Volume 53, Issue 5 (2025)

  1. KNOWLEDGE-BASED DECISION MAKING: INTEGRATING KNOWLEDGE MANAGEMENT FOR ENHANCED ORGANIZATIONAL DECISIONS

    Authors: Adil Abbasov, Kamala Aliyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-09

    Year: 2025 Pages: 9-20

    Show abstract

    Abstract: In today’s complex, data-intensive business environment, organizations are increasingly relying on knowledge-based decision-making (KBDM) to achieve a competitive advantage. This article investigates how integrating systematic knowledge management processes into the decision-making framework enhances organizational performance. Using a mixed-methods approach, including comprehensive surveys, in-depth interviews, and document analysis, the study identifies key enablers of KBDM. These include a collaborative organizational culture, supportive and visionary leadership, and the deployment of advanced technological systems such as decision support systems and artificial intelligence. The findings reveal that organizations that effectively capture both explicit and tacit knowledge can make more informed, evidence-based decisions that improve innovation, operational efficiency, and strategic adaptability. Moreover, the research underscores the importance of aligning technology with human processes to prevent information overload and ensure that knowledge is shared and applied effectively. The practical implications of these findings suggest that firms must invest in building robust knowledge infrastructures and fostering a culture that rewards learning and continuous improvement. The study also outlines future research directions for developing quantitative metrics to evaluate decision quality and further exploring cross-cultural differences in knowledge management practices.

    Keywords: Knowledge-based decision making; Knowledge management; Organizational culture; Leadership; Decision support systems; Knowledge sharing

  2. NEFT QUYULARININ MƏHSULDARLIĞININ QIYMƏTLƏNDIRILMƏSINƏ YANAŞMANIN TƏHLILI VƏ TƏDQIQI

    Authors: Yevgeniya Məmmədova, Amil Muradov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-21

    Year: 2025 Pages: 21-28

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə neft quyularının məhsuldarlığını qiymətləndirmək üçün istifadə olunan ənənəvi və müasir yanaşmalar təhlil edilir. Əsas metodlar arasında hidrodinamik tədqiqatlar, geofiziki ölçmələr, model əsaslı proqnozlaşdırma və süni intellekt texnologiya¬la¬rına əsaslanan yanaşmalar yer alır. Müxtəlif yanaşmaların üstünlükləri və çatışmazlıqları mü¬qayisə edilərək, onların sənaye tətbiqi baxımından effektivliyi araşdırılır. Bu tədqiqat çərçivə¬sin¬də, neft quyularının məhsuldarlığını qiymətləndirməyə yanaşmaların inkişaf tarixi, mövcud metodlar və perspektivlər araşdırılır. Ənənəvi üsullar arasında təzyiq-faydalılıq analizləri, debiti ölçmə və quyudibi təzyiq tədqiqatları mühüm yer tutur. Bununla yanaşı, müasir ya¬naş¬malar süni intellekt, maşın öyrənməsi və böyük verilənlərin təhlili kimi innovativ texnolo¬giyaları əhatə edir. Tədqiqat göstərir ki, müasir modellər və rəqəmsal texnologiyalar hasilat prosesini daha dəqiq proqnozlaşdırmağa imkan verir. Xüsusilə, süni intellektin tətbiqi böyük həcmdə verilən¬lərin sürətli və effektiv emalına şərait yaradır, bu da operativ qərar qəbuletmə prosesini optimallaşdırır. Eyni zamanda, müxtəlif metodların müqayisəli təhlili onların sənaye praktikası baxımından uyğunluğunu müəyyən etməyə imkan verir. Belə ki, ənənəvi üsulların bəzi hallarda daha sabit və sınaqdan keçmiş olduğu halda, innovativ yanaşmalar daha sürətli və adaptiv nəticələr təqdim edir. Tədqiqatın nəticələri göstərir ki, optimal yanaşma kompleks metodlardan istifadə etməklə formalaşır. Neft quyularının məhsuldarlığının dəqiq qiymət¬ləndirilməsi üçün geoloji, texnoloji və iqtisadi faktorları nəzərə alan çoxsəviyyəli analiz metod¬larının tətbiqi tövsiyə olunur. Bu yanaşma neft hasilatının davamlı inkişafını təmin edərək, strateji planlaşdırma və resursların idarə olunmasını təkmilləşdirir.

    Keywords: neft quyularının məhsuldarlığı, geofiziki ölçmələr, maşın öyrənməsi, böyük verilənlərin analizi, hasilatın optimallaşdırılması

  3. USING MACHINE LEARNING ALGORITHMS TO OPTIMIZE ELECTRONIC DOCUMENT WORKFLOWS

    Authors: Arzu Shahbazli Mammadli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-29

    Year: 2025 Pages: 29-37

    Show abstract

    Abstract: In the digital age, the management of electronic documents is crucial for organizational efficiency. However, the increasing volume and complexity of electronic documents present challenges in terms of processing, organization, and retrieval. This article explores how machine learning algorithms can be leveraged to optimize electronic document workflows, improving efficiency and unlocking insights. From text classification to sentiment analysis, we delve into various applications of machine learning in document management and discuss real-world case studies and future trends.

    Keywords: electronic document workflow, machine learning, enhancing document retrieval

  4. POLİMER İLƏ TƏSİR TEXNOLOGİYASİNDA OPTİMAL MİQDARİN MÜƏYYƏN EDİLMƏSİ: EKSPERİMENTAL VƏ MODELLƏŞDİRMƏ YANAŞMASI

    Authors: Natiq Həmidov, Aysel Hüseynova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-38

    Year: 2025 Pages: 38-46

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə laboratoriya testləri və hidrodinamik simulyasiya vasitəsilə optimal polimer miqdarını müəyyən edilmişdir. Fərqli konsentrasiyalarda polimer məhlulları hazırlanaraq onların reoloji xas¬sələri, süzülmə xüsusiyyətləri və lay daxilində yayılması araşdırılmışdır. Eksperimental məlumatlar modelləşdirməyə daxil edilərək polimer məhlulunun axın dinamikası tədqiq edilmişdir. Nəticələr göstərir ki, optimal polimer konsentrasiyası neftvermə əmsalını 15-25% artırır, lay suyunun erkən çıxışını azaldır, su dillərinin qarşısını alır və quyulararası təzyiq fərqlərini balanslaşdırır. Lakin polimerin qeyri-bərabər paylanması və yüksək adsorbsiyası tıxanmalar yarada bilər, buna görə də reoloji və süzülmə parametrləri diqqətlə seçilməlidir.Araşdırmalar nəticəsində polimerin effektiv konsentrasiyasının 0,5-1,0 % arasında olduğu müəyyən edilmişdir ki, bu da hasilatı artırmaqla yanaşı, tıxanma və adsorbsiyanın qarşısını alır. Bu nəticələr neft hasilatında polimer ilə təsirin daha səmərəli tətbiqi üçün yeni yanaşmalar təqdim edir.

    Keywords: polimer ilə təsir, neft hasilatının artırılması, hidrodinamik modelləşdirmə, reoloji xassələr, süzülmə prosesi, lay şəraiti

  5. NEFT YATAĞININ İŞLƏNMƏ PROSESİNİN TƏHLİLİNƏ SİSTEMLİ YANAŞMANIN TƏTBİQ EDİLMƏSİ

    Authors: Arif Süleymanov, Ələddin Allahyarov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-47

    Year: 2025 Pages: 47-55

    Show abstract

    Abstract: Bu məqalədə neft yataqlarının işlənməsi prosesinin səmərəli və optimal şəkildə təşkili məqsədilə sistemli yanaşmanın tətbiqinin elmi əsasları araşdırılmışdır. Neft hasilatı sahəsində qərarvermə proseslərinin mürəkkəbliyi və çoxsaylı amillərin qarşılıqlı təsiri kontekstində sistemli yanaşma müasir dövrdə vacib alət kimi çıxış edir. Məqalədə yataqların geoloji quruluşu, fiziki-kimyəvi xüsusiyyətləri, istismar texnologiyaları və iqtisadi göstəriciləri arasında qarşılıqlı əlaqələr sistematik şəkildə təhlil olunmuşdur. Tədqiqatda sistem nəzəriyyəsi, funksional strukturlaşdırma və modelləşdirmə üsulları əsasında yataq işlənməsinin əsas mərhələləri təsnifləşdirilmiş, hər mərhələ üçün əsas qərarvermə meyarları müəyyənləşdirilmişdir. Eyni zamanda, işlənmə prosesinə təsir göstərən daxili və xarici faktorlar – o cümlədən məhsuldarlıq dinamikası, təzyiq rejimi, su basqısı, texniki xidmət rejimi və ekoloji risklər – inteqrativ yanaşma ilə qiymətləndirilmişdir. Məqalədə göstərilmişdir ki, sistemli yanaşma neft yataqlarının işlənməsi zamanı strateji planlaşdırmanı, operativ idarəetməni və nəticələrin proqnozlaşdırılmasını daha dəqiq və effektiv həyata keçirməyə imkan verir. Bu yanaşma eyni zamanda enerji resurslarının səmərəli istifadəsinə, ətraf mühitin mühafizəsinə və istismar xərclərinin optimallaşdırılmasına töhfə verir.

