Volume 23, Issue 12 (2022)

  1. İNFORMASIYA SİSTEMLƏRİ LAYİHƏ SEÇİMİ ÜÇÜN 2-Cİ TİP QEYRİ-SƏLİS ELEMENTLƏRLƏ TOPSIS METODUNUN TƏTBİQİ

    Authors: Aygül Dadaşeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei23122022-05

    Year: 2022 Pages: 5-12

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə İnformasiya Sistemləri Layihəsinin seçimi üçün qeyri-səlis qərar qəbuletmə metodlarından olan TOPSİS metodu ikinci tip qeyri-səlis ədədlər üzərində tətbiq edilmişdir. Nəzərə alsaq ki, qrup qərarqəbuletmə zamanı qərar qəbul edən şəxslər (QQŞ) öz seçim və öncəliklərini müxtəlif alternativlərin müxtəlif meyarları üzrə ifadə edir və bu seçim onların bu meyarlar haqqındakı biliklərinə əsaslandəğına görə və bu biliklər və məlumatlar qeyri müəyyən olduğundan, onların ədədlərlə ifadəsi və layihə seçim prosesi çətinləşə bilir. Layihə seçiminin əsas məqsədi layihələrin təhlili və müxtəlif layihələrin müxtəlif xüsusiyyətlərinə görə qiymətləndirilməsidir. Bu məqalədə layihə seçimi İnformasiya Sistemləri (İS) ilə bağlıdır. 3 İS Layihəsi mövcuddur və hər bir alternativ etibarlılıq, həyata keçirmə maliyəti, məlumatların işlənməsinin səmərəliliyi, ixtisaslı kadrların mövcudluğu kimi kriteriyalara görə qiymətləndirilmişdir. Layihə seçimi zamanı qərar qəbul edən şəxslər müxtəlif müəyyən və qeyri-müəyyən amilləri nəzərə alır və bütün alternativləri təhlil edərək ən yaxşı alternativi seçirlər. Bu məqalədə 2-ci tip qeyri-səlis mühitində çoxmeyarlı qrup qərarlarının qəbulu üçün TOPSIS metodunun tətbiqi təqdim olunur. Trapezoidal 2-ci tip qeyri-səlis ədədlərlə modelləşdirilmiş qiymətləndirmə meyarları linqvistik terminləri xarakterizə edir. Bu ədədlərdə hər bir elementin öz üzvlüyü vardır ki, bu da [0,1] intervalında üzvlük funksiyası ilə təsvir edilmişdir.

    Keywords: TOPSİS, 2-ci tip qeyri-səlis qərar qəbuletmə, çoxmeyarlı qərar qəbuletmə, qrup qərar qəbuletmə

  2. 2,3,4-TRİHİDROKSİFENİLAZO 5'-SULFONAFTALİN REAGENTİ İLƏ PALLADİUM (II) İONUNUN SPEKTROFOTOMETRİK TƏYİNİ

    Authors: Esmira Həşimova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei23122022-13

    Year: 2022 Pages: 13-20

    Show abstract

    Abstract: Piroqallol əsasında sintez edilən azobirləşmələrin palladium(II) ionu ilə qarşılıqlı təsiri zamanı mühitin turşuluğundan asılı olaraq rəngli kompleks birləşmələr əmələ gətirir. Bunu nəzərə alaraq palladium (II) ionunun spektrofotometrik təyini zamanı onun rolunu müəyyən etmək üçün onların əmələ gətirdikləri binar və müxtəlif liqandlı kompleks birləşmələr fotometrik metodla tədqiq edilmişdir. Komplekslərin spektrofotometrik xarakteristikaları hesablanmışdır. Belə ki, işıqudma spektrlərinə əsasən kompleks əmələgəlmənin optimal şəraiti müəyyənləşdirilmiş, temperaturun, vaxtın, reaktivin və üçüncü komponentin qatılığının kompleksəmələgəlməyə təsiri öyrənilmişdir. Müəyyən olunmuşdur ki. müxtəlifliqandlı komplekslərin spektrofotometrik göstəriciləri eyniliqandlı komplekslərlə müqaysədə daha çoxdur. Müxtəlifliqandlı kompleksin optimal şəraiti pH-2(PdR1 – SPCl) və pH-3-ə (PdR1 – SPBr) bərabər olmuşdur. Əmələ gələn kompleks birləşmənin maksimum işıqudması 425 nm-də müşahidə olunur. pH 4-də reaktivin maksimum işıqudması isə 387 nm-dir. R1 reagenti ilə palladiumun(II) kompleksəmələgəlmə reaksiyasına səthi aktiv maddələrlə təsir göstərdikdə reaksiyalarının analitik parametrləri kəskin artması müşahidə olunmuşdur. Həssaslıq, seçicilik əhəmiyyətli dərəcədə artır və demək olar ki, Ber qanununa tabeçilik intervalının aşağı sərhəddi kifayət qədər azalır.Üçlü komplekslərin davamlığı ikili kompleksə nisbətən daha yüksək olur. Məlum olmuşdur ki, üçüncü komponentlərin təsiri ilə müxtəlifliqandlı sistemin seçiciliyi binar kompleksə nəzərən yüksəkdir.

    Keywords: piraqallol, SPBr-setilpiridinxlorid, SPCl-setilpiridinbromid, 2,3,4-trihidroksifenilazo 5'-sulfonaftalin

  3. BİRBAŞA PÜSKÜRTMƏLİ BENZİN MÜHƏRRİKLƏRİ VƏ ONLARIN PORT-YANACAQ SİSTEMLİ MÜHƏRRİKLƏRLƏ MÜQAYİSƏLİ TƏHLİLİ

    Authors: Məhəbbət Gözəlov, Fərid Dənyarov, Hikmət Əsgərov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei23122022-21

    Year: 2022 Pages: 21-30

    Show abstract

    Abstract: Benzinin birbaşa yanma kamerasına vurulması üçün nəzərdə tutulmuş dörd vuruşlu, qığılcımla alışan mühərriklərin inkişafı avtomobil sənayesinin dünya miqyasında önəmli təşəbbüslərindən biridir. Bu cür mühərriklərin əhəmiyyətli dərəcədə artırılmış yanacaq qənaəti, keçici reaksiya və soyuq işə salma zamanı karbohidrogen emissiya səviyyələri üçün termodinamik potensialı benzinin birbaşa vurulmasını nəzərdə tutan yanma sistemlərini başa düşmək, inkişaf etdirmək və optimallaşdırmaq məqsədi daşıyan çoxlu sayda tədqiqat və təkmilləşdirmə layihələrinin həyata keçirilməsinə səbəb olmuşdur. Yanacağın vurulması, püskürtmənin atomlaşdırılması və buxarlanması, yükün soyudulması, qarışığın hazırlanması və silindrdaxili havanın hərəkətinin idarə edilməsi prosesləri fəal şəkildə tədqiq edilir və bu işlər ətraflı nəzərdən keçirilir və təhlil edilir. Yüksək təzyiqli, ümumi relsli, benzin vurma sistemləri və burulğanlı atomlaşdırıcı benzin injektorları kimi yeni texnologiyalar ətraflı müzakirə olunur, çünki bu texnologiyalar kompüter idarəetmə imkanları ilə birlikdə köhnə benzin mühərriklərinin müayinəsini həyata keçirməyə imkan vermişdir. Bütün dünyada tanınmış tədqiqat, prototip və istehsal birbaşa püskürtməli mühərriklər performans, emissiya və yanacaq qənaəti üstünlükləri və əlavə inkişaf tələb edən sahələr üçün nəzərdən keçirilir. Mühərrikin sxemləri, idarəetmə diaqramları və spesifikasiyalar tərtib edilir, emissiyaya nəzarət strategiyaları təsvir edilir və müzakirə edilir. Zəif NOx katalizatorlarının gec inyeksiyalı, təbəqələşmiş yüklü benzinin birbaşa püskürtməli mühərriklərin inkişafına təsiri nəzərdən keçirilib və daha az idarəetmə mürəkkəbliyi tələb edən seçim kimi zəif yanan, homojen, birbaşa püskürməli mühərriklərin nisbi üstünlükləri təhlil edilib. Tarixi nöqteyi-nəzərdən, bu əhəmiyyətli faydalara maraq birbaşa inyeksiya, təbəqələşdirilmiş yük mühərriklərinin potensialının bir sıra mühüm araşdırmalarına təkan verdi. Dolayı püskürtməli dizel mühərriki ilə rəqabət aparan əyləc üçün xüsusi yanacaq sərfiyyatı ilə yük diapazonunun əksəriyyətində tənzimləməsiz işləmə əldə edildi. Əsas çatışmazlıq, mexaniki yanacaq vurma sisteminin məhdudiyyətləri səbəbindən gec enjeksiyon vaxtının tam yükdə belə saxlanılması idi. Bu, 20:1-dən daha zəngin hava-yanacaq nisbətləri üçün məhdud tüstülü yanma təmin etdi. Dizel yanacağının vurulması avadanlığının istifadəsi zərurəti və adekvat güc hasilatı təmin etmək üçün turbomühərrikə olan ehtiyac, dizel mühərrikininkinə oxşar qiymət və performans xüsusiyyətlərinə malik olan, lakin qismən yüklü yanmamış karbohidrogen emissiyasına malik olan mühərriklə nəticələndi. Nisbətən az hava istifadəsinin və sürət diapazonunda məhdud yanacaq vurma avadanlığının istifadəsi mühərrikin xüsusi gücünün olduqca aşağı olması demək idi. Birbaşa inyeksiya, təbəqələşdirilmiş yük mühərrikləri üzərində əvvəlki işlərdə rast gəlinən bir çox əsas məhdudiyyətlər indi artıq aradan qaldırıla bilər. Bu, xüsusilə 15 il əvvəl birbaşa inyeksiya injektorları üçün mövcud olan əhəmiyyətli nəzarət məhdudiyyətləri üçün doğrudur. Hazırda bir sıra avtomobil şirkətləri birbaşa benzin vurma mühərrikinin potensial faydalarının istehsal mühərriklərində həyata keçirilə bilmə dərəcəsini yenidən araşdırmaq üçün yeni texnologiyalar və kompüter idarəetmə strategiyalarına müraciət edirlər.

