəzəriyyəsində yeni innovasiyalar tətbiq edilmişdir. Qeyd etmək vacibdir ki, keyfiyyət menecmenti inkişaf etdikcə sonrakı mərhələlər ondan imtina etmək əvəzinə əvvəlki mərhələlərin metodlarını təkmilləşdirmək və onlara əsaslanmaq lazımdır. Ümumi keyfiyyət menecmenti (TQM) rəhbərliyin və bütün işçilərin cəlb edilməsi ilə tədqiqatdan satışdan sonrakı xidmətə qədər bütün fəaliyyət sahələrində keyfiyyət idarəetmə sistemlərinin və metodlarının geniş, düşünülmüş və yaxşı əlaqələndirilmiş şəkildə istifadəsini nəzərdə tutan bir anlayışdır. Qeyd etmək lazımdır ki, əgər 1980-ci illərin sonunda onlar müəssisənin ümumi idarəetməsini keyfiyyətin idarə edilməsi sistemlərinə uyğunlaşdırmağa çalışırdılarsa, 20-ci əsrin sonlarında geniş yayılmış yeni idarəetmə konsepsiyası müəssisənin ümumi idarəetməsinin ümumi keyfiyyətin idarə edilməsi (TQM) ilə əlaqəsinə əsaslanır. Hesab olunur ki, keyfiyyətin idarə edilməsi müəssisənin hərtərəfli idarə edilməsinin bir hissəsidir, çünki o, bütün bölmələrə nüfuz edir və bütün göstəricilərə təsir göstərir. Keyfiyyətin idarə edilməsi fəaliyyəti daim təkmilləşir və mürəkkəbləşir. Keyfiyyətin idarə edilməsinin hər bir sonrakı mərhələsinin məzmunu keyfiyyətin nəzəriyyəsi və praktikasında yeni inkişafları özündə cəmləşdirir və istehlakçıların tələblərinə uyğun olaraq onların artan tələbatının ödənilməsini təmin edir. Qeyd etmək lazımdır ki, keyfiyyətin idarə edilməsinin təkamülü prosesində bütün sonrakı mərhələlər əvvəlki yanaşmaları rədd etməmiş, onların metodologiyasını dərinləşdirmiş və təkmilləşdirmişdir.

    Keywords: keyfiyyət, keyfiyyətin idarə edilməsi, sertifikatlaşdırma, ümumi keyfiyyətin idarə edilməsi

  27. NEFTMAŞINQAYIRMA AVADANLIĞI HİSSƏLƏRİNİN DEFEKTLƏRİNİN AŞKARLANMASINDA HOLL SENSORU

    Authors: Razim Zeynalov, Rasibə Əliyeva, Zərifə Mahmudova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-246

    Year: 2023 Pages: 246-253

    Show abstract

    Abstract: Müasir dövrdə inkişaf etmiş istənilən ölkələrin maşınqayırması onun iqtisadı inkşafının əsas göstəricilərindən biri hesab olunur. Maşınqayırma sahəsi dedikdə əhalinin tələbatını ödəyən müxtəlif növ məişət cihazları,eləcə də iqtisadi potensialı təmin edən avadanlıqların istehsalı ilə məşğul olan sahə nəzərdə tutulur. Maşın və avadanlıqların səmərəli istismarı, onlara göstərilən yüksək səviyyəli texniki xidmət və təmirlə, həmçinn də vaxtında ehtiyat hissələrlə təmin olunması ilə əlaqədardır. Neftmaşınqayıırması ölkəmizinin maşınqayırma sahəsinin ən böyük hissəsidir.Neft maşınqayırma sənayesində əsasən iş şəraitindən asılı olaraq cihaz və avadanlıqlarda bir sıra defektlər baş verə bilər. Buna görə də neft maşınqayırma avadanlıqlarının hazırlanmasında cihaz və avadanlıqlarda defektlərinin azaldılması ən vacib məsələlərdən biridir. Neftmaşınqayırma sənayesində defektlərin əsas yaranma səbəbləri haqqında daha ətraflı və geniş məlumat qeyd edilib.Avadanlıqların keyfiyyətli işləməsini təmin etmək üçün defektlərın aşkarlanması və aradan qaldırılması üzrə görülən tədbir yolları təqdim edilmişdir. Hall sensoru neft texnologiyasının struktur elementlərindəki qüsurları və müəyyən dəyişiklikləri aşkar etmək üçün istifadə olunur.. Hall effektinə əsaslanan sensorlar və cihazlar getdikcə daha çox əhəmiyyət qazanır. İllər ərzində bir neçə tədqiqatçı bu prinsipin müxtəlif iş şəraitində və müxtəlif qurğularla tətbiq olunmasına əhəmiyyətli dərəcədə töhfə vermiş və nəticədə geniş çeşidli Hall effektli cihazları istehsal edən sənayelərin yaranmasına səbəb olmuşdur. Hal hazırda Hall sensorları ferromaqnit və yarımkeçirici obyektlərdə aşkarlama,tanıma,lokalizasiya kimi geniş imkanlara sahibdir. Hall sensorları, daxili yanma mühərrikinin, takometrlərin və kilid əleyhinə əyləc sistemlərinin alovlanma vaxtını təyin etmək kimi təkərlərin və valların fırlanma sürətini təyin etmək üçün də istifadə olunur. Daimi maqnitin mövqeyini təyin etmək üçün fırçasız daimi cərəyan elektrik mühərriklərində istifadə olunur. Hall sensorları çox geniş diapazona, yaxşı dəqiqliyə və çox geniş bant genişliyinə malikdir, buna görə də onlar maqnit sahəsi ölçmə sistemi üçün əsas sensorlar kimi seçilmişdir. Hall sensorları xətti çeviricilərdir. Bu cür sensorlar sensorun çıxış siqnalını emal etmək üçün xətti dövrə tələb edir. Bu dövrə sensorun həyəcan gərginliyini təmin edir və çıxış siqnalını gücləndirmək üçün istifadə olunur. Bəzi hallarda, xətti dövrə Hall sensorlarının yerdəyişmə gərginliyini maneə törədə bilər. Üstəlik, nəzarət cərəyanının ac modulyasiyası da bu yerdəyişmə gərginliyinin təsirini azalda bilər. Hall sensor interfeyslərinə giriş diaqnostikası, keçid uğursuzluqlarından qorunma və qısa qapanma/açıq dövrə aşkarlanması daxil ola bilər. Hall sensorunun özünə də cərəyan verə və idarə edə bilər. Bu funksiyalarla işləmək üçün dəqiq çiplər mövcuddur. Hall sensorları geniş maqnit sahələrini ölçə bilir və həm sahənin ölçüsünə, həm də istiqamətinə həssasdır. Elektron açarları kimi istifadə edildikdə, fiziki hissələr köhnəlmədiyi üçün mexaniki qırılmalara daha az meyllidirlər. Onlar həmçinin mexaniki açarlardan daha yüksək tezliklərdə işləyə bilərlər.

    Keywords: neftmaşınqayırma avadanlıqları, avadanlıqlar, cihaz və avadanlıqlarda defektlər,hall sensoru

  28. SKİN EFFEKTİ NƏZƏRƏ ALMAQLA NEFT HASİLATI İTKİSİNİN MÜƏYYƏN EDİLMƏSİ

    Authors: Mirzə Dadaşzadə, Saleh Rəhmanov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-254

    Year: 2023 Pages: 254-260

    Show abstract

    Abstract: Aparılmış tədqiqatlar göstərmişdir ki, quyuya yaxın olan sahə neft layının xüsusi yüksək aktiv, qeyri-sabit zonasıdır. Bu zona neft hasilatına təsir edən bir çox parametrlərdən asılıdır. Bu zaman quyuya yaxın fəzanın və layın enerji-mexaniki balansı. Skin effektin dəyərini əvvəlcədən müəyyən edərək, quyu dib zonasına təsir üsullarını təyin etmək mümkündür. Sahələrdə apardığımız təhlillər göstərir ki, quyularda aparılan tədqiqatlar məhsuldarlığın artırılması tədbirlərini tənzimləməyə imkan verir. Skin effekti indeksinin hesablanması quyunun dib zonasının vəziyyətini qiymətləndirməyə və xüsusiyyətlərin yaxşılaşdırılmasına yönəlmiş tədbirləri təsvir etməyə imkan verir. Skin zona göstəricilərinin əvvəlki və yeni dəyərlərini nəzərə alaraq, görülən tədbirləri qiymətləndirmək mümkün görünür.

    Keywords: skin zona, skin faktoru, skin effekti, keçiricilik, güc, dinamik özlülük, kontur və quyu radiusu, kontur və dib təzyiqi, radial axın, skin komponentləri, turbelent, laminar, stimuliyasiya, tamamlama, bircinsli, quyu dibi

  29. NƏQLİYYAT DƏHLİZLƏRİNİN KONSEPTUAL ASPEKTLƏRİ

    Authors: Şamil Əzizov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-261

    Year: 2023 Pages: 261-270

    Show abstract

    Abstract: Son onilliklərdə nəqliyyat dəhlizləri geoiqtisadi və geosiyasi paradiqmaların mühüm tərkib hissəsinə çevrilmişdir. Rəsmi sənədlər və ölkələrarası konvensiyalarda bu anlayışın ümumi qəbul olunmuş tərifinin olmaması beynəlxalq müqavilələrin icrasında problemlər yaradır ki, bu da son hesabda milli iqtisadiyyatın inkişaf perspektivlərinə əhəmiyyətli ziyan vurur. Məsələni aktuallaşdıran mühüm məqam qlobal təşəbbüs kimi Çin dövləti tərəfindən irəli sürülən Bir kəmər, bir yol meqalayihəsi çərçivəsində bir neçə ölkəni ehtiva edən nəqliyyat dəhlizlərinin mövcudluğudur. Hazırda belə dəhlizlərdən bir neçəsi fəaliyyət göstərir və daha çox dəhlizin gələcəkdə işə salınması gözlənilir. Məlum olduğu kimi Bir kəmər, bir yol təşəbbüsünün tarixən Böyük İpək Yolu çərçivəsində mövcud olan üç marşrut üzrə reallaşdırılması nəzərdə tutulur. Bunlardan ikisi Rusiyadan keçən Şimal və İrandan keçən Cənub marşrutlarıdır ki, onlar iki səbəbdən qənaətbəxş deyil: 1) Bu ölkələrə olan ciddi sanksiyalar; 2) Bu marşrutların buraxıcılıq qabiliyyətinin qeyri-kafiliyi. Bu səbəbdən Mərkəzi Asiya, Xəzər dənizi və Azərbaycan ərazisindən keçən və bu ölkələrə böyük iqtisadi və siyasi dividendlər vəd edən Orta marşrutun əhəmiyyəti xeyli artır. Bu marşrutun müxtəlif çeşidli təyinatları aşkara çıxır: 1) Əvvəla, Çin, Hindistan, Pakistan, İndoneziya, Malayziya, Vyetnam və digər sürətlə inkişaf edən ölkələrdən Aralıq dənizi və Avropa ölkələrinə istehlak malları ixrac olunacaq; 2) Qazaxıstan, Özbəkistan və Türkmənistanın, həmçinin Azərbaycanın enerji daşıyıcıları Avropa ölkələrinə nəql olunacaq; 3) Aralıq dənizinin karbohidrogen ixracatçıları ölkələrindən Şərqi Asiya ölkələrinə enerji daşıyıcılarının ixracı. Bu baxımdan Orta marşrut ətrafında güclü dövlətlər arasında qızışan rəqabət təəccüblü deyil. Bu rəqabət Azərbaycanın Vətən müharibəsində qələbəsindən sonra daha da kəskinləşmişdir – Bir kəmər, bir yol təşəbbüsünün 2015-ci ildə irəli sürülməsindən keçən müddət ərzində bu təşəbbüs çərçivəsində layihələr əsasən Asiya ölkələrində reallaşdırılırdı. Məhz Azərbaycanın öz ərazilərini, xüsusən də Zəngəzur bölgəsini nəzarətə götürməsindən sonra dünyanın bütün iqtisadi və siyasi nəhənglərinin bu bölgəyə marağı daha da artmışdır. Bir çox qlobal güclərlə yanaşı Azərbaycan, Türkiyə, Gürcüstan və Rusiya kimi region ölkələrinin dəstəyinə baxmayaraq, müəyyən qüvvələr bu marşrutun Ermənistan ərazisindən keçən Zəngəzur dəhlizinin açılmasını əngəlləməyə çalışır. Bu məsələdə ən çox canfəşanlıq göstərən İran rəhbərliyinin irəli sürdüyü arqumentlər məntiqsiz və səbatsızdır. Digər tərəfdən İranın belə bəyanatları Ermənistanın daxili işlərinə qarışma anlamına gəlir. Bunu başa düşən İran rəhbərliyi öz planlarını Ermənistan hökumətinə təzyiq üzərindən həyata keçirməyə çalışır. Nəticədə heç bir tutarlı arqument tapa bilməyən Ermənistan irəli yolun bu hissəsinin dəhliz statusunda olmaması iddiası ilə çıxış edir. Göründüyü kimi, Zəngəzur dəhlizi ətrafında meydana çıxan çağırışlar bu anlayışa verilən şərhlərinin dərindən araşdırılmasını zəruri edir. Məqalədə müxtəlif müəllif və mənbələr tərəfindən nəqliyyat dəhlizlərinin tərifi və izahına yönəlmiş yanaşmaların müqayisəli və tənqidi tədqiqi öz əksini tapmışdır. Nəqliyyat dəhlizlərinin müxtəlif meyarlara görə təsnifatı verilmiş, onların məqsədləri araşdırılmış və sistemləşdirilmişdir. Tədqiqatımızın nəticələri göstərir ki, Bir kəmər, bir yol təşəbbüsü çərçivəsində Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvanı birləşdirən və Zəngəzurdan keçən yol əsas elmi yanaşmalar baxımından dəhliz statusuna daha çox uyğun gəlir.