    Keywords: neft yataqlarının işlənməsi, sistemli yanaşma, enerji resurslarının idarə olunması, geoloji-geofiziki təhlil, hasilat optimallaşdırılması

  6. ENHANCING DRILLING PERFORMANCE IN DEPLETED FORMATIONS

    Authors: Yelena Shmoncheva, Elnur Mirzayev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-56

    Year: 2025 Pages: 56-64

    Show abstract

    Abstract: Drilling through depleted formations presents a complex set of geomechanical and operational challenges, including narrowed pressure margins, unpredictable fracture gradients, and heightened risks of fluid losses and borehole instability. Traditional drilling approaches frequently lack the flexibility needed to respond effectively to the dynamic and unpredictable downhole conditions that arise in depleted reservoirs—particularly in high-angle wells or formations characterized by interbedded or naturally fractured lithologies. In response to these limitations, Managed Pressure Drilling (MPD) has emerged as a key enabling technology, offering real-time control of bottom-hole pressure through the application of surface backpressure and automated regulation systems. This paper provides a comprehensive review of drilling operations in depleted formations, highlighting key geomechanical constraints and real-world case studies from fields such as Brent, South Louisiana, and New Mexico. Comparative analysis of drilling fluid losses with and without MPD demonstrates the significant impact of pressure management on operational efficiency. In addition, the paper explores how MPD integrates with intelligent data systems, including real-time monitoring, automated control algorithms, and digital twin models, to enhance safety and precision during drilling. The study concludes that MPD is not merely a supplementary technology, but a foundational component of modern drilling strategy in depleted and high-risk environments. Its ability to reduce non-productive time, minimize formation damage, and adapt to complex reservoir conditions makes it essential for maximizing recovery and improving well performance.

    Keywords: depleted formation, managed pressure drilling, wellbore stability, drilling fluid losses, real-time monitoring

  7. SEVESO DIRECTIVES AND NATECH MEASURES MANAGEMENT: AREAS FOR RISKS AND ECONOMIC EFFICIENCY

    Authors: Elman Aliyev, Narmina Abbasova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-65

    Year: 2025 Pages: 65-77

    Show abstract

    Abstract: The widespread presence of industrial facilities in Azerbaijan and the country’s geological and geographical conditions make the management of risks arising from the combination of technological and natural disasters (NATECH) a highly relevant issue. Within the framework of SEVESO directives, minimizing these risks, assessing potential hazards, and implementing economically efficient measures are among the key priorities in ensuring industrial safety. This article identifies areas in Azerbaijan with high NATECH risks and examines the implementation of SEVESO measures aimed at mitigating these risks. Special attention is given to the oil and gas industry, chemical plants, oil refineries, port infrastructures, and other strategic facilities. The study investigates the primary causes and potential impacts of NATECH incidents, analyzes methods for risk reduction through the application of SEVESO measures in local industrial facilities, and evaluates costs and benefits to ensure economic efficiency in risk management. The results indicate that the effective implementation of preventive measures can be economically feasible for managing NATECH risks. Establishing automated monitoring systems, developing disaster-resistant infrastructures, and training personnel play a crucial role in risk mitigation. The proposed measures not only help reduce potential human casualties and environmental consequences caused by technological and natural disasters but also enhance the resilience of industrial enterprises, minimizing economic losses. This study provides recommendations for the advancement of SEVESO directive implementation and the development of improved approaches to NATECH risk management in Azerbaijan.

    Keywords: SEVESO Directive, NATECH Risks, Industrial Safety, Economic Efficiency, Natural Disasters, Risk Management, Oil and Gas Industry, Azerbaijan, Dangerous Facilities, Industrial Infrastructure

  8. АНАЛИЗ ГЕОЛОГО-ТЕХНИЧЕСКИХ МЕРОПРИЯТИЙ В РАЗЛИЧНЫХ ГЕОЛОГИЧЕСКИХ УСЛОВИЯХ

    Authors: Самира Аббасова, Эльнар Мамедов

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-78

    Year: 2025 Pages: 78-84

    Show abstract

    Abstract: В статье рассматриваются различные виды и классификации ГТМ, с акцентом на их влияние на эффективность работы скважин и эксплуатацию месторождений. Также обсуждаются проблемы, возникающие в сложных геолого-технических условиях, и специфические методы, требуемые для таких условий. Кроме того, рассматриваются причины ухудшения прони¬цаемости в призабойной зоне и технологии, направленные на восстановление проницаемости, включая химические и механические методы обработки. Эффективность этих методов оце¬ни¬вается в зависимости от характеристик резервуара, а также даются рекомендации по выбору наиболее подходящих методов воздействия. Оптимизация ГТМ позволяет операторам обес¬пе¬чить более высокую долгосрочную продуктивность месторождений, более эффективное извлечение ресурсов и сокращение негативного воздействия на окружающую среду.

    Keywords: геолого-технические мероприятия (ГТМ), добыча углеводородов, продук¬тивные пласты, проницаемость пласта, коэффициент нефтеизвлечения (КИН)

  9. DÖRDÜNCÜ SƏNAYE İNQİLABI KONTEKSTİNDƏ İŞÇİ QÜVVƏSİNİN TRANSFORMASİYASI VƏ GƏLƏCƏK PERSPEKTİVLƏR

    Authors: Rəşad Hüseynov, Əmrah Alıyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-85

    Year: 2025 Pages: 85-93

    Show abstract

    Abstract: Təqdim edilən məqalədə IV Sənaye inqilabının əmək bazarına təsirləri nəzərdən keçirilmişdir. Bilindiyi kimi, IV sənaye inqilabı səbəbindən bir çox sahələrdə rəqəmsallaşmanı görmək olar. Bundan dolayı əmək bazarında tələb edilən əsas bilik və bacarıqlarda, işçilər və işəgötürənlərin tələbələrində tranformasiyanın araşdırılması, yeni yaranan peşə və bacarıqların müəyyən edilməsi məqalənin əsas hədəflərindəndir. Suni intellekt, internet, böyük data, artırılmış reallıq, ağıllı fabriklər, bulud texnologiyası, üçölçülü çap cihazları IV Sənaye inqilabı nəticəsində ortaya çıxmış və əmək bazarına əsaslı təsir etmişdir. Bu texnologiyaların tətbiqi əvvəlki dövrlərdə avtomatlaşma səbəbindən işsizliyin yaranmasından fərqli xüsusiyyət daşıyır. İnsan resursları mütəxəsiləri bu texnologiyadan istifadə edə bilən kadrlar axtarır. Digər tərəfdən bu texnologiyaların tədbiqi nəticəsində bir çox insan işsiz qalır. Onların vəziyyətinin necə olacağı ilə bağlı bir çox fikirlər irəli sürülmüşdür. “Sosial dövlət” mexanizmi bunlardan ən geniş yayılanlardan biridir [1, 3, 4, 6].

    Keywords: Sənaye 4.0, əmək bazarı, yeni peşələr, rəqəmsallaşma, yeni bacarıqlar, səmərəlilik, məşğulluq

  10. INTEGRATING ARTIFICIAL INTELLIGENCE IN DIGITAL DRIVING GAMES

    Authors: Elviz Ismayilov, Farajulla Azizli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-94

    Year: 2025 Pages: 94-101

    Show abstract

    Abstract: This article explores a novel digital driving game that leverages advanced artificial intelligence (AI) techniques to create a realistic, adaptive, and immersive simulation environment. By integrating state-of-the-art machine learning algorithms with high-fidelity simulation frameworks, the system offers both a captivating entertainment experience and a robust platform for driver training. The game simulates dynamic traffic conditions, weather effects, and realistic non-player behaviors through adaptive neural networks and reinforcement learning strategies. Our comprehensive framework emphasizes experiential learning by providing immediate performance feedback, enabling players to refine their driving skills in a risk‐free virtual environment. Extended case studies—including adaptive difficulty scaling, behavioral prediction, and multimodal feedback systems—demonstrate the game’s dual role as an entertainment medium and an educational tool. The findings suggest that AI-driven digital driving games can enhance user engagement, promote safer driving practices, and serve as a cost-effective resource for driver education and simulation-based research.

    Keywords: Artificial Intelligence, Digital Driving Game, Simulation, Driver Training, Machine Learning, Adaptive Systems, Reinforcement Learning, Virtual Reality, Interactive Entertainment, Real-Time Feedback