    Keywords: Yanma sistemləri, Benzin mühərrikləri, Birbaşa püskürtmə, Port-yanacaqlı püskürtmə

  4. ƏMƏYİN TƏHLÜKƏSİZLİYİ STANDARTLARININ ÜMUMİ TƏLƏBLƏRİ

    Authors: Məhəmməd Tanrıverdiyev, Rafiq Hacıyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei23122022-31

    Year: 2022 Pages: 31-41

    Show abstract

    Abstract: Əməyin mühafizəsi standartları sistemi təhlükəsiz əmək şəraitinin təmin edilməsinə, iş zamanı işçilərin həyat və sağlamlığının qorunmasına yönəlmiş təşkilati, texniki, metroloji, sanitar və gigiyenik xarakterli tələbləri, normaları və qaydaları ehtiva edən qarşılıqlı əlaqəli standartlar toplusudur. Əməyin mühafizəsi standartlarının məqsədi təhlükəsiz iş şəraitinin standartlaşdırılması sahəsində dövlətlərin əlaqələndirilmiş siyasətini həyata keçirməyə yönəlmiş bir-biri ilə əlaqəli standartlar toplusunu yaratmaqdır. Əməyin mühafizəsi aşağıdakılara yönəlməlidir: bütün peşələrdə işçilərin fiziki, əqli və sosial rifahının ən yüksək dərəcəsini artırmaq və qorumaq; işçilər arasında onların iş şəraiti ilə əlaqədar sağlamlıqdan yayınma hallarının qarşısını almaq; öz işlərində işçilərin qorunmasıç sağlamlığa mənfi təsir göstərən amillər nəticəsində yaranan risklərdən qorunmaq. Fərdi qoruyucu vasitələr bu təhlükələrin bir çoxundan qorunmağa kömək edə bilər. Əməyin mühafizəsi üzrə sanitar-gigiyenik tədbirlər əlverişli iş şəraitinin təmin edilməsi və peşə xəstəliklərinin qarşısının alınması məqsədilə işçilərin zərərli və təhlükəli istehsal amillərinə məruz qalma səviyyəsinin azaldılmasına yönəlmiş işlərin aparılmasından ibarətdir. Əməyin mühafizəsi sahəsində metroloji təminat - iş yerində təhlükəli və zərərli istehsal amillərinin parametrlərinə nəzarət etmək üçün həyata keçirilən ölçmələrin vəhdətini və tələb olunan dəqiqliyini təmin etməyə yönəlmiş təşkilati və texniki tədbirlərin, qayda və qaydaların, texniki vasitələrin məcmusudur. Əməyin mühafizəsi sahəsində metroloji təminat üzrə idarələrin əsas vəzifələri bunlardır:  Təhlükəli və zərərli istehsal amillərinin parametrlərinin ölçülməsi vəziyyətinin, fərdi qoruyucu vasitələrin keyfiyyət göstəricilərinin sistemli təhlilinin təşkili və onun əsasında bu işin təkmilləşdirilməsi üzrə tədbirlərin işlənib hazırlanması;  Təhlükəli və zərərli istehsal amillərinin parametrlərinə, fərdi mühafizə vasitələrinin keyfiyyət göstəricilərinə nəzarət etmək üçün müasir metodların və ölçü vasitələrinin yaradılması və tətbiqi üzrə işlərin təşkili;  Müəyyən edilmiş qaydada təsdiq edilmiş tapşırıqlara uyğun olaraq əməyin mühafizəsi standartlarının və digər normativ texniki sənədlərin işlənib hazırlanması və həyata keçirilməsi;  Yeni hazırlanmış və mövcud ölçmə vasitələrinin və təhlükəli və zərərli istehsal amillərinin parametrlərinin və fərdi mühafizə vasitələrinin keyfiyyət göstəricilərinin ölçülməsi üsullarının metroloji sertifikatlaşdırılmasının təşkili;  Ölçü vasitələrinin istehsalına, vəziyyətinə, istifadəsinə və təmirinə müəyyən edilmiş qaydada təsdiq edilmiş standartları ilə metrologiya tələblərinə uyğunluğuna şöbə yoxlanışının və nəzarətinin təşkili;  Əməyin mühafizəsi sahəsində metrologiya üzrə kadrların hazırlanması və ixtisasının artırılması üzrə işin təşkili. Əmək qanunvericiliyinə uyğun olaraq, hər bir işçiyə işin yerinə yetirilməsi və iş zamanı xəsarət alanlara ilk tibbi yardımın göstərilməsi, əməyin mühafizəsi üzrə brifinq, iş yerində təcrübə keçmək, əməyin mühafizəsi tələbləri üzrə bilikləri yoxlamaq üçün təhlükəsiz üsullar öyrədilməlidir. İşəgötürən bu tədbirlərin keçirilməsinə və təşkilinə görə məsuliyyət daşıyır, lakin onun bu səlahiyyətləri məsul mütəxəssislərə və ya əməyin mühafizəsi xidmətlərinə həvalə etmək imkanı var. Əməyin mühafizəsi işçilərin həyat və sağlamlığının təhlükəsizliyini təmin etmək məqsədilə işlənib hazırlanmış və həyata keçirilən tədbirlər sistemi kimi başa düşülməlidir. Beləliklə, əməyin mühafizəsinin yaxşılaşdırılması tədbirləri sadəcə bir formallıq deyil, işçilərin xəsarət alma ehtimalını və onlarda peşə xəstəliklərinin inkişafını azaltmaq üçün demək olar ki, əsas üsuldur. Eyni şey qəza, fövqəladə hallar, istehsalat qəzaları risklərinin azaldılmasına da aiddir. Bundan əlavə, iş yerlərinin müasirləşdirilməsi, yenidən təchiz edilməsi, əmək şəraitinin təhlükəsizliyinin yaxşılaşdırılması kimi tədbirlər işçilər üçün stimul və motivasiya, onların məhsuldarlığının artırılması amilidir. Bu, onu deməyə imkan verir ki, gələcəkdə əməyin mühafizəsinin, işçilərin əmək şəraitinin müasirləşdirilməsinə və yaxşılaşdırılmasına qoyulan investisiyalar nəinki öz bəhrəsini verəcək, həm də böyük gəlirlər gətirəcək.