    Keywords: nəqliyyat dəhlizi, iqtisadi dəhliz, inkişaf dəhlizi, Zəngəzur dəhlizi

  30. THE RESULTS OF THE SECOND WORLD WAR AND THE ESTABLISHMENT OF THE TRIPOLAR SYSTEM OF INTERNATIONAL RELATIONS IN THE WORLD

    Authors: Sehran Salimov, Zaur Aliev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-271

    Year: 2023 Pages: 271-276

    Show abstract

    Abstract: During the 20 months since the beginning of the Second World War, German troops occupied all the small states of North-Western Europe, captured the Balkans, Poland, Czechoslovakia, Belgium, the Netherlands, Denmark, Norway, Bulgaria, Albania, Yugoslavia, and took Hungary, Romania and Finland under their sphere of influence. , forced France to surrender. Economic, territorial, human, etc. of all these countries. resources were in the hands of the German military machine. In 1941, the USSR and England were already waiting for German attacks. Although the United States was protected by oceans and distance from the German threat, it was nevertheless deeply alarmed by Hitler's short-term success. All the progressive humanity, the peoples of the world facing the threat of Hitlerism, stood together to get rid of this scourge of the 20th century. The determination to fight against fascism soon overcame all class and ideological barriers and led to the creation of an anti-fascist coalition and the organization of a joint struggle against the German-Italian-Japanese occupation. Although the main goal during the war was to liberate Europe and the world from the German invaders and their allies, the post-war interstate relations and relations, the restoration of norms of civil coexistence and the creation of a collective security system became the main topic of discussion in the international community. Of course, everything depended on the position of the USSR, England and the United States, which were at the forefront of the fight against Germany, and the relations between them.

    Keywords: World Second War, Tripolar International Relations, Coalision blocks

  31. QUYULARIN SULAŞMASI VƏ ONLARA QARŞI MÜBARİZƏ ÜSULLARI

    Authors: Səlim Kazımzadə, Yusif Ələkbərov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-277

    Year: 2023 Pages: 277-284

    Show abstract

    Abstract: İstismarının son dövrünü yaşayan yataqlar üçün karbohidrogen hasilatı ilə bərabər həddindən artıq su hasilatının olması neft və qaz sənayesində geniş yayılmış bir mövzudur, iqtisadi və ətraf mühitə təsir nöqteyi-nəzərindən ciddi problemə malikdir. Buna görə də mövcud vəziyyəti daha yaxşı qiymətləndirmək və problemin optimal həllini dizayn etmək üçün həddən artıq sulaşmaya səbəb olan müxtəlif prosesləri araşdırmaq vacibdir. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, həmin prosesləri araşdıran zaman laya və ya quyuya su girişlərin mənbəyi, onların təbiəti dəqiqliklə müəyyən edilməlidir. Neft və qaz şirkətləri lay suyunun ekoloji və iqtisadi təsirini minimuma endirmək, daha dəqiq desək, həddindən artıq suyun hasilatını səmərəli idarə etmək üçün müxtəlif strategiyalar həyata keçirilməsinə görə hər il çoxlu resurs ayırırlar. Bununla belə, düzgün diaqnostik üsulların olmaması səbəbindən suyun dayandırılması texnologiyaları tətbiq olunmur. Suyun diaqnostikası üçün istifadə edilən ənənəvi üsulların əksəriyyəti yalnız artıq suyun mövcudluğunu müəyyən etməyə qadirdir və su istehsalının dəqiq növünü və səbəbini təyin edə bilmir. Bu məqalə istehsal məlumatlarının təhlili üçün məlumatların çıxarılması üsullarından istifadə edərək su hasilatı probleminin müəyyənləşdirilməsində müxtəlif yanaşmalar təqdim edir. Bu araşdırmalarda istifadə olunan məlumatlar su-neft nisbəti və bəzi laylar haqqında olan biliklərdir.

    Keywords: sulaşma, su-neft konturu, konusvari sulaşma, su dilləri, su qıfı, qazın sürəti

  32. QAZ-MOTOR KOMPRESSORLARIN İSTİSMAR SƏMƏRƏLİLİYİNİN ARTIRILMASI

    Authors: Bağırov Əlövsət, Abdulov Teymur

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-285

    Year: 2023 Pages: 285-291

    Show abstract

    Abstract: Məqalə qazmotokompressorların tədqiqinə və bunun əsasında quyuların qazlift üsulu ilə istismarı və qazın nəqli sistemlərində onların istismar səmərəliliyinin artırılmasına həsr olunub. Bu məqsədlə istehsal olunan və Azərbaycanda qazlift və qazın nəqli sistemlərində, həmçinin yeraltı qaz anbarlarında istismar olunan qazmotokompressorların texniki parametrləri barədə ətraflı məlumat verilmişdir. Aparılmış təhlil nəticəsində qazmotokompressorların istismar parametrləri nəzərdən keçirilmiş, pasport və faktiki göstəricilərin müqayisəsi aparılmışdır. Təhlil nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, bir sıra hallarda qazmotokompressorların qəbulundakı təzyiq kompressor istehsalçısının təyin etdiyi göstəricidən aşağıdır ki, bu da məhsuldarlığın azalması ilə nəticələnir. Digər məqam qazlift və qazın nəqli sistemlərində istismar olunan çoxsaylı qazmotokompressorlarla bağlıdır. Müəyyən edilmişdir ki, qazlift və qazın nəqli sistemlərindəki qazmotokompressorların faktiki basqı təzyiqləri nominal göstəricidən xeyli aşağıdır, bu da onların tam yüklənməməsi qənaətinə gəlməyə imkan verir. Nəzəri araşdırmalar və hesablamalar nəticəsində qazmotokompressorların qəbul təzyiqlərini texnoloji proses imkan verdiyi hədlərdə artırmaqla məhsuldarlığın hissedilən dərəcədə artırılması üçün texniki imkanların olması nümayiş edilmişdir. Qazmotokompressorların məhsuldarlığının artırılması üçün təklif olunmuş üsulun istənilən texnoloji proseslərdə (neftqazçıxarma, qazın nəqli və saxlanması, neftin və qazın emalının texnoloji sxemlərində) uğurla istifadə oluna biləcəyi göstərilmişdir.

    Keywords: qazmotokompressor, qazlift sistemi, qazın nəqli, yeraltı qaz anbarı

  33. ESTAKADAYANI MEYDANÇANIN İSTİSMAR RESURSLARININ TƏHLİLİ VƏ ZƏRURİ BƏRPA İŞLƏRİNİN YERİNƏ YETİRİLMƏSİNİN TƏDQİQİ

    Authors: Anar Comərdov, Yusif Axundzadə

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-292

    Year: 2023 Pages: 292-297

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə dənizin dayaz sulu hissəsində tikilən neft-qaz sənayesinə aid hidrotexniki qurğularından olan dəniz estakdalarının iqtisadi cəhətdən uyğun tikinti konstruksiyasının hazırlanmasında və tikinti zamanı məlum materialların səmərəli istifadə edilməsindən danışılır. Əsas diqqət dəniz strukturlarının dizaynı, tədqiqatı və inkişafı üçün praqmatik mühəndislik tətbiqlərinə diqqət yetirib. Burada əsas olaraq məqsəd estakadanın əvvəl daimi istifadə olunan 12 metr olan tirin daha qısa аnаloqo ilə dəyişdirməklə yeni formada olan qurğuda metala qənaət etməkdir. Bu proseduru tətbiq etməklə kompyuter hesablamalarına görə təqribən 30 faizə qədər mənfəət əldə etmək mümkündür. Dəniz şəraitində istismar edilən qurğuların layihələndirilməsi və hesabatı üçün bir sıra komputer proqramlarından istifadə olunur. Kompüter proqramları vasitəsi ilə müxtəlif quruluşa malik olan və dənizin müxtəlif dərinliklərində istifadə olunan qurğuların hesablanması mümükündür. Belə proqramlar vasitəsilə dəniz neft-qaz mədən hidrotexniki qurğuları modelləşdirilir və verilmiş şərtlərə uyğun olaraq model üzərində hesabatlar aparılır.

