Volume 148, Issue 2-02 (2024)

  1. PREPARATION OF ADHESIVE COMPOSITION BASED ON ALLYL PROPIONATE-STYRENE-MALIC ANHYDRIDE TERTIARY COPOLYMER

    Authors: Fariz Amirli, Rasmiyya Mammadova, Aman Eyvazov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-10

    Year: 2024 Pages: 10-15

    Show abstract

    Abstract: Adhesive compositions based on allyl propionate-styrene-maleic anhydride ternary copolymer and ED-20 epoxy resin were prepared and some physical and physico-chemical properties of these ad-hesive compositions were determined. Adhesive compositions were prepared in different ratios of allyl propionate-styrene-maleic anhy-dride ternary copolymer and ED-20 epoxy resin (10,15, 20, 25, 30 m.f. copolymer for 100 m.f. ED-20 epoxy resin). The property of bonding duralumin plates of the glue obtained by curing under different condi-tions was studied. It was determined that the sliding fracture resistance of the adhesive composi-tions prepared in different mass ratios of the copolymer and ED-20 epoxy resin for duralumin plates was higher in the ED-20:CP=100:25 ratio. When the adhesive composition obtained in this mass ratio is cured at 140, 160, and 180 oC for 2 hours, the sliding fracture resistance for duralu-minum plates was 13.8, 13.9, and 14.4 MPa. The tensile fracture resistance and dielectric properties of the adhesive composition prepared in the ratio of ED-20:CP=100:25 were determined. The tensile fracture resistance of the adhesive com-position prepared in this ratio was 2.13 MPa, the dielectric permeability was 1.8 (at a frequency of 106 Hs) and the angular tangent of the dielectric loss was 45·10-3 (at a frequency of 106 Hs). The degree of swelling of the adhesive compositions prepared by curing in different mass ratios in dif-ferent solvents was determined. The degrees of swelling of the adhesive composition prepared by curing in a mass ratio of 100:25 in toluene, chlorobenzene, 1,4-dioxane, and butylacetate are 0.63, 0.67, 0.75, and 4.19% respectively.

    Keywords: allyl propionate, styrene, maleic anhydride, ternary copolymer, epoxy resin, adhesive composition, swelling degree, dielectric permeability

  2. SYNTHESIS AND APPLICATION OF ACETYL ACETONATE COM-PLEXES OF TRIVALENT RHENIUM (RE(III)) WITH METAL-METAL COMPOUNDS

    Authors: F.A. Amirli, O.M. Gulalov, Sh.İ. Kahramanova, N.M. Shixaliyev, P.V. Aliyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-16

    Year: 2024 Pages: 16-21

    Show abstract

    Abstract: Dinuclear acetylacetone derivatives of trivalent rhenium were obtained and their physicochemical and thermal properties were studied in detail. The composition and type of compounds were de-termined using chemical, IR-spectral and X-ray phase methods from various analytical methods. During the study of the proposed structures of the obtained compounds by IR spectral analysis, it was determined that the absorption spectra of ion complexes containing protonated amines are almost identical to each other. It was determined that there are intense bands at 1380 and 1460 cm-1, which are characteristic of symmetric and asymmetric bending vibrations of methyl groups, respectively. In addition, in the high-frequency region of the spectra, the presence of broad intense bands in the region of 3050-3250 cm-1 with several maxima characteristic of stretching vibrations of protonated amines was revealed. Thermogravimetric methods have determined that they de-compose at low temperatures and that in all cases the final solid phase product is rhenium metal. As a result of many interesting studies, it was determined that many representatives of this class of compounds can be used as starting products for the production of effective catalysts in obtain-ing oxide or metal coatings and in many organic synthesis processes.

    Keywords: complex, analysis, synthesis, temperature, ligand, solution

  3. CHEMICAL STRUCTURE CHARACTERISTICS OF RECYCLED POL-YETHYLENE

    Authors: Aliyeva Zahida, Djafarova Nariman

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-22

    Year: 2024 Pages: 22-27

    Show abstract

    Abstract: His study examined the aging process of polyethylene used in the spring-summer season in the Absheron Valley for 6 months and studied their recycling. It has been established that the techno-logical and physical-mechanical properties of the processed polymer change significantly depend-ing on the operating conditions and the intensity of the factors affecting it.As a result of our mod-ification, it was possible to restore 80% of the original properties of polyethylene, which after de-commissioning turned into waste.

    Keywords: Low density polyethylene (LDPE). recycling of polymer waste, modification, ecolo-gy

  4. СИНТЕЗ ЭФИРОВ НЕФТЯНЫХ НАФТЕНОВЫХ КИСЛОТ И ИЗУ-ЧЕНИЕ ИХ СВОЙСТВ

    Authors: Шахмамедова Аида, Сюэ Ян, Ченг Лонг

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-28

    Year: 2024 Pages: 28-34

    Show abstract

    Abstract: Сырьём для исследований были использованы нефтяные нафтеновые кислоты, которые были выделены из керосино-газойлевых фракций. В статье даны физико-химические дан-ные использованного сырья. Разработаны методы получения финиловых эфиров нефтяных нафтеновых и некоторых циклических карбоновых кислот взаимодействием соответству-ющих кислот с винилацетатом в присутствии ацетата ртути и эфирата трёхфтористого бо-ра. Показано, что синтезированные непредельные эфиры являются весьма реакционно-способными соединениями и могут вступать в реакцию гидросилилирования и диеновой конденсации с образованием новых производных. В свете вышеизложенных, продолжая исследования в этом направлении в данной работе были разработаны методы синтеза пре-дельных и непредельных сложных эфиров нефтяных нафтеновых кислот, содержащие раз-личные функциональные группы, также изучены их химические превращения и антимик-робные модифицирующие свойства. Получены, хлорангидриды нефтяных нафтеновых кислот, которые являются весьма реакционноспособными соединениями и бурно вступают в реакцию ацилирования. В качестве гликолей были использованы бутандиол и бутин-диол. А также, были проведены реакции взаимодействия хлорангидридов нафтеновых кислот с триэтиламином и получены кетоны и димеры кетонов с количественными выхо-дами. Кетоны как реакционноактивные вещества в момент образования в присутствии спиртов, не успевая димеризоваться, образуют сложные эфиры. Все полученные и синте-зированные новые производные авторы предлагают использовать в качестве ингибиторов коррозии.

    Keywords: нафтеновая кислота, хлорангидриды, глицидиловые эфиры, бутиндиол

  5. DETERMINATION OF RUBBER-CORD CONNECTION ON THE BASIS OF LATEX SYNTHESIZED ON THE BASIS OF ETHYLENE-PROPYLENE RUBBER

    Authors: Fariz Amirli, Kerem Shixaliyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-35

    Year: 2024 Pages: 35-44

    Show abstract

    Abstract: The purpose of this work: to obtain latex on the basis of ethylene-propylene rubber and to deter-mine the rubber-cord connection or rather its adhesion on the basis of it. For the first time, EPR+PMMA latex was obtained by modifying it with methacrylic acid in order to obtain latex based on EPR. As a result of the experiment, the kinetics of the modification process was studied. It has been shown that when modifying EPR with MAA, the amount of acid should be 5 mass parts, and the co-polymerization process should be carried out for 5 hours and at a temperature of 90o. An adhe-sive bond with high physic-mechanical properties can be obtained by using a specially formulated absorbent compound to enhance the rubber-cord bond. It was determined that the adhesion rela-tionship also depends on the thickness of the absorbent composition. As the density of the im-pregnating composition increases, the wetting of the textile fibers with the composition decreases and the contact strength with the rubber decreases significantly. It was determined that the viscosity of the absorbent composition should be 5-8%. However, the density of EPR+PMMA co-polymer in the used latex should not be lower than 10%. Only in this case, the cord threads can be thoroughly soaked in the absorbent composition.

    Keywords: methacrylate acid, poly methacrylate, latex, modification, adhesion, absorbent com-pound, ethylene-propylene rubber

  6. ЭТЕРИФИКАЦИЯ ГЛИЦЕРИНА НА ГЕТЕРОГЕННОМ КАТАЛИЗА-ТОРЕ

    Authors: С.С.Исмайлова, С.Г.Амиров

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-45

    Year: 2024 Pages: 45-51

    Show abstract

    Abstract: Этерификация глицерина проводилась бензиловым спиртом в присутствии гетерогенных кислотных катализаторов. Во всех случаях наблюдается самопроизвольная этерификация бензилового спирта. При проведении реакции на катализаторах HZSM-5-цеолите и ката-лизатора крекинга Омникат-210П в качестве основного продукта получают эфир бензилг-лицерина с высоким выходом. Проведенные исследования в области этерификации глицерина позволяют предложить твердые кислотные катализаторы, отличающиеся своими кислотными свойствами. В част-ности, катализатор HZSM-5 отличается высокой активностью при этерификации глицери-на бензиловым спиртом. Выхода по целевым продуктам составило: 55,2% по монобен-зилглицериновому эфиру, 3,5% по дибензилглицериновому эфиру. Выход по дибензило-вому эфиру составил 31,2% и 38,3% соответственно. Несмотря на относительно высокую кислотность катализатора HZSM-5, преобладание кислотных центров определенной силы способствует повышению выхода монобензилг-лицеринового эфира. Практическая неактивность γ-Al2O3 в этой реакции, по всей вероят-ности, связано с его минимальной кислотностью.

  7. MECHANICAL AND THERMAL PROPERTIES OF FULLERENE-CONTAINING POLYIMIDE FILMS

    Authors: E.T. Krut’ko, L.B. Yakimtsova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-52

    Year: 2024 Pages: 52-56

    Show abstract

    Abstract: The influence of fullerenes C60 and C70 introduced into a solution of poly-(4,4'-diphenyloxide)pyromellitamide acid on the mechanical and thermal properties of poly-(4,4'-diphenyloxide)pyromellitimide films has been studied.

    Keywords: Fullerene C60, Fullerene C70, Poly-(4,4'-diphenyloxide)pyromellitamidic acid, Poly-(4,4'-diphenyloxide)pyromellitimide

  8. ƏTRAF MÜHİTİN AZOT OKSİDLƏRİNDƏN TƏMİZLƏNMƏSİ MƏQSƏDİ İLƏ ALÜMİNİUM OKSİD KATALİZATORU ÜÇÜN ƏSAS XAMMALIN SEÇİLMƏSİ

    Authors: E.Ə.Əmirov, S.S. İsmayılova, T.K.Şərifova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-57

    Year: 2024 Pages: 57-64

    Show abstract

    Abstract: Ətraf mühitin qorunması birbaşa sağlam qida əldə edilməsinin açarıdır. Son zamanlar istehsal edilmiş bir sıra qida məhsullarının qablaşdırılma zamanı qablarının üzərində verilən məlumat ilə yanaşı, məhsulun ekoloji təmiz şəraitdə əldə edildiyi, geni dəyişdirilməmiş məhsullardan istifadə edilməməsi haqqında da məlumatlar verilir. Ətraf mühitin çirkləndirilməsi canlıların və bitkilərin normal həyat fəaliyyətinə, bitkilərdəki qida maddələrinə, çirkləndiricilərin canlı aləmdə toplanmasına gətirib çıxarır. Ağır metalların, üzvi çirkləndiricilərin bu istiqamətdə rolu kifayət qədər ağır nəticələrə səbəb olur. Azot oksidlərinin at-mosferə düşməsi isə fotokimyəvi dumanın tırkibində mutagen, konserogen xüsusiyyətlərə malik peroksiasetilnitrat kimi çirkləndirici kompanenlərin əmələ gəlməsinə səbəb olur. Azot oksidlərinin ətraf mühitə düşməsinin qarşısını almaq məqsədi ilə onların təsirsiz azota emalı çox maraqlı istiqamət olaraq qalmaqdadır. Məqalədə azot oksidlərinin emalının katalizatorları üçün daşıyıcıların istehsalı üçün istifadə olunan, hal-hazırda bazarda mövcud olan alüminium hidroksid növlərinin RFA, DTA və digər ana-lizlərinin nəticələri təqdim olunur. Alüminium hidroksid xammalından hazırlanmış nümunələrin struktur və möhkəmlik xüsusiyyətləri qiymətləndirilmiş və azot oksidinin geniş konsentrasiyalarda parçalanma reaksiyası üçün sabit yüksək temperatur katalizatoru yaratmaq üçün zəruri olan alümin-ium hidroksid xammalının seçimi aparılmışdır.

    Keywords: daşıyıcı, alüminium hidroksid, gibbsit, bemit, bayerit, parçalanma, azot oksidi

  9. СИНТЕЗ ФОТОЧУВСТВИТЕЛЬНЫХ СОПОЛИМЕРОВ НА ОСНОВЕ ГЛИЦИДИЛМЕТАКРИЛАТА И α-МЕТИЛСТИРОЛА

    Authors: С.Б.Mамедли, Ф.А.Амирли, О.С.Заманов, Н.Р.Бекташи, Г.И.Новрузова

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-65

    Year: 2024 Pages: 65-72

    Show abstract

    Abstract: Осуществлена бинарная радикальная сополимеризация глицидилметакрилата с α-метилстиролом. Показано, что и сополимеризация мономеров протекает с раскрытием двойной связи винильной группы глицидилметакрилата и α-метилстирола. Определены константы сополимеризации (r1=0.62; r2=0.35) и рассчитаны факторы активности (Q1=0.85; Q2=0.98) и полярности (e1=0.10; e2=-1.27) использованных мономеров и выявлено, что ак-тивность при сополимеризации глицидилметакрилата выше, чем у α-метилстирола. Вы-числены параметры микроструктуры вычисленных сополимеров. Установлено, что синте-зированные образцы сополимеров легко структурируются под воздействием УФ-лучей и образуют резисты негативного типа под воздействием УФ-лучей. Определен индекс фото-чувствительности сополимера (Ψ=50 см2/С). Установлено, что высокая термостойкость и высокие физико-механические свойства сополимеров обусловлены взаимодействием функциональных групп макромолекул и с увеличением количества глицидилметакрилат-ных звенев в составе сополимера увеличивается адгезионная способность сополимера и в зависимости от состава адгезионная прочность сополимера меняется в интервале 9-13 МПа. В результате исследований подтверждено, что образцы сополимера деформируется без образования трещин при сжатии при температуре ~30-40°С. Полученный сополимер обладает большей гибкостью, ударной вязкостью и способностью к деформации, чем по-листирол. Поскольку сополимер, полученный на основе глицидилметакрилата с α-метилстиролом, чувствителен к свету и потоку электронов, то его можно использовать в качестве негативного резиста в микроэлектронике, литографии и т.д.

    Keywords: сополимер, фоточувствительность, глицидилметакрилат, α-метилстирол, негативный фоторезист, микроструктура сополимера

  10. PHYSICOCHEMICAL PROPERTIES OF CHOBANDAG SHALE AND THE USE OF PRODUCTS OBTAINED FROM ITS THERMAL DE-STRUCTION

    Authors: S.Z. Gurbanli, A.A. Alieva, G.Ch. Dadaeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-73

    Year: 2024 Pages: 73-79

    Show abstract

    Abstract: In this work, the physicochemical properties of Chobandag shale were studied and its thermal cracking was carried out. Fisher's analysis showed that the shale contained 23% organic matter, 21.94% kerogen, and 3.31% sulfur content. The density of shale is 2.31 g/cm3. The IR spectrum of shale showed a significant number of aromatic rings, the presence of side chains, and carbonyl-carboxyl groups. The shale was subjected to thermal cracking, where the temperature varied from 500 to 650°C. The content of hydrogen sulfide gas (H2S) was 11.9%. We passed the gas over a catalyst prepared using German technology and obtained 76.2% of thio-phene and 7.5% of its homologues. The yield of liquid products was 18.4%. We propose to use light resin (up to 200 °C) to isolate thiophene-aromatic concentrate, and heavy resin to obtain oxi-dized road bitumen.

    Keywords: mining shale, kerogen, cracking, shale tar, thiophene, bitumen

  11. ИССЛЕДОВАНИЕ РАСТВОРОВ 12-ВОЛЬФРАМОФОСФОРНОЙ ГЕ-ТЕРОПОЛИКИСЛОТ В БУТАНОЛЕ МЕТОДОМ ПМР

    Authors: Ш.А.Гафаров, Н.М.Алиева, А.А.Алиева, У.А.Керимова, Г.Н.Гамзаева, Дж.И.Гусейнова, Э.Э.Мамедов У.А.Керимова, Г.Н.Гамзаева, Дж.И.Гусейнова, Э

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-80

    Year: 2024 Pages: 80-84

    Show abstract

    Abstract: В данной работе приведены результаты исследования растворов фосфорновольфрамовой гетерополикислот в н-бутаноле методом ПМР; также рассчитаны химический сдвиг об-менной линии в двух значениях химического сдвига иона Н3О+ δ(Н3О+)о.л.в.= -9 и -13 м.д. В работе показано влияние различных факторов на химический сдвиг обменной линии, который в конечном счете приводит к отклонению экспериментальных значений от теоре-тических.