  11. TYPES OF AI ALGORİTHMS USED İN TRAFFİC FLOW PREDİCTİON

    Authors: Kamala Aliyeva, Farhad Alizade

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-102

    Year: 2025 Pages: 102-110

    Show abstract

    Abstract: The increasing complexity of urban transportation systems and the growing volume of vehicles have made traffic congestion a persistent challenge in modern cities. Efficient traffic flow prediction is essential for mitigating congestion, improving road safety, optimizing traffic signal control, and enhancing overall transportation efficiency. In recent years, artificial intelligence (AI) has emerged as a transformative tool in the field of traffic management, offering sophisticated algorithms capable of modeling, analyzing, and predicting complex traffic patterns with high accuracy. The application of AI in traffic flow prediction leverages vast amounts of real-time and historical data to generate precise forecasts, supporting data-driven decision-making by urban planners and traffic control authorities. The prediction of traffic flow involves analyzing time-series data that exhibit nonlinear, dynamic, and often stochastic behavior. Traditional statistical models, such as autoregressive integrated moving average (ARIMA), have proven to be limited in handling the high dimensionality and variability inherent in traffic systems. In contrast, AI algorithms possess the capacity to learn and adapt from complex data inputs without the need for explicit programming, making them particularly suitable for traffic-related applications. AI algorithms used in traffic flow prediction can be broadly categorized into machine learning (ML) and deep learning (DL) approaches. Machine learning algorithms such as k-nearest neighbors (KNN), support vector machines (SVM), decision trees, and random forests have demonstrated effectiveness in short-term traffic prediction tasks. These algorithms are capable of identifying hidden patterns in traffic data and adjusting to changes in traffic behavior over time. Ensemble methods, which combine the strengths of multiple learning models, further enhance prediction accuracy and robustness. Deep learning algorithms, a subfield of AI inspired by the human brain’s neural architecture, have shown exceptional performance in capturing spatial-temporal dependencies in traffic data. Recurrent neural networks (RNNs), particularly long short-term memory (LSTM) networks and gated recurrent units (GRUs), are widely used for their ability to process sequential data and retain information over extended time intervals. Convolutional neural networks (CNNs) are employed to extract spatial features from traffic sensor data or road network imagery. Hybrid models that integrate CNNs with RNNs have achieved high levels of predictive precision by simultaneously learning spatial and temporal correlations. In addition to supervised learning methods, unsupervised and reinforcement learning techniques are also applied in traffic flow prediction. Clustering algorithms, such as k-means and DBSCAN, assist in identifying traffic patterns, while reinforcement learning models optimize adaptive traffic signal control systems by learning optimal actions through environmental interaction. This study explores the different types of AI algorithms used in traffic flow prediction, examining their theoretical foundations, structural differences, and practical applications. It aims to evaluate the comparative advantages of various algorithms in addressing the challenges of real-time traffic prediction in increasingly complex transportation networks.

    Keywords: Machine Learning, Deep Learning, Neural Networks, Regression Models, Reinforcement Learning

  12. ABŞERON ARXİPELAQINDA MƏHSULDAR QATIN LİTOLOGİYASI (NEFT DAŞLARI YATAĞI TİMSALINDA)

    Authors: İbrahim Məmmədov, Fərqanə Usubova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-111

    Year: 2025 Pages: 111-119

    Show abstract

    Abstract: Bu məqalədə Abşeron arxipelağında aparılmış mədən və geofiziki tədqiqatların nəticələri təhlil olunmuş və kəşfiyyat qazmalarının analizi təqdim edilmişdir.Ərazidə Məhsuldar Qat çöküntülərinin litofasial xüsusiyyətləri və yayılma sahələri müəyyənləşdirilmişdir.Məhsuldar Qatın müxtəlif lay qrupları üzrə qumluluq səviyyəsi araşdırılmışdır.Bundan əlavə,Abşeron arxipelaqında qalxımların lokal və regional xüsusiyyətləri,həmçinin axtarış-kəşfiyyat və seysmik məlumatlara əsasən tərtib olunmuş struktur xəritələr,lokal və regional olmaqla geoloji profillər öyrənilmişdir. Məhsuldar Qata aid litoloji xüsusiyyətlər və fasial-dövrü strukturlar haqqında məlumatlar təqdim olunmuşdur.

    Keywords: Abşeron arxipelaqı, qalxım zonası, antiklinal, sahə, neft-qazlılıq, seysmik-kəşfiyyat, axtarış quyusu, Mezokaynozoy, çöküntü, litofasia, toplanma şəraiti, perspektivlik

  13. DETERMINATION OF THE LIFT DIAMETER FOR MINIMUM PRESSURE LOSS IN GAS AND GAS-CONDENSATE WELLS

    Authors: Gulbahar Mammadova, Allahverdi Farajov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-120

    Year: 2025 Pages: 120-128

    Show abstract

    Abstract: Oil, gas, and gas-condensate extracted from offshore fields play a crucial role in Azerbaijan’s economy, making the enhancement of oil and gas production efficiency highly important. Therefore, increasing oil and gas recovery from fields is one of the key issues in field development. This article focuses on the determination of the optimal regime for gas and gas-condensate wells to effectively manage production. First, the technological regime selection methods used in practice are analyzed, and based on the field characteristics, the most suitable approach is identified. The results of studies conducted on production wells in the field are refined using computational methods to propose optimal parameters. Based on the known well parameters, an optimal technological regime is selected for each well individually. Additionally, based on the average values of the parameters, a generalized technological regime is proposed. Wells with similar and interconnected characteristics are grouped together. A new optimal regime is then determined for each group. The removal of liquid and solid particles from the lower zone of gas-condensate wells depends primarily on the upward gas flow rate within the wellbore and the production regime of the well. Additionally, the physical properties of gas, liquid, and solid particles, as well as the well’s structural characteristics and the lift diameter, are determining factors for these parameters. To ensure the effective removal of liquid and solid particles from the lower zone of a gas-condensate well, it is necessary to consider the minimum gas flow rates and the lowest production levels at which the lift ceases to function. Thus, obtaining prior information about the operational wells is crucial. To effectively remove liquid and solid particles from the wellbore, the required minimum production rate and gas flow must be adjusted to the well's determined bottom-hole pressure.

    Keywords: gas-condensate wells, liquid particles, flow rate, lift diameter, bottomhole pressure, optimal regime, critical velocity, liquid blockage

  14. ЛИТОФАЦИАЛЬНАЯ ХАРАКТЕРИСТИКА МЕЗОЗОЙСКИХ ОТЛОЖЕНИЙ ШАМАХИНО-ГОБУСТАНСКОГО И АБШЕРОНСКОГО НЕФТЕГАЗОНОСНОГО РАЙОНОВ

    Authors: Гюльтар Насибова, Хураман Мухтарова, Сахиля Насибова, Вусаля Расулова

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-129

    Year: 2025 Pages: 129-143

    Show abstract

    Abstract: В статье рассматриваются мезокайнозойские отложения Шамахино-Гобустанского и Абшеронского нефтегазоносных районов на основе данных глубокого бурения, геологических и литературных данных с точки зрения перспектив нефтегазоносности. При этом обосновывается нефтегазоносность этих отложений на основе особенностей развития структур и изменения литолого-фациальных характеристик пород. Помимо изучения особенностей развития литофаций исследуемого региона, была предоставлена подробная информация об общем геологическом строении территории, ее литолого-стратиграфических и структурно-тектонических характеристиках и их связи с перспективами нефтегазоносности. В статье получены определенные результаты по изучению литолого-фациальной характеристики мезокайнозойских отложений, распространенных на всей территории: Глинистость осадочного чехла увеличивается от северной зоны Шамахинско-Гобустанской впадины на юг, а песчанистость, то есть количество и мощность песчаных отложений, увеличивается по направлению к Юго-Восточному Гобустану; Одним из основных факторов оценки перспектив нефтегазоносности северной зоны Шамахино-Гобустанской впадины является приобретение вторично-производных коллекторских свойств за счет высокой степени трещиноватости карбонатных пород; Палеогеографические условия, в которых формировалась осадочная толща Абшеронской впадины, позволяют оценить литолого-фациальный состав отложений здесь как благоприятный в плане нефтегазоносности.

    Keywords: нефть, газ, литология, месторождение, структура, осадок, глина, песок, известняк

  15. DIGITAL ENGAGEMENT THROUGH INSTAGRAM – ENHANCING AZERBAIJAN’S TOURISM APPEAL

    Authors: Gulkhanim Hasanova, Tamar Magalashvili

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-144

    Year: 2025 Pages: 144-151

    Show abstract

    Abstract: Azerbaijan’s tourism industry, rich with cultural heritage and breathtaking landscapes, is increasingly leveraging digital platforms to attract a global audience. Instagram, with its visually driven interface, has emerged as a powerful tool for destination branding and engaging potential travelers. This study investigates the role of Instagram as a pivotal digital marketing tool in promoting Azerbaijan’s tourism industry. Drawing from a survey with tourists visiting the country, the research explores how Instagram’s visual storytelling and influencer partnerships shape travel decisions and perceptions of Azerbaijan as a destination. Findings reveal that while the platform effectively highlights the country’s cultural heritage and natural beauty, gaps remain in leveraging user-generated content and targeting diverse demographics. By addressing these challenges, Azerbaijan can enhance its digital marketing strategies to attract and engage a broader global audience. This paper contributes to the understanding of social media’s impact on tourism and offers actionable insights for destination marketers.

    Keywords: tourism, marketing, digital engagement, social media in tourism, destination branding, tourism strategies

  16. Cu(II) ADSORPTION FROM AQUEOUS SOLUTION BY MAGNETIC CELLULOSE/Fe₃O₄/SiO₂/4-AMINOANTIPYRINE ADSORBENT

    Authors: Gunel Mammadova, Khalil Nagiyev, Famil Chiragov, Goncha Eyvazova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-152

    Year: 2025 Pages: 152-165

    Show abstract

    Abstract: This study focuses on the adsorption of Cu(II) ions using a novel magnetic adsorbent, which was synthesized by modifying a cellulose/Fe₃O₄/SiO₂ nanocomposite with 4-aminoantipyrine. The influence of pH, contact time and initial metal ion concentration on the adsorption capacity of the product was systematically investigated. Maximum adsorption efficiency was observed at pH 5. Equilibrium concentrations of Cu(II) ions in solution was set by using 1-phenyl-2- [2-hydroxy-3-sulfo-5-nitrophenylazo] 1,3-butadione (R) as reagent. During the study, several kinetic models parameters were evaluated. The equilibrium data were found to fit well with the pseudo-second-order model, indicating that this model effectively describes the adsorption process. To analyze the adsorption behavior, several isotherm models including Langmuir, Freundlich, Temkin, and Redlich–Peterson were employed. Among them, the Langmuir model provided the best fit to the experimental data, indicating monolayer adsorption. The maximum adsorption capacity of the adsorbent for Cu²⁺ ions was calculated to be 138,9 mg/g. The present study also encompassed desorption experiments, revealing that a 0.5 mol·L-1 HCl solution exhibited the highest efficiency for desorbing Cu (II) ions.