    Keywords: Əməyin təhlükəsizliyi, sağlamlığın qorunması, təhlükəsizlik, risk

  5. YÜKSƏK PARAFİNLİ NEFTİN REOLOJİ PARAMETRLƏRİNƏ NANOTƏRKİBLİ KOMPOZİTİN TƏSİRİNİN TƏDQİQİ

    Authors: Fikrat Seyfiyev, Aysel Qasımzadə Mehparə Adıgözəlova, Fərid Əhmadli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei23122022-42

    Year: 2022 Pages: 42-52

    Show abstract

    Abstract: Hazırda quyu-yığım sistemində asfalten-qatran-parafinin çökməsi prosesi, bu neftlərin nəqlinin asanlaşdırılması, neft kəmərlərinin ötürücülüyünün artırılması diqqət mərkəzində olan aktual problemlərdən olaraq qalmaqdadır.Bir çox ölkələrdə asfalten-qatran,parafin çöküntülərinin yaranması nəqli çətinləşdirməklə yanaşı, korroziya problemlərinin artmasına, karbohidrogen itkisinə və iqtisadi cəhətdən xərclərin artmasına səbəb olur. Bu çöküntülərin stabilliyini artıran və çöküntü miqdarına səbəb olan faktorlardan biri də neftin tərkibində suyun miqdarının çox olmasıdır.Neftin tərkibində su dispers fazalarının faiz miqdarı artdıqca kolloidlik artır. Çünki, asfalten,qatran və parafin də neft sistemində asılı vəziyətdə qalmaqla kolloid sistem əmələ gətirirlər, su disper fazaları da həmin kolloidiyə daxil olduqda yaranan çöküntülər daha sıx rabitələrlə bir-birinə bağlanırlar ki, bu cür çöküntülərin yaranması əleyhinə tərbirlər görmək çətinlik yaradır. Neft müxtəlif komponentləri özündə birləşdirən nanosistemdir. Bu nanosistemi asfaltenlər,qatranlar,parafinlər,müxaniki qarışıqlar və su dispers fazaları təşkil edir. Çöküntünü yaradan komponentlər də həmin nanosistemi yaradan komponentlərdir ki, xüsusi quruluş əmələ gətirərək neftlərin reologiyasına təsir göstərirlər. Quruluşun mərkəzində asfaltenlər, sonra qatranlar,sonra isə parafinlər cəmləşirlər. Bu quruluşun ərtafina mexaniki qarışıqlar yapışaraq daha da mürəkkəbləşmə yaradırlar. Ən sonda isə su fazası quruluşu əhatə edir. Nəticədə su daxilində olan rabitələr mexaniki qarışıq, parafin, qatran və asfalten daxilində müxtəlif çevrilmələr yaradır. Eyni zamanda su həmin qeyd olunan komponentlər tərəfindən adsorbsiya olunaraq peptidləşir ki, ən çox neftin reologiyasına təsir edən faktorlardandır. Reologiya dedikdə ən önəmli parametr özlülükdür ki, peptidləşmiş quruluşlar da özlülüyün qiymətini artırır. Yaranmış quruluşlar digər quruluşlarla birləşərək zəncirvari sistem əmələ gətirirlər. Həmin zəncirvari sistemin yaranması ilə neft daxilində kinetik və aqreqativ davamılılıq pozulur. Davamlılığın pozulması nəticəsində koaqulyasiya prosesi baş verir. Bir-birinə birləşmiş quruluşlar neft sistemi daxilində böyük kütlə əmələ gətirdikdən sonra isə sedimentasiya prosesi ilə başlayır. Sedimentasiya prosesi çöküntü yaranması deməkdir. Sedimentasiya nə qədər sürətli getsə çöküntünün miqdarı və qalınlığı daha çox olur.Bu növ neftlərin nəqlini asanlaşdırmaq məqsədilə böyük kapital qoyuluşu tələb etmədən kimyəvi reagentlərin tətbiqi ilə nəql prosesinin səmərəliliyinin artırılması qarşıda duran əsas vəzifələrdən biridir. Bu mqsədlə laboratoriya şəraitində fərdi- Difron-3970 və ND-NDP-1 reagentlərinin və yeni hazırlanmış nanotərkibli Difron-3970+Cu və ND-NDP-1+Cu kompozisiyaların ayrı-ayrılıqda və birgə təsiri SOCAR-ın 28 May yatağının 412 saylı quyusundan götürülmüş neft nümünəsində tədqiq edilmişdir.Tətbiq edilən səthi aktiv maddələrdən yeni nanokompozisiya yüksək parafinli neft nümunəsinin donma temperaturuna, onun susuzlaşmasına və ondan asfalten-qatran-parafin çökmələrinə qarşı daha effektiv olmuşdur. Belə ki, nanohissəcik vəsəthi aktiv reagentdən ibarət kompozisiya neftin donma temperaturunu +15°С-dən uyğun olaraq Difron-3970+Cureagenti -2˚C və ND-NDP-1+Cu reagent isə -8˚C-yə kimi aşağı salır. Eyni zamanda deemulsasiya qabiliyyəti baxımından fərdi reagentlər olan Difron-3970 və ND-NDP-1 reagentləri 60% sulaşması olan nefti uyğun olaraq 15% və 4% susuzlaşdırdığı halda nanokompozitlər isə 10% və 2% miqdara qədər susuzlaşdırır. Ilk dəfə olaraq laboratoriya şəraitində “Soyuq borucuq” üsulu ilə Difron-3970 və ND-NDP-1 reagentlərinəCu nanohissəciklərinin əlavəsi əsasında hazırlanmış yeni kompozisiyanın asfalten-qatran-parafin çöküntülərinin metallik səth üzərinə çökməsinə təsiri tədqiq edilmişdir.Təcrübələr ”Soyuq borucuğ”un 200C temperaturunda depressor aşqarların müxtəlif qatılıqlarında (100-700 q/t) aparılmışdır. Təcrübələrdən alınan nətəcələrə əsaslanaraq fərdi reagentlərin və nanohissəciyin əlavəsi ilə hazırlanan kompozisiyanıneffektliyi və eyni zamanda borucuğun səthində toplanan parafin çöküntülərinin maksimal faiz miqdarı hesablanmışdır. Ən yüksək effektivlik“ND-NDP-1+Cu”depressor aşqarının 700 q/t qatılığında 99% müşahidə olmuşdur.

    Keywords: nanohissəcik, kompozisiya, soyuq borucuq, yüksək parafinli neft, deemulsasiya, donma temperaturu

  6. DƏRINLİK NASOSLARI İLƏ İSTİSMAR OLUNAN QUYULARDA SİMSİZ İNFORMASİYA ÖTÜRMƏ TEXNOLOGİYASI

    Authors: Cavidə Dəmirova, Eşqin Babayev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei23122022-53

