Volume 20, Issue 9 (2022)

  1. SOFTWARE FOR MONITORING AC CORONA EFFECTS OF OVERHEAD LINES

    Authors: Ashraf Balametov, Tarana Isaeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei20092022-04

    Year: 2022 Pages: 4-14

    Show abstract

    Abstract: The issues of environmental impact of high-voltage transmission lines are becoming relevant in connection with the development of electrical networks of high voltage 110, 220, 330 kV, extra-high voltage (EHV) 500-750 kV and ultra-high voltage 1150 kV. The harmful effect of electric and magnetic fields on living organisms and, first of all, on humans, manifests itself only at very high voltages in the wires of the overhead line (OH) phases, and is dangerous when working under voltage. The direct influence of the electromagnetic field of lines on a person is associated with an effect on the cardiovascular, central nervous systems and other organs. The harmful effects of a person's stay in a strong electric field depend on the strength of the field and on the duration of its exposure. Software has been developed for modeling electromagnetic compatibility, characteristics of power losses to the corona from the voltage impact on the environment. The results of simulation of corona losses are presented on the example of a 500 kV overhead line, electric field voltage and active energy losses due to radio interference.

    Keywords: environmental impact, overhead power lines, electric field strength, corona losses, radio interference, acoustic noise, electromagnetic compatibility

  2. SEKVENS-STRATİQRAFİYA KONSEPSİYASI BAXIMINDAN MƏHSULDAR QAT ÇÖKÜNTÜLƏRİNİN ÇÖKÜNTÜTOPLANMA ŞƏRAİTİNİN ÖYRƏNİLMƏSİ (QƏRBİ ABŞERON YATAĞI TİMSALINDA)

    Authors: Lalə Xəlilova, Amil Əliyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei20092022-15

    Year: 2022 Pages: 15-25

    Show abstract

    Abstract: Abşeron-Balxanyanı tektonik zonasına mənsub olan Qərbi Abşeron yatağında Məhsuldar qatın (MQ) lay dəstələrinin çöküntütoplanma şəraiti müəyyən edilmişdir. Karotaj əyrilərinin sekvens-stratiqrafiya konsepsiyası baxımından interpretasiyası nəticələrinə əsasən müəyyən edilmişdir ki, neft və qaz yığımları əksər hallarda aşağı durum sistem traktları fasiyalarına və transqressiv sistem traktlarına uyğun gəlir. Emeri üsulu vasitəsilə MQ çöküntülərində interpretasiya işləri hesabına karotaj əyrilərinin interpretasiyası yerinə yetirilmişdir və daha sonra onların çöküntütoplanma şəraitləri təyin edilmişdir.

    Keywords: sekvens-stratiqrafiya, məhsuldar qat, çökünütoplanma şəraiti, sekvens, sistem traktları, fasiya

  3. МЕТОД ФУНКЦИОНАЛЬНОЙ ДИАГНОСТИКИ ЖЕЛУДОЧНО-КИШЕЧНОГО ТРАКТА

    Authors: Мая Керимова

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei20092022-26

    Year: 2022 Pages: 26-34

    Show abstract

    Abstract: Указано, что основной проблемой, стоящей перед гастроэнтерологами мира, является определение, профилактика и лечение язвенной болезни. Увеличение распространенности этого заболевания связано с увеличением факторов неправильного питания, окружающей среды и стресса. Серьезную озабоченность вызывают такие критерии, как инфекция желудочно-кишечного тракта и инвалидность. Исследования по выявлению двигательных нарушений желудочно-кишечного тракта имеют большие трудности при анализе результатов этих исследований. В связи с этим особое значение имеет правильный выбор метода функциональной диагностики. Преимущественно используются простые неинвазивные методы функциональной диагностики, такие как периферическая электрогастроэнтерография.

    Keywords: желудочно-кишечный тракт, гастроэнтеролог, язвенная болезнь, функциональная диагностика, информационный параметр, волна деполяризации

  4. ABOUT COMPRESSIVE STRESS WITHIN THE LOWER KURA DEPRESSION

    Authors: Shura Ganbarova, Sevil Zeynalova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei20092022-35

    Year: 2022 Pages: 35-41

    Show abstract

    Abstract: In the article, the geological development history of the oil-gas bearing region of the Lower Kura depression were followed, and its paleotectonic, paleostructural, and paleogeographical conditions were investigated. The Lower Kura depression, located in the west of the Caspian Sea, occupies a special place as a geodynamically active area. The role of geodynamic activity in fold formation was evaluated and studied. Thus, the territory of the region is rich in mud volcanoes and industrially important oil fields. The influence of the compressive stresses created in the area on the formation, development and morphology of the folds to which the deposits are related has been studied and analyzed.