    Keywords: фосфорновольфрамовая гетерополикислота, н-бутанол, парамагнитный резонанс, протоны, высоководная гидрат кислота

  12. QƏLƏVİ METALLARIN KOMPLEKSLƏRİNİN İŞTİRAKI ILƏ NONİN-1 SİNTEZİNDƏ SƏMƏRƏLİ VƏ SADƏ ÜSÜL

    Authors: Hüseynova Tahirə, Əhmədov Amin

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-85

    Year: 2024 Pages: 85-90

    Show abstract

    Abstract: Fazalararası kataliz şəraitində kraun-efirlərin qələvi metallarının kationları ilə əmələ gətirdikləri metalkompleks katalizatorlarının iştirakı ilə 1,2- dihalogennonanın dehidrohalogenləşmə reaksiyası öyrənilmiş, nonin-1-in sintezi üçün yeni, səmərəli və sadə üsul təqdim olunmuşdur . Bu üsulda kraun-efirlərdən istifadə olunması prosesin çox aşağı temperaturda və yumşaq şəraitdə aparıl-masına imkan yaradır. Bu isə öz növbəsində müxtəlif tullantıların və zəhərli məhsulların alınmasının qarşısını alır. Apadığımız tədqiqatda prosesin optimal şəraitini müəyyənləşdirmək, əlavə məhsulun əmələ gəlməsinin səbəbini araşdırmaq və məhsulun cıxımını artırmaq məqsədi ilə 1,2- dihalogennonanın dehidrogalogenləşmə reaksiyasının qanunauyğunluqları öyrənilmişdir. Məhsulun çıxımına müxtəlif kompleksəmələgətiricilərin, qələvilərin, həlledicilərin, həmçinin DB18K6 və KOH-ın qatılığının təsiri öyrənilmişdir. Müəyyən olunmuşdur ki, KOH-ın qatılığının 25 mmoldan 50 mmola qədər artırılması nonin-1-in çıxımını artırır, lakin sonrakı mərhələdə qatılığın artması nonin-1-in nonadien-1,2-yə izomerləşməsinə səbəb olur. Həmcinin DB18K6-nın qatılığı artdıqca nonin-1-in çıxımı artır. Bu, onu göstərir ki, həqiqətən dehidrohalogenləşmə prosesi üzvi fazada gedir və qələvinin üzvi fazaya ötürülməsi bu prosesdə əsas faktordur. Təklif olunan üsulda 1,2-dihalogennonanın dehidrohaloğenləşmə reaksiyasının fazalararası kataliz şəratitində kraun-efirlərin qələvi metallarının kationları ilə əmələ gətirdikləri metalkompleks katalizatorlarının iştirakı ilə aparılması ədəbiyyatda mə¬lum olan ənənəvi üsuldan bir sıra üs-tünlükləri ilə fərqlənir. Reaksiyada ucuz, zərərsiz həlledicilərdən istifadə edilir. Reaksiya aşagı temperaturda (100 – 130oC) aparılır. Əsas kimi KOH-dan, ən davamlı katalizatorlardan - kraun-efirlərdən (DB18K6) istifadə olunur. Katalizatoru yenidən bərpa etmək mümkündür. Bütün bunların nəticəsində məhsulun cıxımı yüksək (96-98%) olur.

    Keywords: kraun efir, fazalararası kataliz, 1,2- dihalogennonan, nonin-1

  13. AĞIR PİROLİZ QATRANI ƏSASINDA BROMMETİL TÖRƏMƏLƏRİNİN SİNTEZİ VƏ MODİFİKATOR KİMİ TƏTBİQİ

    Authors: Ş.Z. Göyüşov, İ.H. Mövlayev, C.İ. Məmmədova, P.İ. Paşayeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-91

    Year: 2024 Pages: 91-97

    Show abstract

    Abstract: Ölkəmizdə elmi-texniki tərəqqinin sürətlə inkişafı, polimer materiallara olan tələbatın gündən-günə artmasına gətirib çıxarır. Nəzərə alsaq ki, neft-kimya istehsalları hələ də kifayət qədər istehsal qal-ıqları ilə xarakterizə edilir, bu qalıqlarından səmərəli istifadə etməklə müxtəlif məqsədlər üçün isti-fadə edilə biləcək aşqarların sintezi bu sahədə çalışan tədqiqatçı alimlərin qarşısında duran başlıca məsələlərdən biridir. Azərkimya istehsalat Birliyinin nəznində fəaliyyət göstərən “Etilen-polietilen” zavodunun EP-300 qurğusunda piroliz prosesi həyata keçirilir ki, prosesdə xammal olaraq SOCAR-ın H.Əliyev adına Neft emalı zavodunda alınan aşağı oktanlı birbaşa qovulmuş benzin fraksiyası götürülür Tədqiqat işində kub qalığı sayılan ağır piroliz qatranından səmərəli istifadə edilərək, əvvəlcə ağır piroliz qatranı sonra ağır piroliz qatranından ayrılmış naftalin brommetilləşdirilərək onların brom-metil törəmələri sintez edilmişdir. Sintez edilmiş məhsullardan 3-lü etilen-propilen elastomeri əsasında hazırlanmış kompozisiyaların fiziki-mexaniki xassələrinin yaxşılaşdırılmasında modi-fikator kimi istifadə edilmişdir.

    Keywords: ağır piroliz qətranı, trinitrofenol, brommetilnaftalin, molekulyar kompleks, kompozisiya, üçlü-etilen-propilen elastomeri, kompozisiya, modifikator

  14. FAZALARARASI KATALİZ ŞƏRAİTİNDƏ UNDESİN-1-İN SİNTEZİ

    Authors: Hüseynova Tahirə, Əhmədov Amin

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-98

    Year: 2024 Pages: 98-103

    Show abstract

    Abstract: Fazalararası kataliz şəraitində kraun-efirlərin qələvi metallarının kationları ilə əmələ gətirdikləri metalkompleks katalizatorlarının iştirakı ilə 1,2- dihalogenundekannın dehidrohalogenləşmə reaksiyası öyrənilmiş, undesin - 1-in sintezi üçün yeni, səmərəli və sadə üsul təqdim olunmuşdur . Bu üsulda kraun-efirlərdən istifadə olunması prosesin çox aşağı temperaturda və yumşaq şəraitdə aparılmasına imkan yaradır. Bu isə öz növbəsində müxtəlif tullantıların və zəhərli məhsulların alınmasının qarşısını alır. Apadığımız tədqiqatda prosesin optimal şəraitini müəyyənləşdirmək, əlavə məhsulun əmələ gəlməsinin səbəbini araşdırmaq və məhsulun cıxımını artırmaq məqsədi ilə 1,2- dihalogenundekannın dehidrogalogenləşmə reaksiyasının qanunauyğunluqları öyrənilmişdir. Məhsulun çıxımına müxtəlif kompleksəmələgətiricilərin, qələvilərin, həlledicilərin, həmçinin DB18K6 və KOH-ın qatılığının təsiri öyrənilmişdir. Müəyyən olunmuşdur ki, KOH-ın qatılığının 25 mmoldan 50 mmola qədər artırılması undesin 1-in çıxımını artırır, lakin sonrakı mərhələdə qatılığın artması undesin 1-in undadien-1,2-yə izomerləşməsinə səbəb olur. Həmcinin DB18K6-nın qatılığı artdıqca undesin - 1-in çıxımı artır. Bu, onu göstərir ki, həqiqətən dehidrohalogenləşmə prosesi üzvi fazada gedir və qələvinin üzvi fazaya ötürülməsi bu prosesdə əsas faktordur. Təklif olunan üsulda 1,2- dihalogenundekannın dehidrohaloğenləşmə reaksiyasının fazalararası kataliz şəratitində kraun-efirlərin qələvi metallarının kationları ilə əmələ gətirdikləri metalkompleks katalizatorlarının iştirakı ilə aparılması ədəbiyyatda məlum olan ənənəvi üsuldan bir sıra üstünlükləri ilə fərqlənir. Reaksiyada ucuz,zərərsiz həlledicilərdən istifadə edilir. Reaksiya aşagı temperaturda (100 – 130oC) aparılır. Əsas kimi KOH-dan, ən davamlı katalizatorlardan - kraun-efirlərdən (DB18K6) istifadə olunur. Katalizatoru yenidən bərpa etmək mümkündür. Bütün bunların nəticəsində məhsulun cıxımı yüksək (96-98%) olur.

    Keywords: kraun efir, fazalararası kataliz, 1,2-dihalogenundekan, undesin-1

  15. INNOVATIVE PRODUCTION PROCESS OF STYRENE

    Authors: M.T. Mamedova, S.I. Abasov, D.B. Tagiyev, A.A. Iskenderova, Y.S. Isayeva, A.A. Imanova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-104

    Year: 2024 Pages: 104-114

    Show abstract

    Abstract: Composite catalysts for the oxidative dehydrogenation of ethylbenzene to styrene were synthe-sized based on zirconium, magnesium and aluminum oxide. Under the reaction conditions of WHSV=0.5h-1, EB : air = 1:6 or EB : CO2 = 1:5, 480oC, in the presence of O2, the conversion of EB and selectivity of St on 1%ZrO2,2.0%MgO/Al2O3 +5% P2O5 catalyst reaches 62 and 90%, and in the presence of CO2, these indicators reach 54 and 94%, respectively. The inclusion of copper in the synthesized catalysts increases their activity and selectivity. The conversion of EB in the pres-ence of CO2 over 1%ZrO2,2.0%MgO/Al2O3+5%P2O5+1% CuO under reaction conditions of WHSV =1h-1, GHSV =500h-1, 500oC is 62% and St selectivity is 96%. The inclusion of copper in the composition of the synthesized catalysts allows the conjugation of the dehydrogenation of EB to St with the steam conversion of carbon monoxide. The conjugation of these reactions in-creases the conversion of EB to St. In this case, under the reaction conditions of 500oC, WHSV=0.5h-1, GSHV = 500h-1, the conversion of EB is 65%, the St selectivity is 92 % on 1.0%ZrO2,2.0%MgO/Al2O3+5%P2O5+1%CuO catalyst. It was determined that the conjugation of the dehydrogenation of EB to St with the steam conversion of carbon monoxide allows to create a simultaneous and environmentally harmless process of obtaining styrene and hydrogen.

    Keywords: ethylbenzene, oxidative dehydrogenation, styrene, steam conversion, carbon dioxide, carbon monoxide, conjugated reactions, environmentally friendly production

  16. SYNTHESIS AND STUDY OF NEW HETEROCYCLIC COMPOUNDS BASED ON PYRIMIDINE DERIVATIVES

    Authors: A.M. Maharramov, E.Z. Huseyinov, F.M. Abdullayeva, A.S. Safarova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-115

    Year: 2024 Pages: 115-120

    Show abstract

    Abstract: The presented work reflects the synthesis and transformation processes of some thio-substituted compounds on the basis of the thiopyrimidin substances, the study of their antioxidant properties in model reactions and the results of the established relationship between the structure of the syn-thesized compounds their antioxidant properties. Some transformations of thiouracil compounds obtained from the cyclization of cyanoacetic acid and acetoacetic acid ethyl esters containing methylene active groups and thiourea were also reflected in the presented work.

    Keywords: pyrimidine derivatives, antioxidant properties, model reactions, sulfur-substituted compounds

  17. C6 -KARBON TURŞUSUNUN ALLİL EFİRİNİN BUTİLMETAKRİLAT, STİROL VƏ α-METİLSTİROLLA ÜÇLÜ BİRGƏPOLİMERLƏRİ SÜRTKÜ YAĞLARINA ÇOXFUNKSİYALI ÖZLÜLÜK AŞQARLARI KİMİ

    Authors: L.K.Kazımzadə, C.Ş.Həmidova, E.İ.Həsənova, E.U.İsakov, N.C.Hüseynova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-121

    Year: 2024 Pages: 121-126

    Show abstract

    Abstract: Təqdim olunan iş ali C6-karbon turşusunun allil efirinin butilmetakrilat, stirol və α-metilstirolla üçlü birgəpolimerlərinin sürtkü yağlarına özlülük aşqarları və depressator kimi tədqiqinə həsr edilmişdir. Ali C6-karbon turşusunun allil efiri, butilmetakrilat, stirol və α-metilstirolla üçlü birgəpolimerlərinin yüksək özlülük-temperatur, termiki davamlılıq və depressor xassələrinə malik effektiv çoxfunksiyalı özlülük aşqarları olduğu müəyyən edilmişdir.

    Keywords: C6-karbon turşusu, allil efiri, butilmetakrilat, stirol, α-metilstirol, üçlü birgəpolimer, özlülük aşqarları, depressator

  18. LIFE CYCLE ASSESSMENT OF POLYMER MATRIX PRODUCTION OF NANO-ZNO ANTIMICROBIAL PACKAGING MATERIALS

    Authors: Sadi Azizkhanli, Solmaz Aliyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-127

    Year: 2024 Pages: 127-135

    Show abstract

    Abstract: Petroleum-based polymers offer beneficial packaging properties, but their environmental impact necessitates a shift to bio-based alternatives. The study analyzes the “cradle-to-gate” life cycle as-sessment (LCA) of polymer matrices of ZnO nanoparticles/low-density polyethylene (LDPE), ZnO nanoparticles/ethylene vinyl acetate copolymer (EVA), and ZnO nanoparticles/polylactic acid (PLA). Results indicate that PLA produced from renewable biomass requires more water con-sumption than LDPE and EVA produced from petroleum feedstocks. PLA production's depend-ence on water-intensive agricultural processes contributes to its water footprint. In addition, a comparative analysis of energy demand showed that the production of LDPE and EVA is signifi-cantly dependent on non-renewable fossil energy sources, while the production of PLA is more dependent on renewable biomass and alternative energy sources. Findings from environmental im-pact categories such as eutrophication, global warming potential, and ecotoxicity highlight the var-ious environmental concerns associated with PLA and the need for sustainable production meth-ods. The study highlights the importance of LCA when selecting materials for future manufactur-ing, advocating the use of polymers with a lower environmental impact.

    Keywords: Life cycle assessment, Antimicrobial packaging, Environmental impact, Polymer, Pol-yethylene, Ethylene vinyl acetate, Polylactic acid

  19. AĞIR NEFTLƏRİN HAZIRLANMASI ÜÇÜN KOMPLEKS TƏSİRLİ KOMPOZİSİYANIN TƏSİRİNİN TƏDQİQİ

    Authors: A.V. Qasımzadə

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-136

    Year: 2024 Pages: 136-147

    Show abstract

    Abstract: Təqdim olunan məqalədə aqreqativ və kinetik dayanıqlığa malik su-neft emulsiyalarının deemulsasiya prosesi, ağır neft nümunələrinin donma temperaturu, dinamiki özlülüyü və həmçinin hidrogen sulfidli lay suyunda korroziya sürəti üzrə aparılmış tədqiqatların gedişi və alınmış yeni ekspremental nəticələrin təhlili öz əksini tapmışdır. Belə ki, ilk dəfə olaraq müxtəlif təyinatlı reagentlərdən istifadə edərək laboratoriya şəraitində kompleks təsirə malik şərti adı A-3 olan çoxfunksiyalı kompozisiya hazırlanmış və onun xassələri tədqiq edilmişdir. Tədqiqat obyekti olaraq dayanıqlı su-neft emulsiyasına malik Muradxanlı və Umbakı olmaqla ağır neft nümunələrindən istifadə edilmişdir. Hər iki neft nümunəsi ağır neftlərdir və yüksəkmolekullu komponentlər olan asfalten-qatran-parafin birləşmələrinin miqdarının çox olması ilə fərqlənirlər. Xüsusilə Umbakı neftində asfalten-qatran-parafin komponentlərinin miqdarı daha çox olduğundan sıxlığı və özlülüyü Muradxalı nefti ilə müqayisədə daha çoxdur. Bu da Umbakı neftinin reoloji cəhətdən daha çox mürəkkəbləşmiş ağır neft olduğunu deməyə əsas verir. Qeyd etmək lazımdır ki, hər iki neftin ağır komponentləri çox olduğundan, həmin neftlərin lay suyu ilə yaratdığı emulsiyalar aqreqativ və kinetik cəhətdən dayanıqlıdır. Yeni kompozisiyanın hər iki xam neft nümunəsinin müxtəlif temperaturlarda deemulsasiya prosesinə, əmtəə və müxtəlif sulaşma dərəcəsinə malik nümunələrin donma temperaturuna və dinamiki özlülüyünə təsiri öyrənilmişdir. Həmçinin A-3 kompozisiyanın hidrogen sulfidli lay suyunda korroziya sürətinə təsiri də tədqiq edilmişdir. A-3 kompozisiyası çoxfunksiyalı olmaqla kompleks effektli təsirə malikdir və onun optimal sərf norması 600q/t-dur. Beləliklə, laboratoriya şəraitində yerinə yetirilmiş sınaqlardan alınmış nəticələrin təhlilinə əsaslanaraq yeni A-3 kompozisiyanın ağır neftlərin mədən şəraitində deemulsasiyasında və eyni zamanda nəqlə hazırlanma qurğularının daxili səthinin korroziyadan mühafizəsində iqtisadi və ekoloji baxımından səmərəli reagent kimi tətbiq edilməsi tövsiyə olunur.