    Keywords: estakada, sahilyanı tikililər, tirlər, asma tikililər

  34. AZƏRBAYCAN RESPUBLIKASINDA DÖVLƏT MALIYYƏSININ SOSIAL-IQTISADI INKIŞAFA TƏSIRI MƏSƏLƏSI

    Authors: Vəfa Mütəllimova, Elşən İsmayıl

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-298

    Year: 2023 Pages: 298-310

    Show abstract

    Abstract: İnkişaf gələcək nəsillərin öz ehtiyaclarını ödəmək imkanlarına xələl gətirmədən indiki ehtiyaclara cavab verən inkişafdır. Qloballaşma şəraitində baş verən siyasi və iqtisadi proseslər dünya ölkələrini uzunmüddətli inkişaf strategiyaları hazırlamağa vadar edib. Dövlət maliyyəsi hər bir ölkədə sosial-iqtisadi inkişafın təmin edilməsində həlledici rol oynayır. Bu, vergilər, rüsumlar və digər mənbələr vasitəsilə dövlət tərəfindən toplanan gəlirlərə və hökumətin infrastruktur, təhsil, səhiyyə və sosial xidmətlər kimi müxtəlif sektorlara xərcləmələrinə aiddir. Sosial-iqtisadi inkişafda dövlət maliyyəsinin əsas rollarından biri iqtisadi artımı təşviq etməkdir. İqtisadi artımın təşviqi sosial-iqtisadi inkişafda dövlət maliyyəsinin əsas rollarından biridir. Dövlət maliyyəsi infrastrukturun inkişafını maliyyələşdirmək üçün istifadə oluna bilər ki, bu da məhsuldarlığı və səmərəliliyi artıra, biznesin genişlənməsini və iş yerlərinin yaradılmasını təşviq edə bilər. Bundan əlavə, dövlət maliyyəsi yeni sənaye sahələrinin yaradılmasına və mövcud sahələrin genişlənməsinə səbəb ola biləcək tədqiqat və inkişaf işlərinin maliyyələşdirilməsi üçün istifadə edilə bilər. Bu təşəbbüslər iqtisadi artımı təşviq edə və vətəndaşlar üçün yeni imkanlar yarada, həyat səviyyəsinin yaxşılaşmasına və sosial-iqtisadi inkişafa səbəb ola bilər. Hökumət nəqliyyat və kommunikasiyanı yaxşılaşdıra və iqtisadi aktivliyi artıra bilən yollar, körpülər və hava limanları kimi infrastruktur layihələrinə investisiya qoymaq üçün dövlət maliyyəsindən istifadə edə bilər. Hökumət həmçinin tədqiqat və inkişafa sərmayə qoya bilər ki, bu da yeni sənaye sahələrinə gətirib çıxara və iş yerləri yarada bilər. Məqalə Azərbaycan Respublikasında dövlət maliyyəsinin sosial-iqtisadi inkişafa təsirinin yüksəldilməsi yollarına həsr olunmuşdur. Bunu nəzərə alaraq, Azərbaycan Respublikasında dövlət maliyyəsində sosial və iqtisadi yönümlü xərclərin təhlili, Azərbaycan Respublikasında dövlət maliyyəsinin sosial-iqtisadi inkişafa təsirinin qiymətləndirilməsi məsələsinə diqqət yetirilmişdir.

    Keywords: büdcə, dövlət xərcləri, yoxsulluq, sosial təminat, dövlət maliyyəsi

  35. AZƏRBAYCANDA KİÇİK VƏ ORTA BİZNES SUBYEKTLƏRİNƏ DÖVLƏT DƏSTƏYİNİN MÖVCUD VƏZİYYƏTİ VƏ DƏSTƏK MEXANİZMLƏRİNİN ARTIRILMASI İSTİQAMƏTİNDƏ TƏKLİFLƏR

    Authors: Cəbrayıl Vəliyev, Günay Məmmədova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-311

    Year: 2023 Pages: 311-316

    Show abstract

    Abstract: Dünyanın əksər inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan ölkələrində olduğu kimi, ölkəmizdə də iqtisadi strukturun təməl daşını Kiçik və Orta Bizneslər (KOB) təşkil edir. Bu gün Kiçik və Orta Bizneslər (KOB) təkcə milli zəmində deyil, həm də qlobal miqyasda ticarət, tərəfdaşlıq və investisiya sahələrində fəallaşaraq beynəlxalq bazarlarda fəaliyyətlərini davam etdirirlər. Azərbaycanda KOB iqliminin yaxşılaşdırılması məqsədi ilə ölkəmiz bir sıra islahatlar həyata keçirmişdir. Ilkin məsələ KOB-ların maliyyəyə çıxışını yaxşılaşdırmaq xüsusilə, ipoteka və zəmanət təşkilatları, Azərbaycanda əlçatan olan kredit büroları, lizinq şirkətləri və krediti bir araya gətirmək idi. Lizinq xidmətlərinin mənimsənilməsi üçün müxtəlif mənbələrdən informasiyalar ötürülürdü. Son illərdə aparılan iqtisadi islahatlar yeni mərhələyə qədəm qoyub və bu prosesin əsas istiqamətləri arasında kiçik və orta sahibkarlığın inkişafı, onun iqtisadiyyatda təsirinin artırılması başlıca məqsəd olaraq qəbul edilmişdir.

    Keywords: kiçik biznes, orta biznes, müəssisə, dövlət dəstəyi, mexanizm

  36. VERGİ SİSTEMİNDƏ ELEKTRON TİCARƏT SUBYEKTLƏRİNİN VERGİ TƏCRÜBƏSİ

    Authors: Gülsüm Məmmədova, İbrahim Əliyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-317

    Year: 2023 Pages: 317-329

    Show abstract

    Abstract: Azərbaycanın vergi sistemi biznes mühiti üçün mümkün qədər rahat və əlverişli olmalıdır. Mövcud inkişaf tendensiyaları və qlobal çağırışlar vergi orqanlarından daha fəal vergi siyasəti aparmağı və vergi daxilolmalarını artırmağı tələb edir. Vergi islahatları ilə yanaşı, nağdsız ödənişlərin stimullaşdırılması, nağd ödənişlərin məhdudlaşdırılması, əmək münasibətlərinin leqallaşdırılması yolu ilə vergitutma bazasının genişləndirilməsi təmin edilir. Vergi sistemini biznes mühiti üçün mümkün qədər rahat və əlverişli formalaşdırmaqla vergi sisteminin sabitliyini təmin etməklə qarşıya qoyulan vəzifələrə nail olmaq olar. Məqalədə Azərbaycanda elektron ticarətdə vergi inzibatçılığının təşkili problemləri qeyd edilmişdir. Bundan əlavə tədqiqatda elektron ticarət subyektlərinin vergiyə cəlb edilməsinin yüksək effektiv mexanizminin formalaşdırılması prosesi, ilk növbədə, elektron biznes seqmentində vergitutma problemlərinin aradan qaldırılması imkanlarının müəyyənləşdirilməsinə çalışılmışdır. Azərbaycanda e-ticarət subyektlərinin vergiyə cəlb edilməsi təcrübəsi hazırda başlanğıc mərhələsindədir və internet biznesindəki böyük artıma baxmayaraq, praktiki olaraq inkişaf etmir. Azərbaycanın mövcud qanunvericiliyi elektron ticarətlə adi biznes növləri arasında fərq qoymur. Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycanda internetdə biznesin aparılması məsələlərinə dair xüsusi qaydalar praktiki olaraq yoxdur. Elektron ticarətin vergi inzibatçılığının əsas problemləri transsərhəd əməliyyatlarla bağlıdır. Hazırda dünya praktikasında ümumilikdə elektron ticarətin, xüsusən də transsərhəd elektron ticarətin tənzimlənməsi üçün ümumi qəbul edilmiş mexanizm yoxdur. Elektron ticarət subyektlərinin vergiyə cəlb edilməsinin yüksək effektiv mexanizminin formalaşdırılması prosesi, ilk növbədə, elektron biznes seqmentində vergitutma problemlərinin aradan qaldırılması imkanlarının müəyyənləşdirilməsinə əsaslanmalıdır.

    Keywords: vergi inzibatçılığı, elektron ticarət, biznes, vergitutma, əlavə dəyər vergisi

  37. MÜASIR DÖVRDƏ AZƏRBAYCANDA YERLI (BƏLƏDIYYƏ) BÜDCƏLƏRIN MALIYYƏ TƏMINATININ TƏHLILI

    Authors: Ramiz Məhərrəmov, Kamil Ömərov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-330

    Year: 2023 Pages: 330-341

    Show abstract

    Abstract: Yerli (bələdiyyə) orqanlarının maliyyə təminatı yerli büdcə hesabına formalaşır. Yerli büdcə yerli özünüidarəetmə orqanlarının fəaliyyətini təmin etmək üçün vəsaitlərin qəbulu və xərclənməsi formasıdır. Digər iqtisadi kateqoriyalar kimi yerli büdcə də sosial-iqtisadi problemlərin həllində mühüm rol oynayır. Eyni zamanda, müvafiq sahə üzrə hüquqi və fiziki şəxslərdən daxil olan vəsaitlərin idarə edilməsi və zəruri büdcə vəsaitlərinin ayrılması, tənzimləyici qaydalar əsasında tənzimlənir. Müvafiq münasibətlərin tənzimlənməsi bu sahənin idarə olunmasında yerli büdcə vəsaitlərinin səmərəli istifadəsinə şərait yaradır. Bütövlükdə ölkənin büdcə sistemini respublika büdcəsi, şəhər, rayon, qəsəbə və kənd yerlərinin büdcələri təşkil edir. Rayon, şəhər, qəsəbə büdcələri yerli büdcə hesab edilir. Yerli özünüidarə orqanlarının büdcəsi dövlət büdcəsi sisteminə daxil edilmir, bələdiyyə büdcəsi hesab edilir.Yerli büdcə müstəqildir. Bu müstəqillik öz gəlir mənbələrinin olması və bələdiyyənin yerli büdcə vəsaitləri üzərində sərəncam vermək müstəsna hüququ ilə təmin edilir. Qanunvericilik və icra hakimiyyəti orqanlarının qanunla nəzərdə tutulmuş hallar istisna olmaqla və bələdiyyələrin tələbi ilə bələdiyyələrin büdcə fəaliyyətinə müdaxilə etmək hüququ yoxdur. Bələdiyyələr maliyyə ili üçün büdcədə formalaşmış sərbəst maliyyə qalıqlarına müstəqil sərəncam verirlər. Məqalə yerli büdcənin maliyyə təminatında yerli vergi və rüsumların rolunun təhlili və qiymətləndirilməsi məsələlərinə həsr olunmuşdur. Tədqiqatda Azərbaycanda yerli büdcələrin maliyyə təminatının mövcud vəziyyəti təhlil edilir, habelə yerli büdcələrin maliyyə təminatının onun gələcək fəaliyyətinə təsirinin qiymətləndirilməsi aparılır.

    Keywords: bələdiyyə, büdcə gəlirləri, vergi, xərclər, statistika

  38. AZƏRBAYCANIN İNVESTİSİYA MÜHİTİNİN DÜNYA TƏCRÜBƏSİ İLƏ MÜQAYİSƏLİ TƏHLİLİ

    Authors: Flora Kaşıyeva, Məhəmməd Avdınov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-342

    Year: 2023 Pages: 342-355

    Show abstract

    Abstract: Azərbaycanda investisiya mühitinin dünya təcrübəsinə uyğunlaşdırılması və daha çox xarici investorların cəlb edilməsi tədbirlərinin səmərəli əlaqələndirilməsi və tənzimlənməsi üçün mərkəzi hökumət strukturuna ehtiyac var. Dünyanın iqtisadi cəhətdən inkişaf etmiş ölkələrində bu funksiyaları yerinə yetirən mərkəzi orqanlar var. Azərbaycanda bu funksiyanı İqtisadiyyat Nazirliyinin tərkibində olan orqan yerinə yetirir və onun səlahiyyətləri və fəaliyyəti Nazirliyin əmr və göstərişlərinə uyğun olaraq tənzimlənir. Biz hesab edirik ki, bu vəziyyət dəyişməlidir. Dövlət investisiya siyasətinin gücləndirilməsi üçün daha müstəqil və geniş səlahiyyətlərə malik "Azərbaycan Dövlət İnvestisiya Agentliyi" nin yaradılması məqsədəuyğundur. Belə bir agentliyin fəaliyyəti nəticəsində ölkədəki investisiya siyasətini yeniləmək və ya dərinləşdirmək və investisiya mühitinin səmərəliliyinin artırılması problemlərinin həllini sürətləndirmək mümkün ola bilər. Azərbaycanda investisiya mühitinin gücləndirilməsi və dünyanın aparıcı şirkətlərinin bu problemlərin həllində iştirakının təmin edilməsi üçün birgə səylərin artırılması üçün beynəlxalq investisiya əməkdaşlığı siyasətinin yenilənməsi, məqsədlərin lokallaşdırılması və daha məhsuldar investisiya mühitinin yaradılması üçün fəaliyyət mexanizmlərinin hazırlanması problemləri həll edilməlidir. Məqalə Azərbaycanda əlverişli investisiya mühitinin mövcud vəziyyətinə və beynəlxalq təcrübənin təhlilinə həsr olunmuşdur. Tədqiqatda Azərbaycanda mövcud investisiya mühitinin iqtisadi artıma təsiri təhlil edilmiş, Azərbaycanın investisiya bazarının beynəlxalq müqayisəli təhlili aparılmışdır. İnvestisiya fəaliyyətinin xarici təcrübəsini Azərbaycanın investisiya siyasəti ilə müqayisə etmək üçün əvvəlcə ölkənin investisiya siyasətini yaxşı öyrənmək lazımdır. Buna görə də məqalədə Azərbaycanın investisiya siyasətinin təsviri verilmişdir ki, bu siyasət müvafiq statistik məlumatlar və onların təhlili ilə ölkədəki xarici investorların praktiki təcrübəsi ilə müşayiət olunacaqdır. Eyni zamanda Azərbaycan və Malayziyanın investisiya siyasəti müqayisəli şəkildə təhlil edilmişdir.