    Keywords: adsorption, Cu(II), isotherms, nanocomposite, maximum adsorption capacity

  17. PSEVDOQAYNAMA REJİMİNDƏN YUXARI AXIN REJİMİNƏ KEÇİDİN TƏDQİQİ

    Authors: Mətləb Atayev, Heyran Davidova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-166

    Year: 2025 Pages: 166-173

    Show abstract

    Abstract: Bu məqalədə psevdoqaynar lay və onun hidrodinamik xüsusiyyətləri araşdırılmışdır və sənayedə vacib roluna baxılmışdır.Qaynar laylı aparatların mexanizminə,tətbiqinə nəzər yetirilmişdir.Bu mövzu ilə bağlı aparılmış tədqiqatlar müasir xarakterli olub,çox dərin tarixə malik deyildir.Hal-hazırda sənayedə bir çox proseslərdə tətbiqi öz əksini tapmışdır.Psevdoqaynar lay-bərk hissəciklər yuxarıya doğru qaz axınına (adətən hava) və ya qaz və maye qarışığına məruz qaldıqda yaranır ki, bunun nəticəsində bərk hissəciklər asılı vəziyyətdə olur.Bu asılı formaya keçərək onlar dinamik maye xüsusiyyətlərinə malik olur..Belə bir təbəqədə hissəciklər axınla müxtəlif istiqamətlər üzrə intensiv hərəkətə keçir və bütün təbəqə qaynar mayeni xatırladır. Son 12 illikdə kimya və digər sənaye sahələrində qazların psevdoqaynayan təbəqədə yerləşən incə və bərk hissəciklər ilə qarşılıqlı təsirindən əhəmiyyətli şəkildə istifadə edilməklə mühim proseslər əldə olunmuşdur.Psevdoqaynar laydan əsasən dənəvər materialların daşınmasında, yanma prosesslərində,istilik mübadiləsi prosesslərində,adsorbsiya və katalitik proseslərdə və s.istifadə olunur.Qaynar laylarda proseslərin belə geniş yayılması onların üstünlükləri ilə əlaqəlidir.Məqalədə yuxarı axın rejiminə keçid zamanı qaz sürətinin artması nəticəsində laydakı hidrodinamik şəraitin dəyişilməsi və yeni faza rejiminin yaranmasına baxılmışdır.Psevdoqaynar layın hidrodinamikası,layın bircinsliyi,bərk hissəciklərin aqreqasiyası,Arximed,Reynolds kriteriyaları və digər parametrləri nəzərdən keçirilmişdir.

    Keywords: bircinslik, psevdoqaynar lay, qaynar lay, dənəvər material, hidrodinamika, Reynolds, Arximed, kriteriya

  18. THE HYDRODYNAMİCS OF GAS-LİQUİD MİXTURE FLOW IN POROUS MEDIA

    Authors: Mirze Dadash-zade, Hulya Ganiyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-174

    Year: 2025 Pages: 174-181

    Show abstract

    Abstract: Equations and models that describe the hydrodynamics of gas-liquid two-phase flows in porous media are becoming increasingly crucial for predicting their primary behaviors within porous structures. These models are essential in understanding the flow dynamics in various applications, such as enhanced oil recovery, soil treatment, and reactor design. The focus of this research was to examine the effects of capillary forces, viscous forces, inertial forces, and flow configurations on the hydrodynamic features of a gas-liquid two-phase flow within a glass micromodel. By conducting experiments, results were gathered and then compared with predictions made by three different established models. The two models, Fundamental Forces Balance and Fluid-Fluid Interface models, did not accurately capture the experimental behavior, despite the fact that the Fundamental Forces Balance model incorporates particular flow pattern characteristics. These models were not able to fully describe that real-word behavior of gas-liquid two-phase flow, indicating that improvements are necessary. On the other hand, semi-empirical models, such as the Relative Permeability model, provide a better representation of the physical flow characteristics. One key advantage of semi-empirical models is that they can be adjusted to account for additional effects, such as varying flow configurations and interfacial interactions, which are not initially included in the basic theoretical models. Traditionally, relative permeabilities have been almost exclusively linked to saturation conditions in porous media. However, this research concluded that liquid relative permeability is not solely dependent on saturation levels. Instead, is also depends on flow patterns and the Capillary number. These findings highlight the importance of incorporating multiple factors when developing more accurate and reliable models for gas-liquid two-phase flow in porous media.

    Keywords: porous media; hydrodynamic models; flow patterns; gas-liquid two-phase flow; flow patterns; relative permeabilities

  19. YAŞIL TEXNOLOGİYALARIN TƏTBİQİ VƏ ENERJİ SEKTORUNDA İQTİSADİ SƏMƏRƏLİLİYİ

    Authors: Sədaqət Əbdürəhmanova, Hüseyn Mustafayev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-182

    Year: 2025 Pages: 182-191

    Show abstract

    Abstract: Enerji sektorunda yaşıl texnologiyaların tətbiqi fosil yanacaqlardan asılılığı azaltmaq üçün günəş, külək və su enerjisi kimi bərpa olunan enerji mənbələrindən istifadəyə yönəlib. Bu texnologiyalar ətraf mühitə təsirləri, o cümlədən karbon emissiyalarını və çirklənməni minimuma endirməklə davamlılığı təşviq edir. İqtisadi baxımdan yaşıl texnologiyalar uzunmüddətli əməliyyat xərclərini azaltmaqla və enerji müstəqilliyini gücləndirməklə səmərəliliyi artırır. Enerji səmərəliliyinə, ağıllı şəbəkələrə və saxlama həllərinə investisiyalar da iqtisadi artıma, iş yerlərinin yaradılmasına və dayanıqlılığa kömək edir. Yaşıl texnologiyaların inteqrasiyası həm ətraf mühitə, həm də iqtisadiyyata fayda verən dayanıqlı, aşağı karbonlu iqtisadiyyata keçidi təmin etməklə yanaşı, əhəmiyyətli xərclərə qənaət edə bilər.

    Keywords: enerji, enerji sektoru, yaşıl texnologiya, iqtisadi səmərələlik

  20. ПОИСК МЕСТОРОЖДЕНИЙ НЕФТИ И ГАЗА С ПРИМЕНЕНИЕМ РАДИОМЕТРИЧЕСКИХ МЕТОДОВ В АЗЕРБАЙДЖАНЕ

    Authors: Чингиз Алиев, Гусейн Новрузов

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-192

    Year: 2025 Pages: 192-198

    Show abstract

    Abstract: В статье рассматриваются радиометрические и гамма-спектрометрические исследо¬вания, применяемые для выявления нефтегазоносных структур в Нижне-Куринской впадине Азербайджана. Особое внимание уделено анализу радиометрических аномалий, связанных с углеводородными месторождениями, а также их геохимическим и физико-химическим осо¬бен¬ностям. Методами аэрогамма-съёмки и наземных радиометрических исследований выяв¬лены корреляции между зонами пониженной гамма-активности и контуром нефтегазо¬носных структур, что подтверждает высокую эффективность радиометрических методов в разведке углеводородных месторождений.

    Keywords: радиометрия, гамма-спектрометрия, аэрогамма-съёмка, радиометрические аномалии, геофизическая разведка, углеводородные месторождения

  21. KONSERVLƏŞDİRİLMİŞ İÇKİLƏRİN İSTEHSALI ÜÇÜN ENERJİ İDARƏETMƏ SİSTEMLƏRİNİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİ VƏ TƏHLİLİ

    Authors: Vaqif Məhərrəmov, İsmayıl Umudov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-199

    Year: 2025 Pages: 199-206

    Show abstract

    Abstract: Bu tədqiqat rəqəmsal texnologiyalar, simulyasiya modelləşdirməsi, sistemlərin optimallaşdırılması, sənaye enerji istehlakının idarə edilməsi və davamlı inkişaf təcrübəsi kombinasiyasından istifadə edə¬rək konservləşdirilmiş içkilərin istehsalında enerji istehlakının idarə edilməsi sistemlərinin op¬ti¬mal¬laşdırılmasını araşdırır. Ssenariləri sınaqdan keçirmək, tullantılardan enerjini bərpa etmək və ener¬jidən istifadə modellərini təhlil etməklə bu tədqiqat ətraf mühitə təsirini minimuma endirmək, xərc¬ləri azaltmaq və enerji səmərəliliyini artırmaq məqsədi daşıyır. Metamodelləşdirmə üsulları, mo¬del¬lərin avtomatlaşdırılmış inkişafı və real vaxt məlumatlarının təhlili səmərəsizliyin mü¬əy¬yən¬ləş¬di¬ril¬məsini və enerji qənaət edən həllərin tətbiqini asanlaşdırır. Konservləşdirilmiş içkilərin istehsalında ümumi ener¬ji istehlakını azaltmaq üçün bu, bankaların doldurulması, sızdırmazlıq, pasterizasiya və alü¬mi¬ni¬um emalı proseslərinin optimallaşdırılmasını əhatə edir. Sterilizasiyadan sonra istilik re¬ku¬pe¬ra¬siyası, istilik səmərəliliyinin artırılması və enerji istehlakını kəskin azaldan alüminiumun re¬sir¬ku¬l-yasiyası kimi davamlı metodların tətbiqi daha az karbon izinə və daha böyük sabitliyə səbəb olur. Uzun¬müd¬dət¬li sabitlik və iqtisadi səmərəliliyi təmin etmək üçün bu tədqiqat konservləşdirilmiş iç¬ki¬lə¬rin isteh¬salında həm ekoloji, həm də əməliyyat səmərəliliyinə nail olmaq üçün hərtərəfli zəmin təklif edir.