    Keywords: deemulsasiya, korroziya, donma temperaturu, effektiv özlülük, kompozisiya, reagent, deemulqator

  20. INVESTIGATION OF Na, K, NH4 COMPLEXES OF SULFONIC ACIDS SYNTHESIZED ON THE BASIS OF LIGHT GAS OIL FRACTION AS BACTERICIDE

    Authors: A.B. Abdullazade, M.J. Ibragimova, V.M. Abbasov, S.A. Mammadkhanova, D.B. Aghamalıeva, S.A. Seidova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-148

    Year: 2024 Pages: 148-156

    Show abstract

    Abstract: The article is devoted to the preparation of Na, K, NH4 salts of alkylarylsulfonic and oligoal-kylarylsulfonic acids synthesized on the basis of the light gas oil fraction obtained from the cata-lytic cracking process, the preparation of solutions of these salts in a mixture of ethyl alco-hol+water and isopropyl alcohol+water, and the application of the synthesized samples as bacteri-cide against sulfate-reducing bacteria. As a result of the research, it was determined that the bacte-ricidal effect of the solutions of Na, K, NH4 salts of alkylarylsulfonic acid in a micture of ethyl alcohol+water at a concentration of 150 mg/l was 95%, 91.7%, 93%, respectively. While the solu-tion of potassium salt prepared in a mixture of isopropyl alcohol+water at a concentration of 150 mg/l showed a lower result of 78.8% bactericidal effect, the solutions of sodium and ammonium salts taken at the same concentration in a mixture of isopropyl alcohol+water showed a bactericid-al effect of 92% and 91%, respectively, and the number of bacteria minimized. The bactericidal effect of solutions of Na, K, NH4 salts of oligoalkylarylsulfonic acid in a mixture of ethyl alco-hol+water at a concentration of 150 mg/l was 90.5%, 83%, 92.4%, accordingly. The solution of sodium salt prepared in a mixture of isopropyl alcohol+water showed a 94% bactericidal effect at a concentration of 150 mg/l and significantly reduced the number of bacteria. Also, it was deter-mined that many samples of solutions of both alkylarylsulfonates and oligoalkylarylsulfonates prepared in a micture of alcohol+water at a relatively low concentration of 75 mg/l show an effect of more than 80%.

    Keywords: microbiological corrosion, sulfate-reducing bacteria, bactericide, alkylarylsulfonate, oligoalkylarylsulfonate

  21. ULTRASƏSLƏ IŞLƏNMIŞ TƏBII NEFT TURŞULARININ XROM DUZUNUN KATALITIK IŞTIRAKINDA 135-360oC-DƏ QAYNAYAN NEFT FRAKSIYASININ PARAFIN KONSENTRATININ OKSIDLƏŞMƏSI

    Authors: Əliyeva A.Z., Yunusov S.H., Kərimova Ü.Ə., Əliyeva S.Q., Bəbirova G.Q., Mehdiyeva N.Ə., Ağayev Ü.İ.

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-157

    Year: 2024 Pages: 157-160

    Show abstract

    Abstract: Təqdim olan iş Azərbaycanın Kürsəngi yatağının 806 №-li quyusundan götürülən neftin 135-360oC-də qaynayan fraksiyasından ayrılan parafin konsentratının ultrasəslə işlənmiş təbii neft turşularının xrom duzunun katalitik iştirakı ilə maye fazada oksidləşməsinə həsr olunmuşdur. Aparılan tədqiqatlar zamanı müəyyən olunmüşdur ki, parafin konsentratının oksidləşməsi reaksiyalarında 0.1% miqdarında təbii neft turşularının xrom duzunun katalitik iştirakında ultrasəs reaksiyanın sürətlənməsinə və zamanın 3 dəfə azalmasına səbəb olur.

    Keywords: utrasəs dalğaları katalizdə, maye fazada oksidləşmə, kataliz, parafin konsentratı, təbii neft turşularının xrom duzu

  22. STUDY OF THE POLIMERIZATION OF METHACRYLIC ACID ME-THYL ESTER IN AN IONIC LIQUID MEDIUM

    Authors: Pashayeva Ziyarat, Ibragimova Minaver, Amirli Fariz, Abdullayeva Fakhriya, Safarov Sabutay

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-161

    Year: 2024 Pages: 161-165

    Show abstract

    Abstract: This study explores the radical polymerization of methacrylic acid methyl ester in ionic liquids de-rived from formic acid and diethylamine or morpholine. Investigating the impact of various fac-tors, including initiator type, concentration, and polymerization conditions, we highlight the influ-ence on monomer conversion and resulting polymer characteristics. The findings underscore the potential for precise regulation of polymethyl methacrylate properties through the selection of ion-ic-liquid solvents and reaction conditions. The study concludes by emphasizing the synthesis of polymethyl methacrylate with a narrow polydispersity index in an ionic liquid environment based on morpholine and formic acid.

    Keywords: polymethyl methacrylate, ionic liquids, radical polymerization, methacrylic acid me-thyl ether, formic acid, diethylamine, morpholine

  23. ПОЛУЧЕНИЕ АЛИФАТИЧЕСКИХ АЛЬДЕГИДОВ И ОКСИКИСЛОТ ЖИДКОФАЗНЫМ ОКИСЛЕНИЕМ ЦИКЛОГЕКСЕНА ПЕРОКСИ-ДОМ ВОДОРОДА

    Authors: Ф.А.Гусейнова, Х.М.Алимарданов, Н.И.Гарибов, Г.А.Гаджиева

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-166

    Year: 2024 Pages: 166-172

  24. SPİRTLƏRİN MAYE FAZALI HİDROXLORLAŞDIRILMASININ YENİ TEXNLOLOGIYASI ILƏ XLOROMETİLİN ALINMASI

    Authors: N.Qurbanova, T.Ayralova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-173

    Year: 2024 Pages: 173-177

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə xlorometil (metilxlorid) istehsalı üçün sənaye üsulu ilə həyata keçirilən proses təsvir edilmişdir. Məqalədə xammalın hazırlanması mərhələsinin dəyişdirilməsi və reaktor qurğusunun yenidən təşkili yolu ilə mövcud qurğunun modernləşdirilməsinin yollarından biri təklif edilir. Bu həll eyni anda bu prosesin bir neçə mövcud problemini həll edəcəkdir.

    Keywords: maye fazlı hidroölorlaşma, metilxlorid, proses parametri, proses temperaturu, reagent nisbəti, HCl çevrilmə dərəcəsi

  25. INVESTIGATION OF PERFORMANCE CHARACTERISTICS OF MIN-ERAL HYDRAULIC OILS CONTAINING MEDIUM ALKALINE CAL-CIUM-ALKYL SALICYLATE IN COMBINATION WITH ANTI-WEAR ADDITIVES

    Authors: Amiraslan Aliyev, Ayralova Tamara

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-178

    Year: 2024 Pages: 178-183

    Show abstract

    Abstract: The current stage of economic development in the developed countries of the world is character-ized by high rates of development of high technology industries, among which an important place in the oil refining industry is given to high quality lubricating oils. Hydraulic oils for industrial equipment make up a significant part of the total production of industrial oils. In recent years, due to the modernization of the designs of hydraulic systems and the re-equipment of enterprises, the requirements for the quality of oils have increased significantly. To ensure competitiveness in the domestic and foreign markets of hydraulic oils, as well as to re-duce dependence on foreign additive manufacturers, it is necessary to carry out systematic work to organize the production of highly efficient additive packages[1].To achieve this goal, it is nec-essary to establish the relationship between the structure of the alkyl radical in the composition of commercial di-alkyl-di-thiophosphate (ZDDP) additives and the key performance properties of hydraulic oils.

    Keywords: mineral hydraulic oils, anti-wear additives, investigation of the performance properties of mineral hydraulic oils, alkaline calcium alkyl salicylate hydraulic oils

  26. SURPRISING SYNTHETIC STRATEGIES FOR SYMMETRIC BODIPY DERIVATIVES

    Authors: Raşit Fikret Yılmaz, Ahmet Tutar

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-184

    Year: 2024 Pages: 184-196

    Show abstract

    Abstract: BODIPY fluorescence dyes represent a captivating area of research in contemporary photochem-istry, thanks to the wide array of options their chromophore presents, readily accessible through various synthetic pathways. Indeed, the literature abounds with a vast array of compounds cen-tered around the indacene core. The ability to modulate spectroscopic properties or instigate new photophysical processes through the substitution pattern of BODIPY dyes has significantly ex-panded the scope of scientific and technological applications for these fluorophores. BODIPY cores, still widely used today and easily derivatized through simple modifications, find exten-sive application due to their versatile characteristics. These features render BODIPY compounds both workable and appealing. Our research group is interested in conducting studies related to the synthesis of BODIPY compounds, derivatization of the BODIPY core from different posi-tions through Suzuki-Miyaura coupling reactions, and the synthesis of BODIPY derivatives with potential applications in fingerprint detection. The purpose of this investigation is to summarize the fundamental chemistry, synthesis, and spectroscopic properties of common BODIPY deriva-tives.

    Keywords: BODIPYs, Fluorophore, Synthesis, Dyes, Suzuki-Miyaura Coupling, Halogenation

  27. STUDY OF MIXTURES OF AMIDES OF SOAPSTOCK WITH POLYETH-YLENE POLYAMINE AND SUNFLOWER OIL ACIDS WITH HEXA-METHYLENEDIAMINE IN DIFFERENT PROPORTIONS AS ADDITIVES TO BITUMEN USING GRAVEL

    Authors: T.A.Ismayilov, G.M.Guliyeva, R.A.Alizade, R.M.Farhadova, G.T.Valiyeva, T.S.Aliyev, S.G.Rzayeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-196

    Year: 2024 Pages: 197-205

    Show abstract

    Abstract: Amides were synthesized by mixing soapstock, which is a waste of cottonseed oil, and polyeth-ylene polyamine in different mass ratios. The reaction was carried out by stirring for 4 hours at a temperature of 140-145°C in a beaker equipped with a mixer, heater and thermometer. After obtaining the amide, the reaction product was cooled to 80°C, the necessary amount of heavy phlegm was added to it and mixed well, then it was collected in closed containers for use. At the same time, sunflower oil acid was obtained by hydrolysis, amide was synthesized with hexamethylenediamine in a mol ratio of 2:1, and the reaction was carried out in a three-necked flask equipped with a mixer, heater and thermometer. For this purpose, sunflower oil acid was first filled into a three-necked flask, a mixer and a heater were turned on, the required amount of hexamethylenediamine was added and the temperature was raised to 140°C, and the reaction was continued at this temperature for 4 hours. Compositions in three mass ratios (1:1, 1:2, 2:1) were prepared by mixing amides synthesized on the basis of soapstock polyethylene polyamine and acid of sunflower oil hexamethylenediamine. These compositions were added as an additive to bitumen using gravel in quantities of 0.4 and 0.6% and its effect on quality indicators was stud-ied. It has been established that the quality indicators of bitumen improve significantly after the in-troduction of the additive. So, after adding these compounds to bitumen using gravel, its adhe-sive ability increases to 1 point, whereas it is 3 points. Brittleness decreases from -18 to -26, while penetration increases from 48 to 55 and tensile strength from 75 cm to 100 cm.

    Keywords: soapstock, hexamethylenediamine, polyethylenepolyamine, fragility temperature, adhesion, penetration, tensile

  28. DITHIOPHOSPHORIC ACIDS DERIVATIVES AS EP AND ANTI-WEAR ADDITIVES FOR TRANSMISSION OILS

    Authors: V.M.Farzaliyev, AR.Sujayev, Sh.K.Kazimzadeh, N.N.Novotorzhina, M.R.Safarova, G.A.Gahramanova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-206

    Year: 2024 Pages: 206-213

    Show abstract

    Abstract: The article is devoted to a current problem - the synthesis of new compounds and their study as anti-wear and proto-pressure additives for lubricating oils. The purpose of this work is to obtain sulfur-phosphorus-containing compounds that could have tribological properties. Based on liter-ature data and experience in this field, the authors synthesized derivatives of dithiophosphoric acids, which were further studied as extreme pressure and anti-wear additives for lubricating oils. The synthon for the synthesis of compounds was the sodium salt of diisopropyl and allyl dithiophosphoric acids, obtained by reacting the corresponding dithiophosphoric acids with a 40% solution of sodium hydroxide. By reacting the sodium salt of diisopropyl, sodium allyl di-thiophosphate with toluene sulfonamide, obtained by reacting toluene sulfonamide with 5-phosphorus chloride, toluene sulfonisopropyl and allyl dithiophosphates were obtained. The re-sulting compounds have high extreme pressure properties. It has been shown that the extreme pressure properties of the compound depend on the structure of the fragments included in the compound. You should pay attention to the calculated indicator scuff index (Si), which indicates the effectiveness of extreme pressure properties; the higher this indicator, the higher the extreme pressure properties. 4-phenoxycarbonyl methyl ester of diispropyl dithiophosphoric acid was obtained by reacting the sodium salt of diisopropyl dithiophosphoric acid with phenyl chloroace-tate; similarly, by adding 5-methyl-2-hydroxy-γ-chloroacetophenone to the diisopropyl dithio-phosphate salt, 5-methyl-2-hydroxyphenylcarbonyl methyl ester of diisopropyl dithiophosphoric acid was obtained. These compounds also have high extreme pressure properties; in addition, they are superior to toluene sulfonic acid derivatives of dithiphosphoric acids in anti-wear prop-erties, which is fully explained by the large amount of sulfur in the composition of the latter. The structure of all synthesized compounds was proven by IR spectral analysis, the study of physicochemical properties and elemental analysis. Extreme pressure and anti-wear properties were studied on a four-ball friction machine (FFM-1). The evaluation of extreme pressure prop-erties was carried out according to the load wear index (LWI), according to the critical load (CL) and according to the welding load (WL), anti-wear properties by the diameter of the wear scar (Wd).

    Keywords: sulfur-phosphorus-containing compounds, tribological properties, allyl dithiophos-phate, anti-wear

  29. POLİAKRİLAMİD-NANO MAQNETİT HİSSƏCİKLƏRİ İLƏ DOLDURULMUŞ BETON KOMPOZİTİN ELEKTROKİMYƏVİ İMPEDANS TƏDQİQİ

    Authors: Şamo Tapdıqov, Ayaz Güləliyev, Samirə Məmmədova, Səadət Hümbətova, Sevda Kazımova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-214

    Year: 2024 Pages: 214

    Show abstract

    Abstract: Təqdim olunan məqalədə 0.5 su/sement amilində Portland sementinin su ilə qarışığından beton nümunələri hazırlanmışdır. Hansı ki, həmin beton nümunələri tərkibində sementin 1-2%-i qədər poliakrilamid (PAA) ilə stabilləşdirilmiş maqnetit nanohissəcikləri saxlayır. 28 günlük sərtləşmiş betonların elektrik impedans spektroskopiya üsulu ilə müqavimət dəyərləndirilməsi aparılmışdır. Göstərilmişdir ki, PAA maqnetit nanohissəcikləri ilə kimyəvi elektrostatik əlaqədə olmaqla fiziki strukturunu qoruyub saxlayır və sementdəki kalsium və alüminium silikatlarla qarşılıqlı əlaqədədir. Elektrokimyəvi impedans spektroskopiyanın nəticələrinə görə isə PAA/Fe3O4-lü beton nümunələrinin müqavimət qiymətləri kontrol və PAA/beton ilə müqayisədə xeyli fəqlənir. PAA-in betona əlavə edilməsi müxtəlif gərginlik qiymətlərindəki müqavimət göstəricilərinin yaxınlaşmasına və 2×106 Z` qiymətindən sonra Z``-nin yüksəlməsinə gətirib çıxarmışdır. Polielektrolit olan PAA makromolekulnunu sement strukturunda immobilizə olunması hissəciklərin uzun məsafədə əlaqələnməsini və onlar arasından keçiriciliyi təmin etmişdir. Belə ki, beton strukturuna PAA-li maqnetit nanohissəciklərinin daxil olması hidratasiya prosesinə təsir etməməklə vaxtında bərkləşməni təmin edir. Eləcə də, sonrakı dövrlərdə PAA hesabına maqnetit nanohissəciklərinin ölçüsünün stabil qalması elektrik müqavimət qiymətlərinin artmasına gətirib çıxarır.

    Keywords: Portland sement, beton, impedans spektroskopiya, maqnetit, nanohissəciklər, polia-krilamid

  30. ОЦЕНКА ВОДОРОДА, КАК ЭКОЛОГИЧЕСКИ БЕЗВРЕДНОГО АЛЬТЕРНАТИВНОГО ТОПЛИВА, ПОД ВЛИЯНИЕМ ГАММА-КВАНТОВ НА ГЕТОРОГЕННУЮ СИСТЕМУ

    Authors: Н.К Аббасова, М.Я. Аббасов

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-221

    Year: 2024 Pages: 221-228

    Show abstract

    Abstract: Методом диффузно-рассеивающей ИК-спектроскопии было исследовано влияние дисперсии катализатора - оксида бериллия, на процессы адсорбции и радиолиза воды. Выявлено зависимость радиационно-каталитической активности воды от размера оксида бериллия, колеблющегося в пределах 4≤d≤106мкм. Для этих процессов оценены размеры глубины светорассеивающего слоя. Рассмотрена роль поверхностных полос в выявлении зависимости размерного эффекта.