    Keywords: investisiya bazarı, xarici təcrübə, statistika, iqtisadi artım, milli iqtisadiyyat

  39. İŞĞALDAN AZAD EDİLMİŞ ƏRAZİLƏRDƏ İQTİSADİYYATIN STRUKTURUNUN MÜASİR VƏZİYYƏTİNİN TƏHLİLİ

    Authors: Söhrab İsayev, Murad Abasov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-356

    Year: 2023 Pages: 356-369

    Show abstract

    Abstract: Milli iqtisadiyyatın mövcud vəziyyətinin struktur məkanı baxımından təhlili iqtisadiyyatın müxtəlif nisbətlərinin nəzərdən keçirilməsini əhatə edir. İqtisadiyyatın strukturunun dövlət tənzimlənməsi bütün nisbətlərə təsir göstərir. İqtisadi inkişaf mərhələsindən və mövcud iqtisadi vəziyyətdən asılı olaraq fərdi nisbətlər seçilə bilər və disbalansları düzəltmək üçün tədbirlər həyata keçirilə bilər. Çox vaxt strukturun tənzimlənməsi sənaye nisbətlərinə yönəldilmişdir. Məqalədə işğaldan azad edilmiş ərazilərin sosial-iqtisadi inkişafının dinamikası təhlil edilmiş, Azərbaycan iqtisadiyyatının strukturunun müasir şəraitdə təhlili və qiymətləndirilməsi aparılmışdır. Bu məsələdə iqtisadiyyatın ayrı-ayrı strukturlarını nəzərdən keçirəcəyik, strukturu xarakterizə edən göstəricilərə kəmiyyət qiymətləndirəcəyik və bu göstəricilərin müqayisə qaydalarını da müəyyənləşdirəcəyik. Birincisi, iqtisadiyyatın ümumi strukturunu verəcəyik. Bunun üçün Azərbaycan Xalq təsərrüfatının üç sektorlu modeli təhlil edilmişdir. Eyni zamanda iqtisadiyyatın strukturunu ölçməyin üsulu müəyyənləşdirilmiş, struktur dəyişikliklərinin kəmiyyət qiymətləndirilməsi metodundan istifadə edərək dəyişikliklərin əhəmiyyətliliyi və ya əhəmiyyətsizliyi barədə danışılmışdır. Sənayenin strukturunu qiymətləndirərkən əsas fondlardan istifadənin səmərəliliyinin göstəricilərindən istifadə edilmiş, kapital məhsuldarlığı və kapital-əmək nisbəti göstəriciləri vurğulanmışdır. İqtisadiyyatın sektor strukturunu təhlil edərkən və iqtisadiyyatın ümumi strukturunu qiymətləndirərkən işçi qüvvəsinin yerləşdirilməsi məsələsi diqqət mərkəzində olmuşdur.

    Keywords: milli iqtisadiyyat, inkişaf, yol lahiyələri, struktur dəyişiklikləri, kapital məhsuldarlığı

  40. DÖVLƏT MALİYYƏSİNDƏ DÖVLƏT SATINALMALARININ TƏTBİQİ MƏSƏLƏLƏRİNİN TƏHLİLİ

    Authors: Vəfa Mütəllimova, Orxan Məmmədov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-370

    Year: 2023 Pages: 370-383

    Show abstract

    Abstract: Müasir iqtisadi vəziyyət iqtisadiyyatın və maliyyə sisteminin fəaliyyətinin proqram və hədəf xarakterini müəyyənləşdirir. Cari planlaşdırma, bir qayda olaraq, üç illik dövr əsasında həyata keçirilir, eyni zamanda daha uzun 10 ilə qədər olan strateji planlaşdırma fəaliyyəti göstərir. Dövlət maliyyəsi sahəsində proqram yönümlü yanaşmanın mahiyyəti proqram planlaşdırma komponentlərini maliyyə sisteminin dinamikasına təsir edən iqtisadi, sosial, iqtisadi və siyasi qərarların qəbul edilməsi praktikasına tətbiq etməkdir. Dövlət satınalma sistemi, proqram hədəf planlaşdırmasının praktik həyata keçirilməsini ehtiva edən dövlət proqramları anlayışı ilə ayrılmaz şəkildə bağlıdır. Dövlət satınalmaları dövlət proqramlarının fəaliyyətinə və büdcə vəsaitlərinin bölüşdürülməsinə vasitəçilik edən maliyyə əlaqəsi rolunu oynayır. Dövlət satınalmaları, o cümlədən müasir Azərbaycan iqtisadiyyatında planlaşdırmaya proqram yönümlü bir yanaşma həyata keçirmək imkanı həyata keçirilir. Dövlət satınalmaları, işlərin görülməsi və xidmətlərin göstərilməsi üçün dövlət tapşırığı əsasında alıcının büdcəsindən vəsait ayırma prosesinin rəsmiləşdirilməsinə yönəlmiş büdcə maliyyələşdirilməsinin təşkili formalarından biri hesab edilməlidir. Müasir iqtisadi şərtlər dövlət satınalmalarının rəqabət əsasında aparılmasının məqsədəuyğunluğunu göstərir. İndi dövlət orqanlarının ehtiyaclarının tənzimlənməsi baxımından prioritet olan müqavilə sistemidir və bu, dövlət satınalmaları institutunun mövcud daxili quruluşunu müəyyənləşdirir. Dövlət satınalma sistemi Azərbaycanın dövlət qurumlarının fəaliyyət sisteminə daxil edilmişdir. Deyə bilərik ki, dövlət ehtiyacları üçün malların, işlərin və xidmətlərin alınması dövlət satınalma sisteminə xas olan alət və mexanizmlərdən istifadə etmədən demək olar ki, mümkün deyil. Nəticədə, iqtisadiyyatda dövlət satınalma sistemi istehsalçılar və dövlət arasında bir əlaqədir, habelə dövlətin ehtiyaclarını ödəmək və ekologiyanın, sosial sahənin və digər sosial əhəmiyyətli sahələrin inkişafı üçün maliyyə resurslarının yenidən bölüşdürülməsi mexanizmi rolunu oynayır. Məqalə dövlət satınalmalarının dövlət maliyyəsi sistemində təhlilinə həsr olunmuşdur. Bu zaman dövlət satınalmalarının dövlət maliyyəsində yeri və rolunun qiymətləndirmə mexanizmləri təhlil edilmiş, Azərbaycan Respublikasında dövlət satınalmalarının tətbiqinin təhlili aparılmışdır.

    Keywords: maliyyə mexanizmi, büdcə xərcləri, açıq tender, rəqabət, göstəricilər

  41. VERGİ SİYASƏTİNİN QİYMƏTİN FORMALAŞMASINDA ROLU

    Authors: Zahid Rzayev, Rəşad Abdullayev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-384

    Year: 2023 Pages: 384-396

    Show abstract

    Abstract: Məqalə qiymətlərin tənzimlənməsində vergi siyasətinin prioritetlərinin təhlilinə həsr olunmuşdur. Tədqiqatda dolayı vergilərin aksizli və gömrük mallarının qiymətinə təsirinin qiymətləndirilməsi qeyd edilmiş, habelə, qiymətqoyma sahəsində vergi siyasətinin səmərəliliyinin yüksəldilməsi istiqamətləri və mexanizmləri əks olunmuşdur. Eyni zamanda vergi sisteminin təkmilləşdirilməsində vergi siyasətinin rolu idarəetmə, məlumatlandırma, təhsil, məsləhətçilik, müavinətlər, nəzarət, məcbur etmə üsulları ilə həyata keçirilməsi məsələsinə diqqət yetirilmişdir. Dolayı vergilərin vergi siyasətində oynadığı funksiyalar müxtəlifdir. Əsas, ilkin və bütün vergilərə xas olan funksiya fiskaldır. Dolayı vergilər əvvəlcə yalnız dövlət gəlirlərini artırmaq üçün tətbiq edilmişdir. Dolayı vergilərin toplanması iqtisadi tənəzzüldən təsirlənmir. Çünki, onlar birbaşa təsərrüfat subyektinin səmərəliliyi ilə bağlı deyil, istehlakdan asılıdır, onların həcmi yığımda üstünlük təşkil edir. Nəticə etibarilə, fiskal funksiya istehsal dinamikasında tənəzzül şəraitində, təşkilatın gəlirsiz iş şəraitində belə yerinə yetirilir. Dolayı vergilər toplanması baxımından ən əlverişli vergi formasıdır. Lakin vergi ödəyicilərinin qanunsuz sxemlərdən istifadə edərək onları ödəməkdən yayınması asan deyil. Dolayı vergitutmada özünü göstərən növbəti funksiya tənzimləmə funksiyasıdır. Dolayı vergilər iqtisadi proseslərə, meyillərə, ixrac-idxal münasibətlərinə, tələbata, təklifə və istehlaka təsir edir, bununla da müəyyən malların, işlərin və xidmətlərin istehsalını stimullaşdırır və ya əngəlləyir. Dolayı vergitutma formasının köməyi ilə yerli istehsalçılar üçün əlverişli şərait yaratmaq mümkündür. Dolayı vergilər həm də bazarın özünütənzimləmə dairəsindən kənarda qalan bəzi sosial-iqtisadi problemlərin həllini təmin edən sosial funksiyaya malikdir. Bu funksiya cəmiyyətimizin sosial təbəqələşməsi tendensiyalarını yumşaltmağa yönəlmişdir.