    Keywords: compressive stress, folds, tectonic slip, collision, brachianticlinal folds, isometric folds, direction of structures

  5. ВЕБ-СЕРВИС ДЛЯ УПРАВЛЕНИЯ ИНФОРМАЦИЕЙ ПРЕДПРИЯТИЯ

    Authors: Ягуб Сардаров

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei20092022-42

    Year: 2022 Pages: 42-48

    Show abstract

    Abstract: В условиях современного рынка для каждого предприятия одним из основных показателей успеха является профессиональное создание и применение в деле веб-сервисов. Работа посвящена теме разработка веб-сервиса для системы управления информацией предприятия. Создание веб-сервиса позволяет персоналу облегчить работу с различными видами утилит или связующих компонентов на предприятии, и повысить качество работы сотрудников.

    Keywords: веб-сервис, системы управления, управления информацией

  6. ФРЕЙМ МОДЕЛИРОВАНИЕ И ПРОГРАММИРОВАНИЕ ПРОЦЕССА ПРОЕКТИРОВАНИЯ И УПРАВЛЕНИЯ ГИБКОЙ ПРОИЗВОДСТВЕННОЙ СИСТЕМЫ

    Authors: Зияда Мурадлы

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei20092022-49

    Year: 2022 Pages: 49-65

    Show abstract

    Abstract: В статье была поставлена задача моделирования процесса проектирования системы управления гибкой производственной системы, и дальнейшего ее программирования на основе фреймовых знаний объекта исследования. В соответствии с тематикой статьи для обеспечения ведения и функционирования архивов проектных работ был проведен сравнительный анализ алгоритмов информационного обеспечения, позволяющих осуществлять поиск и выбор гибких производственных систем (ГПС), ее типовых элементов, производственных модулей, компоновочной, автоматизированной схемы и набора сведений об их технических, конструкторских, графических параметрах. Поставлена цель статьи, которая заключается в создании алгоритма поиска, выбора активных элементов ГПС, формирования требуемой компоновки в технологическом процессе, создания автоматизированной схемы на 3-х уровнях на базе промышленной сети TRACE MODE SCADA и реализация процесса программирования процесса планирования и управления фрейм знаний на базе EXPWIN. В соответствии с целью статьи поставлены и реализованы вопросы разработки алгоритма фрейм моделирования поиска и логического выбора активных элементов, их системы управления; логической схемы поиска и принятия решения по их выбору технологического оборудования, промышленных роботов, манипуляторов и др. активных элементов ГПС, компоновки и АСУ на основе графо-модельной схемы фрейма; построения схемы размещения ГПС по результатам алгоритма информационного поиска и выбора; создания алгоритма надежного поиска датчиков для 1-го уровня АСУ ГПС на основе фреймовой модели; по созданию алгоритма управления для АСУ на примере гибкого производственного модуля ГПС с использованием условий логического перехода; по разработке программного обеспечения представления экспертных знаний для поиска, выбора и управления технологическим процессом гибкого производственного модуля для конкретного объекта исследования - изготовления валов цилиндрического редукционного инструмента. Предложенная модель создания алгоритмического обеспечения на основе фреймого моделирования в виде системных знаний и графических представлений позволило осуществлять мобильный, точный и эффективный поиск и выбор активных элементов, достоверность их компоновки и соответственно высокую производительность автоматизированной системы управления и контроля ГПС, его производственных модулей в соответствии с объемом производства и назначением каждой технической единицы. Для обеспечения надежного функционирования системы автоматического управления ГПС предложен алгоритм поиска датчиков в соответствии с значениями достижимой погрешности позиционирования промышленных роботов и технологического оборудования. Предложен алгоритм поиска датчиков и управления активными элементами производственного модуля ГПС. На основе собранных активных элементов ГПС с обрабатывающими инструментами, а также элементов ее системы управления разработано программное обеспечение экспертной системы рамочного типа с нечетким управлением обработки вала цилиндрического редуктора шасси и подшипников на токарном станке в разработанном гибком производственном модуле. Предложенный новый фрейм позволяет определять тип фрейма, где добавляется новый слот путем ввода имени нового слота в поле «Имя нового слота» и активации кнопки «Добавить слот»; дать название новому слоту «Гибкий производственный модуль (ГПМ)», представленный как одна из производственных единиц ГПС. В поле «Слоты» вводятся величины слота, которая в данном случае соответствует значению гибкого производственного модуля для производства станков. Для выбранного нового слота вводятся некоторые параметры: тип слота, вопрос слота, значения слота (Инженерная, ГПС), тип слота выражается лингвистической переменной, выбираемая из списка «ГПС в области машиностроения». Созданная база знаний содержит набор фреймов и продукционных правил для автоматизированного поиска, выбора и проектирования фреймого модуля управления ГПС. Формат внешнего представления базы знаний глобального поиска, выбора и проектирования ГПС представлен в виде программных процедур