    Year: 2022 Pages: 53-61

    Show abstract

    Abstract: Günümüzdə dənizdə və quruda neft çıxarılan quyuların əksəriyyəti ştanqlı dərinlik nasosları ilə istismar olunan quyulardır. MDB ölkələrində neft çıxarma üçün istifadə olunan ştanqlı dərinlik nasosları üsulu ümumi üsulların 66%-ni təşkil edir. Buna səbəb bu nasosların avadanlığının konstruktiv cəhətdən sadə olmasıdır. Bu nasoslar vasitəsilə hər gün 500 m3 - ə qədər neft yer üzünə çıxardılır. Quyu dibində bəzi parametlərin ölçülməsi lazım gəlir. Xüsusəndə temperatur və təzyiqin ölçülməsi. Lakin, neft hasil olunan prosesdə daimi olaraq lay və quyuda texnoloji şərtlər və vəziyyət dəyişir. Avadanlıqların işini idarə etmək və operativ qərarlar qəbul etmək üçün laydan və quyudan fasiləsiz məlumat almaq tələb olunur. Alınan bu informasiya bizə imkan verir ki, iqtisadi cəhətdən sərfəli neft hasilatını təşkil edək, düzgün texnologiyanı və quyudan nefti çıxarmaq üçün avadanlığı seçək. Heç də quyu parametrlərini ölçmək, quyu ağzı açılmadan informasiyanı işləmək, toplamaq, ötürmək asan məsələ deyil və mürəkkəb mühəndislik, riyazi və logistik biliklər tələb edir. Çünki quyu dibindən informasiyanın alınması üçün dibə göndərilən sensorların kabelleri tez-tez problemlər çıxardır. Beləliklə, ya aşağıya göndərilən zaman ilişmələrə, yuxarı çıxardılan zaman qırılmalara səbəb olur. Həm də nəzərə alsaq ki, bu nasazlıqlar iş prosesində də baş verə bilər. Kabellərin dəyişməsi isə digər avadanlıqların dəyişmə müddətindən aslıdır. Bu da ki, bir neçə il çəkə bilər. Toplama vəzifələri və informasiyanın ilkin emalı müasir informasiya vasitələrinin köməyi ilə kifayət qədər effektiv həll olunur. Bələ ki, simsiz rabitə qurmaqla biz bu problemi aradan götürə bilərik. Bunun üçün xususi rabitə xəttindən istifadə edəcəyik. Rabitə xətti məlumatları siqnal vasitəsilə ötürücüdən qəbulediciyə ötürmək üçün nəzərdə tutulmuş ən mühüm elementidir. Rabitə kanalı qurmaq üçün material kimi texnoloji mayelər, elektrik kabelləri, boru metalında akustik impulslar, müvafiq olaraq hidravlik, elektrik keçiricilərdən və bunların əmələ gətirdiyi elektromaqnit vibrasiyaları, radio kanalı və elektromaqnit rabitə kanallarından istifadə olunur. Həmçinin yuxardakı metodların müxtəlif kombinasiyalarını da qurmaq olar. Rabitə kanalı informasiyanın mənbədən yəni, quyu dibindən alıcıya yəni, quyu ağzına (“dib”-“quyu ağzı”) göndərmək üçün nəzərdə tutulmuş texniki vasitələr toplusundan ibarətdir. Bu üsul iqtasidi cəhətdən də sərfəlidir. Çünki rabitə kanalına qurmaq üçün mövcud yerli cihazlardan istifadə olunur. Bununla da əsas məqsədə, yəni, quyu dibindən informasiyanın quyu ağzına etibarlı və kəsilməz formada çatdırılmasına nail oluruq. Quyu ağzına məlumat ötürülməsi problemi elmi və praktiki fəaliyyət üçün aktual və maraq kəsb edir.

    Keywords: Ştanqlı dərinlik nasosları, neft quyuları, simsiz rabitə, rabitə kanalı, qalvanik rabitə kanalı

  7. NEFT YATAQLARINDA QUYU GEOFİZİKİ PARAMETRLƏRİN ZƏLZƏLƏLƏRİN TƏSİRİNDƏN DƏYİŞMƏ XÜSUSİYYƏTLƏRİ (MƏHSULDAR QAT ÇÖKÜNTÜLƏRİNİN TİMSALINDA)

    Authors: Elnur İsazadə, Parisa Zabolestani, Yeganə Əlibəyova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei23122022-62

    Year: 2022 Pages: 62-72

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə Azərbaycan ərazisində aparılmış qravimaqnit, seysmik, elektrik kəşfiyyatı və quyu tədqiqat məlumatları əsasında qurulmuş xəritələrdə çökmə örtüyün qalınlığının 5-25 km və ondan artıq olduğu və tektonik qırılmalarla bloklara ayrıldığı göstərilmişdir. İndiyə kimi aparılan geofiziki planalmalarla çökmə qatda coxlu sayda neft-qaz toplana biləşək antiklinal və başqa formalı strukturlar aşkar edilmişdir. Bu strukturların lay komplekslərində, əsasəndə Məhsuldar Qat çöküntülərində karbohidrogen ehtiyyatları çox zəngindir. Son 25 ildə Azəri, Günəşli, Çıraq, Bahar, Bulla dəniz, Şahdəniz, Ümid, Babək, Abşeron, Qarabağ və s. yataqları aşkar edilmiş və hazırda istismar olunur. Aparılan geoloji, geofiziki tədqiqatlar bu regionda olan perspektivli strukturlarda da çox böyük neft və qaz ehtiyyatlarının olduğuna proqnozlaşdırır. Azərbaycan ərazisi həmçinin geoloji-tektonik quruluşu mürəkkəb olan seysmoaktiv ərazidir. Burada tarixi keçmişdən indiyə kimi çoxlu sayda dağıdıcı zəlzələlər baş vermiş və seysmik aktivlik indidə davam edir. Aşkar olunmuş perspektivli və neft yatağı kimi istismar olunan strukturlarda, geodinamik proseslərin, zəlzələlərin, paçıq vulkanlarının aktivləşməsi zamanı çoxlu sayda tektonik qırılmalar yaranmış və indi də aktiv sahələrdə geofiziki sahələrin anomal dəyişmələri müşahidə olunur. Güçlü zəlzələlərin təsirindən neft yataqlarında laylarda süxurların fiziki mexaniki xüsusiyyətlərində müəyyən dəyişiklikər yaranır, eyni layların karotaj dioqramlarının göstəriciləri fərqli qeyd edilir. Neft və qaz yataqlarının axtarışı və kəşfiyyatı ilə əlaqədar geofiziki tədqiqatları daha mükəmməl üsullarla aparmaq, yeni texnologiyalar tətbiq etmək və neftli-qazlı strukturların daxili quruluşunu, neftli horizontları geofiziki, mədən geofiziki məlumatlar əsasında daha dəqiq təyin etmək üçün deodinamik gərginliyin yaratdığı anomal geofiziki sahələrin dəyişmələrinin, lay komplekslərində neftliliyin-qazlılığın təyinində nəzərə alınması nəzərdə tutulmuş və karotaj məlumatlarında müşahidə olunun dəyişmələr izlənilmişdir. Geodinamik gərginliyin, zəlzələlərin təsirindən neftli-qazlı laylarda geofiziki göstəticilərin anomal dəyişmələrinin öyrənilməsi və interpretasiya zamanı layların neftlilik-qazlılığının qiymətləndirilməsində belə anomal effektlərin nəzərə alınması üsulları təhlil edilmişdir. Müxtəlif dərinliklərdə maqnitudası M≥5 zəlzələlər olduqda geoloji mühitdə, laylarda süxurların geofiziki sahə göstəricilərində hiposentral məsafədən asılı olaraq fərqli dəyişikliklərlə müşahidə olunur və onların dəyişmə xüsusiyyətlərinin nəzərə alınması üsulu verilmişdir. Geoloji inkişafın müxtəlif dövrlərində strukturlarda neft – qaz yataqları əmələ gələn antiklinal, sinklinal tip strukturların formalaşması müəyyən amillərin təsirindən mövcud olur. Ərazi üzrə geodinamik amillərin paylanmasında fərqlilik müşahidə olunur, lakin, regionda bu amillərin təsiri müəyyən qanunauyğunluqla və müəyyən dövr ərzində öz xüsusiyyətlərini qorumaqla sabit olaraq qalmışdır. Nəticədə strukturların əmələ gəlməsində tektonik kəmiyyətlərin qanunauyğun şəkildə və ardıcıl olaraq düzülməsi, həmçinin zonalılıq müşahidə olunur. Geodinamik aktiv ərazilərdə zəlzələlərin təsirindən müxtəlif vaxtlarda, yaxın məsafələrdə qazılmış quyularda eynu lay kompleksində karotaj gostəricilərinin fərqli qiymətlərlə müşahidə olunduğu müəyyən edilmiş və eyni yataqda müxtəlif vaxtlarda qazılmış quyularda zəlzələnin təsirinin nəzərə alınması metodikası şərh edilmişdir. Geodinamik aktiv dövrlərdə, zəlzələlər olanda və təsiri yataqlarda müşahidə olunan müddətdə qazılmış quyuların quyu geofiziki məlumatlarının təhlilində geodinamik amillərdən yaranan dəyişmələrin nəzərə alınması məqsədəuyğun sayılmışdır.