    Keywords: enerji idarəetmə, içki istehsalı, simulyasiya modelləşdirmə, sabitlik, rəqəmsallaşdırma, enerji istehlakının optimallaşdırılması

  22. ŞAMAXİ-QOBUSTAN ÇÖKƏKLİYİNİN GEODİNAMİK VƏ GEOKİMYƏVİ AMİLLƏR ƏSASİNDA NEFT-QAZLILIĞININ PROQNOZLAŞDIRILMASI

    Authors: İsmət Məmmədov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-207

    Year: 2025 Pages: 207-218

    Show abstract

    Abstract: Tədqiqatın məqsədi Şamaxı-Qobustan çökəkliyinin geodinamik və geokimyəvi amillər əsasında neft-qazlılığının proqnozlaşdırılmasıdır. Obyekt olaraq Şimalda mezozoy çöküntüləri, Şamaxı-Qobustan çökəkliyinin cənub zonalarında mərkəzi Paleogen-Miosen və Pliosen çöküntülərindən əmələ gələn strukturlar və onların litofasiya tərkibi götürülmüşdür. Şamaxı-Qobustan çökəkliyində yaranmış qırışıqların morfologiyasının dəyişməsi xüsusiyyətlərindən istifadə edilməklə, Təbaşir, Maykop və Pliosen, şimal, mərkəzi və cənub zonalarının səthləri üçün izomorf xəritələr, həmçinin qırılmanın miqyasını əks etdirən xəritələr tərtib edilmiş, neftin amplitudasının və ərazinin təsirinin diaqramı hazırlanmışdır. Bir qayda olaraq, təbaşir çöküntülərindən Paleozoy dövrünə qədər tələ növü üstünlük təşkil edən antiklinaldan (təbaşirdə) daha mürəkkəb birləşmiş tipə dəyişir ki, bu da belə obyektlərin axtarışı və kəşfiyyatına xüsusi yanaşmalar (və yeni texnologiyalar) tələb edir. Əsasən seysmik məlumatlara əsaslanan tədqiqatların təhlili platforma görünüşlü və böyük qalınlığa malik olan həm Paleozoy, həm də Trias çöküntülərində və zirzəmi laylarda kifayət qədər yüksək səviyyədə neft-qaz potensialının olduğunu göstərir.

    Keywords: tektoniklik, zona, çöküntü, amplituda, diaqram, geodinamik amil

  23. SYNTHESIS AND THERMOELECTRIC PROPERTIES OF BISMUTH-DOPED SN₁₋ₓPBXSB₄TE₈ SOLID SOLUTIONS

    Authors: Mehpara Adigozalova, Aydan Ahmadova, Teyfa Sharifova, Gulshan Hasanzade, Gulnar Avazova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-228

    Year: 2025 Pages: 228-237

    Show abstract

    Abstract: The search for and development of new materials is an essential condition for modern scientific and technological progress. The widespread use of semiconductor materials, the task of predicting their properties, the synthesis of new compounds, as well as solid solutions based on initial components, necessitate the resolution of a number of issues—one of the most important being the establishment of the relationship between composition and properties. In this context, systematic physicochemical studies of phase diagrams of simple and complex systems are of great value. At present, one of the most promising materials in modern electronics are chalcogenide phases of the type, whose physicochemical properties are easily tunable and can be varied over a wide range. Chalcogenides of the type (A = Sb, Bi; B = S, Se, Te) possess thermoelectric and photoelectric properties. At the same time, their low melting points and poor mechanical strength limit their range of practical applications. Currently, a new direction is actively developing in the search for efficient thermoelectric materials, which involves the synthesis of complex ternary or quaternary narrow-bandgap chalcogenides with intricate crystal lattices. These materials are expected to exhibit low thermal conductivity values. This is generally associated with the ability of large unit cells—typical for complex chalcogenides—to reduce the propagation speed of phonons responsible for heat transfer in the material. Layered structures and relatively weak interactions between elements with large atomic masses also contribute to the reduction in thermal conductivity. Recently, there has been a significant increase in interest in the study of layered-structure semiconductors, including SnTe. This growing interest is driven by the broad potential applications of layered semiconductors in optoelectronics, as well as their unique physicochemical properties. In this regard, the development of scientifically substantiated technology for the synthesis and growth of single crystals of quaternary tellurides is of great importance. Semiconductor solid solutions in systems with significant solid-phase solubility have traditionally been the subject of intensive research, as they are characterized by monotonic variations in many properties (such as bandgap width and unit cell parameters), which allows for tuning the material’s functional properties by modifying its characteristics. One of the rapidly advancing fields of research today is the creation of ternary and quaternary narrow-bandgap semiconductors with complex crystal lattices. In mixed ternary and quaternary layered chalcogenides, significantly lower lattice thermal conductivity values can be achieved compared to the original components, which makes them promising thermoelectric materials. The primary task of thermoelectric materials science is to increase the figure of merit (ZT) of the material. It is well known that to achieve high thermoelectric efficiency for thermoelectric EMF (electromotive force) applications, it is necessary to combine high values of the thermoelectric coefficient with low thermal conductivity and high electrical conductivity. The thermoelectric properties of solid solutions Sn1-xPbxSb₄Te₈ and Sn₁₋ₓPbxSb₄₋yBiyTe₈ (y=0.4, 0.8, 1.2) were measured over a wide temperature range (100–800 K). The substitution of Sb atoms with Bi atoms leads to an increase in the thermal conductivity and a decrease in the lattice component of the thermal conductivity compared to the corresponding properties of the Sn1-xPbxSb₄Te₈ solid solution. The lower lattice thermal conductivity values in the y=1 alloys, compared to the Sn₁₋ₓPbxSb₄Te₈ solid solution, are associated with distortions caused by differences in the atomic masses and sizes of Sb and Bi atomsAs the Bi content increases in solid solutions, the lattice thermal conductivity decreases, resulting in an enhanced thermoelectric effect. The thermoelectric effect of the Sn₁₋ₓPbxSb₄Te₈ (y=1.2) sample is Z = 3.2×10⁻³, with a maximum value at 300 K.

    Keywords: solid solutions, electrical conductivity, thermoelectric circuit system (thermo-e.d.s.), thermal conductivity, efficiency

  24. MODELING EXCHANGE RATE VOLATILITY USING ARCH AND GARCH FRAMEWORKS: A COMPARATIVE THEORETICAL REVIEW

    Authors: Atilla Gokche, Nargiz Kazimova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-0238

    Year: 2025 Pages: 238-245

    Show abstract

    Abstract: Exchange rate volatility has long been a central concern in international finance due to its implications for trade, investment, and monetary policy. This article presents a comprehensive theoretical review of modeling exchange rate volatility using ARCH (Autoregressive Conditional Heteroskedasticity) and GARCH (Generalized ARCH) frameworks, emphasizing recent advancements over the past decade (2015–2025). Beginning with the foundational concepts introduced by Engle (1982) and Bollerslev (1986), the paper outlines the mathematical structure and interpretative significance of ARCH and GARCH models in capturing volatility clustering, persistence, and time-varying variance in exchange rate returns. A detailed comparison is provided between standard models and their extensions, including GARCH-M, EGARCH, and TGARCH, which incorporate features like risk premia and asymmetric responses to shocks. Recent empirical applications are discussed to highlight how these models have been expanded to include macroeconomic variables (via GARCH-MIDAS), account for structural breaks, and better capture tail risk using alternative error distributions such as the Normal Tempered Stable. Furthermore, the article explores how GARCH-based models are applied beyond traditional currency pairs, including in cryptocurrency markets and during crisis periods, underscoring their adaptability. Despite certain limitations, such as sensitivity to structural changes and assumptions of symmetric responses, ARCH/GARCH models remain foundational in volatility forecasting due to their tractability, empirical robustness, and capacity to incorporate evolving market dynamics. The article concludes that while modern econometrics has introduced increasingly complex hybrid models, the core principles of ARCH and GARCH continue to offer a reliable and interpretable framework for understanding exchange rate volatility.

    Keywords: Exchange rate volatility, ARCH model, GARCH model, Risk premium, Asymmetric volatility, Financial econometrics

  25. MODELING EXCHANGE RATE VOLATILITY USING ARCH AND GARCH FRAMEWORKS: A COMPARATIVE THEORETICAL REVIEW

    Authors: Atilla Gokche, Nargiz Kazimova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-238

    Year: 2025 Pages: 238-245

    Show abstract

    Abstract: Exchange rate volatility has long been a central concern in international finance due to its implications for trade, investment, and monetary policy. This article presents a comprehensive theoretical review of modeling exchange rate volatility using ARCH (Autoregressive Conditional Heteroskedasticity) and GARCH (Generalized ARCH) frameworks, emphasizing recent advancements over the past decade (2015–2025). Beginning with the foundational concepts introduced by Engle (1982) and Bollerslev (1986), the paper outlines the mathematical structure and interpretative significance of ARCH and GARCH models in capturing volatility clustering, persistence, and time-varying variance in exchange rate returns. A detailed comparison is provided between standard models and their extensions, including GARCH-M, EGARCH, and TGARCH, which incorporate features like risk premia and asymmetric responses to shocks. Recent empirical applications are discussed to highlight how these models have been expanded to include macroeconomic variables (via GARCH-MIDAS), account for structural breaks, and better capture tail risk using alternative error distributions such as the Normal Tempered Stable. Furthermore, the article explores how GARCH-based models are applied beyond traditional currency pairs, including in cryptocurrency markets and during crisis periods, underscoring their adaptability. Despite certain limitations, such as sensitivity to structural changes and assumptions of symmetric responses, ARCH/GARCH models remain foundational in volatility forecasting due to their tractability, empirical robustness, and capacity to incorporate evolving market dynamics. The article concludes that while modern econometrics has introduced increasingly complex hybrid models, the core principles of ARCH and GARCH continue to offer a reliable and interpretable framework for understanding exchange rate volatility.