    Keywords: фреймовое моделирование, гибкая производственная система, алгоритм поиска и выбора, слот, графовая диаграмма, экспертная программа, база знаний

  7. NEFT-QAZ EMALI TEXNOLOJİ PROSESİNİN İNTEQRƏ OLUNMUŞ AVTOMATLAŞDIRILMIŞ İDARƏETMƏ SİSTEMİ

    Authors: Kərim Bağırzadə

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei20092022-66

    Year: 2022 Pages: 66-72

    Show abstract

    Abstract: Texnoloji prosesin parametrlərini əks etdirən siqnalın düzgün emalı və prosesin idarə edilməsi üçün müvafiq planlaşdırma aparılmışdır. Texnoloji prosesləri izləmək və idarə etmək, onların anomal vəziyyətləri haqda xəbərdar etmək üçün avtomatlaşdırma sistemi təklif edilmişdir.

    Keywords: parametr, həyəcan siqnalı, planlaşdırma, idarəetmə, dinamik söndürmə, diskret dəyişiklik

  8. AZƏRBAYCANIN TUF YATAQLARI

    Authors: Həmid Aslanov, İntizar Əliyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei20092022-73

    Year: 2022 Pages: 73-82

    Show abstract

    Abstract: Təqdim edilən materialda Azərbaycanın tuf yataqlarının ümumi xarakteristikası verilmişdir. Məqalə Ley-Qarabağ, Misxana-Zəngəzur, Araz və Talış struktur-formasiya zonasının Azərbaycan hissələrində yerləşən tuf yataqlarının geoloji quruluşu, kimyəvi və geokimyəvi tərkib xüsusiyyətləri, geotektonik, o cümlədən vulkano-tektonik mövqeləri, morfologiyası, ölçüləri, ehtiyatları ilə yanaşı onların müxtəlif növ faydalı qazıntı qismində istismara cəlb edilərək çıxarılması və istifadə edilməsi öz əksini tapmışdır. Tovuz rayonundakı Hacıalılar, Kəlbəcər rayonunda yerləşən Kilsəli, Qazax rayonundakı Bayramlı, Göygöl rayonunda yerləşən Murut, Gədəbəy rayonunda aşkarlanmış Dəyirmandağ, həmçinin Naxçıvan MR yerləşən Əznəbürd (Babək rayonu), Əbrəqunus (Culfa rayonu) və Batabat (Şabran rayonu) tuf yataqları ətraflı səciyyələndirilərək təsvir edilmişdir. Azərbaycan Respublikasının Ermənistanın hərbi təcavüzündən azad olmuş əraziləri Kiçik Qafqaz meqaantiklinoriumunun cənub-şərq hissəsini əhatə edir. Bu ərazilər özünə məxsus geoloji quruluşu, filizli kompleksləri, geoloji-tektonik inkişaf şəraiti, geomorfoloji özəllikləri, mineragenik və struktuk formasion xüsusiyyətləri ilə səciyyələnir. Ermənistanın Azərbaycan ərazisini zəbt etməsinin əsas səbəbi də bu torpaqların zəngin təbii sərvətlər malik olmasıdır. Beləliklə respublikamızın Dağlıq Qarabağ və onun ətrafındakı ərazilərinin 30 il müddətində işqal altında saxnılması bizim təbii ehtiyatlarımızın Ermənistan tərəfindən istismarına və talan edilməsinə səbəb olmuşdur. İşqal dövründə erməni qəsbkarları Azərbaycanın filiz yataqlarını vəhşicəsinə talamaqla yanaşı çoxsaylı trass (Qaymaqlı, Kəmərli, Göyərçin-Veysəlli və s.), tuf (Hacalılar, Kilsəli, Bayramlı, Murut və s.), vulkan külü (Batabat, Hoçaz qrupu, Şəl və qrupu və s.). Perlit-obsidian-pemza (Böyük Dəvəgözü, Kiçik Dəvəğözü, Keçəldağ və s.) yataqlarının tufogen süxurlarınıda qəsbkarlar dagıtmışlar və ətraf təbii mühitə olduqca ağır ziyan vurmuşlar.