    Keywords: Antiklinal strukturlar, məhsuldar laylar, geodinamik gərginlik, seysmik aktivlik, anomal geofiziki sahələr, xüsusi elektrik müqaviməti, zəlzələnin maqnitudası, geoloji mühit və s

  8. TECHNOLOGIES OF DATA PROCESSING AND CLEANING, NOISE IDENTIFICATION AND REMOVAL AT TIME SERIES

    Authors: Elvin Jafarov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei23122022-73

    Year: 2022 Pages: 73-82

    Show abstract

    Abstract: The efficiency of analytical information processing is primarily due to the quality of the input data array. Cleaning the input data is an important step in any analysis. The presence of noise and anomalies can significantly affect the result of the study and lead to an erroneous conclusion. However, as well as excessive cleaning, accompanied by the loss of potentially valuable elements of observation. Despite the constant optimization of systems for collecting and processing information, the development of an effective methodology for eliminating inaccuracies in a data set is still an area of increased interest in the scientific community. The continuously increasing volume of information flows predetermines the need to form an adequate tool for cleaning time series from noise. Especially relevant in modern conditions is the task of improving the accuracy of identifying noise elements. The article provides an overview of existing methods for identifying and eliminating the noise component in one-dimensional and multidimensional time series, used in foreign practice, their features and shortcomings are emphasized. Foreign approaches to the classification of technologies are considered and analyzed. Based on the results of the analysis, a set of the most effective techniques was determined.

    Keywords: time series, data cleaning, noise, filtering and noise removal, array of data

  9. GENETİK ALQORİTMDƏN İSTİFADƏ OLUNAN FIR FİLTERİ

    Authors: İcabikə Sərdarova, Əli Həsənli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei23122022-83

    Year: 2022 Pages: 83-89

    Show abstract

    Abstract: Rəqəmsal filtrlər Rəqəmsal Siqnal Emalı (DSP) -nın ən əsas hissəsi hesab olunur. Ümumiyyətlə, onların qeyri-adi performansı DSP-ni bu qədər məhşur edən əsas səbəblərdən biridir. Süzgəclərin istifadə olunmasinda başlıca səbəb bəzi tezlikləri dəyişməz saxlamaq, digərlərini isə tamamilə bloklamaqdır. Rəqəmsal filtrlər əsasən iki məqsəd üçün istifadə olunur: birləşdirilmiş siqnalların ayrılması və müəyyən şəkildə təhrif olunmuş siqnalların bərpası. Burada FIR filteri MATLAB-da Genetik Alqoritmdən (GA) istifadə edilməklə hazırlanmışdır. Cavab sabit nizam, krossover ehtimalı və mutasiya ehtimalı dəyərlərinin saxlanması ilə öyrənilir. GA böyüklük reaksiyası, tezlik reaksiyası baxımından optimala çox yaxın olan aşağı keçidli FIR filterlərinin layihələndirilməsinin sürətli, sadə və avtomatik üsulunu təklif edir.

    Keywords: FIR filter, genetik alqoritm, siqnal, rəqəmsal süzgəclər

  10. DƏNİZ PLATFORMALARINA DALĞA YÜKLƏRİNİN TƏSİRİNİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİNİN BİR ÜSULU HAQQINDA

    Authors: Ruhiyyə Əsgərova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei23122022-90

    Year: 2022 Pages: 90-96

    Show abstract

    Abstract: Dəniz neft-qaz qurğularının layihələndirilməsi qəbul olunmuş normalara əsasən aparılmasına baxmayaraq, dalğa təsirinin modelləşdirilməsinə müxtəlif yanaşma üsulları və uyğun olaraq müxtəlif qiymətləndirilmə metodikaları mövcuddur. Baxılan işdə dəniz neft-qaz qurğularının konstruksiya elementlərinə təsir edən əsas dinamik yüklər təhlil olunmuş və dalğa yüklərinin təsiri amilləri müəyyən olunmuşdur. Aparılan tədqiqatlar nəticəsində dalğa yüklərinin hesablanması üçün alqoritm təklif olunmuşdur. Həmin alqoritm ardıcıl addımların yerinə yetirilməsini nəzərdə tutur və buraya su hissəciklərinin orbital hərəkətinin, küləyin təsirindən qovulma hərəkətinin, su hissəciklərinin aldıqları təcillərin hesablanması və sonda boru svayına təsir edən dalğa təzyiqinin qiyməti hesablanır. Bu qiymət sürət və inersial basqıların cəmi kimi tapılır. Alqoritmin icrasının sonunda hesabi altı nöqtəyə görə dalğa təzyiqinin epürası qurulur. Təklif olunan alqoritm külək dalğalarının və şaquli boru svaylarına dalğa təsirinin mexanizminin formalaşmasına dair mövcud fiziki təsvirlərinə əsasən tərtib edilmişdir. Həmin təsvirlər kifayət qədər dəqiqliklə həm laboratoriya şəraitində, həm də real istismar şəraitində aparılan tədqiqatların nəticələri ilə təsadiqlənmişdir. Hesablanma alqoritmi əsasında dalğa hesabatının aparılması üçün proqram tərtib edilmiş və kompüterdə icra olunmuşdur. Həmin proqram dəniz platformalarının dayaq bloklarının layihələndirilməsində istifadəyə üçün tövsiyyə oluna bilər.

    Keywords: platforma, dayaq bloku,dalğa yükləri, dalğa təzyiqi, modelləşdirilmə

  11. BİTKİ MƏNŞƏLİ KİTRƏ MƏHLULLARININ MÜXTƏLİF HƏLLEDİCİ MÜHİTLƏRİNDƏ REOLOGİYASININ TƏDQİQİ

    Authors: Nizami Zeynalov, Ülviyyə Məmmədova Cəmilə Quliyeva, Aytac Rəcəbli, Nərgiz Rəhimli, Nigar Şixverdiyeva Cəmilə Quliyeva, Aytac Rəcəbli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei23122022-97

    Year: 2022 Pages: 97-104

    Show abstract

    Abstract: İşdə bitki mənşəli kitrə biopolimerləri (BMK) kimi üç tip – şam (küknar), albalı və akasiya ağaclarının cavan gövdələrindən toplanan qətran məhlullarından istifadə olunmuşdur. Yığılmış BMK-lər mexaniki qarışıqlardan təmizənərək saflaşdırılmış və toz halına salınmışdır. Biopolimerlərin müəyyən qatılıqlı məhlullarının duz, qeyri-üzvi və səthi aktiv maddə iştirakında özlülükləri tədqiq edilmişdir. Müxtəlif axın şəraitində özlülüyün temperatur və elektrolit qatılığından asılılığı öyrənilmişdir. Göstərilmişdir ki, küknar mənşəli BMK məhluluna həm duzun, həm də anion səthi aktiv maddənin əlavə edilməsi ilə özlülük artır. Anion səthi aktiv maddə olan karboksimetilsellüloza iştirakında hər üç BMK məhlullarının müəyyən qatılıqlarında səthi və daxili gərilmələri tədqiq olunmuşdur. Müəyyən edilmişdir ki, karboksimetilsellülozanın səthi gərilməsi 37.4 mN/m olduğu halda onun BMK məhlullarına əlavə edilməsi hər üç biopolimer məhlulunun səthi gərilməsi 31.8 mN/m-ə qədər azaldır. Bu biopolimerlərin makromolekulları arasında intermolekulyar qarşılıqlı əlaqələrin əmələ gəlməsi ilə əlaqədardır.

    Keywords: bitki mənşəli kitrə, biopolimer, özlülük, səthi və daxili gərilmə

  12. M-14B2 API CB SAE 40 TIPLI MOTOR YAĞININ YENI SÜRTKÜ KOMPOZISIYALARI

    Authors: Həqiqət Cavadova, Nərminə Əliyeva Gülşən Yusifzadə, Aidə Yusifova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei23122022-105

    Year: 2022 Pages: 105-112

    Show abstract

    Abstract: M-14B2 motor yağı gəmi, teplovoz, stasionar, sənaye və öz yükünü boşaldan dizellərində istifadə edilir. Respublikada M-14B2 motor yağı müxtəlif ağır tonnajlı maşın və mexanizmlərdə geniş həcmdə istifadə edildiyinə görə bu motor yağının yeni analoqunun Azərbaycan neftlərindən alınan distillə yağları əsasında yaradılmasını aktual edir. Məqalədə M-14B2 motor yağının yeni sürtgü kompozisiyalarının yaradılması üzrə tədqiqat işləri öz əksini tapmışdır. Tədqiqatlar iki istiqamətdə: M-8 və M-15 Bakı distillə yağlarının kompaundundan hazırlanmış M-11 baza yağı əsasında, və həmçinin işlənmiş motor yağlarının regenerasiya məhsulundan baza yağı kimi istifadə etməklə aparılmışdır. Nəticədə müxtəlif qatılıqlarda götürülmüş oksidləşmə, korroziya, yeyeilməyə qarşı, detergtent-dispersedici, yuyucu-dispersləşdirici və s. funksional xassələrə malik aşqarlardan istifadə etməklə M-14B2 API CB SAE 40 markalı yağının yeni analoqları yaradılmışdır. Yaradılan yeni sürtgü kompozisiyasları fiziki-kimyəvi və istismar xassələrinə görə gəmi, teplovoz, sənaye, iriyüklü, öz yükünü boşaldan (6-8 ЧН 21/21), habelə ДН və ДРН 23/30 markalı dizellərdə istifadəsi üçün qoyulan ГОСТ 12337 tələblərinə tam cavab verir və tətbiq üçün tövsiyə edilir.