    Keywords: молекулярный водород, ИК-спектроскопия, система BeO+H2O, гетерогенный катализ, гамма-кванты

  31. TSİKLOPENTAN VƏ METİLTSİKLOPENTANIN OKSİDLƏŞDİRİCİ DEHİDROGENLƏŞMƏSİ REAKSİYALARI ÜÇÜN METAL KLİNOPTİLOLİT KATALİZATORLARININ SİNTEZİ VƏ PROSESİN KİNETİK MODELİNİN QURULMASI

    Authors: M.Y.Abbasov, N.K.Abbasova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-229

    Year: 2024 Pages: 229-237

    Show abstract

    Abstract: Tsiklopentan və metiltsiklopentandan müvafiq olaraq tsiklopentadien və metiltsiklopentadienin sintez edilməsi olduqca aktual mövzu hesab edilir. Tsiklopentan və metiltsiklopentanın seolit katalizatorları üzərində havanın iştirakı ilə oksidləşdirici dehidrogenləşməsi zamanı qiymətli məhsullar olan alitsiklik dienlər əmələ gəlir. Bu zaman dissosiativ adsorbsiya olunmuş oksigen atomunun iştirak etməsi olduqca vacib məqam hesab edilir. Klinoptilolitin müxtəlif keçid metal kationları ilə əmələ gətirdiyi aktiv katalizatorlar hazırlanmışdır və bu katalizatorların katalitik aktivliyi tsiklopentan və metiltsiklopentanın oksidləşdirici dehidrogenləşməsi reaksiyasında öyrənilmişdir. Məlum olmuşdur ki, klinoptilolitin {Cu2+ (0.5 küt.%), Zn2+ (0.2 küt.%), Co2+ (0.1 küt.%), Cr3+(0.1 mas.%) ilə əmələ gətirdiyi katalizatorlar müvafiq beşüzvlü alitsiklik dienlərin alınması istiqamətində seçici xarakter daşıyır.

    Keywords: klinoptilolit, tsiklopentan, metiltsiklopentan, tsiklopentadien, metiltsiklopentadien

  32. CONCENTRATION OF URANIUM(VI) WITH A CHELATE-FORMING SORBENT

    Authors: Fidan Bahmanova, Sevindj Hajiyeva, Famil Chiragov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-238

    Year: 2024 Pages: 238-246

    Show abstract

    Abstract: The sorption properties of a modified sorbent based on a maleic anhydride-styrene copolymer with respect to uranium(VI) have been studied. The main quantitative characteristics of metal ion sorption are determined. A sorbent containing fragments of molon acid hydrazide for the se-lective extraction of uranium(VI) from solutions is proposed. The optimal sorption conditions were determined. The degree of extraction of uranium(VI) under optimal conditions exceeds 95%. A technique for the sorption-photometric determination of uranium(VI) in sea water has been developed.

    Keywords: uranium (VI), concentration, sopolymer, sorbent, sorption, determination

  33. SYNTHESIS OF OCTYL ESTER OF METHACRYLIC ACID USING AN IONIC LIQUID CATALYST: REACTION CONDITIONS AND PRODUCT YIELD

    Authors: Ziyarat Pashayeva, Minaver Ibragimova, Fakhriya Abdullayeva, Ulkar Ghurzaliyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-247

    Year: 2024 Pages: 247-252

    Show abstract

    Abstract: The current study focuses on the synthesis of the octyl ester of methacrylic acid utilizing an ion-ic liquid catalyst. The aim was to investigate the reaction conditions and determine the resulting product yield. The research methodology involved conducting a series of experiments where various reaction parameters such as temperature, time, catalyst concentration, and reactant ratio were systematically varied. The reaction progress was monitored using analytical techniques such as Infrared spectroscopy and nuclear magnetic resonance spectroscopy. The findings re-vealed that the reaction temperature and catalyst concentration significantly influenced the es-terification process, while the reactant ratio had a minor impact. Moreover, it was observed that higher temperatures and increased catalyst concentrations led to higher product yields. The ob-tained results provide valuable insights into the synthesis of octyl ester of methacrylic acid us-ing ionic liquid catalysts and lay the foundation for further optimization of reaction conditions in future studies.

    Keywords: ionic liquids, catalyst, octyl ester of methacrylic acid, high yield

  34. STUDY OF MODIFICATION OF BUTADIENE NITRILE POLYMER WITH COMMODE

    Authors: Emirli_Fariz_Ali, Maharramov_Teymur_Hidayat, Shixaliyev_Kerem_Sefi

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-253

    Year: 2024 Pages: 253-258

    Show abstract

    Abstract: By preparing binary mixtures of butadiene-nitrile rubber with wood resin in different mass rati-os, the volume consumption of these systems at temperatures of 100, 120, 150, 165 ℃ and under the influence of loads of 160-190 kg was studied. studies have shown that at 108 ℃, when the polymer has 5 mass parts commode, it acts as a modifier. as a result of odification, the techno-logical properties of BNK, mainly chemical stability, increase one time compared to standard pezins. A recipe was drawn up on the basis of butadiene-nitrile polymer, and the obtained rubber mixture was vulcanized and the main properties of the vulcanizate were determined. As a result of the research, it was found that the wear coefficient of the obtained rubber increased by 19.6%, and the relative elongation increased by 44.4%.

    Keywords: Wood resin, modification, physical-mechanical property, aggressive environment, resistance to ozone

  35. PRODUCTION OF SYNTHETIC FATTY ALCOHOLS BY HYDRO-GENATION OF FATTY ACIDS

    Authors: Agayev Yashar, Ayralova Tamara

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-258

    Year: 2024 Pages: 258-266

    Show abstract

    Abstract: In the article, one of the main objectives is to improve the process of hydrogenation of fatty acids in order to obtain higher fatty alcohols, which can subsequently be used as plasticizers for skin substitutes, using them instead of expensive imported products. The article presents graphs of the dependence of the product yield on various reaction parameters and determines the optimal condi-tions for the hydrogenation process in order to obtain higher fatty alcohols.

    Keywords: higher fatty alcohols (HFAs), process, method, reaction, hydrogenation, parameters, temperature, catalyst, raw materials, degree of conversion, finished product

  36. C6-C9 N-ALKANLAR FRAKSİYASININ MAYE FAZALI OKSİDLƏŞMƏSİ İLE C6-C9 YAĞLI SPİRTLƏRİN YENİ TEXNOLOGİYANIN İŞLƏNİLMƏSİ

    Authors: Ağayev Yaşar, Ayralova Tamara

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-267

    Year: 2024 Pages: 267-271

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə C6-C9 n-alkanlar fraksiyasının hidrogen peroksidin 30%-lik sulu məhlulu ilə kapsullaşdırılmış titan silikalitdə maye faza oksidləşməsi yolu ilə C6-C9 yağ spirtlərinin istehsalı üçün yeni texnologiyanın işlənib hazırlanmasının nəticələri təqdim olunur. Bu sintez aşağı enerji xərcləri ilə yüksək keyfiyyətli məhsul əldə etməyə imkan verir. İş zamanı aşağıdakı məsələlər həll edilmişdir: C6-C9 n-alkanların maye fazalı oksidləşməsi prosesinin optimal şəraiti tapılmış və əsas texnoloji sxem müəyyən edilmişdir. C6-C9 fraksiyasının ikincil spirtlərinin istehsalı üçün hazırlanmışdır.

    Keywords: C6-C9 yağlı spirtlər, C6-C9 n-alkanlar fraksiyasının oksidləşməsi, C6-C9 n-alkanların maye fazalı oksidləşməsi, hidrogen peroksidin 30% sulu məhlulu, kapsullaşdırılmış titan silikalit DP-2, fasiləsiz laboratoriya quraşdırılması, təsiri temperatur, spirt məhsuldarlığı

  37. AĞIR NEFT QALIQLARINDAN ALINAN PEK NÜMUNƏLƏRİNİN TƏDQİQİ

    Authors: Ə.Ş. Qurbanov, Ş.M. Cəfərova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-272

    Year: 2024 Pages: 272

    Show abstract

    Abstract: Neftin emal dərinliyinin yüksəldilməsi məqsədi ilə ağır neft qalıqlarından səmərəli istifadə yol-larından biri kimi, nisbətən kiçik temperatur rejimlərində, onlardan müxtəlif təyinatlı peklərin alınması proseslərinin öyrənilməsidir. Aparılmış tədqiqatlarda xammal kimi katalitik krekinqin ağır distillatı və ağır piroliz qalığından istifadə edilərək pek alınmasının mümkünlüyü öyrənilmişdir. Məhsulun temperaturdan asılı olaraq fiziki xassələrinin dəyişməsi müəyyənləşdirilmişdir. (1,2) Xammaldan asılı olaraq pekin yumşalma temperaturu və α fraksiyasının çıxımın dəyişməsini müəyyənləşdirmək üçün QAZAXROM-5 cihazında təcrübələr aparılmışdır. Alınan neft peki nümunələrinin fiziki xassələri və kimyəvi tərkibinin dəyişməsi tədqiq edilmişdir. Əldə edilmiş nəticələri müqayisə edərkən müəyyən edilmişdir ki, həm krekinqin ağır distillatından, həm də ağır piroliz qalığından alınan pek üçün α fraksiyasının çıxımı təxminən eynidir. Bununla yanaşı, ağır piroliz qalığından alınan pek üçün yumşalma temperaturunun 90℃, katalitik krekinqin ağır distillatından alınan pek üçün isə bu göstəricinin 84-85℃ olduğu müəyyənləşdirilmişdir. Beləliklə, ağır piroliz qalığının ehtiyatı az olduğu üçün neft pekinin alnmasında xammal kimi katalitik krekinqin ağır distillatından istifadəsinin perspektivliyi əsaslandırılmışdır.

    Keywords: katalitik krekinqin ağır distillatı, ağır piroliz qalığı, yumşalma temperaturu, α fraksiyası

  38. PREPARATION OF PROPYLENE OXIDE FROM THE HYDROCHLO-RINATION OF PROPYLENE GLYCOL

    Authors: Nazenin Gurbanova, Tamara Ayralova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-278

    Year: 2024 Pages: 278-282

    Show abstract

    Abstract: In the article, the method of determining the physico-chemical characteristics of the hydrochlorin-ation of alcohols using the example of propylene glycol, determining the optimal parameters of the hydrochlorination of propylene glycol and developing the reaction node in the main technological scheme is given.

    Keywords: propylene glycol, hydrochlorination of alcohols, propylene chlorohydrin, propylene oxide, acetic acid catalyst

  39. DEVELOPMENT AND IMPLEMENTATION OF PRODUCTION TECH-NOLOGIES FOR PRODUCING COMPOSITE MATERIALS AND TIRES BASED ON POLYURETHANE SYSTEMS FEATURES OF POLYURE-THANE RHEOLOGY

    Authors: Kerem Seyfi Shixaliyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-283

    Year: 2024 Pages: 283-295

    Show abstract

    Abstract: The objects of the study were thermal polyurethane thermoplastic elastomers (PUTP), obtained by the reaction of 4,4-diphenylmethane diisocyanate, hydroxide-containing polyester with a molecu-lar weight of 2000 (polyethylene glycol adipate) and 1,4-butadiol (industrial name VITUR). -T-1413) It was found that the dependence of the logarithm of the effective viscosity (ηeff) of the PUTEP melt on shear stress at various temperatures in the studied range of shear rates (from 1 to 100 s-1) represents parallel straight lines. This makes it possible to use the analytical dependence of the ef-fective viscosity on temperature to describe the rheological behavior of PUTEP melts, which also takes into account the influence of shear stress on the viscosity of the melt carbon-chain and heterochain polymers are determined by many factors, such as the thermody-namic properties of the components, their molecular weight, the degree of phase dispersion, the ability of the components to crystallize, etc. Composite materials, which are reinforced or filled polymers, play an important role in technology. The development of these materials and improvement of their properties is a complex problem, in which a significant place belongs to the physical chemistry of surface phenomena in polymers. Therefore, the problems of physical chemistry of filled polymers are problems of physical chemis-try of surface phenomena in polymers.

    Keywords: development, rheology, modification, polyurethane, technology, tires, vulcanization, extruder

  40. STUDY OF TRIBOLOGICAL PROPERTIES OF ORGANIC COM-POUNDS OF VARIOUS LUBRICANTS IN CASTROL ALPHA SP 680 OIL

    Authors: Farzaliev Vaqif, Javadova Agigat, Aliyeva Narmina vFarzaliev Vaqif, Javadova Agigat, Aliyeva Narmina, Yusifova Aida, Yusifzade Gulshan, Dadashova Terane, Maharramova Zakiya ova Terane, Maharramova Zakiya

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-296

    Year: 2024 Pages: 296-301

    Show abstract

    Abstract: Castrol ALPHA Sp 680 transmission grease, based on highly refined mineral oil, is used to lubri-cate gears in mechanisms. The presence in its composition of various functional groups and ele-ments provides the required performance properties of this oil. Castrol Alpha SP 680 gear oil, along with lubricating properties, has high antioxidant and anti-foam properties. The disadvantage of the oil is that it has low corrosion and extreme pressure properties. Therefore, the goal of our research was to develop a universal high-quality gear oil based on multifunctional and high-quality additives that meets modern requirements. The article presents an analysis of the IHP-14M addi-tive in Castrol Alpha SP 680 gear oil and the results of comparative tribological tests with foreign additives with the same functional properties.

    Keywords: transmission oils, tribological properties, additives, corrosion, lubricating effect

  41. PROPANOLUN La- VƏ Pd- TƏRKİBLİ NaX SEOLİT KATALİZATORLARI İŞTİRAKINDA OKSİDLƏŞMƏ PROSESİNİN TƏDQİQİ

    Authors: Ə.D.Vəliyeva, P.A.Nadirov, C.İ.Mirzai

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-302

    Year: 2024 Pages: 302-306

    Show abstract

    Abstract: İon-mübadilə metodundan istifadə olunmaqla NaX seoliti və La, Pd metalları əsasında kataliza-tor nümunələri sintez olunmuş və onların aktivliyi 423-723K temperatur intervalında n-propanolun oksidləşməsi prosesində tədqiq olunmuşdur. Müəyyən olunmuşdur ki, ilkin NaX nümunəsinə nisbətən modifikasiya olunmuş nümunələr üzərində spirtin çevrilmə dərəcəsi və reaksiya məhsul-larının çıxımı xeyli artır. Aparılmış tədqiqatlara əsasən müəyyən olunmuşdur ki, nisbətən kiçik temperaturlarda spirtin molekuldaxili və molekullararası dehidratlaşması reaksiyaları üstünlük təşkil etdiyi halda, temperaturun yüksək qiymətlərində onun parsial və tam oksidləşməsi reksiyaları sürətlənir. Müəyyən olunmuşdur ki, ilkin NaX seolitinin modifikasiya üsulu sintez olunmuş katali-zatorun faza tərkibini və aktiv komponentin ölçüsünü optimallaşdırmağa imkan verir ki, bu da əsas reaksiya məhsullarının çıxımını tənzimləməyə və reaksiyanın temperatur həddini aşağı salmağa im-kan verir.

    Keywords: kataliz, seolit, spirt, oksidləşmə

  42. İON MAYELƏRİ İŞTİRAKINDA SİNTEZ OLUNMUŞ (OLİQO) ALKİLLƏŞMİŞ MƏHSULLAR ƏSASINDA KOMPOZİSİYALAR

    Authors: Seyidova X.H., Nəcəfova-Əliyeva G.S., Babaşova Y.M., Aliyeva R.V., Əliyeva F.X.

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-307

    Year: 2024 Pages: 307-312

    Show abstract

    Abstract: Təqdim edilən məqalədə Heydər Əliyev adına Neft Emalı zavodundan alınan mineral yağlar və ARETN NKPİ-də ion maye katalitik sistemlər işitrakında α-olefinlərin oliqomerləşməsindən və aromatik karbohidrogenlərlə (oliqo)alkilləş-məsindən alınan OM və OAM əsasında müxtəlif tərkib-li kompozisiyalar hazırlanmış və fiziki-kimyəvi göstəriciləri müəyyən edilmişdir. İstifadə edilən ilkin komponentlərin təbiəti və miqdarından asılı olaraq müxtəlif təyinatlı kompozisiyalar almaq mümkün olmuşdur.

    Keywords: ion mayeləri, oliqomerləşmə, oliqoalkilləşmə, yağ kompozisiyaları, özlülük indeksi

  43. USAGE OF ACRYLIC ACID BASED POLYMER FOR STABILIZATION OF NICKELINE NANOPARTICLES

    Authors: F.A.Amirli, N.A.Guliyeva, G.Sh.Mammadova A.Amirli, N.A.Guliyeva, G.Sh.Mammadova, E.Azizov, N.H.Zeynalli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-313

    Year: 2024 Pages: 313-318

    Show abstract

    Abstract: In this work, our team synthesized polyacrylic acid-supported Ni nanoparticles and SEM images were shown of polyacrylic acid-supported Ni nanoparticle samples at different magnifications in low electron mode at different voltages. The study examined the solubility of nickel nanoparticles depending on their concentration, and also studied the influence of the activity of acidity and ba-sicity of the medium and the concentration of nanoparticles on the overall distribution of the sus-pension. We have obtained nanoparticles of metallic nickel. To study the effect of an acidic envi-ronment on the dispersion of suspensions of nickel nanoparticles, various solutions with different alkalinity and acidity were created. Consequently, it was observed that the acidity level of the medium has minimal influence on the average particle size within suspensions of identical concen-trations. The size of nickel nanoparticles remains highly diminutive and can be readily tailored by adjusting both the polymer type and concentration in each specific context. At selected polymer concentrations that provide the same number of monofragments, PAA is the best stabilizer.