    Keywords: perlit-obsidan-pemza, geomorfoloji, yataqlar, istismar, talan, meqaantiklinorium

  9. KİMYƏVİ QAZ SENSORLARININ YÜKSƏK BİNALARIN ELEKTRON YANĞIN TƏHLÜKƏSİZLİK SİSTEMLƏRİNDƏ İSTİFADƏSİ PERSPEKTİVLƏRİ

    Authors: Fərid Ağayev, Ruslan Dadaşov, Cavidə Dəmirova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei20092022-83

    Year: 2022 Pages: 83-94

    Show abstract

    Abstract: Yüksək çoxmərtəbəli binalar onların tərkibində müxtəlif təyinatlı sistemlərin istifadəsi ilə əlaqədar olaraq mühəndis-texniki baxımdan mürəkkəb obyektlər sayılır. Çox sayda müxtəlif sistemlərin bu tip binalarda geniş istifadəsi, onları yaşayış üçün istifadə edən və texniki baxımdan istismar edən insan faktorları bu binaların istismarını yanğın təhlükəsizliyi baxımından ön plana çəkir. Təqdim edilən məqalənin yazılmasında əsas məqsəd yüksək çoxmərtəbəli binaların yanğın təhlükəsizliyi baxımından effektivliyinin artırılması üçün müxtəlif sensorların istifadə perspektivlərinin araşdırılması təşkil edir. Məqalənin əvvəlində adətən geniş istifadə edilən yanğın xəbərdarlıq sensorları araşdırılmış, onların istifadəsinin müsbət və mənfi cəhətləri göstərilmişdir və sonra kimyəvi qaz sensorlarının təyinatı, təsnifatı və onların yanğın təhlükəsizlik sistemlərində istifadə edilməsi xüsusiyyətləri verilmişdir. Kimyəvi sensorların işləmə xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq onların yaxın gələcəkdə ənənəvi istifadə edilən detektorlara, ya alternativ bir variant kimi və ya onlarla birgə istifadə edilməsi perspektivləri araşdırılmışdır. Artıq praktikada həm ənənəvi və həm də kimyəvi sensorların birgə kombinə edilmiş sensor kimi istifadə edilməsi tendensiyası göz qabağındadır. Qeyd edək ki, şübhəsiz bu tip detektorlar keyfiiyət göstəriciləri baxımından ənnəvi detektorlardan üstündür, lakin bu yanaşmaya əsaslanan bu həll sensorların və son nəticədə sistemin də qiymətinin artmasına qətirib çıxarır və bəzi hallarda bu sistemləri istifadə edən subyektlər üçün yolverilməz olur. Bu sensorların istifadə edilməsi perspektivliyini araşdırmaq üçün təbii olaraq həm ənənəvi və həm də kimyəvi sensorların müqayisəli analizi verilmişdir. Bu zaman hər iki tətbiq variantlarının istismar xüsusiyyətlərinə təsir edən obyektiv və subyektiv səbəblər araşdırılmışdır, çünki bu səbəblər bir vəhdət təşkil edərək təhlükəsizlik məsələlərinin həllində bu və ya digər qərarların qəbulunda böyük rol oynayırlar. Məqalədə kimyəvi sensorların istifadəsi zəruriliyi əsaslandırılmışdır, çünki bildiyimiz kimi bu və ya digər ənənəvi istifadə edilən sensorlar heçdə optimal deyillər və onların yanğın hadisəsinə reksiya müddəti ya çoxdur, və ya onlar müəyyən xarici təsirlər nəticəsində qeyri-effektivdirlər. Kimyəvi sensorların məqalədə qısa xülasəsi öz əksini tapmışdır. Onların təsnifatı, işləmə prinsipləri və istifadə xüsusiyyətləri verilmişdir. Bu zaman əsas diqqət elektrokimyəvi və kimyəvi optik sensorlara verilmişdir. Optik kimyəvi sensorların işləməsinin əsasını təşkil edən əsas fiziki hadisələr nəzərdən keçirilmişdir. Absorbsiya tipli inteqrasiya olunmuş optik kimyəvi sensorun iş prinsipi təsvir edilmişdir. İnteqrasiya edilmiş optik sensorların istifadəsinin potensial imkanları göstərilmişdir.