    Keywords: baza yağı, motor yağı, regenerasya məhsulu, sürtgü kompozisiyası, aşqar, aşqar paketi

  13. DƏRIN ÖYRƏNMƏ SÜNI İNTELLEKTİN ƏSAS SAHƏLƏRİNDƏN BİRİ KİMİ

    Authors: Nigar Hüseynova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei23122022-113

    Year: 2022 Pages: 113-121

    Show abstract

    Abstract: Maşın öyrənməsi və süni intellektin bir qolu olan dərin öyrənmə bugünkü Dördüncü Sənaye İnqilabının əsas texnologiyası hesab olunur. Məlumatlardan öyrənmə imkanlarına görə, dərin öyrənmə texnologiyası süni neyron şəbəkəsindən yaranıb, hesablamada aktual mövzuya çevrilib və səhiyyə, vizual tanınma, mətn analitikası, kibertəhlükəsizlik və bir çox sahələr kimi müxtəlif tətbiq sahələrində geniş şəkildə tətbiq olunur. Münasib dərin öyrənmə modelinin yaradılması dinamik xarakterə və real dünya problemlərində və məlumatlarda dəyişikliklərin baş verməsinə görə çətin bir məsələ olmuşdur. Üstəlik, dərin öyrənmə haqqında geniş məlumatın olmaması bu sahədə böyük çətinliklər yaradır. Bu məqalə real məsələlərin müxtəlif növlərini nəzərə alan taksonomiya daxil olmaqla dərin öyrənmə metodlarına dair strukturlaşdırılmış və ümumi mənzərəni təqdim edir. Taksonomiyada biz nəzarət edilən öyrənmə, nəzarətsiz öyrənmə, həmçinin digər dərin şəbəkələri təhlil edirik. Biz həmçinin dərin öyrənmə üsullarının tətbiq oluna biləcəyi real dünya tətbiq sahələrini ümumiləşdiririk. Nəhayət, tədqiqat istiqamətləri ilə gələcək nəsil dərin öyrənmə modelləşdirməsi üçün potensial aspektləri göstərə bilərik. Ümumilikdə, bu məqalə həm akademiya, həm də sənaye mütəxəssisləri üçün istinad bələdçisi kimi istifadə edilə bilən dərin öyrənmə modelləşdirilməsi haqqında məlumat vermək məqsədi daşıyır. Cari onillikdə dərin öyrənmə hesablama yanaşması maşın öyrənmədə Qızıl Standart hesab olunur. Üstəlik, o, tədricən maşın öyrənmə sahəsində ən çox istifadə edilən hesablama texnikasına çevrildi və beləliklə, bir neçə mürəkkəb koqnitiv tapşırıqlar üzrə mükəmməl nəticələr əldə etdi. insan performansının təmin etdiyi tapşırıqları uyğunlaşdırdı və ya hətta üstələdi. Dərin öyrənmənin üstünlüklərindən biri də böyük həcmdə verilənləri öyrənmək qabiliyyətidir. Dərin öyrənmə sahəsi son bir neçə ildə sürətlə böyümüş və o, ənənəvi tətbiqlərin geniş spektrini uğurla həll etmək üçün geniş şəkildə istifadə edilmişdir. Daha da əhəmiyyətlisi odur ki, dərin öyrənmə bir çox sahələrdə, məsələn, kibertəhlükəsizlik, təbii dilin emalı, bioinformatika, robototexnika, tibbi məlumatların emalı və bir çox başqa sahələrdə tanınmış maşın öyrənmə texnikalarını üstələmişdir. Dərin öyrənmədə ən müasir məlumatları nəzərdən keçirən bir neçə əsərin təqdim edilməsinə baxmayaraq, onların hamısı dərin öyrənmənin yalnız bir aspektini həll etmiş, bu da bu barədə ümumi məlumatın olmamasına səbəb olmuşdur. Buna görə də, biz dərin öyrənmə haqqında tam anlayışı inkişaf etdirmək üçün daha uyğun bir başlanğıc nöqtəsi təmin etmək üçün daha vahid yanaşmadan istifadə etməyi təklif edirik. Xüsusilə, bu məqalə Dərin öyrənmənin ən vacib aspektlərini daha əhatəli araşdırmaya yönəlmişdir. Məqalə dərin öyrənmənin əhəmiyyətini təsvir edir, onun texnikalarının və şəbəkələrinin növlərini təqdim edir. Daha sonra o, ən çox istifadə edilən dərin öyrənmə şəbəkə növü olan konvolutional neyron şəbəkələrini (CNN) təqdim edir və onun arxitekturalarının əsas inkişaf xüsusiyyətlərini təsvir edir, məsələn, AlexNet şəbəkəsindən başlayaraq Yüksək Rezolyutsiya şəbəkəsi (HR.Net) ilə davam edən inkişaf yolu. Nəhayət, tədqiqatçıların mövcud tədqiqat boşluqlarını anlamasına yardımçı olmaq üçün problemləri və təklif olunan həll yollarını təqdim edirik.

    Keywords: Süni intellekt, Maşın öyrənmə, Dərin öyrənmə, nəzarətli öyrənmə, nəzarətsiz öyrənmə, gücləndirici öyrənmə

  14. LENTLİ KONVEYERİN QEYRİ-SƏLİS MƏNTİQİ ALQORİTM ƏSASINDA İDARƏETMƏ SİSTEMİ

    Authors: Oqtay Mirzəyev, İcabikə Sərdarova, Erkin Cəfərov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei23122022-122

    Year: 2022 Pages: 122-128

    Show abstract

    Abstract: SIEMENS S7-1500 seriyalı proqramlaşdırılan məntiqi kontroller nümunəsində lentli konveyerin elektrik intiqalının avtomatlaşdırılmış idarəetmə sistemi (AİS) üçün adaptiv qeyri-səlis kontrollerin tətbiqi xüsusiyyətləri araşdırılmışdır. Qeyri-səlis tənzimləyicinin bilik bazasının işlənilməsi aşağıdakı problemlərin həllindən ibarətdir: 1) hesablanmış istənilən rejimdə qapalı dövrəli idarəetmə sisteminin davranışının təhlili əsasında giriş linqvistik dəyişənlərinin seçimi; 2) linqvistik dəyişənlərin hər biri üçün linqvistik termlər toplusunun təyin edilməsi; 3) şərtlərin hər biri üçün təxmini qeyri-səlis çoxluğun seçilməsi. Qeyri-səlis nəzarətçinin əsas funksiyası sistemin cari koordinatlarından asılı olaraq çıxış idarəetmə qiymətinin yaradılmasıdır. Kontrollerə daxil olan məlumatların işlənməsi proseduru aşağıdakı kimi təsvir edilə bilər: 1) daxil edilən dəyişənlərin cari qiymətləri linqvistik qiymətlərə çevrilir (qeyri-səlisləşdirmə); 2) alınan linqvistik qiymətlər əsasında və nəzarətçinin qaydalar bazasından istifadə etməklə qeyri-səlis məntiqi qərar qəbul edilir, nəticədə çıxış dəyişənlərinin linqvistik qiymətləri hesablanır; 3) səlis qiymətlərin hesablanması. MatLAB Simulink simulyasiya paketi ilə proqramlaşdırılan məntiqi kontroller arasında məlumat mübadiləsi üçün OPC protokolundan istifadə olunur. İşin nəticələrinə əsasən əldə edilmiş keçid xarakteristikalarının müqayisəli təhlili verilmişdir.