    Keywords: PAA, solution, suspension, nanoparticles, TEM

  44. A NEW COMPOSITION BASED ON OLIGOMERS USED IN THE PREPARATION OF COMPOSITES FOR VARIOUS PURPOSES

    Authors: T.M. Naibova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-319

    Year: 2024 Pages: 319

    Show abstract

    Abstract: In order to improve the physico-chemical, physico-mechanical and operational indicators of the interconnectors used in the preparation of composites of various purposes and purposes, the known oligomers (phenol-formaldehyde, resorcin-formaldehyde, amine-aldehyde and epoxide produced on an industrial scale) are used by copolycondestruction in the composition of nitrogen, chlorine, bromine, sulfur, etc. it is functionalized with organic compounds (30 names). These com-pounds (modifiers) were synthesized in laboratory conditions, on industrial and semi-industrial scales. The aim of the research work is to ensure that composites prepared on their basis meet both economic and environmental requirements by maximally reducing the amount of free monomers, increasing functionality, eliminating fragility, improving basic physical-mechanical and operational indicators. The compositions, probable structures, kinetic regularities and optimal parameters of copolycondestruction reactions of new composition cooligomers have been determined. For the first time in the composition of cooligomers modified with organic compounds of various func-tional groups Amine, amide, hydroxyl, methylol, epoxide, etc. the presence of such functional groups has led to the use of them as coordinators. Thus, as a coordinator in the preparation of coatings resistant to various aggressive environments, as an inhibitor in the corrosion protection of equipment and devices operated in various environments, as a vulcanizing agent in the preparation of adhesives used in gluing materials of various nature, as a substitute for KU-1 modifier in the rubber industry and in the vulcanization of many elastomer-based- it was used in the preparation of oligomer-based rubber mixtures, in obtaining ion exchangers, in the preparation of friction-resistant composites, in the preparation of solutions to prevent asphalt-resin-paraffin deposits formed during the operation of high-paraffin oil wells, and positive results were obtained. Currently, research work is underway to restore, at least partially, the main operational indicators of decommissioned thermoplasts by using cooligomers as modifiers during recycling.

    Keywords: cooligomer, modifier, binder, adhesive, inhibitor

  45. AĞIR NEFT QALIQLARININ KATALITIK EMAL PROSESLƏRININ TƏDQIQI

    Authors: Qurbanov Ə. Ş., Ələkbərli B. R.

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-325

    Year: 2024 Pages: 325-332

    Show abstract

    Abstract: Aparılmış tədqiqatlar mazutun çüxtəlif digər ağır neft qalıqları ilə keramzit əsaslı (Fe2O3- 15%; Al2O3-21%) katalizator üzərində müxtəlif rejimlərdə termokatalitik çevrilməsi prosesinin öyrənilməsinə həsr olunmuşdur. Müxtəlif temperatur rejimlərinə (500-600oC) mazutun termokatalitik çevrilməsi zamanı alınan katalizatın mühərrik yanacaqlarının və qaz fazanın miqdarları və tərkibləri öyrənilmişdir. Katalizatın əsasını təşkil edən q.b 195oC və 195-350oC intervalında qaynayan fraksiyaların temperaturdan asılılığı, ekstremal, 350oC -dən yuxarı temperaturda qaynayan fraksiyaların şıxımının isə xətti xarakterə malik olduğu müəyyən olunmuşdur. Mazur:qudron=90:10 qarışığının termokatalitik emalı zamanı alınan qazların tərkibi 36,8% CH4, 8,4% H2 qalanı isə C2-C4 fraksiyalarından ibarət olunduğu qənaətinə gəlinmişdir.

    Keywords: keramzit, qudron, koks, katalizat, mazut, ağır neft qalığı (ANQ)

  46. AĞIR NEFT QALIQLARININ KOMPLEKS EMALI NƏTİCƏSİNDƏ KOKSUN ALINMASI

    Authors: Ə.Ş.Qurbanov, M.İ.Məmmədov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-332

    Year: 2024 Pages: 332-338

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə, ağır neft qalıqlarının dərin emalı nəticəsində alınan maddələrdən olan koksun alınmasının təcrübi üsulları, koksun tərkibi, həmçinin koksun istifadə sahələri qeyd edilmişdir. Belə ki, Neft koksunun müasir və yüksək səmərəli qurğularda qalıq neft məhsullarının tədrici kokslaşma üsulu ilə alınması istehsalatda çox geniş yayılması məlumdur. Yüksək gərginlikli cərəyanlarla işləyən böyük qabaritli elektrodların hazırlanması, Konstruksiyalı karbon materialların istehsalı, bitum, korroziya əleyhinə örtüklər, hidro-izolyasiya materiallarının istehsalı və s. üçün koksun əhəmiyyəti məqalədə xüsusilə qeyd edilib. Koksun laboratoriya şəraitində müxtəlif neft emalı qalıqlarından alınması prosesi praktiki üsullardan olub 490-510°C temperaturlar həddində, atmosfer təzyiqi şəraitində öyrənilmişdir. Kvars reaktora 100q xammal əlavə olunmuş və sabit surətlə 490°C-yə qədər qızdırılıb, sonra isə 510°C temperaturda 2 saat müddətində kokslaşma prosesi aparılmışdır. Kokslaşma üçün həm qudrondan, həm də qudronun asfaltsızlaşma məhsulun-dan istifadə olunub.

    Keywords: Qudron, koks, ağır qazoyl, yüngül qazoyl, anizotrop koks

  47. СИНТЕЗ НАНОЧАСТИЦ ЖЕЛЕЗА ИЗ ЭКСТРАКТА ЗЕЛЕНОГО ЧАЯ «АЗЕРЧАЙ»

    Authors: Ф.Э.Амирли, Н.А.Гулиева, Г.Щ. Маммедова, С.Б.Гасимова, Н.З.Акбарли, Н.Э.Фарзалиева, А.Н.Баширова

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-339

    Year: 2024 Pages: 339-344

    Show abstract

    Abstract: При получении и синтезе наночастиц нами используются физические и химические мето-ды. Область применения нанотехнологий безгранична, как бесконечно и ее влияние, по-скольку большинство технических процессов, применяемых при получении наночастиц указанными методами, являются вредными технологиями, наибольшее внимание в иссле-дованиях последних лет сосредоточено на разработке экологически чистых методов синте-за с участием природных ресурсов. Применении вредных реагентов, которые в результате их применения наносят большой вред живым организмам и экологической среде в данной работе заменено растительным компонентом. Получение наночастиц из растений более эффективно. Зеленый синтез наночастиц железа был достигнут с помощью экологически чистого растительного экстракта. Экологичность лежит в основе целей. В статье говорится о синтезе наночастиц железа с экстрактом листьев зеленого чая компании « Азерчай » и предполагается, что этот метод является гибким и экологически чистым по своей произво-дительности. Изучено получение наночастиц железа экстракта чайного листа «АЗЕРЧАЙ» простым и экологически чистым методом с использованием полифенолов зеленого чая, и результаты подтверждены методами SEM и FTIR.

    Keywords: железо, наночастицы, зеленый чай, полифенолы, стеклянные фильтры, SEM, FTIR, загрязнение воды нитратами

  48. FOSFOR TƏRKİBLİ QEYRİ-ÜZVİ BİRLƏŞMƏLƏRLƏ MEXANİKİ MODİFİKASİYA OLUNMUŞ ÜÇLÜ ETİLEN-PROPİLEN KAUÇUKUNUN REOLOJİ XASSƏLƏRİNİN TƏDQİQİ

    Authors: İ.H.Mövlayev, A.F.Məmmədova, S.A.Səmədzadə

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-345

    Year: 2024 Pages: 345-350

    Show abstract

    Abstract: Mövcud polimerlərin xassələrinin məqsədyönlü istiqamətdə yaxşılaşdırmaq üçün polimerin quruluşunda kimyəvi, mexaniki-kimyəvi üsulla dəyişiklər yaradırlar. Məsələn polimer məhsullarına müəyyən temperaturda və katalizatorların iştirakı ilə -Cl2 və SO2 qazı buraxmaqla kimyəvi üsulla xlorlaşdırılmış və ya sulfoxlorlaşdırılmış polimerlər alınır və yaxud funksional qruplara malik üzvi birləşmələrlə mexaniki-kimyəvi modifikasiya üsulu ilə polimerlərdə quruluş dəyişiklikləri yaratmaqla xassələri dəyişir. Üçlü etilen-propilen kauçukunu fosfor tərkibli qeyri-üzvi birləşmələrlə müxtəlif nisbətlərdə modi-fikasiya edərək alınan binar qarışıqların müxtəlif temperatur və yüklərin təsiri altında kapilyarlı vizkozimetrdə axma göstəriciləri tədqiq edilir.

    Keywords: üçlü etilen-propilen kauçuku, fosfor tərkibli qeyri-üzvi birləşmələr, binar qarışıq, özlü axma həcmi sərf

  49. STUDY OF RHEOLOGY PROPERTIES OF POLYMER COMPOSITE MATERIALS

    Authors: T. Ayralova, M. Iskanderov, A. Behbud

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-351

    Year: 2024 Pages: 351-357

    Show abstract

    Abstract: This article presents the results of the study of the rheological properties of polymer composite ma-terials based on glass microgranules containing high-density polyethylene. The flow curves of the obtained compositions were obtained by the capillary viscometry method. On the basis of the conducted research, simple mathematical models were built, which allow to estimate the viscosity values of the alloys based on the given filler content.

    Keywords: polyethylene, glass microgranules, polymer composite materials, rheological proper-ties

  50. OBTAINING NITROGEN CONTAININ DIKARBOKSILAT

    Authors: Fariz Amirli, N.A.Guliyeva, G.Sh.Mammadova, H.N.Guliyev, T.N. Akylbekova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-358

    Year: 2024 Pages: 358

    Show abstract

    Abstract: We have conducted research into the synthesis and analysis of nellylated-indazole compounds. These compounds were produced through a process involving substituted hydroxycyclohexa-nones, hydrazine hydrate, and phenacyl bromide. Our investigation revealed that, depending on the specific structure of the compounds involved, the reaction can proceed via both nitrogen and oxygen alkylation pathways. The examination of the reactions between 2,6-dicarboxylates and amine derivative hydrochlorides revealed a novel finding: the employment of potassium carbonate as a base facilitates the desired direction of heterocyclization for the first time. On the basis of 3-component condensation, diacetyl (diet-oxycarbonyl) substituted hydroxycyclo-hexanones with thiosemi-derivatives and bromide were obtained. Based on the results, methods of obtaining derivative dicarboxylates were developed, and the structure of the latter depends on electrophilic activity. The structural characteristics of all obtained derivatives were studied and the structures were proved by the method of rengonostructural analysis.

    Keywords: benzaldehid, acid, heksanol, antimikrobial

  51. MOLİBDEN(VI) VƏ VANADİUM (V) İONLARININ p-AMİNOFENOL SORBENTİ İLƏ SORBSİYASININ MÜXTƏLİF OBYEKTLƏRDƏ TƏDQİQİ

    Authors: K.S.Abdullayeva, M.B.Həsənova, C.İ.Mirzai

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-364

    Year: 2024 Pages: 364-368

    Show abstract

    Abstract: Müxtəlif sintez olunmuş sorbentlərlə molibdenin və vanadiumun sorbsion-fotometrik təyini üsulları təqdim edilmişdir. Optimal pH 4 göstəricisində, sorbsiya prosesinin tarazllığı tədqiq olunan ion-larda 2-3 saat müddətində sona çatmışdır. Aparılan işlərin nəticələrinə görə deyə bilərik ki, perxlo-rat turşusu metal ionlarını daha yaxşı desorbsiya etmə qabiliyyətinə malikdir. Sorbsiya və desorbsi-ya təcrübələri dinamik şəraitdə aparılmışdır. Optimal şəraiti müəyyən etmək üçün bir sıra amillərin təsiri (elyuentin qatılığının, nümunənin və elyuentin verilmə sürətinin, nümunənin həcminin, matri-sa komponentlərinin təsiri və s.) müəyyən edilmişdir.

    Keywords: molibden, vanadium, sorbsiya, desorbsiya, spektrofotometrik,sorbent, torpaq, perx-lorat turşusu, malein anhidridi, stirol

  52. PREPARATION OF ORGANIC-INORGANIC COMPOSITE MATERIALS USING SOL-GEL TECHNOLOGY

    Authors: M.P.Azizova, M.M.Agahuseynova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-369

    Year: 2024 Pages: 369-374

    Show abstract

    Abstract: This article reviews the principles of hydrolytic polycondensation of tetramethoxysilane (TMOS) in alkaline media. Depending on the concentration of tetramethoxysilane, both nanoscale mono-disperse SiO2 particles and monolithic samples of xerogels were synthesized. Pyridine derivatives, representatives of several chemically and thermally stable aromatics, which perform the function of catalysts, were selected for the work. During the sol-gel process of hydrolysis of tetramethox-ysilane and the polycondensation of the compounds formed with the presence of 4-(dimethylamino)-pyridine as a catalyst, a linear increase in the pKa of the conjugate acid to 9.70 was observed. Since the particles formed in an alkaline environment are negatively charged and repel each other, their growth occurs by the condensation mechanism due to the dissolution of smaller particles. Heating the sol-gel system for 30 minutes does not increase the particle size, but brings the gela-tion point closer. Thus, a small amount of catalyst leads to the formation of a group of particles with a small diameter and a tendency to polycondensate, but a larger amount of catalyst concen-trationcausing the formation of very large particles. The physico-chemical properties of the synthe-sized particles were determined. The dimensions of the processed samples were recorded using a scanning electron microscope (SEM).

    Keywords: Sol-gel, hydrolysis, polycondensation, tetramethoxysilane, xerogel, pKa, catalyst, SEM

  53. ÜZVİ - QEYRİ-ÜZVİ KOMPOZİT MATERİALLARIN SİNTEZİ VƏ TƏDQİQİ

    Authors: Minirə Ağahüseynova, Mehriban Mikayılova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-375

    Year: 2024 Pages: 375

    Show abstract

    Abstract: Yüksəkmolekullu birləşmələr və onlar əsasında metaltərkibli nanokompozitlər mikro- və nano-elektronika üçün yeni nəsil unikal materialların, işığa həssas nanoölçülü sistemlərin, optoelektron nanosensorların, effektiv və seçici katalizatorların, tibbi-bioloji təyinatlı nanomaterialların yaradıl-ması üçün geniş və məqsədyönlü şəkildə istifadə olunurlar. Yeni effektiv kompleks materiallarda müasir innovasiyalı texnologiyaların artan tələbatları praktiki qiymətli xassələr ilə yeni çoxfunksiyalı polimer nanomaterialların işlənib hazırlanması və tədqiq edilməsinin aktuallığı və perspektivliyini şərtləndirir. Ruteniumun 2,2  bipiridil və 1,10 – fenantrolinlə kompleksləri maraqlı fotofiziki, fotokimyəvi və elektrokimyəvi xasələrə həmçinin yüksək termiki (4000C-yə qədər) və kimyəvi stabilliyə malikdir (qatı sulfat turşusu və 50% qələvi məhluluna qarşı inertdirlər). Bu strukturlara qarşı əlavə maraq onların katalizator kimi görünən işığın təsirindən suyun element-lərə parçalan-masında istifadəsi mümkünlüyüdürMatrissa qismində müxtəlif üzvi polimerlərdən istifadə oluna bilər – polimetakrilatlar, poliuretanlar, poliamidlər, poliimidlər, polibenzimidazollar və s. Təəssüf ki, üzvi matrissalar bir sıra çatışmazlıqlara malikdir: termiki stabilliyin azlığı, alınan materialda kompleksin molekullarının bəradər paylanması və həm də onlar Ru(II) kompleksinin qatılığının 1%-dən artıq olmaqla hibridlərin sintezinə imkan vermir. Bu problemin həlli üzvi polim-erin qeyri-üzvi matrissa – SiO2 ilə (tetraalkoksisilanların zol-gel metodu ilə hidrolizi vasitəsilə sin-tez edilən və sonra alınan birləşmələrin polikondensasiyası ilə əldə edilən) əvəz olunması ilə bağlıdırr. İm olunan işdə göstərilən komplekslərin sintezi, onların zol-gel metodu ilə sintez edilən SiO2 matrissasına yeridilməsi və alınan nanohibrid materiallarının fiziki-mexaniki və optik xassələri öyrənilmşdir. Bu zaman əsas məsələ kompozitlərin monolit nümunələr şəklində alınması olmuşdur. Sintez olunmuş kompozit nümunələr monolit şəklndə alınmış və İQ, NMR, EUS, element analizi, lyüminisensiya metodlarla tədqiq edilmişdir.

    Keywords: nanokompozitlər, Ruteniumun 2,2'-bipiridil, azottərkibli polimerlər, sintez, ruteni-umun-1,10- fenantrolinlə, zol-gel metodu

  54. AKRİL TURŞUSU İLƏ MEXANİKİ MODİFİKASİYA OLUNMUŞ BUTADİEN-NİTRİL KAUÇUKUNUN REOLOJİ XASSƏLƏRİNİN TƏDQİQİ

    Authors: İ.H.Mövlayev, A.F.Məmmədova, T.Ə.İbrahimova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-385

    Year: 2024 Pages: 385-389

    Show abstract

    Abstract: Sənayedə mövcud olan polimerləri tələb olunan xüsusiyyətlərə malik, tənzimlənən xassələrə malik polimerlərə çevirmək üçün polimerlərin qururluşundan mexaniki-kimyəvi, kimyəvi üsullarla dəyişikliklər yaratmaq və onlar əsasında kompozisiya materiallarının yaradılması polimer kimyasının aktual istiqamətlərindən ən əsasədır. Məqsədyönlü istiqamətdə kompozisiya materialı almaq üçün mövcud olan polimer, lazım olan funksional qruplara malik polimer, oliqomer və monomerlə kimyəvi yaxud mexaniki-kimyəvi modifikasiya edilərək polimerin quruluşunda struktur dəyişikliyi yaradaraq tənzimlənən xassəyə malik polimer alınır.