    Keywords: Exchange rate volatility, ARCH model, GARCH model, Risk premium, Asymmetric volatility, Financial econometrics

  26. DƏNİZ YATAQLARINDA İŞLƏNMƏNİN CARİ VƏZİYYƏTİNİN TƏHLİLİ BARƏDƏ (NEFT DAŞLARI VƏ GÜNƏŞLİ YATAQLARI TİMSALINDA)

    Authors: Lalə Abdullayeva, Məmməd Şıxızadə, Ziyafət Əzizova, Nərgiz Abdullayeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-246

    Year: 2025 Pages: 246-256

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə Azərbaycanın dəniz akvatoriyasında yerləşən Neft Daşları və Günəşli yataqlarında işlənmənin cari vəziiyyətinə baxılmışdır. Yataqlarda aparılan təsir üsulları, onlardan alınan effektlər təhlil edilmişdir. Mövcud quyu fondunun vəziyyəti bir daha araşdırılmışdır. Fəaliyyətsiz fondda olan quyuların yenidən suvurucu quyu fonduna qaytarılması tövsiyyə olunmuşdur. Ümumilikdə, geoloji və texniki səbəblərlə əlaqədar 43 quyu istismardan çıxarılmışdır (onların 22-si geoloji, 21-i isə texniki səbəblərlə ləğv olunmuşdur). Hazırda ləğvi gözləyən quyuların sayı 24-dür. Yataqda ildə 3690,5 min ton həcmində neft hasil edilir. Yanvarın 1-nə qədər laylara ümumilikdə 48780,1 min kubmetr həcmində su vurulmuşdur. Hazırda suvurma prosesi 5-ci DDÖ-də yerləşən 85, 86 və 87 nömrəli quyular vasitəsilə, 11-ci DDÖ-də olan 56 nömrəli quyu ilə və 15-ci DDÖ-dəki 89, 97, 278, 280 və 282 nömrəli quyular vasitəsilə icra olunur. Əlavə olaraq, 9 saylı DDÖ-də yerləşdirilən 3 nömrəli nasos vasitəsilə gündəlik olaraq 2700 kubmetr həcmində su laylara vurulur. Hazırda X horizontuna 3 suvurucu quyu vasitəsilə su verilməsi prosesi həyata keçirilir. Bu lay üzrə sutkalıq orta su qəbul etmə qabiliyyəti 342 m³ təşkil edir. Suvurma işlərinə başlanıldıqdan indiyədək bu horizonta ümumilikdə 17 383,86 min m³ həcmində su yeridilmiş və bunun nəticəsində 2 416 min ton həcmində əlavə neft hasilatı təmin edilmişdir. FLD horizontunda da mövcud şəraitdə 3 suvurucu quyu vasitəsilə su vurulması prosesi aparılır. Bu lay üzrə gündəlik orta su qəbul etmə göstəricisi 520 m³ təşkil edir. Suvurma nəticəsində FLD horizontundan əlavə olaraq 4 946,1 min ton neft hasil olunmuşdur.

    Keywords: quyu, yataq, ehtiyat, neft, suvurma, geoloji kəsiliş, tektonik blok

  27. ACO VƏ TOPSIS ÜSULLARI İLƏ SƏYAHƏT EDƏN SATIŞ AGENTİ MƏSƏLƏSİNİN HƏLLİ

    Authors: Nərmin Həsənli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-257

    Year: 2025 Pages: 257-265

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə ən qısa və optimal məsafənin tapılması probleminin həlli nümayiş etdirilir. Bu problemi ACO və TOPSIS metodlarından istifadə etməklə həll etmək üçün TSPLIB kitabxanasından ATT48 nümunəsindən alınan məlumatlar istifadə edilmişdir. Bu yanaşmalardan istifadənin məqsədi həll prosesində hər iki metodun güclü tərəflərini nəzərə almaqdır. Məqalədə aşağıdakı bölmələr göstərilir. İlkin şərtlər Bölmə 2-də təqdim edilmişdir. 3-cü bölmə ACO və TOPSIS metodlarından istifadə et¬məklə TSP probleminin həllini nümayiş etdirir. Qarışqa koloniyasının optimallaşdırılması (ACO) böyük axtarış məkanlarında yaxşı həllər tapmağa meylli olan populyasiyaya əsaslanan meta-evristik üsuldur. Onun uyğunlaşma qabiliyyəti və digər alqoritmlərlə asan inteqrasiyası müxtəlif optimal¬laşdırma məsələlərində optimal həllər tapmağa imkan verir.

    Keywords: səyahət edən satış agenti, qarışqa dəstələrinin optimallaşdırılması (ACO), TOPSIS, Matlab

  28. NEFT-QAZ SAHƏSİNDƏ İSTİFADƏ EDİLƏN MÜASİR ÜSULLAR VƏ SÜNİ İNTELLEKTİN ROLU

    Authors: Nəzmiyyə Əsgərova, Aytən Cəfərova, Aytən Ömərova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-266

    Year: 2025 Pages: 266-274

    Show abstract

    Abstract: Hazırda dünyada və ölkəmizdə neft sənayesi gündən-günə inkişaf edir. Neftin, qazın çıxarıl¬ma-sın¬dan başlamış, onun istehlakına qədər istifadə edilən üsullar da daha müasir formada həyata keçirilir. Bütün əməliyyatlar demək olar ki, müasir texnologiya və proqramlar əsasında aparılır. Bu gün müasir kompyuter və digər qabaqcıl texnologiyalardan neft, qaz quyularının qazılması, təmiz¬lənməsi və nəqli zamanı geniş istifadə edilir. Düzgün texnologiyadan istifadə edilməsi gələcəkdə neft-qaz sahəsinin daha da inkişaf etməsinə səbəb olacaq.

    Keywords: quyuların qazılması, maqnit analizi, seysmik analiz, qravimetrik tədqiqat, radio-met¬riya, peyk antenası, süni intellekt, karbohidrogen istehsalı, boru kəmərləri, neft-qaz ehtiyatları

  29. REGİONLARIN İNKİŞAFINDA İNNOVASİYALARIN TƏTBİQİ İSTİQAMƏTLƏRİ

    Authors: Vüqar Nəsibov, Nicat Cəlalov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-275

    Year: 2025 Pages: 275-284

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə innovasiyaların Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində sosial-iqtisadi inkişafa necə təkan verdiyi araşdırılır, rəqəmsal infrastruktur, turizm, təhsil, səhiyyə və kənd təsərrüfatı kimi mühüm sek¬torlar vurğulanır. Tədqiqat qabaqcıl metod və alətləri vurğulamaqla teletibb, rəqəmsal öyrənmə mü¬hit¬ləri, dəqiq kənd təsərrüfatı və turizm inkişaflarının şəhər-kənd fərqlərini necə azalda biləcəyini, yer¬li iqtisadiyyatları gücləndirə biləcəyini və ümumilikdə insanların həyat keyfiyyətini necə ya¬x¬şılaşdıra biləcəyini təsvir edir. O, həmçinin əlaqə layihələrinin və rəqəmsal hökumət xidmətlərinin uzunmüddətli, davamlı regional inkişafı necə təşviq edə biləcəyinə baxır. Nəticələr bərabər artımı və balanslaşdırılmış regional iqtisadiyyatı dəstəkləmək üçün texniki inkişafın və istedadların artırıl¬masının maliyyələşdirilməsini davam etdirməyin nə qədər vacib olduğunu vurğulayır.

    Keywords: regional inkişaf, innovasiya, kənd təsərrüfatı, rəqəmsal infrastruktur, səhiyyə, turizm

  30. ENHANCING CATALYTIC EFFICIENCY IN BIOFUEL CONVERSION VIA STRUCTURED MOLYBDENUM DISULFIDE CATALYSTS

    Authors: Nigar Aliyeva, Narmin Dadashova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-285

    Year: 2025 Pages: 285-293

    Show abstract

    Abstract: This research examines the efficacy of bulk and impregnated MoS₂-based catalysts in the hydro-de¬oxy¬genation (HDO) of oleic acid and the hydrodesulfurization (HDS) of dibenzothiophene (DBT). Catalysts were prepared through different methods, such as impregnation, thermal breakdown of ammonium tetrathiomolybdate, synthesis aided by organic additives, and core-shell techniques. Cha¬racterization was performed using BET, XRD, XRF, SEM, and TEM to assess structure, composition, and morphology. Catalytic tests showed that bulk catalysts, especially those produced via support leaching (such as Et-MoS₂), demonstrated markedly higher turnover frequencies (TOFs) and selec¬tivity when compared to impregnated catalysts. The improved activity is linked to a larger surface area, advantageous MoS₂ slab structure, and lower nitrogen and carbon levels. These findings highlight the significance of catalyst design in enhancing hydroprocessing efficiency for sustainable fuel generation.