    Keywords: lentli konveyer, qeyri-səlis məntiq, PİD kontroller, elektrik intiqalı

  15. BİNAR СE -CU-O KATALİZATORLARIN AKTİVLİYİNİN ONLARIN TURŞU – ƏSAS XASSƏLƏRİNDƏN ASILILIĞI

    Authors: Səlimə Məmmədova, Tünzalə İbrahimova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei23122022-129

    Year: 2022 Pages: 129-136

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə binar serium-mis oksid katalizatorları üzərində etanolun dehidrogenləşməsi reaksiyasının tədqiqi aparılmışdır. Müəyyən edilmişdir ki, Ce-Cu-O katalizatorlarında etanol əsasən sirkə aldehidi, aseton,etilasetat, etilen . və karbon dioksidə çevrilir. Öyrənilən şəraitdə serium-mis okid katalizatorlarında buten 1-in buten 2-yə izomerləşməsi reaksiyasında alınan məhsul trans və sis-buten 2-dir. 350C –dən yüksək temperaturda isə dərin oksidləşmə məhsulları yəni CO vəCO2 əmələ gəlir. Müəyyən edilmişdir ki, katalizatorların tərkibində seriumun miqdarının artması ilə trans və sis buten-2-nin çıxımı azalır ki, bu da katalizator səthinin turşuluğunun azalmasından xəbər verir. Müəyyən edilmişdir ki, serium-mis oksid katalizatorlarında etanolun dehidrogenləşməsinin səthin turşuluğunun artması ilə sirkə aldehidinin məhsuldarlığı və onun selektivliyi minimumdan keçir. Tədqiqatlar göstərdi ki, Ce-Cu-O kaatalizatorunda etanol əsasən aşağı temperaturda sirkə aldehidi, etilasetata və 3500C- dən yüksək temperaturda sirkə aldehidi və aseton alınır. Tədqiqatlar nəticəsində müəyyən olunuşdur ki, serium – mis oksid katalizatorları buten-1 buten 2-yə izomerləşməsi reaksiyasında kiçik aktivliyə malikdir.Seriumla zəngin olan nümunələrdə buten 1-in izomerləşməsi reaksiyası 2500 C temperaturdan başlayır və buten—nin çıxımının cəmi 15%- dən artıq olmur .Ce-Cu-Ovkatalizatorlarının trans-sis izomerlərinin nisbəti 0,17-0,56% intervalında dəyişir. Eyni nisbətlərdə olan katalizatorun izomerləşməsi minimum bərabərdir. 2500C temperaturda buten-1-in buten-2- yə izomerləşməsi reaksiyasında tərkibində misin miqdarı çox olan nümunələr aktivlik göstərir, eyni zamanda yüksək temperaturda tərkibi seriumla zəngin olan nümunələr də aktivlik göstərirlər. Heterogen katalitik reaksiyalar ilkin qaz maddələrinin bərk katalizator səth ilə qarşılıqlı təsirini əhatə edən mürəkkəb bir prosesdir .Məlumdur ki, reksiyanın sürətinə aktiv mərkəzlərin sayı təsir göstərir.Ona görə də katalizatorun aktivliyini artırmaq üçün aktiv mərkəzlərin sayının artırılması vacib bir məsələdir.Sintez edilmiş katalizatorların xüsusi səthini təyin etmək üçün azotun istilik desorbsiyası üsulu ilə ölçülmüşdür.Ce-Cu oksid katalizatorlarında xüsusi səth katalizatorun tərkibində serium miqdarının artması ilə əvvəlcə azalır sonra artmağa başlayır.Ce-Cu= 3:7 nümunəsində xüsusi səth 7,1 m2/q- a qədər azalır. 9:1 nisbətində isə bu göstərici 16,5 m2/q-a qədər artır. O, katalitik sistemə daxil olan ilkin oksidlər yəni Ce və Cu oksidlərin qiymətləri ölçülmüşdür və uyğun olaraq 6,5 və 0,7 m2/q- a bərabərdir.

    Keywords: etanol, dehidrogenləşmə sirkə aldehidi, binar katalizatorlar, izomerləşmə

  16. DURUCA STRUKTUR-FORMASİYA ZONASININ FİLİZLƏRİNIN VƏ SÜXURLARININ MİNERAL TƏRKİBİ

    Authors: Tellər Qədirova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei23122022-137

    Year: 2022 Pages: 137-145

    Show abstract

    Abstract: Qara şistlərdə nəcib, əlvan metalların, nadir və nadir torpaq elementlərinin toplanması baxımından potensialının araşdırılması mühüm elmi-praktiki əhəmiyyət kəsb edir. Bu süxurların baryer, sorbsiya, dasıma, bərpaedici kimi xüsusiyyətləri qara şistlərdə anoloji elementlərin anomaliyalarının yaranmasında və bu süxurların epigenetik proseslərdə mənbə kimi rol oynamasında mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bunlara Özbəkistanda əsasən proterozoy- paleozoy və mezozoy yaşlı qara şist komplekslərində yerləşən 6 min ton qızıl ehtiyatına malik olan “Muruntau” yatağı, “Pay-Xoy” un qara şist qatında formalaşan unikal yataqlar, CAR, ABŞ, Avstraliya, Kanada və İndoneziyada böyük ehtiyata malik olan analoji kompleksdəki yataqlar misal ola bilər. Bu nöqteyi-nəzərdən tədqiqat obyektimiz – əsasən orta yuranın aspid şistləri və terrigen-flişoid formasiyalarının süxurlarından ibarət olan Duruca zonasının filizlərinin və süxurlarının mineral tərkiblərinin tədqiqi perspektivli bir istiqamətdir. Tədqiqat zonasından götürülmüş çoxsaylı nümunələrdən hazırlanmış şlif və anşliflərin öyrənilməsi uyğun olaraq keçən və əks olunan şüalarda MİN-8 və MİN-9, Carl ZEİZZ Axio imager A2m mikroskoplarında aparılmış və şəkillər Zen 2.6 Proqramı vasitəsilə kompüterdə çəkilmişdir. MBC-1 markalı binokulyar mikroskopun altında monominerallar ayrılmış və onların element-qarışıqlarının analizi rentgen-fluoressent üsulu ilə “PICOFOX” markalı analizatorda yerinə yetirilmişdir. Filiz və qeyri-filiz minerallarında qatışıq komponentlərin paylanmasını, bəzi mineralların səthi ölçüləri və morfoloji xüsusiyyətlərinin araşdırılması məqsədilə nümunələr “SEM” markalı elektron mikroskopu vasitəsilə rentgen-spektral metodundan istifadə etməklə dəqiq təyin edilmişdir. Duruca zonasının müxtəlif filizləşmə sahələrindən götürülmüş nümunələrin üzərində aparılan tədqiqatlara əsasən süxurların filiz və qeyri-filiz mineral tərkibləri öyrənilmişdir. Qara şistlərdə, qumdaşlarında, alevrolitlərdə nəcib, əlvan metalların, nadir və nadir torpaq elementlərinin toplanmasında və paylanmasında gil minerallarının, fosfatların, karbonat minerallarının, sulfid birləşmələrinin mühüm rol oynadığı müəyyən edilmişdir.

    Keywords: şist, süxur, mineral, filiz, mikroskop

  17. SƏMA CİSİMLƏRİNİN HƏRƏKƏTİNİN KOMPÜTER MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

    Authors: Gülarə Rəhimova, Firuzə Əliyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei23122022-146

    Year: 2022 Pages: 146-156

    Show abstract

    Abstract: Kompüter modelləşdirməsi öyrənilən hadisələrin və onları təsvir edən qanunların vizual, asan yadda qalan dinamik mənzərəsini yaratmağa imkan verir. Kompüter modelləşdirmə proqramlarının köməyi ilə səma cisimlərinin tədqiq olunan hərəkəti, müşahidənin asanlığı tələbindən, seçilmiş müəyyən zaman miqyasında birbaşa kompüter ekranında göstərilir. Eyni zamanda, proqramlar tədqiq olunan hərəkətın trayektoriyasını qurur. Bu problemin riyazi aparatı klassik mexanika və fəza dinamikasının kompüter modelləşdirməsi vasitəsi ilə öyrənilməsi üçün ciddi nəzəri əsas yaradır. Bizim məqalə Günəş sistemində göy cisimlərinin hərəkətinin riyazi modelləşdirilməsinə həsr edilmişdir. Məqalədə Qravitasiya ilə bağlı məsələyə yeni baxış təqdim olunur.