    Keywords: yanğın, yanğın xəbərdarlıq sistemləri, yanğın sensorları, kimyəvi sensorlar, qaz sensorları

  10. TEZLİK ÇEVİRİCİSİ ÜÇÜN DÜZLƏNDİRİCİLƏR QRUPUNUN TƏHLİLİ

    Authors: Gülşən Kərimzadə

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei20092022-95

    Year: 2022 Pages: 95-102

    Show abstract

    Abstract: Təqdim edilən məqalədə tezlik çeviriciləri üçün düzləndiricilər qrupunun təhlili və işlənməsi məsələlərinə baxılmışdır. Tədqiqat obyekti kimi sabit cərəyan keçidli tezlik çeviricisi üçün düzləndiricilər qrupunun təhlili, xüsusiyyətləri verilir.Məqsəd sabit cərəyan keçidi olan tezlik çeviricisi üçün düzləndiricilər qrupunu inkişaf etdirmək və öyrənməkdən ibarətdir. Tədqiq edilən düzləndirici nasos qurğularının intiqallarında və yüksək harmonikalı intiqallarda istifadə olunur. Elektrik şəbəkəsinin ideal şəraiti vəziyyətində düzləndiricilərin qrupu təxminən 12% ümumi cərəyanın harmonik əmsalını əldə etməyə imkan verir.

    Keywords: tezlik çeviricisi, düzləndirici qrupu,idarəetmə sistemi,nasos qurğusu, elektrik intiqal, güc hissəsi, elektrik şəbəkə, enerji, sürət, sabit cərəyan

  11. ALTERNATİV ENERJİ MƏNBƏLƏRİNİN NƏZARƏT VƏ İDARƏETMƏ SİSTEMİNİN İŞLƏNMƏSİ

    Authors: Qəhrəman Həsənov, Cəmilə Səmədova, Sevinc Quliyeva, Elman Əlixanov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei20092022-103

    Year: 2022 Pages: 103-110

    Show abstract

    Abstract: Geotermal suların kompleks istifadəsi imkanları araşdırılmış, prosesin idarə edilmə məsələsi tədqiq edilmiş, müsbət nəticələr əldə olunmuşdur. Termal suların tərkib və xüsusiyyətlərindən asılı olaraq geotermal ehtiyatların istifadəsinin əsas istiqaməti təyin edilmişdir. Termal sulardan kompleks istifadənin təmin edilməsi məqsədilə bu suların axıdıldığı boruların korroziyaya davamlılıq məsələsinə baxılmışdır.

    Keywords: geotermal enerji, buxar turbini, generator, alternativ mənbələr, elektrik enerjisi

  12. ELEKTRİK ENERJİSİNİN KEYFİYYƏTİNƏ NƏZARƏT SİSTEMİNİN İŞLƏNMƏSİ

    Authors: Almaz Mehdiyeva, Sevinc Guliyeva, Fidan Əhmədova, Məmmədhüseyn Şərifi

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei20092022-111

    Year: 2022 Pages: 111-120

    Show abstract

    Abstract: Elektrik şəbəkəsinin keyfiyyət göstəriciləri araşdırılmış və onların parametrlərinin müasir nəzarət ölçü chazlarının işinə təsiri təhlil edilmişdir. Elektrik enerjisinin keyfiyyət göstəricilərinə nəzarət edən ölçü sistemlərinin arxitekturası müəyyən edilmişdir. Elektrik cihazlarının etibarlı işinin təmin edilməsi üçün tətbiq olunan nəzarət ölçü sistemləri və onları qidalandıran elektrik şəbəkələrinin keyfiyyət göstəricilərinə ən çox gərginlik və tezlik parametrlərinin kənaraçıxmasının təsir etdiyi müəyyən edilmişdir.

    Keywords: elektrik enerjisi, keyfiyyət göstəriciləri, nəzarət ölçü sistemləri, elektrik şəbəkələri, düzləndirici