    Keywords: akril turşusu, butadien-nitril kauçuku, mexaniki-kimyəvi modifikasiya, binar qarışıqlar, həcmi sərf, İİRT-4 cihazı

  55. SHAPE-MEMORY EFFECT IN A FLEXIBLE POLYDENTATE PYRIDINE CONTAIN METAL−ORGANIC FRAMEWORK

    Authors: Ghodrat Mahmoudi

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-390

    Year: 2024 Pages: 390-395

    Show abstract

    Abstract: In the past few decades, due to human activities such as fossil fuel power generation, more and more CO2 in the atmosphere has been caused, and the greenhouse effect has become more and more obvious. This poses a huge threat to human and global security. At present, the CO2 concentration in the atmosphere has exceeded 400 ppm, which is about 40% higher than before industrialization, and the surface temperature has increased by about 0.8 °C [1]. In work, we illustrate deliberate design strategy based on a switchable porous new systems as member of a representative class of flexible MOFs via combination of Zn(II) as a metal ions with polydentate pyridine contain ligands and carboxylic contain compounds at differ-ent reaction conditions that will depend on mole ration of starting materials, solvent systems and temperature to comprise with reported structures in the literature. Based on in situ ex-perimental like (SC-XRD and PXRD) that will combined with literature reports to find re-sponsive and nonresponsive, depending on the transformability of the gas-free reopened pore phase into the collapsed phase. To the best of our knowledge, a few flexible frame-works are known to exhibit permanent porosity even in the absence of gas molecules.

    Keywords: Coordination polymer, Crystal engineering, Hydrogen bonds, Self-assembly and Solvent effects

  56. STRUCTURING FEATURES OF NON-NEWTONIAN OILS

    Authors: Sakit Rasulov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-396

    Year: 2024 Pages: 396-404

    Show abstract

    Abstract: The rheology problems of non-Newtonian oil, accompanied by the physical phenomena of for-mation and destruction of coagulation structures and aggregates, significantly affecting the flow are considered and analyzed. Also are considered issues of hydrodynamic interaction of particles leading to the formation of disordered structures, which significantly change the rheological prop-erties of non-Newtonian oil. It has been noted that the formation of coagulation structures de-pends on energy dissipation, viscosity, stress or shear rate, and the size of the particles forming the structure. With increasing asphalt-resin content in the oil, the probability of particle collision in-creases, increasing the rate of formation of various disordered structures up to a framework that nullifies the rate of oil flow. Non-Newtonian oils are characterized by a fairly high content of as-phalt-resinous substances and paraffinic compounds that are prone to coagulation structures and aggregates. This factor significantly affects the rheological properties of the oil, primarily its effec-tive viscosity and diffusion, making its transport and storage difficult.

    Keywords: rheology, non-Newtonian oil, coagulation structures, models, asphalt-resinous sub-stances, kinetics, technology

  57. THE LOCALIZATION OF OIL LEAKS IN THE SEA USING SATELLITE AND DRONE IMAGES WITH ARTIFICIAL INTELLIGENCE MODELS

    Authors: V.M. Abbasov, R.E. Azizov, Z.Z. Aghamaliyev, E.A. Aydinsoy, N.Y. Alimadatli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-405

    Year: 2024 Pages: 405-415

    Show abstract

    Abstract: Computer Vision, Deep Learning, and Machine Learning Algorithms make it possible to detect various dynamic issues in nature. Tankers, oil fields, oil pipelines, and hydrocarbon leaks and spills create serious problems for the sea ecosystems. [1] Utilizing this type of model can help de-tect oil leaks promptly, guide scientists’ predictions, compile cleaning plans, make urgent decisions on time, and stop or reduce the negative impacts of those incidents. Numerous recent scientific studies have been taken on this issue [2-7]. Illegal Pollution requires continuous monitoring and remote tracking technique employing satellites is an intriguing solution for the detection of oil leaks [8]. In this article, the solution to this problem is provided with the help of a recently updat-ed model [9]. Specifically, emphasize the automatic approach of differentiation of oil marks and other similar marks.

    Keywords: Oil, Oil Leak, Artificial Intelligence, Image Localization Models, PyTorch, YOLOv8

  58. SOURCES OF HELMINTH INFESTATION OF AMONG LIVESTOCK IN THE NORTHEASTERN SLOPES OF THE LESSER CAUCASUS, SOUTHERN AND NORTHEASTERN SLOPES OF THE GREATER CAUCASUS

    Authors: Hasanova Amaliya

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-416

    Year: 2024 Pages: 416-419

    Show abstract

    Abstract: In the modern world, providing people with ecologically clean food products, including meat and dairy products, is an urgent issue. In the studied northeastern slopes of the Lesser Caucasus and southern and northeastern slopes of the Greater Caucasus there are favorable physical and geo-graphical conditions for the development of animal husbandry. In recent years, the increasing im-pact of human economic activity has had a negative impact on the degradation of large natural landscapes and biogeocomplexes. Because of this, the ecological structure of many populations is changing and there is a real threat of destruction of certain hierarchical groups of animals. Infesta-tion of livestock with various helminthic pathogens causes quality of milk products, live weight of animals, reduction of wool quality, weakening of fertility, delayed growth and development, low nutritional value of meat, etc. causing productivity losses, including mortality among animals. In-fection of livestock with helminthic pathogens is associated with environmental conditions and anthropogenic factors. In this regard, it is necessary to study the peculiarities of distribution of helminthic pathogens common among sheep in the region by landscape-ecological zones, infection rates, population dynamics of the main and intermediate hosts, parasite-host relations in mixed invasions, population structure of helminths in the external environment and in the host organism.

    Keywords: biogeocomplexes, helminth pathogens, livestock, sources of infestation

  59. SUSTAINABLE DEVELOPMENT OF AGRICULTURE IN AZERBAIJAN AND UKRAINE IN THE AGE OF DIGITALIZATION

    Authors: Turkan Sheydai, Nurana Abdullayeva, Oleh Yatsiuk

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-420

    Year: 2024 Pages: 420-429

    Show abstract

    Abstract: The article shows the necessity of applying scientifically efficient technologies and expanding in-novative activities to ensure the sustainable development of agriculture. As it is known, the term agriculture means the process of production of plant and animal products, improvement of their quality and effectiveness, protection of these products under suitable conditions, development and evaluation and putting them on sale. Agriculture is one of the sectors that form part of the economy of every country, including Azer-baijan and Ukraine. The importance of new generation technologies in accelerating the innovative development of the agricultural sector is explained. State support for agriculture, including the practice of subsidizing this field, has now become a crucial element of the global agricultural sys-tem. This article examines the theoretical aspects of the issue of state support to agriculture and analyz-es the international experience in this field. State support measures for agriculture in Azerbaijan and Ukraine, especially direct subsidies, were systematically analyzed and the efficiency of this support was evaluated based on various indicators..

    Keywords: Agriculture, Sustainable Development, Innovation, Technology, Digitalization, Indicator

  60. FEATURES OF ADSORPTION OF HEAVY METAL IONS Pb2+, Cd2+ AND Zn2+ FROM WASTEWATER IN ENVIRONMENTAL PROTECTION

    Authors: F.V. Yusubov, S.R. Namazova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-430

    Year: 2024 Pages: 430-437

    Show abstract

    Abstract: Research work is devoted to studying the adsorption properties of heavy metal ions Pb 2+ , Cd 2+ and Zn 2+ in industrial wastewater. Natural clinoptilolite was used to adsorb heavy metal ions. Clinoptilolite belongs to the Ai-Dag deposit of Azerbaijan. The isotherm and kinetic curves of adsorption of heavy metal ions Pb 2+ , Cd 2+ and Zn 2+ were determined . The dependence of the adsorption of heavy metal ions on the pH value is also shown. It was revealed that the separation process occurs more intensely at pH values of 6,5-7. It was determined that the maximum adsorp-tion equilibrium is achieved after 57 minutes. It was found that maximum adsorption capacity of clinoptilolite adsorbent for the adsorption of Pb 2+ , Cd 2+ and Zn 2+ ions was 7.51, 6.68 and 5.89 mmol/g, respectively.

    Keywords: wastewater, heavy metals, adsorption, kinetics, regression model

  61. BƏRPA OLUNAN ENERJİ – DAHA TƏHLÜKƏSİZ GƏLƏCƏYƏ GÜC VERİR

    Authors: V.F. Rzayeva, Ş.Z. Göyüşov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-438

    Year: 2024 Pages: 438-447

    Show abstract

    Abstract: Research work is devoted to studying the adsorption properties of heavy metal ions Pb 2+ , Cd 2+ and Zn 2+ in industrial wastewater. Natural clinoptilolite was used to adsorb heavy metal ions. Clinoptilolite belongs to the Ai-Dag deposit of Azerbaijan. The isotherm and kinetic curves of adsorption of heavy metal ions Pb 2+ , Cd 2+ and Zn 2+ were determined . The dependence of the adsorption of heavy metal ions on the pH value is also shown. It was revealed that the separation process occurs more intensely at pH values of 6,5-7. It was determined that the maximum adsorp-tion equilibrium is achieved after 57 minutes. It was found that maximum adsorption capacity of clinoptilolite adsorbent for the adsorption of Pb 2+ , Cd 2+ and Zn 2+ ions was 7.51, 6.68 and 5.89 mmol/g, respectively.

    Keywords: wastewater, heavy metals, adsorption, kinetics, regression model

  62. İQLİM DƏYİŞMƏSİ, EKOLOJİ AMİLLƏR VƏ SAĞLAM QİDA

    Authors: H.H. Əsədov, K.Ə. Sadıqova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-448

    Year: 2024 Pages: 448-453

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə Abşeron yarımadasında iqlim dəyişgənliyi, ekoloji amillər, Ənginar bitkisinin insan sağlamlığına müsbət təsiri haqqında məlumat verilir. Müasir dövrdə iqlim dəyişmələri nəticəsində ekoloji amillərdən istilik və işıqlanmanın, atmosfer havasında karbon qazının (CO2) artması öz təbii miqdarını 0,03%-dən 0,042%-ə çatması və planetimizin temperatur göstəricisini isə xeyli artırmışdır. Bu artım bütün başqa coğrafi ərazilərdə olduğu kimi, Abşeron yarımadasında orta illik temperatur +4 − +5oC-dək yüksəlmişdir. Abşeronda işıqlanma nisbətən yüksək, temperatur, nisbi rütubət çox azdır. Buranın təbii suyu (dəniz suyu və quyu sularıdır). Ərazinin atmosfer havası xeyli qarışıq, iri sənaye şəhərlərdə oksigenin miqdarı isə 18,0 və 18,4%, olub normativdən xeyli aşağıdır. İqlim dəyişmələri bütün canlılar kimi bitkilərə də öz təsirini göstərməkdədir. Odur ki, onların qorunması əsas prioritet tədqiqatlardan biri hesab edilməlidir. İnsan cəmiyyıtinin sağlam gələcəyi üçün keyfiyyətli qidalanma əsas şərtlərdir. Sağlam qida pe-osesində tərəvəzlərin istifadə edilməsi çox faydalıdır. Vitamin, mineral və antioksidant maddələr baxımından Ənginar bitkisi çox zəngindir. Bu bitkinin respublikamızda daha geniş becərilmə və istifadə olunması, elmi əsasda ətraflı öyrənilməsi məqsədəuyğundur.

    Keywords: Abşeron yarımadası, abiotik təsirlər, tərəvəz, əginar, tibbi əhəmiyyəti

  63. ƏTRAF MÜHİT VƏ İNSANLARIN SAĞLAM QİDALANMA PROBLEMİ

    Authors: T.H. İsgəndərova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-454

    Year: 2024 Pages: 454-459

    Show abstract

    Abstract: Texnogen sivilizasiya əsri olan müasir dövrdə insanların sağlam qidalanması çox aktual problemlərdən biridir. Belə ki, düzgün qidalanma - orqanizmin sağlamlığını şərtləndirən ən zəruri amillərdəndir. Problemin həll edilməsi üçün əhalini ekoloji təmiz qida məhsulları ilə təmin etmək çox vacibdir. Bunun üçün ölkəmizdə bir sıra real imkanlar vardır. Belə ki, Respublikamızın ərazisində təbii yayılmış meşələrdə 1536 cinsə aid olan 150 növ yabanı meyvə və giləmeyvə bitkilərinə təsadüf etmək mümkündür. İşğaldan azad olunmuş ərazilərin bu baxımdan böyük potensiala malik olduğunu da xüsusi ilə qeyd etmək lazımdır. Həmin ərazilərdə təbii yayılmış meşələrdə min bir dərdin dərmanı olan çoxlu sayda meyvə və giləmeyvələrə rast gəlmək olar. Onlar əhalinin ekoloji təmiz və orqanizm üçün tamamilə təhlükəsiz məhsullardan istifadə etməklə sağlam qidalanması üçün çox böyük əhəmiyyətə malikdir. Respublikamızın hüdudları daxilində ən müxtəlif ərazilərdə təbii yayılmış meşələrdə bitən belə meyvə və giləmeyvələri tədarük etmək, onların müvafiq qaydada satışını təşkil etmək əhalinin sağlam qidalanmasında böyük rol oynaya bilər. Məqalədə bütün bu məsələlər haqqında məlumatlar verilmişdir.

    Keywords: ətraf mühit, sağlamlıq, qidalanma, ksenobiotiklər, pestisid, meyvə, giləmeyvə

  64. STUDY OF PREPARATION OF QUALITY POMEGRANATE WINE THROUGH ADJUSTMENT OF SOME COMPOSITION INDICATORS

    Authors: Konul Baloglanova, Vugar Mikayilov, Aghayeva Tarana

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-460

    Year: 2024 Pages: 460-466

    Show abstract

    Abstract: Cultivated pomegranate plants consist of bushes 2-3 m high, and in some warm regions, larger trees. Almost all parts of the pomegranate plant, i.e. fruit, flower, leaf and stem as well as the root, are used for various purposes. Fruits are used both fresh and in the form of processed products. Conducted researches show that the peel, rind, seed, and inter-partial membranes are very valuable in addition to the juice of the fruit due to its chemical composition.

    Keywords: pomegranate, antioxidant, variety, grape, alkaloid, juice, wine, coupage

  65. YUMŞAQ BUĞDA SORTLARINDA 1B XROMOSOMLARININ QLİADİNKODLAŞDİRAN ALLEL BLOKLARININ PAYLANMASI

    Authors: Q.M.Həsənova, S.M.Məmmədova, J.R.Zeynallı

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-467

    Year: 2024 Pages: 467-472

    Show abstract

    Abstract: Tədqiqat obyekti kimi 34 sortnümunə götürülmüşdür. Tədqiqat elektroforez üsulu ilə aparılmış sortların elektroforeqramının oxunması və yazılması F.A. Poperelyanın modifikasiya olunmuş metoduna əsasasən aparılmışdır. Tədqiqat zamanı (34 ümumi) on yeddi sortnümunədə Gld 1B3, digər on yeddi nümunədə isə GLd 1B1 allell blok komponentləri aşkar olunmuşdur. Son yaradılan sortlarda Gld1B3 blok kom-ponentlərinin getdikcə artdığı müşahidə olunur. GLd 1B1 və GLd 1B3 allel bloklara malik sortların keyfiyyət göstəricilərinin analizi aparılmışdır. Analiz nəticələrindən məlum olmuşdur ki, genotipində GLd 1B3 allel bloklara malik sortların keyfiyyət göstəriciləri, yəni qlüten miqdarı, sedimentasiya göstəricisi, çörəyin həcmi və keyfiyyəti yüksək deyil. GLd 1B1 blok komponentləri daşıyan sortlarda adı çəkilən bütün göstəricilər isə yüksəkdir. Qeyd etmək lazımdır ki, Əkinçilik ETİ-nin seleksiyasına aid olan sortlarında adətən Gld1B3 blokları Gld 1A4 və ya Gld 1A5 blok komponentləri ilə birgədir. Bildiyimiz kimi, seleksiyaçılar seleksiya prosesində bir qayda olaraq elə genotipləri seçməlidirlər ki, onlar yüksək məhsuldar, yüksək zülala malik və bir sıra xəstəlikləri davamlı olsunlar. Bu nöqteyi nəzərdən, bizim sortlarda Gld 1A4 və Gld 1A5 bolklara rast gəlinən sortlardan donor kimi istifadə edilməsi məqqsədəuyğun olardı. Belə ki, yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi Gld 1B3 blok kommpo-nentləri ilə Gld 1A4 və Gld 1A5 blok komponentləri daşıyan sortların keyfiyyət göstəriciləri nisbətən daha yüksək nəticələr nümaiş etdirirlər.

    Keywords: blok komponentlər, genotip, allell, qlüten, gliadin

  66. ПОЛУЧЕНИЕ ЭКОЛОГИЧЕСКОГО ПРОДУКТА С ИСПОЛЬЗОВАНИЕМ ВЕРМИКУЛЬТУРЫ

    Authors: Н.А.Ширинова, Р.Э.Мамедова

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-473

    Year: 2024 Pages: 473-482

    Show abstract

    Abstract: Обсуждаются важные особенности использования биогумуса в отличие от синтетических минеральных удобрений. Использование органических удобрений, особенно биогумуса, имеет важное значение в производстве качественных, экологически чистых пищевых про-дуктов. Независимо от количества, внесенного в почву, при использовании биогумуса удобрение полностью усваивается в почве и не происходит избыточного накопления. По-вышает устойчивость растений к болезням и вредителям. Кроме того, в отличие от мине-ральных удобрений биогумус не содержит соли тяжелых металлов, радиоактивные соеди-нения и т. п. различных вредных смесей, а потому эти вещества накапливаются в почве и растениях и не становятся источником загрязнения окружающей среды. Биогумус, попадая в почву, придает ей более зернистую структуру. Использование вермикультуры решает задачу обеспечения почвы экологически чистым гумусом, а также предотвращения загряз-нения окружающей среды от загрязнения отходами. В компостирование можно использо-вать все промышленные и бытовые отходы, кроме металлов. Указаны способы приготов-ления и применения биогумуса. Отмечены преимущества использования биогумуса, а также экономический эффект, получаемый от применения этого метода. Использование биогумуса не только в растениеводстве, но и в животноводстве и птицеводстве создает условия для приобретения экологически чистой пищевой продукции.