    Keywords: vergi siyasəti, dolayı vergilər, fiskal funksiya, əlavə dəyər, aksizlər

  42. RƏQƏMSAL İQTİSADİYYATDA BÜDCƏ-VERGİ TƏNZİMLƏNMƏSİNİN TƏHLİLİ

    Authors: Gültəkin Məmmədova, Zaur Əzəmmədov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-397

    Year: 2023 Pages: 397-408

    Show abstract

    Abstract: Müasir dönəmdə onlayn biznesin artması, əslində fiziki mövcudluğa da ehtiyacı azaltmış olur. Bu vəziyyət həm də bazar ölkələrini vergi orqanını azaldacaq şəkildə dəyişmiş olur. Əvvəlki illərdə indiki beynəlxalq rejimdə, biznesin xarici ölkəyə uğurlu investisiyası, böyük müştəri bazası və dəyər yaratmaq üçün həmin ölkədə müəyyən fiziki mövcudluq tələb olunurdu. Ancaq bu gün vəziyyət tamamilə fərqlidir. Rəqəmsal texnologiyanın istifadəsi sayəsində uzaqdan toplana və təhlil edilə bilən istehlakçı məlumatları ilə bazar ölkələrində asanlıqla əhəmiyyətli bir dəyər, əhəmiyyətli bir əlaqə yaratmaq mümkündür. Burada əsas amil dayanıqlı şəkildə əldə edilən gəlirdir ki, bu gəlir də təkcə əlaqələrin qurulması üçün kifayət etmir. Gəlir digər amillərlə birləşdirildikdə, sözügedən ölkədə əhəmiyyətli iqtisadi mövcudluğun müəyyən edilməsi ilə bağlı korrelyasiya əmələ gəlir. Məqalə rəqəmsal iqtisadiyyatda büdcə-vergi tənzimlənməsinin iqtisadi inkişafa təsirinin qiymətləndirilməsinə həsr olunmuşdur. Tədqiqatda iqtisadiyyatın rəqəmsallaşdırılması şəraitində büdcə vergi tənzimlənməsi rəqabətqabiliyətlilik amili kimi, yeni informasiya texnologiyaları əsasında fiskal təhlükəsizliyinin vergi inzibatçılığının müasir üsulları ilə təmin edilməsi məsələləri tədqiqata cəlb edilmişdir. Hazırda hər bir ölkədə rəqəmsal iqtisadiyyat üzrə tələb və təzyiqlər mövcuddur. Pandemiyada bu sahəyə artan tələbat və hazırda da bu sahənin getdikcə yeni qaydaların həyata keçirilməsi üçün çoxtərəfli sazişin yaradılmasını daha da aktuallaşdırır. Yeni çoxtərəfli saziş ölkələr arasında koordinasiya və səmərəli icranın asanlaşdırılmasında, təbii ki, böyük rol oynayacaqdır.

    Keywords: vergi təhlükəsizliyi, vergitutma, onlayn biznes, pandemiya, biznes

  43. ÜRƏK-AĞCİYƏR MAŞININDA MÜXTƏLİF NASOS NÖVLƏRİNİN FƏRQLƏNDİRİLMƏSİ

    Authors: Qasımlı Afiq, Həsənova Amaliya

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-409

    Year: 2023 Pages: 409-420

    Show abstract

    Abstract: Ürək qan dövranı sisteminin əsas orqanı olub bütün bədənə qanı ötürür. Ürək hər dəfə döyündükdə qan oksigen əldə etmək üçün ürək və ağciyərdən keçir. Bədəndə oksigensiz qan ürəyinizə yuxarı və aşağı vena adlanan böyük damarlar vasitəsilə daxil olur.Hal-hazırda kardioloji xəstəliklərin artımı və nəticədə ürəyin öz fəaliyyətini normal dəvam etdirə bilməməsi bir çox insanın həyatında çətinliklərə səbəb olur. Xəstəliklərin növündən asılı olaraq pasiyentlərin, ürək əmliyyatlarına və hətta transplantasiyasına ehtiyacı olur. Aparılan əməliyyatlar zamanı ürəyin sabit saxlanılmasına ehtiyac duyduqda ürək-ağciyər aparatından istifadə edilir. Cihazın istifadəsində əsas məqsəd qanın ürək və ağciyərdən kənara ötürülməsi ilə aparılacaq əməliyyatın rahatığını təmin etməkdir. Günümüzün aktual problemi olan kardioloji xəstəliklərdə cihazın istifadəsi qaçınılmazdır. Cihazın tarixi 1931-ci ildən başlayır və Con Gibbon tərəfindən hazırlanaraq inkkişaf etdirilib. Müasir versiyalarında roller və sentrifuqa tipli iki növ nasosdan istifadə edilir. Cihazda olan oksigenerator və nasosların idarə edilməsi elektron ekranlar vasitəsi ilə həyata keçirilir. Cihaz elektrik itkisi zamanı müəyyən müddət işləyə bilməsi üçün əlavə batareya ilə təmin edilir. Lakin, batareya sadəcə bir neçə saat üçün cihazı işlək vəziyyətdə saxlaya bilir. Batareya sıradan çıxarsa cihaz üzərində yerləşdirilən manual idatəetmə qolları ilə nasoslar əl ilə idarə oluna bilir. Elektron ekranlar touchpad funksiyasına malik olub, capasitiv iş prinsipinə malik olur. Cihaza yüklənən program vasitəsi ilə ekrandan istifadə edərək nasosların sürətini, qana veriləcək elektrolit və oksigen miqdarını dəyişmək mümkündür. Cihazın üstün cəhətləri çox olsa da, hava baloncuğunun yaranması, qanaxma, qan laxtalanması, beyin zədəsi, bütün bədəndə iltihab, ağciyər zədəsi, böyrək zədəsi və ya böyrək çatışmazlığı, çoxlu orqan çatışmazlığı, plevral efüzyon, insult.kimi riskləri mövcuddur. Əks təsirlərin qarşısını almaq üçün müxtəlif üsullardan istifadə edilir. Əməliyyat zamanı toxuma zədələnməsini minumuma endirmək üçün soyutma üsullarından istifadə edilir. Soyutma üsulları cərrahlara ürək toxumasına zərər vermədən ürəyi uzun müddət dayandırmağa imkan verir. Sərin temperaturlar ürəyin oksigenə olan ehtiyacını azaltmaqla ürək toxumasının zədələnməsinin qarşısını alır. Orqanın uzun müddətli sabit saxlanılması üçün soyutma prosesindən istifadə edilir. Bu zaman ürək saatlarca sabit saxlanılır. Ürək iki yolla soyudulur. Qan ürək-ağciyər maşınından keçərkən soyudulur. Öz növbəsində, bu soyudulmuş qan bütün bədən hissələrinə çatdıqda bədən istiliyini aşağı salır. Digər üsulda isə ürəyin üzərinə soyuq duzlu su tökülür. Soyuduqdan sonra ürək yavaşlayır və dayanır. Ürəyə xüsusi kalium məhlulunun yeridilməsi bu prosesi sürətləndirə və ürəyi tamamilə dayandıra bilər. Ürək-ağciyər maşını cərrahiyyə əməliyyatınız boyunca ürəyinizin və ağciyərlərinizin funksiyalarını öz üzərinə götürür. Onun əsas vəzifələrinə aşağıdakılar daxildir:  Ürəkdən qanı çəkmək.  Qana oksigen əlavə etmək və karbon qazını çıxarmaq.  Qanın temperaturu və elektrolit səviyyələrinin idarə edilməsi.  Oksigenlə zəngin qanı bədənə geri ötürmək.  Ürəyinmüvəqqəti dayandırılması üçün dərmanların verilməsi.  Əməliyyat zamanı ürəyin qorunması.  Əməliyyat zamanı itirilən qanı rezervuarda saxlamaq.

    Keywords: Ürək-ağciyər maşını, roller nasos, sentrifuqa nasos, oksigenerator, rezervuar

  44. RƏQƏMSALLAŞMA ŞƏRAITINDƏ MALIYYƏ XIDMƏTLƏRININ MÜASIR DURUMU

    Authors: Bayraməli Qurbanov, Eşqin İsayev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-421

    Year: 2023 Pages: 421-431

    Show abstract

    Abstract: Maliyyə sektorunun rəqəmsallaşması müasir dünya iqtisadiyyatının inkişafının ayrılmaz xüsusiyyətidir. Maliyyə bazarı subyektlərinin uğurlu və rəqabətqabiliyyətli olması üçün qabaqcıl texnologiyaların tətbiqi sahəsində qlobal tendensiyaları izləmək və “rəqəmsal” olmaq lazımdır. Bu vəzifənin yerinə yetirilməsi müasir dünyanın çağırışlarına cavab vermək üçün ənənəvi biznes modellərinin transformasiyasını müəyyən edir. Kredit təşkilatları, sığorta şirkətləri və digər institusional investorlar rəqəmsal texnologiyaların təsiri altında fəaliyyətlərini təkmilləşdirməkdə mühüm dəyişikliklər edirlər. Maliyyə sektorunun rəqəmsallaşdırılmasında müasir cəmiyyətin inkişafında təkamül mərhələsinə nəzər yetirilməsi vacib problemdir. Eyni zamanda vurğulanmalıdır ki, bu prosesin əsasını maliyyə texnologiyaları sənayesinin nailiyyətlərinin maliyyə münasibətlərinə fəal şəkildə daxil edilməsi təşkil edir. Bu cəhətdən məqalədə rəqəmsallaşma şəraitində maliyyə xidmətlərinin mövcud vəziyyətinin təhlili və qiymətləndirilməsi aparılmışdır. Rəqəmsal maliyyə xidmətlərinin icra edilməsində bank və siğorta şirkətlərinin fəaliyyəti tədqiqata cəlb edilmişdir. Ümumilikdə götürsək, rəqəmsal ödənişlər, rəqəmsal kreditləşmə və rəqəmsal pul köçürmələri son illərdə artmışdır. Rəqəmsal ödənişlər rəqəmsal kanallar vasitəsilə həyata keçirilən nağdsız əməliyyatlardır. Bunlara rəqəmsal ticarət və mobil satış nöqtəsi (POS) ödənişləri daxildir.

    Keywords: qiymətli kağızlar bazarı, rəqəmsal maliyyə, bank, elektron ticarət, sığorta

  45. AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASINDA İXRAC POTENSİALININ VƏ XARİCİ İQTİSADİ ƏLAQƏLƏRİNİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ

    Authors: Ceyhun Talıbov, İlkin Əlizadə

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-432

    Year: 2023 Pages: 432-446

    Show abstract

    Abstract: Məqalə Azərbaycanda ixrac potensialının qiymətləndirilməsinə həsr olunmuşdur. İxrac potensialının artırılmasına yönəlmiş milli iqtisadiyyatın inkişafı strategiyasının istiqamətləri sırasında neft-qaz sənayesi, kimya sənayesi, kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalı və emalı, ağır sənaye və maşınqayırmanın inkişafı, turizmin və turizm sənayesinin inkişafı, habelə logistika və ticarətin inkişafı, kiçik məişət avadanlıqlarının ixracının inkişafını qeyd etmək olar. Buna görə də tədqiqatda kiçik məişət avadanlıqlarının ixrac potensialı, dövlətin xarici iqtisadi əlaqələri tədqiq edilmişdir. Eyni zamanda, məqalədən Azərbaycanda ixrac potensialının inkişafının əsas xüsusiyyətləri, Azərbaycanda kiçik məişət texnikasının ixrac potensialının formalaşmasına təsir edən amillər, ixrac potensialı səviyyəsinin inkişafının idarə edilməsi alətləri, Azərbaycanda kiçik məişət texnikası ixracı sənayesində meydana çıxan bir sıra problemlər, 2012-2019-ci illər üçün ölkədə xarici ticarət dövriyyəsinin əsas göstəriciləri, 2010-2017-ci illər üzrə xarici ticarət əməliyyatlarının coğrafiyası haqqında məlumat verilmişdir. İxrac potensialının tənzimlənməsi prosesində gələcəkdə MDB ölkələrlə ticarət-iqtisadi əlaqələrə böyük diqqət yetirilməlidir. Azərbaycan Respublikasının xarici ticarət əlaqələrinin coğrafi və regional strukturunun özünəməxsus xüsusiyyətləri vardır. Əgər bir sıra Qərbi Avropa ölkələri neft amilinə görə ixracda əhəmiyyətli yer tutursa, Azərbaycan neftinin alıcılarıdır, MDB ölkələri, o cümlədən Rusiya iqtisadiyyatın tarixi bir-birinə bağlılığına, qonşuluğuna, geniş nəqliyyat infrastrukturunun mövcudluğuna, məhsul standartlarına uyğunluğuna, bazarda qarşılıqlı əlaqənin dərinləşməsinə və bu qəbildən olan digər amillərə görə strateji ticarət tərəfdaşıdır.