    Keywords: MoS₂ catalysts, hydrodesulfurization (HDS), diesel fraction, supported catalysts, Catalyst characterization

  31. ЦИФРОВАЯ ТРАНСФОРМАЦИЯ И ЕЁ ВЛИЯНИЕ НА ЭКОЛОГИЮ: ПРОТИВОРЕЧИЕ МЕЖДУ ЭНЕРГОЭФФЕКТИВНОСТЬЮ И ПОТРЕБЛЕНИЕМ РЕСУРСОВ

    Authors: Нигяр Мамедова, Зульфия Мамедова

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-294

    Year: 2025 Pages: 294-301

    Show abstract

    Abstract: В статье рассматриваются основные противоречия между увеличением эф¬фектив¬ности цифро¬вых технологий и ростом их ресурсной нагрузки. Используя математи¬ческое моделирование и анализ существующих данных, исследуются различные аспекты, такие как потребление энер¬гии, углеродный след и использование редких материалов для создания высокопроизво¬дитель¬ных вычислительных систем. На основе проведенного анализа сделаны выводы о необходи¬мос¬ти разработки устойчивых и экологичных решений для цифровизации, которые будут способствовать не только улучшению энергоэффективности, но и уменьшению ресурсной нагрузки на экологию. Предложены рекомендации для оптимизации цифровых технологий с целью достижения баланса между их высокой производительностью и минимальным воздей¬ствием на окружающую среду. Исследование подчеркивает важность устойчивого подхода в цифровой трансформации и необходимость интеграции экологических стандартов в разра¬ботку новых технологий и политик на всех уровнях.

    Keywords: цифровая трансформация, энергоэффективность, экологический парадокс, углеродный след, ресурсная нагрузка, вычислительная инфраструктура, устойчивое развитие

  32. İEÖ VƏ İEOÖ-LƏRDƏ ƏRZAQ VƏ QİDA TƏHLÜKƏSİZLİYİ

    Authors: Qahirə Məmmədova, Nübar Məlikova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-302

    Year: 2025 Pages: 302-309

    Show abstract

    Abstract: Bu məqalədə inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan ölkələr arasındakı fərqlərə vurğu ilə bir çox ölkələrdə qida və ərzaq məhsullarının təhlükəsizliyi haqqında qanunların hərtərəfli təhlili verilmişdir. Onda hüquqi əsasların, texniki işlənmələrin və sosial-iqtisadi problemlərin qida məhsullarının təhlükəsizliyinin nəticələrinə necə təsir göstərdiyi araşdırılır. Riyazi əsasdan istifadə edərək tədqiqat bu dəyişənlərin ərzaq təhlükəsizliyi mərhələlərinə təsirini qiymətləndirir, müxtəlif maliyyə şəraiti olan ölkələr arasında xeyli fərqlər aşkar edir. İnkişaf etmiş ölkələr adətən etibarlı hüquqi strukturları və ən müasir texnologiyaları səbəbindən daha yüksək təhlükəsizlik standartlarına malikdirlər; Digər tərəfdən, az inkişaf etmiş ölkələr qüsursuz qaydalara və məhdud texnoloji resurslara qarşı mübarizə apara bilərlər. Məruzədə bu fərqlərin aradan qaldırılması üçün inkişaf etməkdə olan ölkələrdə qaydaların təkmilləşdirilməsinə və texnologiyanın maliyyələşdirilməsinin artırılmasına ciddi ehtiyac vurğulanır. Ətraflı tövsiyələr təqdim etməklə məruzə direktiv orqanlara, habelə maraqlı tərəflərə qida və ərzaq təhlükəsizliyi sistemlərinin təkmilləşdirilməsi və beynəlxalq səviyyədə daha keyfiyyətli qidalanmanın təmin edilməsi istiqamətində təsirli tədbirlərin həyata keçirilməsində dəstək vermək məqsədi daşıyır.

    Keywords: qida və ərzaq məhsullarının təhlükəsizlik standartları, normativ-hüquqi baza, texnoloji yeniliklər, sosial-iqtisadi təsir, qlobal müqayisələr, ərzaq təhlükəsizliyi

  33. ОПТИМИЗАЦИЯ ДОБЫЧИ ГАЗА В УСЛОВИЯХ СОЛЕОТЛОЖЕНИЯ В ЗРЕЛЫХ МЕСТОРОЖДЕНИЯХ

    Authors: Судаба Новрузова, Парвиз Шукюров

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-310

    Year: 2025 Pages: 310-319

    Show abstract

    Abstract: Данная работа рассматривает процесс осаждения соли в газовых резервуарах и вопросы оптимизации добычи газа из этих резервуаров с целью повышения производительности. В этой главе представлено детальное описание проблемы осаждения соли, а также обоснование исследовательского вопроса, на котором основана работа. Осаждение соли в геологических образованиях является актуальной проблемой, которая затрудняет эксплуатацию многих долгосрочно эксплуатируемых газовых скважин в Северном море. Этот феномен оказывает негативное влияние на эксплуатационные характеристики добывающих и закачивающих скважин. Газовые добывающие скважины зачастую сталкиваются с резким падением произ¬водительности на поздних стадиях эксплуатации, что связано с осаждением соли вблизи ствола скважины. В ряде случаев это может привести к остановке скважины из-за закупорки перфораций и блокировки около стволовой зоны. На данный момент для растворения осаж¬ден¬ной соли и восстановления производительности скважин применяются периодические обработки пресной водой. Однако такие мероприятия являются дорогостоящими и требуют частого применения. Это вызывает вопрос о существовании более эффективной стратегии управления пластом, которая могла бы минимизировать потери производительности из-за осаждения соли. Таким образом, осаждение соли представляет собой существенную проблему для максимизации извлечения углеводородного потенциала газового резервуара. Механизмы этого явления, а также возможность оптимизации стратегии управления резервуаром, требуют дальнейшего исследования.

    Keywords: осаждение соли, газовые резервуары, добыча газа, оптимизация, произво¬ди¬тельность скважин, эксплуатация, пресная вода, стратегия управления, углеводороды

  34. DÖVLƏT STRUKTURUNDA ELEKTRONLAŞMANIN İDARƏ SİSTEMİNİN SƏMƏRƏLİLİYİNƏ TƏSİRİNİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ

    Authors: Fərhad Mikayılov, Qabil Əliyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-320

    Year: 2025 Pages: 320-329

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə rəqəmsallaşdırmanın dövlət strukturlarında idarəetmə sistemlərinin effektivliyinə təsiri araşdırılır. Tədqiqat elektron idarəetmə platformalarının və alətlərinin istifadəsinin xidmətin gös¬tə¬ril¬mə¬sinin yaxşılaşdırılmasına, qərar qəbuletmə dəqiqliyinin artmasına və inzibati prosedurların dəyiş¬di¬rilməsinə baxır. Azərbaycanın dövlət sektorunun müvafiq nümunələri və statistik məlumatların təhlili vasitəsilə tədqiqat səmərəliliyin artırılmasının əsas amillərini, o cümlədən şəffaflığın artı¬rıl¬ması, iş axınının sadələşdirilməsi və aşağı əməliyyat xərclərini müəyyən edir. Tədqiqat həmçinin rəqəmsal sistemlərdən istifadənin qarşısında duran maneələri, məsələn, kadr hazırlığı tələbləri, kibertəhlükəsizlik problemləri və dəyişikliklərdən çəkinmələri müəyyən edir. Da¬vam¬lı inkişafı və artan ictimai etimadı təmin etmək üçün elektron idarəetmə taktikasının tək¬mil¬ləş¬di¬ril¬məsi ilə bağlı təkliflər var. Nəticələr müasir, uyğunlaşa bilən və effektiv dövlət idarəçiliyi yaratmaq üçün elektron idarəetmənin nə qədər vacib olduğunu vurğulayır. Qanunvericilik və icra hakimiyyəti orqanlarının və idarəetmə orqanlarının elektron xidmətləri sahəsi rəqəmsal iqtisadiyyatın (DE) təşkilati-texniki sisteminin əsas komponentlərindən biridir. Bu sahəyə əlavə olaraq, DE sisteminin əsas komponentlərinə aşağıdakılar daxildir: elektron ticarət; virtual qarşılıqlı əlaqə şəraitində kompüter şəbəkələri vasitəsilə həyata keçirilən təsərrüfat subyektlərinin biznes prosesləri; infrastruktur, o cümlədən texniki vasitələr, məlumatların saxlanması, emalı və konvertasiyası mərkəzləri, məlumat ötürmə mərkəzləri, proqram təminatı, telekommunikasiya və s. Bu məqalədə EH təşəbbüsləri və onların Azərbaycanda həyata keçirilməsi yolları təqdim olunur. Və bu kontekstdə aşağıdakıları qeyd etməyi lazım bildik. Ölkədə EH-nin inkişafı təşəbbüslərinin uğurla həyata keçirilməsi, şübhəsiz ki, əsas amillərdən biri bürokratiyanın yüksək səviyyəsi və hökumətin həddindən artıq müdaxiləsi olan milli təhlükəsizliyi təhdid edən kölgə iqtisadiyyatının həcminin azalmasına kömək edəcəkdir.