    Keywords: окружающая среда, вермикультура, биогумус, продуктивность, капро-лит, продукты здорового питания

  67. ECO-CHEMICAL RESEARCH OF POLLUTANTS IN ENVIRONMENTAL OBJECTS

    Authors: А.А.Samadova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-483

    Year: 2024 Pages: 483-489

    Show abstract

    Abstract: Samples were taken from the upper, middle, and lower streams of Oxchuchay to explore the role of pollutants in environmental evaluation and their physical and chemical parameters were studied. Initially, it was noteworthy that they had more metals in the upper streams. Given that river water itself has the ability to regulate pollution, even the amounts in the lower streams have exceeded the allowed density limit. In other words, cod content exceeded the norm up to 1.3 times, iron up to 3 times, and manganese up to 3.3 times at different times. Excessive chemicals in the water environment have contributed to the destruction of biochemistry.

    Keywords: environment, pollutant, waste water, ecology

  68. AZƏRBAYCAN ALİ TEXNİKİ MƏKTƏBLƏRİNİN XƏBƏRLƏRİ

    Authors: F.N.Ağayev, Z.K.Əliyeva, Ə.T.Əsgərov, İ.S.Əliyeva, A.R.Yusifova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-490

    Year: 2024 Pages: 490-497

    Show abstract

    Abstract: Məqalə açıq sahədə becərilən 28 badımcan kolleksiya nümunəsinin şitil fazasında (39-44 günlük) fotosintetik göstəricilərə görə seçilməsi və polikarbinat örtüklü istixanada becərilən 3 şirin bibər nümunəsinin texniki yetişkənlik fazasında yaşıl və narıncı-qırmızı meyvələrinin biokimyəvi tərkibə görə qiymətləndirilməsinə həsr olunmuşdur. Məqalədə həmçinin, badımcan kolleksiya nümunələri meyvələrinin texniki yetişkənlik dövründə müqayisəli biokimyəvi xarakteristikası öyrənilmiş, adaptivlik göstəricilərinə görə fərqlənən nümunələrin qida dəyərliliyi qiymətləndirilmişdir. Müəyyən edilmişdir ki, badımcan sortnümunələrində yarpaq səthi sahəsi 176,6-489,7 m2/ha, fotosintetik potensial 7400-19100 m2.gün/ha, yarpaqların xüsusi səth sıxlığı (YXSS) 2,06-4,15 mq/sm2, fotosintezin xalis məhsuldarlığı 1,67-3,72 q/m2.gün, xlorofil a+b-nin ümumi miqdarı (ƩXl) 85,0-173,3 mq/100 q (nəm kütlədə), karotinoidlərin (Kar) miqdarı 20,9-29,1 mq/100 q, Xl· a /Xl·b və ƩXl/Kar nisbətinin qiyməti müvafiq olaraq 2,36-3,78 və 4,28-7,28, ümumi nəm biokütlənin miqdarı 0,54-2,45 s/ha, yarpaqlarda quru maddənin miqdarı isə 9,6-15,9% arasında dəyişir. Badımcan kolleksiya nümunələrində fotosintetik göstəricilərin belə geniş miqyasda variasiyası adaptivlik göstəricilərinə görə fərqlənən 6 nümunə seçmək imkanı varmışdır ki, onlarda YXSS 2,79-3,59 mq/sm2, Xl· a /Xl·b 3,23-4,28, ƩXl/Kar 3,73-5,03, ƩXl 143,3-173,3 mq/100 q (nəm kütlədə), yarpaqlarda quru maddənin miqdarı 10,9-15,9% olmuşdur. Göstərilmişdir ki, bu seçilən nümunələr həmçinin yüksək qida dəyərliliyi ilə də səciyyələnirlər. Qeyd edilmişdir ki, yaşıl bibər meyvələrində quru maddənin miqdarının (8,3-10,3%) hər üç sort nümunəsində qırmızı-narıncı meyvələrə nisbətən yüksək olmasına (7,8-9,54) baxmayaraq, onlarda şəkərlərin miqdarı 1,11-1,25 dəfə, ekstraktiv maddələrin miqdarı isə 1,04-1,13 dəfə aşağı olmuşdur. Toksik maddələrin-nitratların ən az miqdarı 76 (saf xətt) nümunəsinin (110,2 mq/kq), ən yüksək miqdarı isə 77 (14x81 hibridi) nümunəsinin yaşıl meyvələrində qeydə alınmışdır (171,2 mq/kq).

    Keywords: badımcan, şirin bibər, fotosintetik göstəricilər, kolleksiya nümunələri, adaptivlik göstəriciləri, ilkin donorlar

  69. POLİKARBONAT ÖRTÜKLƏ İSTİXANALARDA BECƏRİLƏN POMİDOR VƏ XİYAR KOLLEKSİYA NÜMUNƏLƏRİNİN ERKƏN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ VƏ ƏLVERİŞSİZ ƏTRAF MÜHİT AMİLLƏRİNƏ QARŞI DAVAMLI İLKİN DONORLARIN SEÇİLMƏSİ

    Authors: F.N.Ağayev, Z.K.Əliyeva, Ə.T.Əsgərov, S.V.Paşazadə

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-498

    Year: 2024 Pages: 498-505

    Show abstract

    Abstract: nümunələrinin fotosintetik göstəricilərə görə erkən qiymətləndirilməsinin nəticələri əks etdirilmiş və bu göstəricilərə görə ətraf mühitin əlverişsiz amillərinə qarşı davamlı olan ilkin donorların seçilməsinə dair məlumatlar təqdim edilmişdir. Müəyyən olunmuşdur ki, pomidor nümunələrində yarpaq səthi sahəsi 74,9-193,4 m2/ha, fotosintetik potensial 3597,1-9283,2 m2.gün/ha, yarpaqların xüsusi səth sıxlığı 2,49-7,36 mq/sm2, fotosintezin xalis məhsuldarlığı 2,29-5,91 q/m2.gün, potensial məhsuldarlıq 12,80-46,64 kq/m2, xlorofil a və b-nin ümumi miqdarı 103,2-173,7 mq/100 q (nəm kütlədə), karotinoidlərin miqdarı 23,0-85,3 mq/100 q, xlorofil a/xlorofil b nisbəti 1,80-3,47, ∑xlorofil a və b/karotinoidlər nisbəti 3,69-7,24, ümumi nəm biokütlə 0,588-1,639 s/ha, yarpaqlarda quru maddənin miqdarı 11,7-20,9 % arasında dəyişir. Xiyar nümunələrində öyrənilən göstəricilərin qiymətlərinin dəyişmə intervalı müvafiq olaraq aşağıdakı kimi olmuşdur: 87,2-314,2; 2616-9426; 2,77-4,87; 2,81-4,61; 9,2-30,0; 83,4-166,4; 22,3-29,3; 1,70-2,83; 3,63-7,46; 0,501-1,624 və 10,5-16,7. Pomidor və xiyarın kolleksiya nümunələrində fotosintetik göstəricilərin belə geniş intervalda dəyişməsi ətraf mühitin əlverişsiz amillərinə (işıqlanmaya, soyuğa, istiyə, quraqlığa və s.) qarşı davamlı olan 8 pomidor (ETTİ-də kataloq nömrəsi 143, 285, 306, 321, 341, 345 olan saf xətlər və 466, 480 olan F1 hibridləri) və 8 xiyar (ETTİ-də kataloq nömrəsi 25, 62, 63, 64, 65 olan saf xətlər, 16 və 23 olan sortlar və 58 olan F1 hibridi) nümunəsini seçməyə imkan vermişdir. Seçilmiş bu nümunələr həmçinin, yüksək qida dəyərliliyi ilə də səciyyələnirlər.

    Keywords: pomidor, xiyar, kolleksiya nümunələri, fotosintetik göstəricilər, ilkin donorlar, əlverişsiz ətraf mühit amilləri

  70. MICROWAVE ASSISTED DYEING OF COTTON FABRIC WITH REACTIVE DYES

    Authors: Murat TEKER, Ayşe USLUOĞLU

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-506

    Year: 2024 Pages: 506-511

    Show abstract

    Abstract: Microwaves are a form of electromagnetic waves, like other radio waves. Microwave technology, which provides homogeneous and fast heating, attracts attention as an ecofriendly alternative new method in industrial processes. So, the use of microwave technology in many industries has be-come widespread recently. In this study, conventional heating and microwave heating in the exhaust dyeing of bleached cot-ton fabric with reactive dyestuff were studied. The aim of this study is dyeing of cotton fabric with reactive dyestuff using microwave media to save time, energy and money. The conventional reactive dyeing process time is 90 minutes. The L level dyeing time in microwave media was com-pleted in 10 minutes, and a deeper color was obtained. It has been observed that the cotton dyeing process time with microwave heating is significantly reduced compared to the traditional cotton dyeing process.

    Keywords: Microwave, Reactive Dyestuff, Fastness

  71. MƏTBƏX ÇUĞUNDURUNUN SAĞLAM QİDALANMADA ƏHƏMİYYƏTİ VƏ MƏHSULDARLIĞIN FORMALAŞMASINDA BƏZİ TEXNOLOJİ VƏ BİOLOJİ ASPEKTLƏR

    Authors: Z.A. Əliyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-512

    Year: 2024 Pages: 512-519

    Show abstract

    Abstract: Tərəvəz bitkiləri içərisində istifadə edilməsinə, təsərrüfat əhəmiyyətinə, qidalılığına, tibbi faydalılığına görə heç də digər tərəvəz növlərondən geri qalmayan mətbəx çuğunduru qiymətli ərzaq məhsuludur və onun özünə məxsus yeri vardır. O, yüksək pəhriz və müalicəvi xüsusiyyətlərə malik olmaqla, əhali tərəfindən böyük tələbatla istifadə olunur. Buna görə də institutun seleksiyaçı alimləri qarşısında yüksək məhsuldar, seçilmiş və yaxşılaşdırılmış, keyfiyyətli yeni sortların yaradılması məqsədi durur. Hal-hazırda geniş çeşiddə xarici ölkələrdən gətirilərək seçilmiş, xalq seleksiyası yolu ilə əldə edilmiş yerli sortlarla tədqiqat işləri aparılır. Onların bioloji, morfoloji xüsusiyyətləri, məhsuldarlığı, kimyəvi tərkibi və digər keyfiyyətləri öyrənilir. Öyrənilmiş sortnümunələr içərisindən yerli şəraitə uyğunlaşmış nümunələr aşkar edilərək qiymətləndirilmişdir.

    Keywords: dünya kolleksiyası, mətbəx çuğunduru, sortnümunələr, fenoloji və morfoloji əlamətlər

  72. ARAN RAYONUNDA YETİŞDİRİLƏN BROYLER-006 TOYUQ CİNSİNİN MƏHSULDARLIĞI

    Authors: H.A.Əsgərov, X.H.Seyidova, İ.M.Quliyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-520

    Year: 2024 Pages: 520-523

    Show abstract

    Abstract: Təqdim olunan məqalədə Azərbaycan Respublikasının Neftçala rayonunda yerləşən “Şəfa” Broyler Açıq Səhmdar Cəmiyyətində yetişdirilən “Broyler-006” toyuq cinslərinin yetişdirilmə şəraiti və uyğun olaraq məhsuldarlığı haqqında məlumat verilmişdir.

    Keywords: broyler toyuqları, quşçuluq, toyuq cinsləri, yem, məhsuldarlıq

  73. ECO-FRIENDLY DYEING OF COTTON WITH CHANTERELLE NATURAL DYES BY MICROWAVE IRRADIATION

    Authors: Ayşe USLUOĞLU, Murat TEKER, Hicret Didar ŞAHİN

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-524

    Year: 2024 Pages: 524-528

    Show abstract

    Abstract: Application of natural dyes is becoming increasingly popular in textile industry. In this study, we were used wild mushroom as a natural dyes. Chantarelle, (Cantharellus Cibarius), mushrooms were collected from Istanbul city, washed and then dried. The dyestuff extraction from Chantelle mushroom was performed in microwave media with in ten minutes. Different mordant materials were used to see the effects of different mordants. The cotton fabrics were dyed with mordant in ten minutes in low level microwave media. We measured color strength of dyed fabrics with Macbeth Color Eye 7000 A. We evaluated wet fastness of dyed fabrics according to ISO standards. Cotton fabric dyed with chanterelle natural dyes showed good fastness properties.

    Keywords: Mushroom, Cantharellus Cibarus, Microwave, Mordant

  74. GİLƏMEYVƏLƏRİN TƏRKİBİNDƏ OLAN POLİFENOLLARA EMAL ZAMANI TEMPERATURUN TƏSİRİ

    Authors: T.M. Naibova, A.Ə. Məmmədova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-529

    Year: 2024 Pages: 529-531

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə təzə giləmeyvə (albalı, qaragilə və qara qarağat kimi) məhsullarında polifenolların, flavonoidlərin və antosianinlərin ümumi tərkibinin öyrənilməsinin nəticələri təqdim olunur. Bu göstəricilərə görə tədqiqat aparılmış məhsullarda termiki emalının bu parametrlərə təsiri müəyyən edilmişdir.

    Keywords: polifenol, katexin, flavanoid, antosianin, termiki emal

  75. BƏZİ YERLİ VƏ İNTRODUKSİYA OLUNMUŞ KOLLEKSİYA ÜZÜM SORTLARININ AQROBİOLOJİ PARAMETRLƏRİ

    Authors: V.S.Səlimov, A.S.Hüseynova, T.Q.Hüseynova, E.H.Cəfərquliyev, L.R.Süleymanova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-532

    Year: 2024 Pages: 532-537

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə Abşeron rayonu şəraitində becərilən bəzi yerli (Ağ pişraz, Gəlşən, Gəncə keçiməməsi, Gomuşiməmə, Gözəl üzüm, Qara keçiməməsi, Qara pişraz, Qara urza, Qara xatını, Xalbasar) və introduksiya olunmuş (Cəncəl qara, Çəhrayı tayfi, Danaburnu, Dekabrski, Dnestrovski rozovı, Doyna, İçkimar, İtaliya muskatı, Kardinal, Kulçinski, Moldova, Pobeda, Prenentebl, Sultanı, Tuya tiş) kolleksiya süfrə üzüm sortlarının aqrobioloji parametrlərinin, morfoloji və texnoloji xüsusiyyətlərinin öyrənilməsinə dair aparılmış tədqiqat işinin nəticələri təqdim edilmişdir. Tədqiqat zamanı Uilkoksonun Mann-Uitni U-meyarı, Styudentin t-meyarı, x2 meyarı, sortların beynəlxalq ampelodeskriptorlar üzrə rəqəmsal təsviri, sortun perspektivliliyinin OIV-nin “yeni model”i üzrə qiymətləndirilməsi və s. kimi klassik və müasir üsullardan və metodikalardan istifadə edilmişdir. Tədqiqat işi nəticəsində əldə edilmiş rəqəmlərin riyazi-statistik təhlili göstərmişdir ki, İçkimar, İtaliya muskatı, Pobeda, Prenentebl, Çəhrayı tayfı və Tuya tiş sortlarının məhsuldarlıq göstəriciləri Danaburnu nəzarət sortundan xeyli üstündür. Digər sortlarla nəzarət sortu arasındakı fərq əhəmiyyətli olmamışdır.

    Keywords: üzüm, salxım, introduksiya olunmuş sort, məhsuldarlıq, keyfiyyət, riyazi-statistik təhlil, kolleksiya bağı

  76. QİDA MƏHSULLARINA RADİASİYANIN TƏSİRİ

    Authors: Fariz Əmirli, Nərmin Quliyeva, Nərgiz Ömərova, Firəngiz Rəhimova, Samirə Bayramova, Aynur Məmmədova, Günel Əzizova, Könül İrəvanlı, Vüsalə Rzayeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-538

    Year: 2024 Pages: 538-542

    Show abstract

    Abstract: Bəşəriyyət qarşısında duran qlobal problemlərdən biri də artan dünya əhalisini qida məhsulları ilə təmin etmək, eyni zamanda ətraf mühitin qida tullantılarından qorumaq və ekoloji təhlükəsizliyi bərpa etməkdir. Bu gün dünya alimləri qarşıda duran bu qlobal problemin həlli yollarını axtarırlar. Qarşıda duran əsas məqsəd əhalinin sağlam qida məhsulları ilə təmin olunması ilə yanaşı, eyni zamanda ətraf mühitin ekoloji balansının qorunması və düzgün istifadəsidir.