    Keywords: kiçik məişət avadanlıqları, nəzarət, xarici ticarət, internet texnologiyası, ixrac

  46. KOMMERSİYA BANKLARI QİYMƏTLİ KAĞIZLAR BAZARINDA XİDMƏT GÖSTƏRƏN MALİYYƏ VASİTƏÇİLƏRİ KİMİ

    Authors: Elnur Sadıqov, Ramin Bayramlı

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-447

    Year: 2023 Pages: 447-462

    Show abstract

    Abstract: Bütün ölkələrdə kommersiya banklarının qiymətli kağızlarla əməliyyatlardan və investisiya fəaliyyətlərindən əldə etdikləri gəlirlər mənfəətin əldə edilməsində getdikcə daha mühüm rol oynayır. Kommersiya banklarının qiymətli kağızlar bazarında iştirak formalarının genişlənməsi və şaxələndirilməsi öz ətrafında nisbətən müstəqil struktur bölmələri - investisiya fondları, broker firmaları, trast şirkətləri, məsləhətçi firmalar və s. cəmləşərək kommersiya banklarının rəhbərlik etdiyi iri maliyyə-bank qruplarının təşkilinə səbəb olur. Banklar institusional investorların təsisçiləri, yəni fəaliyyətlərinin xarakterinə görə daimi və əhəmiyyətli pul vəsaitlərinə malik olan və onları investisiya qiymətli kağızları portfelinə investisiya edə bilən təşkilatlar ola bilər. Bunlara ilk növbədə müqaviləli əmanət qurumları (sığorta şirkətləri, qeyri-dövlət pensiya fondları), həmçinin xeyriyyə və digər xüsusi təyinatlı fondlar daxildir. Kommersiya bankları qiymətli kağızlar bazarında xidmət göstərən klassik maliyyə vasitəçiləridir. Maliyyə vasitəçiliyi maliyyə bazarında kapital tədarükçüləri və istehlakçılarının qarşılıqlı əlaqəsini təmin etmək, habelə onlara xidmət göstərmək üçün fəaliyyət kimi tanınır. Müasir bank təkcə əmanətlərə vəsait cəlb edən və kredit kimi resurslardan istifadə edən təşkilat deyil, həm də bank və fond bazarının universal institutudur. Bunları nəzərə alaraq, məqalə kommersiya banklarının maliyyə bazarlarındakı əməliyyatlarının təhlilinə həsr olunmuşdur. Burada kommersiya banklarının maliyyə bazarlarındakı əməliyyatlarının müasir vəziyyəti öyrənilir, onların vasitəçilik əməliyyatları, fond bazarlarında əməliyyat xüsusiyyətləri təhlil olunur, o cümlədən qiymətli kağızların alqı-satqısı zamanı kommersiya banklarının riskləri və onların idarə olunması prosesi tədqiqat predmetinə çevrilir.

    Keywords: maliyyə bazarı, vasitəçilik əməliyyatları, qiymətli kağızlar, risklər, bank

  47. RELATIONSHIP AND BENEFITS BETWEEN MARKETING STRATEGIES AND CONSUMER BEHAVIOR

    Authors: Sevinj Amirova, Ramin Alibayli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-463

    Year: 2023 Pages: 462-477

    Show abstract

    Abstract: In modern society, consumer behavior is understood as a field of knowledge that studies the decision-making process of consumers, and the factors that determine it. Today, thanks to the competition that has reigned in the market, manufacturers are becoming interested in studying the mechanisms of consumer behavior and in the possibilities of using these mechanisms to achieve goals. The ability of enterprises to function and develop in the environment of potential competitors and the constant impact of various factors of the internal and external environment largely depends on the ability to withstand the consequences of influence, primarily from external factors of business entities. The strategic activity of an enterprise can be successful if it is based on the conceptual principles of marketing. The strategic marketing activity of enterprises requires a theoretical justification and is one of the most controversial in the scientific literature. Discussions take place around many areas and categories of strategic marketing, so the definition of the essence, substantiation of the principles of strategic marketing is important both from a theoretical and practical point of view. The implementation of the principle of basing on strategic marketing analysis requires the creation of an appropriate system of strategic analysis. At the same time, the concept of a marketing strategy abandons the strict annual planning regulation and requires the creation of a more mobile cyclical system for collecting, analyzing information and making strategic decisions. The concepts, models and methodology of strategic analysis help to obtain and analyze information to solve strategic problems, offer the development of appropriate alternative marketing strategies for an enterprise based on a study of market opportunities and threats. The principle of active, offensive strategic activity of an enterprise suggests that an enterprise should not only explore the market environment and adapt to its conditions, not only respond to events in the external marketing environment, but also actively influence the events of the environment. The end customer, who is also the consumer, should always be the central link of business. It does not matter what product a company produces and what services company provides. The client "votes with money", making a decision in company’s favor, and company just have to know who this person is, why he needs their product, how he will use it and how exactly he will make a purchase decision. Every customer goes through a "customer journey" with a company. Companies’ task is to make sure that this path corresponds to the usual consumer behavior. If a company is constantly studying the behavior of their customers, then they have a better understanding of what customers are interested in, what their motives, goals and problems are. Here are the benefits of studying consumer behavoiur for companies: 1. Companies will be able to accurately identify needs, present all the benefits of purchasing a product, make an offer that is "difficult to refuse" and conclude a deal, both directly and through a chain of resellers or partners. 2. Marketing promotion becomes targeted, and therefore effective. Companies will be able to identify where customers are used to consuming content and look for solutions to their problems. Companies begin to build communication in the channels familiar to the client on the basis of the identified interests of the target audience, the development of its needs, the creation of a sense of urgency and the demonstration of the benefits of using the product. 3. The consumer has no problem buying something. The market is "littered" with offers. Rather, the client has a problem making the right choice. And if companies can help him make this choice in the most convenient and understandable way for him, then the opportunity to grow from this consumer a real brand evangelist. Understanding consumer behavior allows companies to determine the main selection criteria and optimally position the product in relation to competitors. The results of the questionnaire were analyzed in the article. This survey contains questions about marketing strategies and consumer behavior. In the survey, the demographic distribution of the respondents, the age limit of the participants, the level of education of the respondents, and the field of work of the participants were taken into account. "What factors do you consider when shopping?", "Have you ever purchased a product or service after seeing an online ad?", "How often do you make an impulse purchase?", "Purchase based on a limited time offer or discount -have you shopped?", "Do you think marketing strategies influence your purchase decisions?", "How important is customer service when making a purchase decision?", "How likely are you to recommend a product or service to a friend after a positive experience with it?", "Purchase decision How important is brand loyalty to you when giving?", "Have you ever bought a product or service because of a social media influencer's recommendation?", the relationship between marketing strategy and consumer behavior was determined.

    Keywords: strategic marketing, consumer behavior, benefits, social media, purchase decision

  48. KVADROKOPTER TIPLI PILOTSUZ UÇUŞ APARATININ MƏSAFƏDƏN IDARƏOLUNMA SISTEMININ IŞLƏNILMƏSI

    Authors: Rəşad Şükürlü, Fəxrəddin Ağayev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-478

    Year: 2023 Pages: 478-483

    Show abstract

    Abstract: Məqalə üzrə ilkin model üçün ən yaxşı dizayna malik kvadrokopter tipli pilotsuz uçuş aparatının seçilməsi, 2,4 Ghz tezlik diapazonunda işləyən dron idarəetmə modulunun alınması və qoşulması, təsir edən aerodinamik qüvvələrin təhlili ətraflı təsvir edilmişdir. kvadrokopter, kvadrokopter və dron idarəetmə modulunun tikintisi. Xüsusilə, biz Tinycad proqramından istifadə edərək layihənin ümumi blok diaqramını yaratdıq və nümayiş etdirdik. Pilotsuz təyyarələr mövcud aviasiya sisteminə təhlükəsiz və uyğun şəkildə inteqrasiya edilməlidir və bu inteqrasiya Avropada rəqabətədavamlı və yaradıcı dron biznesini təşviq etməlidir ki, bu da xüsusilə KOM-lar üçün məşğulluq və iqtisadi artım yaradır. Təklif olunan tənzimləyici baza cəmiyyət üçün məqbul olan təhlükəsizlik və ətraf mühitin mühafizəsi dərəcəsini müəyyən etməklə yeni sənayenin inkişafı, innovasiyaları və yetkinləşməsi üçün kifayət qədər sərbəstliyə imkan verməlidir. Nəticə olaraq, məşq mütənasib, mütərəqqi, riskə əsaslanan və sadəcə olaraq pilotlu uçuş üçün müəyyən edilmiş standartı təkrarlamaqdansa, sənaye standartları ilə dəstəklənəcək məqsədləri ifadə edən sistemin qurulmasını nəzərdə tutur.

    Keywords: Pua, Gps, Multikopter, Kvadrokopter, Aerodinamika, Radioidarəetmə

  49. ŞƏRQI ZƏNGƏZUR IQTISADI RAYONUNDA KIÇIK VƏ ORTA BIZNES SUBYEKTLƏRININ MALIYYƏLƏŞDIRMƏ MƏNBƏLƏRI TƏHLILI

    Authors: Məhəmməd Əliyev, Tahir Quliyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-484

    Year: 2023 Pages: 484-495

    Show abstract

    Abstract: Otuz ilə yaxın müddət ərzində işğal altında saxlanılan və bütün infrastrukturu dağıdılan, təbii resursları talanan digər ərazilər kimi Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonuna daxil olan ərazilərin də bərpası və inkişaf etdirilməsi hazırda Azərbaycanın milli iqtisadiyyatının qarşısında duran əsas vəzifələrdən biridir. Kiçik və Orta Biznes subyektlərinin dünyanın aparıcı ölkələrində sürətli sosial-iqtisadi inkişaf, əhali məşğulluğunun təmin edilməsi və bütövlükdə rifah üçün aparıcı rol oynadığı nəzərə alınarsa gözləmək olar ki, Zəngilan, Qubadlı, Cəbrayıl, Laçın və Kəlbəcər rayonlarının inzibati ərazisini əhatə edən Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonunda da iqtisadiyyatın bərpası və keçmiş məcburi köçkünlərin bu ərazilərdə yenidən məskunlaşdırılması, onların məşğulluğunun təmin edilməsi üçün KOB subyektlərinə xüsusi yer veriləcək. Lakin istənilən digər iqtisadi rayonlarda olduğu kimi Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonunda da KOB subyektlərinin təşkili üçün regionun xüsusiyyətləri, iqlim şəraiti, təbii sərvətləri, coğrafi mövqeyi, bazar imkanları, infrastruktur potensialı və digər amillər nəzərə alınmalıdır. Məqalədə Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonunda KOS subyektlərinin maliyyə mənbələri barədə təhlil aparılmış, xarici investorların bu işə cəlb edilməsi məsələsinə aydınlıq gətirilmişdir. Tədqiqatda Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonunda KOS subyektlərinin maliyyələşmə mənbələri qismində güzəştli dövlət dəstəyi mexanizmləri, xarici kapitalın Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonunda KOS subyektlərinin maliyyə resursları ilə təmin edilməsindəki rolu haqqında məlumat verilmişdir.