    Keywords: Kompüter modelləşdirməsi, Keplerin qanunları, sürət vektorunun qodoqrafı, fiziki sistemlərin modelləşdirilməsi, eksperimental fizika

  18. PERSPECTIVE DEVELOPMENT DIRECTIONS OF THE AGRICULTURAL FIELD IN THE TERRITORIES LIBERATED FROM OCCUPATION

    Authors: Rashad Novruzov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei23122022-157

    Year: 2022 Pages: 157-163

    Show abstract

    Abstract: It is known that in the former Soviet Union, Azerbaijan was a country that exported cotton and fruit, tobacco, wine, and canned fruit and vegetable products. In the early 1990s, the collapse of the union, the deterioration of economic relations between the former republics and the loss of traditional markets led to a sharp decrease in production. In such a situation, Armenia's groundless territorial claim against Azerbaijan, the coming to power of the Popular Front, their incompetent management, and internal strife worsen the political and economic situation in the country. strained. As a result, Armenia's occupation of 20 percent of our territories and the creation of problems of more than one million refugees and internally displaced persons dealt a heavy blow to the agricultural sector. With this, the material and technical base created over many years weakened, product markets were lost, and the production of agricultural products decreased sharply. Thus, in 1990-1993, the balance between the prices of industrial products and agricultural products was disturbed in the country, and a difficult situation arose in the development of the social and production infrastructure of the village. The construction of schools, culture, household services and health facilities was practically stopped. During this period, the depreciation of the main funds accelerated, the level of equipment armament of the agricultural and processing industry decreased. Production the application of the achievements of scientific and technical progress in the processes was limited. Due to the mentioned reasons, our country turned from an exporting country to an importing country. A number of measures were taken to overcome the crisis in the country, and since 1993, confident steps were taken to strengthen state building and revive the economy. The main task was to form market relations, develop entrepreneurship and improve domestic production by effectively using existing potentials. National Leader Heydar Aliyev, who returned to the leadership of the country decided to take decisive steps, establish stability in the country and implement economic reforms. For this purpose, under the leadership of the great leader in 1993-1995 agrarian policy directions for the next 5-10 years were determined and a number of measures were implemented. Azerbaijan has been under the aggression of Armenia for 30 years. The purpose of the study is to assess the condition of the agricultural sector in the territories freed from occupation by our victorious army, to determine the measures to be implemented and to prepare proposals for socio-economic development goals. The methodology of the research is based on the analysis of the measures implemented by Azerbaijan after regaining its independence, the creation of a legal framework leading the country from recession to dynamic development, and the analysis of a number of consistent and systematic relationships. The applied importance of the research is that it can be used in the preparation of socio-economic development programs and measures of the liberated territories. The results of the study are to use the positive experiences gained in Azerbaijan for the socio-economic development of the territories freed from occupation. With this, the development of agricultural production in Karabakh can be achieved on the basis of new techniques and technologies. As a result of the implementation of the proposed proposals, modern agricultural production and processing enterprises and specialized cooperatives can be created in these areas. Originality and scientific innovation of research. In the article, three factors of the development of the agricultural sector in the liberated territories of Azerbaijan are considered.

    Keywords: de-occupied territories, investment, resources, users, targets, reforms

  19. CHARACTERİSTİCS OF STRUCTURAL-TECTONİC DEVELOPMENT OF KUROVDAG-BABAZANAN-NEFTCHALA UPLİFTS IN PONT-QUATERNARY PERİOD

    Authors: Sevinch Rzayeva, Shura Ganbarova, Shubay Rajabli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei23122022-164

    Year: 2022 Pages: 164-174

    Show abstract

    Abstract: The Lower Kura depression is one of the largest oil and gas producers and one of the most promising regions in terms of oil and gas in the onshore territory of Azerbaijan. Rich oil and gas deposits have been found here in the Pliocene sediments and they are being developed. Industrially important oil and gas accumulations mainly related with the upper sandy I-VIII horizons of the Productive series. In addition, significant oil and gas flows were obtained from wells in separate areas of the region, for example, Qarabagli, Kursanga, Pirsahat, Kurovdag, Neftchala, Babazanan, from wells from the lower XVII-XX horizons of the PS. It should be noted that structural-tectonic, lithofacies, paleotectonic, geochemical, hydrogeological, etc. to investigate the factors and, as a result, determine the zones of oil production and oil and gas accumulation are important issues. Prospective anticlinal structures have been identified as a result of geological-geophysical research conducted in recent years in the Lower Kura depression. For this reason, lithostratigraphic, lithological and paleogeographic studies of the PS were conducted based on new factual materials in the region. Paleoprofiles of the Kurovdag, Babazanan, and Neftchala uplifts were compiled based on the deep well materials. The features of structural-tectonic development of the Kurovdag-Babazanan-Neftchala uplifts in the Pontian-Quaternary period were investigated. As is known, the paleoanalysis of any area based on paleoconstructions is one of the deepest structural-tectonic analyzes in the study of its geological structure and oil-gas prospects. From this point of view, we have studied the features of structural-tectonic development in the Pontian-Quaternary period stratigraphic interval by establishing a series of paleoprofiles based on transverse profiles along the Kurovdag, Babazanan and Neftchala uplifts.

    Keywords: oil and gas bearing, paleoprofiles, structural-tectonic development, structure, depression, anticlinal zones, uplifts, sedimentation rate, geodynamic activity, oil-gas accumulation zones

  20. SUSTAINABLE DEVELOPMENT AND ADAPTIVE MANAGEMENT CONCEPTS IN THE CEMENT ENTERPRISES OF THE INDUSTRY 4.0

    Authors: Nazim Huseynov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei23122022-175

    Year: 2022 Pages: 175-181

    Show abstract

    Abstract: Sustainable development is one the main strategies for advanced cement enterprises in the industry 4.0. There are applied modern technologies and methods resulted in sustainable development and competitive advantage of the Holcim Group. According to the objectives of the Holcim Group it is announced to introduce a new reference for the sustainable construction industry by 2030 and 2050. These goals have been validated by the Science Based Targets initiative. [6] Therefore, managers of cement enterprises introduce new advanced methods of adaptive management to implement the above-mentioned goals to survive in the market. In order to be successful in these tasks there are applied advanced products and solutions to accelerate the transition to green building process. On the basis of these goals there are demanded the advanced techniques and technologies like Computerized Maintenance Management Systems, Fuzzy Recurrent Neural Network, Condition-Based Maintenance, online Condition Monitoring Systems in the cement enterprises of the Holcim Group. These advanced techniques and technologies will ensure successful implementation of the methods of adaptive management to achieve the sustainability. Keywords: sustainable development, adaptive management, Science Based Targets initiative (SBTi), Environmental, Social and Governance (ESG), Construction and Demolition Waste (CDW), Biodiversity Indicator Reporting System (BIRS), International Union for Conservation of Nature (IUCN), Computerized Maintenance Management Systems (CMMS), Fuzzy Recurrent Neural Network (RNN), Condition-Based Maintenance (CBM), online Condition Monitoring Systems (CMS).

  21. WEB MINING: DATA MINING ON THE INTERNET

    Authors: Nijat Babayev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei23122022-182

    Year: 2022 Pages: 182-193

    Show abstract

    Abstract: In the article“Web Mining: Data Mining on the Web” 3 different components of Web Mining have been described and mainly Web Usage Mining has been discussed in detail and analyzed with examples. The general theme of the article is clarified by giving such sub-topics: Difficulties in analyzing data from the Internet, Stages of Web-Mining, Analysis of the use of Web resources (Web Usage Mining), Web Server Log Files and etc. General Relationships Between Web Mining Categories and Data Mining Tasks are shown. At the end, in the Conclusion, it is shown that to solve such problems, Data Mining technology is used. This name refers to a set of methods that allow us to extract useful information according to certain rules from the amount of collected data in which this information is implicitly contained. In this case, both statistical and intellectual processing methods are used.

    Keywords: Web-Mining, Data Mining Methods, Data from the Internet, Web Usage Mining, User Session Identification