    Keywords: γ-şüalanma, antioksidantlar,toxum,adaptasiya, hüceyrə

  77. BİTKİLƏRİN STRES FAKTORLARINA ADAPTASİYASI

    Authors: Nərmin Quliyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-543

    Year: 2024 Pages: 543-546

    Show abstract

    Abstract: Ekoloji böhranın kəskinləşdiyi bir şəraıtdən ətraf mühitin stres amillərinin bitkilırin vegetasiyasına ciddi təsir edir. Stres amillərinin təsiri şəraitındə bitkilərin inkişafini dayandırmadan, yeni şəraitə uyğunlaşma mexanizimləri araşdırılmışdır. Ətraf mühitin əlverişsiz iqlim şəraitində bitkilər stesə düşür ki, bu da onların ya tamamilə məhv olmasına, ya da stes şəraitinə uyğunlaşmasına gətirib çıxardır. Bitkilərin stresə düşməsi onların normal həyat fəaliyyətinin zəifləməsi ilə nəticələnir. Belə ki, bitki hüceyrələrdə gedən biosintezdə zəifləmələrlə başlayan proses toxuma və orqanlar səviyyəsinə qədər davam edir ki, bu da bitkinin nornal həyat fəaliyyətinin pozulmasına və sonda ölümlə nəticələnir.

    Keywords: Ətraf mühit,bitki, duz, PK, piqment

  78. QİDA MƏHSULLARI TULLANTILARININ ƏTRAF MÜHİTƏ TƏSİRİ

    Authors: Naibova T.M., Ömərova N.A

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-547

    Year: 2024 Pages: 547-551

    Show abstract

    Abstract: Sürətlə inkişaf edən dünyamızda tullantıların əmələ gəlməsi insan fəaliyyətinin qaçılmaz nəticəsi olmuşdur. Sənaye proseslərindən tutmuş məişət istehlakına qədər tullantıların ətraf mühitə təsiri getdikcə artan problemlərdəndir. Xüsusən qida məhsulları tullantıları aktual qlobal problemdir. Dünya miqyasında qida məhsullarının bir çox hissəsi çöp qutularına atılır və bir sıra ekoloji prob-lemlərə səbəb olur. Tədqiqat işində qida məhsulları tullantılarının ətraf mühitə çoxşaxəli təsiri araşdırılmış və onun nəticələrini təcili aradan qaldırılması probleminə baxılmışdır. İstehsal və emal-dan tutmuş daşınma və saxlanmaya qədər bütün qida məhsullarının tədarük zənciri əhəmiyyətli enerji xərcləri tələb edir. Bu zəncirin hər hansı bir mərhələsində qida israf edildikdə, onun istehsalına və paylanmasına sərf olunan enerji də boş yerə sərf olunur. Qida məhsulları tullantılarının azaldılması nəinki enerjiyə qənaət edəcək, həm də qalıq yanacağa olan tələbatı azal-dacaq. Beləliklə, enerji istehlakı ilə bağlı ətraf mühitə olan mənfi təsirlər azalacaq. Qida məhsul-larının istehsalı üçün geniş torpaq və su ehtiyatları tələb olunur. Ərzaq israf edildikdə, onu becərmək, suvarmaq və məhsul yığmaq üçün istifadə olunan resurslar mahiyyət etibarilə israf edilir. Bu, təkcə ekosistemlərə əlavə gərginlik gətirmir, həm də meşələrin qırılmasına, yaşayış mühitinin məhvinə və su mənbələrinin tükənməsinə səbəb olur. Qida məhsulları tullantılarını azaltmaqla biz bu həyati resurslara olan təzyiqi azalda bilərik.

    Keywords: qida məhsulları, enerji, tullantı, kənd təsərrüfatı, ətraf mühit

  79. QİDA MÜHƏNDİSLİYİNDƏ REOLOGİYA

    Authors: T.M.Naibova, F.Ə.Əmirli, T.T.Şirinov, K.Q.Abbasova, Z.N.Əliyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-552

    Year: 2024 Pages: 552-555

    Show abstract

    Abstract: XX əsrin əvvəllərindən professor Peyner və Binqamon reologiyanın əsasını qoyan alimlər kimi tar-ixə düşüblər. Reologiya termini yunan sözü (ρεω) olub, mənası “axma” deməkdir. Bu baxımdan reologiya müxtəlif birləşmələrin, o cümlədən qida sənayesində qida məhsullarının sıxlığı və qəlizlik (konsistensiya) dərəcəsini, deformasiyasını və axmasını öyrənən elm sahəsidir. Deformasiya xarici qüvvələrin təsirindən temperaturun, rütubətin və s. göstəricilərin (formasının və xətti ölçülərinin) dəyişməsi prosesidir. Nəticədə birləşmədə olan molekullar və hissəciklər tamlıq pozulduğundan bir-birinə keçirlər. Birləşmənin materialından, formasından və xarici qüvvələrin təsiri kimi amillər deformasiyanın həcminə və xarakterinə təsir edir.

    Keywords: reologiya, qida, elastiki, plastiki, deformasiya

  80. SUSTAINABLE LIMONENE-BASED ORGANIC DEMULSIFIER

    Authors: Vinesh Thiruchelvam, Catherine Bemah Abrah, Harvin Kaur

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-556

    Year: 2024 Pages: 556-568

    Show abstract

    Abstract: Crude oils are the most important products in the world as that would later be used to produce petroleum. For many years, the petroleum industry has always faced a challenge in oil production which is oil production being accompanied by water. The water that is being discovered in the oil production could be discovered in two forms which would either be the free water or in the form of emulsion. This research is being conducted to investigate and propose a solution on demulsify-ing water from oil production. Limonene is being used for the demulsifying process. The limonene is being obtained from citrus fruit peels as an eco- friendly demulsify. Additional agents are being added to the limonene to improve effectiveness. The outcome of this investigation shows the or-ganic demulsifies have effectively separated the emulsions. This research has emphasized limonene based organic demulsifies as a solution on separating water in oil emulsion. This would allow the crude oil production to provide both operational efficiency and environmental sustainability.

    Keywords: crude oil, petroleum, emulsion, demulsifies, oil production, Limonene, free water

  81. ZEYTUN TOXUMLARININ TƏRKİBİNİN MÜXTƏLİF HƏLLEDİCİLƏRLƏ EKSTRAKSİYASI

    Authors: F.Ə.Əmirli, N.A.Quliyeva, C.İ.Bəkirov, A.F.Abuşov, D.N.Cəfərova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-569

    Year: 2024 Pages: 569-574

    Show abstract

    Abstract: Zeytun toxumlarından (müxtəlif ölçülərdə və üyüdülmə dərəcələrində) əldə edilmiş nümunələri tədqiq etdik, həmçinin qabığı soyulmuş zeytun toxumlarından toz əldə etməyin yollarını müəyyənləşdirdik, sonra zeytunun yığılması və toxumların təmizlənməsi üçün ən vacib və uyğun təbii amilləri və vaxtları öyrəndik. Zeytun toxumları toz halına salınmış və sümüyə bərkimiş, sonra sınaq borularına qoyulmuş və həlledicilərlə doldurulmuşdur. Ən yaxşı nəticələri 2021-ci ilin ok-tyabr ayında Bakının Suraxanı rayonundan toplanmış zeytun toxumu tozundan müxtəlif həlledicilərlə (etil spirti və benzol) ekstraksiya edilmiş məhlullar göstərmişdir. Alınan konsentratlar qısa müddətdə təcrid olunmuş və təhlil edilmiş, həmçinin məhlulların optik sıxlığı (A) Lambert-Bouger-Beroscope (LBB) qanunundan istifadə etməklə UV spektroskopiyası ilə müəyyən edilmişdir. Ən yaxşı nəticəni ehtiva edən məhlulları öyrənərkən, həlledici kimi etanoldan istifadə edərək 3 q əzilmiş zeytun toxumu olan bir nümunə göstərildi. Konsentrasiya 1.3 qiymətini almışdır. Bu, spirt həlledici istifadə edərək əldə edilən ekoloji cəhətdən təmiz ən yaxşı göstəricidir. Aparılan işlərin nəticələrinə əsasən çıxarılan yağların və toz halında qalan zeytun qalıqlarının gələcəkdə mümkün istifadəsi üçün çıxarılması üsulları müəyyən edilmiş və göstəricilər öyrənilmişdir.

    Keywords: zeytun toxumları; yağlar, optiki sıxlıq, spirt, benzol

  82. IMPROVING THE PROPERTİES OF EGG SHELLS THROUGH THE USE OF Vitamin D

    Authors: Mammadova F. Aynur, Nasibova A. Fidan, Fariz A. Amirli, Guliyeva A. Narmina, Abdullayev Q. Raul, Cafarov O. Tural, Bahmanov I. Vasif, Gadashov Nihad, T.N. Akylbekova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-575

    Year: 2024 Pages: 575-581

    Show abstract

    Abstract: In the work presented by us, we conducted a comparative study of the dried egg shells of chick-ens grown from broiler eggs with the shells of other chicken eggs (Siyazan Broiler JSC, Shafa Mılls Broiler, MERCAN). It was determined how feeding chickens with Vitamin D supplements affects the shell. The importance of Vitamin nutrition is fully explained and standard solutions are defined. One of the main tasks of the Republic of Azerbaijan is to achieve a leading position in the global food market, and we have developed and provided a scheme for feeding chickens to achieve the best result. Thus, we have proved that when Vitamin D is used as an additive to com-pound feed of parent flock hens and broiler-laying eggs, changes occur in the teat layer of the egg shell, indicating an improvement in their qualities. In parent flocks, these positive structural chang-es occur at the end of the production period, which allows the high hatchability of the eggs to be maintained. In our work, we experimentally studied the effect of Vitamin D, i.e. Tenat, on the structure of the shell. Thus, the use of Vitamin D contributes to the accumulation of nutrients, in particular calcium stores in the body, which helps the bird survive periods of stress without losing productivity and egg quality.

    Keywords: polystyrene waste, polyvinyl chloride, capillary viscometry, static and dynamic ex-change capacity, mechanical strength

  83. ESTABLISHING THE CHARACTER AND SHARE OF CHANGES IN MINERALS DURING THE PRODUCTION OF BREAD WITH THE AD-DITION OF SYRUP PERSIMMON

    Authors: Eldaniz Bayramov, Vuqar Mikayilov, Ahad Nabiyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-582

    Year: 2024 Pages: 582-595

    Show abstract

    Abstract: In the daily diet, bread is an excellent carrier of nutrients to replenish the human body. In this di-rection, as an additive, persimmon syrup (PS) can be indispensable for the production of a wide range of bakery products. One of the factors limiting the widespread use of cholesterol in baking production is the insufficient knowledge of its mineral value, the nature and proportion of changes in their content in the technological process. Therefore, the purpose of the study is to analyze the mineral value of wheat flour Azamatli-95 (A95-WF), persimmon syrup (PS) from the Hiakume variety and bread with the addition of PS and to establish the nature and proportion of changes in their content in the technological process.Therefore, the purpose of the study is to analyze the mineral composition of wheat flour A95-WF of the first grade, PS, and bread with the addition of PS. It was found that with the addition of 5, 10 and 15 % PS to A95-WF in bread samples, the content in g/100 g significantly increases: potassium (43.44±21.72), magnesium (38.5±19.25), phosphorus (31.7±14.34); in µg/100 g: iron (137.51±68.76) and zinc (82.65±41.33) and the con-tent in g/100 g slightly increases: calcium (6.0±3.0), sodium (1.58±0.4), sulfur (8.32±4.16); in µg/100 g: iodine (0.48±0.24), cobalt (0.76±0.38) with deviation from the best bread with the addi-tion of 10 % PS to A95-WF. The resulting regression equations (АЕ<7 %) make it possible to pre-dict and establish a relationship between the shares of changes in significantly changing minerals in the technological process and the increase in their content in bread.

    Keywords: wheat, flour, persimmon, syrup, bread, minerals

  84. YAĞLARDA TRANS YAĞ TURŞULARIN TƏYİNİ

    Authors: Tünzalə Qocayeva, Təranə Ağayeva, Rəsmiyyə Məmmədova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-596

    Year: 2024 Pages: 596-603

    Show abstract

    Abstract: Yağların tərkibində transyağ turşularının istifadəsini minimuma endirmək üçün 30 yanvar 2023-cü il tarixində AQTA kollegiyasının 30 nömrəli qərarı ilə “Yaxılabilən yağlarda və qatı yağlarda trans yağ turşularının tənzimlənməsinə dair sanitariya norma və qaydası” təsdiq edilmişdir. Görülən təd-birlərlə əlaqədar Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) tərəfindən hazırlanan “Ölkələrin Qiymətləndirmə Aləti”ndə Azərbaycan Respublikası 2023-cü ildən 2-ci səviyyədən 3-cü səviyyəyə yüksəlib. Transyağ turşularının mövcudluğu ehtimalı daha yüksək olan marqarin və spred yağlarda tənzim-ləmə sayəsində transyağ turşularının miqdarı (heyvan mənşəli yağlarda və piylərdə təbii halda ya-ranan transyağ turşuları istisna olmaqla) məhsulun ümumi yağ tərkibinin ən çoxu 2 faizi həddində müəyyənləşdirilib. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı qida məhsullarında transyağ turşularının azaldılması və ya təmamilə sıradan çıxarılması məqsədilə və bütün bu fəaliyyətlərə nəzarət etmək üçün “Ölkələrin Qiymətləndirmə Aləti”ni hazırlamışdır. Alətdə cari il üçün 141 dövlət transyağ turşularının aradan qaldırılması istiqamətində gördükləri tədbirlərin növünə görə 4 səviyyə üzrə qruplaşdırılıb. Dördü-ncü səviyyəyə transyağ turşularının azaldılması (və ya sıradan çıxarılması) ilə bağlı ən yaxşı təcrübəyə malik ölkələr, üçüncü səviyyəyə isə ən yaxşı təcrübəyə nisbətən daha az tədbirlərə sahib dövlətlər aid edilib.

    Keywords: transyağ turşuları, gövşəyən heyvan mənşəli yağlar, bitki mənşəli yağlar, marqarin, spredlər

  85. THE ROLE OF NUTRITION IN ENSURING HEALTHY LIVING

    Authors: Fariz A. Amirli, Zaur Z. Aghamaliyev, Irada G. Abdullayeva, Ziyarat N. Pashayeva, Durna B. Aghamaliyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-604

    Year: 2024 Pages: 604-613

    Show abstract

    Abstract: The article discusses the development of priority areas of modern nutrition, such as the organiza-tion of healthy nutrition of the population and the role of proper nutrition in ensuring a healthy life. Proper nutrition is the most important factor that ensures human health, resistance to external negative influences, his ability to work, which determines the quality and duration of his life. The article also discusses current trends in the development of food biochemistry and issues related to the study of the characteristics of metabolic processes in the body. The ways of nutrition correc-tion, and optimization by nutritional value are determined. A special place is given to the analysis of specialized products, including dietary supplements. As an optimal nutritional formula, the formula of a balanced diet for adults by academician A.A. Pokrovsky.

    Keywords: healthy nutrition, balanced nutrition, rational nutrition, balanced diet, foodstuffs of the 21st century

  86. IMPROVING QUALITY AND FUNCTIONAL PROPERTIES OF TEA-BASED DRINKS

    Authors: Rasmiyya Mammadova, Aghayeva Tarana, Zahida Alieva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-614

    Year: 2024 Pages: 614-619

    Show abstract

    Abstract: The authors have investigated the possibility of making functional drinks by adding natural plant-based additives to black tea. They conducted an experiment on four different tea samples, by evaluating changes in their quality and properties, such as tannin, caffeine, vitamin C and P, and antioxidant activity. As a functional additive, they were used hibiscus and rosehip powders that derived from respective plants. The study shows that hibiscus powder increased antioxidant activ-ity significantly, 1.68 times higher than rosehip. But rosehip increased vitamin C more than hibis-cus, 275 mg% and 128 mg% respectively. Also, the total flavonoid content in hibiscus supplement is 410 mg of catechins per 100 g: which is 3.3 times higher than rosehip. Vigorous stirring method was used to mix the tea with herbal supplements. Two samples of "Azerçay" tea were mixed with rosehip additives, while two samples of "Berga" tea were mixed with hibiscus additives. When rosehip was added, the vitamin C content in the test sample was increased from 63% to 154 mg%, while the addition of hibiscus increased it from 86% to 104 mg. With the addition of the rosehip, the vitamin P content increased 2.25 times and 2.17 times with the addition of hibiscus.

    Keywords: drink, tea, evaluation of quality, hibiscus, Rose hip, functional properties

  87. RESEARCH ON THE ADVERSE ENVIRONMENTAL IMPACT OF THE MINING INDUSTRY

    Authors: Rasmiyya Mammadova, Aghayeva Tarana, Zahida Alieva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei14802-022024-620

    Year: 2024 Pages: 620-625

    Show abstract

    Abstract: This paper examines the complex issue of assessing environmental damage from mining and metal-lurgy industries. It outlines methodologies for determining economic losses due to pollution, em-phasizing factors such as impact magnitude, susceptibility of objects, and current conditions. Three main calculation methods are discussed: investigating technological impacts, regression analysis, and the control area method. Sustainable resource management necessitates a deep un-derstanding of pollutants' properties and specialized analytical tools. Environmental pollution aris-es from production processes and accumulated emissions, affected by geological and meteorologi-cal factors. The comprehensive processing of technogenic raw materials (TMX) is crucial for re-ducing pollution and diversifying products. Effective resource management requires integrating technical, economic, and ecological indicators, alongside modern technology and conservation measures. However, outdated infrastructure and management practices pose challenges. Harmo-nizing management mechanisms with legislative frameworks and resource strategies is essential. Ultimately, addressing environmental concerns while maximizing resource utilization relies on co-hesive technical, technological, and ecological systems driven by scientific and technical progress.

    Keywords: emission, geological and meteorological factors, regression analysis