    Keywords: maliyyələşdirmə mənbələri, xarici investorlar, biznes subyektləri, kredit, dövlət dəstəyi

  50. BÜDCƏ XƏRCLƏRININ IDARƏ EDILMƏSININ ELEMENTI KIMI DÖVLƏT MALIYYƏ NƏZARƏTININ XÜSUSIYYƏTLƏRI VƏ TƏHLILI

    Authors: Zöhrab Paşayev, Tural Rüstəmov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-496

    Year: 2023 Pages: 496-512

    Show abstract

    Abstract: Proqram-məqsədli idarəetmə sistemində dövlət maliyyə nəzarətinin xüsusi rolu nəzarətin məqsəd proqramların icrası üçün büdcə xərclərinin həcminin planlaşdırılması və tənzimlənməsi ilə sıx əlaqəli olması ilə bağlıdır. Tənzimləmə yalnız xərclərin planlaşdırılması və birbaşa həyata keçirilməsi mərhələsindəki nəzarətin nəticələrinə əsasən mümkündür. Məqsədli proqram həyata keçirildikdən sonra xərclərin tənzimlənməsi aktuallığını itirir, proqram-məqsədli idarəetmənin fəaliyyəti başa çatır, inzibati və cinayət hüququ normalarının fəaliyyətinə başlanır. Proqram-məqsədli idarəetmə çərçivəsində büdcə xərclərinin səmərəliliyinin vurğulanması proqramların formalaşması mərhələsində dövlət siyasətinin zəruri nəticələri müəyyənləşdirildikdə, sonra isə maliyyə mənbələrinin onlara çatmaq üçün necə paylanacağı müəyyənləşdirildikdə özünü göstərir. Planlaşdırmaya bu cür yanaşma proqram büdcəsi xərclərinə dövlət maliyyə nəzarətini həyata keçirərkən büdcə vəsaitlərinin istifadəsinin məqsədyönlü xarakterini deyil, həm də onların xərclənməsinin nəticələrini qiymətləndirməyə imkan verir. Məqalədə büdcə xərclərinin proqram-məqsədli idarə edilməsinin elementi kimi dövlət maliyyə nəzarətinin xüsusiyyətləri araşdırılmış, Azərbaycanda xərclərin idarə edilməsində dövlət maliyyə nəzarətinin fəaliyyəti təhlil edilmişdir. Azərbaycanda dövlət maliyyə nəzarəti sisteminin təkmilləşdirilməsi ölkənin dövlət maliyyə resurslarından məqsədyönlü və səmərəli istifadəyə, eləcə də maliyyə axınlarının göndəricidən ünvana doğru hərəkətinə imkan verəcəkdir. Vəsaitlərin qanun pozuntusu ilə istifadə olunma ehtimalı azalacaq və bu vəsaitlərin təyinatı üzrə istifadə olunacağına inam yaranacaqdır.

    Keywords: məqsədli proqramlar, idarəetmə, dövlət büdcəsi, informasiya, nəzarət

  51. İŞĞALDAN AZAD EDİLMİŞ ƏRAZİLƏRDƏ KAPİTAL QOYULUŞLARININ SİNTETİK VƏ ANALİTİK UÇOTUNUN TƏŞKİLİ MƏSƏLƏSİ

    Authors: Amaliya Hacıyeva, Turhan Kərimov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-513

    Year: 2023 Pages: 513-526

    Show abstract

    Abstract: İnvestisiya, gələcəkdə daha çox şey əldə edə bilmək üçün sabah üçün pul ayırmaqdır. İnvestisiyaların bir hissəsi istehlak mallarıdır, onlar ehtiyata qoyulur. İnvestisiyalar dəyərin hərəkətini əks etdirən bir proses və iqtisadi kateqoriya kimi - əsas fondlara qoyulan dəyərin hərəkəti ilə əlaqəli iqtisadi münasibətlər kimi qəbul edilir. Lakin istehsalın genişləndirilməsinə (binaların, maşın və qurğuların alınması) yönəldilən resurslar investisiyanın başqa bir hissəsidir. Müəssisələrin inkişafının əsas vəzifəsi və əsası kapital qoyuluşu şəklində həyata keçirilən real investisiyalardır. Kapital qoyuluşları yeni müəssisələrin inşası və mövcud müəssisələrin yenidən qurulması, kapitalın zəruri elementlərinin alınması və yaradılan imkanlardan istifadə imkanlarının təmin edilməsi yolu ilə əsas kapitalın inkişafı üçün xərclərdir. Kapital qoyuluşları ölkədə təkcə kəmiyyət göstəriciləri baxımından deyil, həm də keyfiyyətin yaxşılaşdırılması baxımından genişləndirilmiş çoxalmanın tətbiqi üçün əsas şərtdir, çünki onların sayəsində mövcud müəssisələrin əsas kapitalının daim yenilənməsi təmin olunur. Bundan əlavə, kapital qoyuluşları sosial istehsalın strukturunun yaxşılaşdırılmasına, iqtisadiyyatda tarazlığın qorunmasına kömək edir və milli iqtisadiyyatın bütün sahələrinin inkişafı üçün zəruri xammal bazası yaradır Müəyyən bir investisiya prosesinin uçotunun birbaşa təşkili müəssisənin kapital qoyuluşlarının növündən, həmçinin tikinti və quraşdırma işlərinin aparılmasından asılıdır. Bununla əlaqədar, bu sahələr kontekstində investisiyaların sintetik uçotunun əsas müddəalarını məqalədə təsvir edəcəyik. Kapital qoyuluşlarının uçotunun mürəkkəbliyini nəzərə alaraq, onun analitik aspektinin təşkili vəzifəsi son dərəcə vacibdir. İAEƏ-də tikinti-quraşdırma işlərinin aparılması metodundan asılı olaraq əsaslı şəkildə fərqli olan kapital xərclərinin nomenklaturası və xarakteri mühasibat məlumatlarının aydınlığını, çəkilən xərclərə nəzarəti və istismara verilmiş obyektlərin inventar dəyərinin müəyyənləşdirilməsinin etibarlılığını müəyyənləşdirir.

    Keywords: investisiya, kapital qoyuluşu, tikinti, xərclər, uçot

  52. GÜZƏŞTLƏR VƏ AZADOLMALAR VERGILƏRIN OPTIMALLAŞDIRILMASI VASITƏSI KIMI

    Authors: Yaşar Kəlbiyev, Aysel Həsənova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-527

    Year: 2023 Pages: 527-534

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə vergi öhdəliklərinin optimallaşdırılması metodlarının təkmilləşdirilməsi istiqamətində vergilərin optimallaşdırılması vasitəsi kimi güzəştlər və azadolmalardan bəhs edilib. Mövcud vergi qanunvericiliyində nəzərdə tutulmuş güzəştlərin maksimum diapazonunun düzgün tətbiqinin vergilərin optimallaşdırılması üçün ən effektiv vasitələrdən biri olması nəzərə çatdırılıb. Göstərilib ki, vergi güzəştləri – vergitutma obyekti mövcud olduğu halda vergi qanunvericiliyi ilə nəzərdə tutulmuş vergidən tam və ya qismən azad edilmə, habelə vergi ödəyicisi üçün vergi yükünün digər formada yüngülləşdirilməsi deməkdir. Vergi güzəştləri istənilən verginin ən mühüm elementidir və müstəsna səciyyəlidir. Vergi güzəştlərinin 4 növü qeyd edilib və onlara dair ətraflı məlumat verilib. Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsinə istinad edilməklə vergitutma və vergi öhdəliklərinə aydınlıq gətirilib. Sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olan fiziki şəxslərə məxsus bağçılıq alətləri, xalq musiqi alətləri, oyuncaqlar, suvenirlər, keramika məmulatlarının bədii emalı, ağac materiallarından məişət alətlərinin hazırlanması kimi sənətkarlıq emalatxanalarından və ya həmin emalatxanaların yerləşdiyi binaların bir qismindən əmlak vergisinin tutulmadığı öz əksini tapıb. Yekun hissədə göstərilmişdir ki, iqtisadi cəhətdən əsaslandırılmış güzəştlər sistemi vasitəsilə həyata keçirilən vergi tənzimlənməsi yeni və rəqabətqabiliyyətli məhsulların istehsalında, texnoloji proseslərin modernləşdirilməsində maliyyə itkilərini kompensasiya edən, kiçik və orta istehsal biznesinin əsaslarını möhkəmləndirən strateji fəaliyyətin bir-birindən asılı olan vergi üstünlükləri toplusunu təmin edir. Həmçinin vurğulanmışdır ki, vergi tənzimlənməsi metodlarının işlənib hazırlanması zamanı onların sosial nəticələrinin nəzərə alınması mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

    Keywords: vergi, vergi öhdəliyi, güzəşt, azadolma, vergitutma

  53. AZƏRBAYCANDA MHBS-NİN TƏTBİQİ PROBLEMLƏRİ

    Authors: Nəzakət Musayeva, İlqar Əliyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-535

    Year: 2023 Pages: 535-544

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə mühasibat uçotu sahəsində davamlı islahatların təhlil metodikası məsələsinə diqqət yetirilmişdir. Qloballaşmanın iqtisadiyyata təsiri mühasibat uçotu və maliyyə hesabatları sahəsində təcrübə vəhdətinə keçid zərurətini ortaya qoymuşdur.Müəssisələr yerli düşüncəni dayandırıb regional, milli və beynəlxalq səviyyədə fəaliyyət göstərməyə başlayanda ənənəvi mühasibat anlayışı ya qeyri-kafi olur, ya da təcrübədəki fərqlər çaşqınlıq yaradır.mövcud standartların standartlaşdırılması və uyğunlaşdırılması ön plana çıxmışdır.Beynəlxalq aləmdə maliyyə hesabatlarının düzgün və real məlumatları əks etdirən şəkildə həyata keçirilməsi üçün standartlaşdırma maliyyə hesabatlarında əhəmiyyət qazanmışdır ki, mühasibat uçotu hazırda praktikada mövcud olan mühasibat uçotu prinsiplərindən çox kənara çıxmadan öz funksiyalarını tam yerinə yetirə bilir. Xüsusilə ABŞ və Aİ-də Beynəlxalq Maliyyə Hesabatı Standartları ilə bağlı araşdırmalar bu mövzuda digər ölkələrin tədqiqatlarına istiqamət vermiş və bu tədqiqatlar bütün dünyada qəbul edilmişdir. Nəticədə iki MHBS dəsti ön plana çıxdı.Bunlar; Aİ-də istifadə olunan Beynəlxalq Maliyyə Hesabatları Standartları (BMHS) və ABŞ-da ABŞ-da Ümumi Qəbul Edilmiş Mühasibat Uçotu Prinsipləri (US-GAAP). Əksəriyyəti dövlətin rəhbərliyi altında mühasibat uçotu praktikasında vahidliyi təmin etmək üçün müxtəlif addımlar atılmışdır.Qanunvericilikdəki müxtəlif təriflər və tələblər təsərrüfat subyektlərinin maliyyə hesabatlarını müxtəlif prinsiplər əsasında tərtib etməsinin tətbiqi vəhdətinin təmin edilməsi baxımından mənfi nəticələr ortaya qoyur. Maliyyə hesabatları MU subyektinin ümumi bölmə, fıliallarının və nümayəndəliklərinin yerləşdiyi məkandan asılı olmayaraq, maliyyə-təsərrüfat fəaliyyətini tam əhatə etməlidir.

    Keywords: MHBS, tətbiqi problemləri, Azərbaycanda tətbiqi, mühasibat uçotu

  54. POSTPANDEMİYA DÖVRÜNDƏ BANKLARIN FƏALİYYƏTİ

    Authors: Elnur Sadıqov, Elçin Bayramov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-545

    Year: 2023 Pages: 545-555

    Show abstract

    Abstract: Bank əmanət qəbul edən, müxtəlif kredit əməliyyatlarında bu əmanətlərdən ən səmərəli şəkildə istifadə etməyi qarşısına məqsəd qoyan və ya bir sözlə, fəaliyyətinin əsas predmeti kredit götürmək və ya kredit verməkdən ibarət olan iqtisadi qurum kimi müəyyən edilir. Banklar pula qənaət edən və gəlir əldə etmək üçün öz adlarına investisiya qoyan əsas kredit təşkilatlarıdır.Pul bazarlarının əsas vasitəçisi kommersiya banklarıdır. Banklar əmanətçilərdən və şirkətlərdən toplanan kommersiya depozitləri əsasında qısamüddətli kreditlər verir. Bankların əsas funksiyası iqtisadiyyatdakı əmanətləri minimum xərclə ehtiyacı olanlara köçürməkdən ibarətdir. Banklar əmanətçilərdən və ya digər əmanət sahiblərindən topladıqları vəsaitləri diskontlaşdırma, kreditləşdirmə və digər maliyyə əməliyyatlarında öz hesabları üçün istifadə etməyi davamlı fəaliyyətinə çevirmiş maliyyə institutlarıdır. Maliyyə resurslarına güclü tələbat və maliyyə axınlarının Azərbaycanın inkişaf edən iqtisadiyyatı daxilində bölüşdürülməsini nəzərə alaraq, bankların daha çox cəlb edilməsinə ehtiyac vardır. Eyni zamanda, bankların ölkə iqtisadiyyatında mövcudluq səviyyəsi 20%-dən aşağı olması, fəaliyyət göstərən bankların sayının artırılmasını zəruri edir. Azərbaycan banklarında kapitallaşma səviyyəsinin aşağı olması məsələsinin həlli, bank sisteminin ölkənin iqtisadi tələblərinə uyğunlaşdırılmasını sürətləndirmək üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Məqalədə bank sisteminin mövcud vəziyyəti və fəaliyyət xüsusiyyətlərindən bəhs edilmiş, postpandemiya dövründə bankların əsas inkişaf meyilləri nəzərdən keçirilmişdir. 2021-ci ilin göstəricilərinə əsasən Azərbaycanda bankların nizamnamə kapitalına görə renkinqi, 2022-ci il üzrə bank sektoruna qoyulan kapital həcmi, kredit portfelinin sahələr üzrə strukturu, 2021-2022-ci illər üzrə kredit qoyuluşunun dinamikası cədvəl və diaqramların vasitəsilə təhlil edilmişdir.

    Keywords: bank sistemi, iqtisadiyyat, kredit, fiziki şəxslər, kapital həcmi

  55. QARABAĞIN İNKİŞAFININ ÖLKƏ İQTİSADİYYATINA QAZANDIRACAĞI ÜSTÜNLÜKLƏR

    Authors: Aygün Ələsgərova, Arif Daşdəmirzadə

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-556

    Year: 2023 Pages: 556-564

    Show abstract

    Abstract: Azərbaycanın işğaldan azad olunmuş ərazilərində kənd təsərrüfatının bərpası və inkişafı istiqamətləri üzrə müxtəlif işlər həyata keçirilir. 2022-2025-ci illər üçün xərclərin əsas prioritetlərindən biri müharibənin nəticələrinin aradan qaldırılması, işğaldan azad olunmuş ərazilərin bərpası, yenidənqurması və ölkə iqtisadiyyatına reinteqrasiyası olacaq. Məqalədə Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bölgələrinin iqtisadi potensialının qiymətləndirilməsi aparılmış, Qarabağın inkişafının ölkə iqtisadiyyatına təsiri, 2021-ci ildə Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarının əsas sosial-iqtisadi göstəriciləri təhlil edilmiş, Qarabağın Azərbaycan iqtisadiyyatına qazandıracağı üstünlüklər qeyd edilmiş, Qarabağ bölgəsi ekoturizm nümunəsində turizm destinasiyası olaraq dəyərləndirilmişdir. Tədqiqatda Qarabağ bölgəsinin potensial imkanlarının mağara turizmi, dağ turizmi, aqroturizm, trekking, botanika turizmi kimi ekoturizm fəaliyyətlərini həyata keçirməyə şərait yaratması haqqında məlumat verilmişdir.

    Keywords: işğaldan azad olunmuş ərazilər, ekoturizm, iqtisadi potensial, təbii sərvətlər, ekologiya

  56. ŞƏRQİ ZƏNGƏZUR BÖLGƏSİNİN İQTİSADİ İNKİŞAFININ MÜASİR DURUMUNUN TƏHLİLİ

    Authors: Vüqar Nəsibov, Çingiz Nağıyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-565

    Year: 2023 Pages: 565-581

    Show abstract

    Abstract: Şərqi Zəngəzur bölgəsi mədəni və iqtisadi təsirlərin qarışığı ilə uzun və çoxşaxəli tarixə malikdir. Son illər bölgədə mühüm dəyişikliklər baş verib, yeni sənaye sahələrinin inkişafı və mövcud sahələrin genişləndirilməsi ilə bağlı işlər görülmüşdür. Məqalədə biz Şərqi Zəngəzur bölgəsinin cari iqtisadi inkişaf vəziyyətini qiymətləndirərək, əsas sənayelər və tendensiyalar, eləcə də bölgənin üzləşdiyi çağırışlar və imkanlara diqqət yetirmişik. Şərqi Zəngəzur bölgəsində iqtisadi inkişafın əsas hərəkətverici qüvvələrindən olan emal sənayesi, kənd təsərrüfatı, turizm, istehsal sənayesinin vəziyyəti təhlil edilmiş, Şərqi Zəngəzur bölgəsinin qarşısında duran əsas problemlərə, Şərqi Zəngəzur bölgəsində cari iqtisadi inkişaf vəziyyətinə təsir edən amillərə, Şərqi Zəngəzur bölgəsinin potensial və məqsədyönlü siyasət variantlarına aydınlıq gətirilmişdir. Eyni zamanda məqalədə biz investisiyaların Şərqi Zəngəzur bölgəsinin inkişafına töhfə verdiyi müxtəlif yolları, o cümlədən qoyulmuş sərmayələrin növlərini, onların cəmləşdiyi sektorları və onların təsirini araşdırmışıq. Zəngəzur bölgəsinə sərmayə qoyuluşunun əsas amillərindən biri bu ərazidə tapılan təbii ehtiyatların bolluğudur. Regionda mis, molibden və qızıl da daxil olmaqla, dünyanın müxtəlif ölkələrindən mədən şirkətlərinin diqqətini cəlb edən bir sıra mühüm faydalı qazıntılar var. Mədən sektoruna investisiyalar regionun inkişafında böyük rol oynayır, yerli sakinlər üçün iş yerləri və iqtisadi imkanlar təmin etməklə yanaşı, Azərbaycan iqtisadiyyatının ümumi artımına töhfə verə bilər. Şərqi Zəngəzur bölgəsinə investisiya cəlb edən digər mühüm amil hökumətin iqtisadi inkişafa sadiqliyi və xarici investorlara dəstəyidir. Hökumət əlverişli biznes mühiti yaratmaq və investisiyaları təşviq etmək üçün nəzərdə tutulmuş bir sıra siyasət və təşəbbüslər, o cümlədən vergi güzəştləri, tənzimləyici islahatlar və infrastrukturun təkmilləşdirilməsini həyata keçirir. Bu səylər həm yerli, həm də xarici investorları regiona cəlb edərək daha cəlbedici investisiya istiqamətinin yaradılmasına kömək edəcək.

    Keywords: investisiya, kənd təsərrüfatı, sənaye, kiçik və orta sahibkarlıq, potensial siyasət

  57. ŞƏRQİ ZƏNGƏZUR İQTİSADİ RAYONUNDA MƏŞĞULLUĞUN TƏMİN EDİLMƏSİNDƏ DÖVLƏT SİYASƏTİNİN TƏHLİLİ

    Authors: Aytən Hüseynli, Nadir Ələkbərov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-582

    Year: 2023 Pages: 582-592

    Show abstract

    Abstract: Respublikamızda dövlətin sosial-iqtisadi siyasətinin prioritet istiqamətlərindən birini də əmək bazarının tənzimlənməsi, ölkə əhalisinin tam və əlverişli məşğulluğunun təmin olunması təşkil edir. Müasir dünyada hər bir ölkənin sosial-iqtisadi siyasətinin ən mühüm məqsədlərindən biri tam məşğulluğun təmin olunmasıdır. Çünki insan resurslarından səmərəli istifadə ölkənin iqtisadi inkişafında başlıca rol oynayır. Eyni zamanda məşğulluq ölkə əhalisinin həyat fəaliyyətinin və maddi rifahının əsasını təşkil edir. Məqalədə dövlətin Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonunda məşğulluğu təmin etmə alətləri, dövlət siyasəti, məşğulluğun tənzimləməsi yolları, iqtisadi rayonda əhalinin əsas məşğulluğunu təşkil edən sahələr, gələcəkdə potensial inkişaf istiqamətləri barədə məlumat verilmişdir. Tədqiqatda statistik məlumatlara və ölkə başçısı tərəfindən məşğulluğun təmin edilməsi, işsizliyin minimuma endiriliməsi istiqamətində təsdiqlənən sərəncamlar, fərmanlar, strategiyalar analiz edilmişdir. Gələcək dövr üçün proqnozlar verilmiş, potensial inkişaf sahələri bəlirlənmişdir.

    Keywords: dövlət siyasəti, məşğulluq, işsiz əhali, əmək bazarı, ağıllı şəhər

  58. RƏQƏMSAL PROSESLƏRDƏ İTKİLƏRİN MÜƏYYƏN EDİLMƏSİ VƏ ARADAN QALDIRILMASI

    Authors: Kəmalə İsmayılova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei29062023-141

    Year: 2023 Pages: -

    Show abstract

    Abstract: Bu məqalə rəqəmsal proseslərdə itkilər anlayışını araşdırır və bu itkilərin müxtəlif proseslərdə və təşkilatlarda necə təzahür edə biləcəyinə dair nümunələr təqdim edir. Daşınma, inventar, hərəkət, gözləmə, həddindən artıq istehsal, həddindən artıq emal, qüsur və düzgün istifadə olunmamış istedad daxil olmaqla səkkiz növ Qənaətli istehsal itkiləri müəyyən edilmişdir. Bu itkilərin mygov.az kimi dövlət rəqəmsal xidmətlərinin göstərilməsini həyta keçirən internet portalında təqdim edilən proseslərdə necə müşahidə oluna biləcəyinə dair nümunələr verilmişdir. Məqalə səmərəliliyi artırmaq, xərcləri azaltmaq və müştəri məmnuniyyətini artırmaq üçün Qənaətli istehsal itkilərinin müəyyən edilməsinin və aradan qaldırılmasının vacibliyini vurğulayır. Lean prinsiplərinin tətbiqi prosesləri sadələşdirmək, israfı azaltmaq və resursları optimallaşdırmaq yolu kimi müzakirə olunur. Davamlı təkmilləşdirmə ehtiyacı və Qənaətli istehsal yönümlü düşüncə mədəniyyəti uzun müddət ərzində Qənaətli istehsal prinsiplərinin tətbiqinin faydalarını saxlamaq üçün bir vasitə kimi vurğulanır. Ümumilikdə, bu məqalə öz proseslərini rəqəmsallaşdırmaq, rəqəmsal proseslərində itkiləri müəyyən etmək və aradan qaldırmaq istəyən təşkilatlar üçün dəyərli mənbə rolunu oynayır, əsas məqsədi müştəri təcrübəsini təkmilləşdirmək və əməliyyat mükəmməlliyinə nail olmaqdır.

    Keywords: proseslərin idarə edilməsi, Qənaətli istehsal, proses itkiləri, rəqəmsal proseslər, rəqəmsallaşdırma