    Keywords: Elektron idarəetmə, rəqəmsallaşma, dövlət strukturları, səmərəlilik, Azərbaycan

  35. ƏKS-OSMOS TEXNOLOGİYALARINDA AXIN DİNAMİKASININ SUYUN TƏMİZLƏNMƏ KEYFİYYƏTİNƏ TƏSİRİ

    Authors: Xədicə Cavadova, Rəhman Qədirov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-330

    Year: 2025 Pages: 330-340

    Show abstract

    Abstract: Tədqiqatda əks-osmos prosesində axın sürətinin və təzyiqin suyun təmizlənmə keyfiyyətinə və membranların fəaliyyətinə təsiri araşdırılıb. Su çatışmazlığı şəraitində bu texnologiyanın əhəmiyyəti artdığından, əməliyyat parametrlərinin optimallaşdırılması xüsusi önəm daşıyır. Dörd təcrübə əsa¬sın¬da müəyyən olunub ki, axın sürətinin artırılması təmizlənmiş suyun keyfiyyətini yüksəldir və mem¬bran üzərində çöküntülərin qarşısını alır. Həmçinin, sistemin təzyiqə qarşı həssas olması səbəbindən cüzi dəyişikliklərin belə nəticələrə ciddi təsir etdiyi müşahidə edilib. Axın və təzyiqin düzgün tən¬zim¬lənməsi prosesin davamlı və effektiv işləməsi üçün əsas şərt kimi qiymətləndirilir.

    Keywords: əks-osmos, membran, su təmizlənməsi, su axını, çöküntü

  36. ECO-FRIENDLY DIESEL PRODUCTION USING CO-MO AND NI-W BASED POLYOXOMETALATE CATALYSTS

    Authors: Narmin Liliyeva, Narmin Dadashova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-341

    Year: 2025 Pages: 341-349

    Show abstract

    Abstract: This study investigates the ecological hydrotreatment of light catalytic cracking gas oil (LCGO) in combination with straight-run diesel fractions (SDF) using catalysts based on Co-Mo and Ni-W supported on Al2O3 derived from polyoxometalates (POMs). Due to the high aromatic and sulfur content in LCGO, producing diesel fuels that comply with modern standards (e.g., sulfur <10 ppm, cetane number ≥51) requires advanced hydrotreatment strategies. The research includes analysis of group composition (sulfur, PAHs, olefins, saturated hydrocarbons), catalytic performance under varying pressures and temperatures, and the development of kinetic models. The ultimate goal is to produce highly purified diesel fuel components while maintaining environmental safety and fuel quality standards in the presence of Co-Mo and Ni-W catalysts.

    Keywords: diesel fuel, polyoxometalate catalysts, light catalytic cracking gas oil, MAH (monocyclic aromatic hydrocarbons), PAH (polycyclic aromatic hydrocarbons), hydrodesulfurization

  37. NEFT TƏRKİBLİ TULLANTILARIN UTİLİZASİYASININ MÜASİR TEXNOLOGİYALARI

    Authors: Sahib Əbdürəhimov, Nicat Talıbov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-350

    Year: 2025 Pages: 350-358

    Show abstract

    Abstract: Neft sənayesi dünya iqtisadiyyatında mühüm rol oynasa da, bu sahənin fəaliyyətləri nəticəsində ətraf mühitin çirklənməsi ciddi problemlər yaradır. Neftlə çirklənmiş ərazilər, təbiətə və insan sağlamlığına mənfi təsir göstərərək ekosistemlərin balansını pozur. Neft tullantıları, xüsusən torpaqlarda və su hövzələrində uzun müddət qalaraq, ətraf mühitin keyfiyyətini pisləşdirir. Bu tullantılarda olan çirkləndirici maddələr, o cümlədən ağır metal ionları, aromatik və alifatik hidrokarbonlar, asidik və qələvi maddələr, ekosistemlərə ciddi ziyan vurur. Bu çirkləndirici maddələr, torpağın strukturunu dəyişdirərək, bitki örtüyünün və digər canlıların həyatını təhlükəyə atır. Neftlə çirklənmiş torpaqların bioremediasiyası və digər təmizləmə üsulları, bu problemlərin həlli üçün ən perspektivli metodlar arasında yer alır. Bu metodların kombinasiyası daha yaxşı nəticələr əldə etməyə imkan verə bilər, xüsusən də daha mürəkkəb çirklənmə hallarında.

    Keywords: atmosfer çirklənməsi, karbohidrogen, neft tullantıları, neft şlamları, bioremediasiya, kavitasiya metodu

  38. İNFORMASİYA SİSTEMLƏRİNDƏ SÜNİ İNTELLEKTİN ROLU: SAHƏ ƏSASLI TƏTBİQLƏR VƏ İDARƏETMƏ

    Authors: Güldəstə Məmmədova, Nigar Ağayeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-359

    Year: 2025 Pages: 359-367

    Show abstract

    Abstract: Süni intellekt (AI) səhiyyə, maliyyə, pərakəndə satış və istehsal kimi sektorlar üzrə tapşırıqları avtomatlaşdıraraq, qərar qəbulunu təkmilləşdirərək və əməliyyatları optimallaşdıraraq informasiya sistemlərini (İS) əhəmiyyətli dərəcədə təkmilləşdirir. Süni intellektin effektiv inteqrasiyası təşkilat məqsədləri ilə strateji uyğunlaşma, işçilərin yenidən bacarıqlarının artırılması və dəyişikliklərin idarə edilməsini tələb edir. Gələcək irəliləyişlər, o cümlədən AI-as-a-Service, kənar süni intellekt və izah edilə bilən AI, IS imkanlarını daha da genişləndirəcək, süni intellektin blokçeyn və IoT kimi texnologiyalarla yaxınlaşması isə sənayelər arasında rəqəmsal transformasiyaya təkan verəcək.

    Keywords: İnformasiya sistemləri, süni intellekt, tətbiqlər, idarəetmə

  39. SIĞORTA BAZARININ NƏZƏRİ ƏSASLARI VƏ BAZAR İQTİSADİYYATINDA ƏHƏMİYYƏTİ

    Authors: Yeganə Həkimova, Rövşən Qasımov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-368

    Year: 2025 Pages: 368-376

    Show abstract

    Abstract: Sığorta bazarının nəzəri əsasları risklərin idarə edilməsinə və risklərin birləşdirilməsi prinsipinə əsaslanır. Sığorta, riski bir çox sığortalı şəxslər arasında bölüşdürməklə qeyri-müəyyən hadisələr nəticəsində yaranan maliyyə itkilərinin azaldılması mexanizmi kimi fəaliyyət göstərir. Əsas konsepsiya zərər çəkənləri kompensasiya edən bir fond yaratmaq üçün çoxsaylı sığortalıların mükafatlarının birləşdirilməsini nəzərdə tutur. Bu sistem sığortalı tərəflərə fərdi iqtisadi gərginliyi azaldaraq qəza, xəstəlik və ya əmlaka dəyən zərərin maliyyə yükünü bölüşməyə imkan verir. Bazar iqtisadiyyatı şəraitində sığorta sektoru sabitliyin və inkişafın təmin edilməsində mühüm rol oynayır. Sığorta maliyyə müdafiəsini təklif etməklə investisiyaları, sahibkarlığı və istehlakı təşviq edir, iqtisadi artımı artırır. Müəssisələr və fərdlər təhlükəsizlik şəbəkəsinin olduğunu bilərək risk almağa daha çox hazırdırlar. Bu, innovasiyaları gücləndirir və ümumi iqtisadi dayanıqlığa gətirib çıxaran uzunmüddətli planlaşdırmanı dəstəkləyir. Bundan əlavə, sığorta bazarları resursların səmərəli bölüşdürülməsinə töhfə verir.

    Keywords: sığorta, sığorta bazarı, bazar, bazar iqtisadiyyatı, sığortanın əhəmiyyəti

  40. HAVA LİMANLARINDA BİOMETRİK TEXNOLOGİYALAR VƏ MAŞINÖYRƏNMƏ: RƏQƏMSAL XİDMƏTLƏRİN GƏLƏCƏYİ

    Authors: Səlma Məmmədli, Meyxanım Cavadova, Aytən Əliyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-377

    Year: 2025 Pages: 377-384

    Show abstract

    Abstract: Biometrik texnologiyaların və maşınöyrənmə alqoritmlərinin hava limanlarında tətbiqi, müasir aviasiya təhlükəsizliyi və əməliyyat səmərəliliyi baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu texnologiyalar, sərnişinlərin sürətli və dəqiq identifikasiyasını təmin etməklə yanaşı, əməliyyat proseslərini optimallaşdırmağa da imkan verir. Maşınöyrənmə alqoritmləri, biometrik sistemlərin adaptivliyini artıraraq, real vaxtda təhlükəsizlik risklərini aşkar etməkdə və səhv nisbətlərini azaltmaqda əhəmiyyətli rol oynayır. Eyni zamanda, bu texnologiyaların etik və hüquqi çərçivələr daxilində tətbiqi, məlumat məxfiliyi və sərnişin hüquqlarını qorumağa yönəlmiş tədbirləri tələb edir.Biometrik sistemlərin inkişafı və maşınöyrənmə alqoritmlərinin inteqrasiyası, hava limanlarının daha təhlükəsiz, səmərəli və sərnişin dostu əməliyyatlar həyata keçirməsini təmin edəcəkdir.

    Keywords: Konvolyusion neyron şəbəkələri (CNN), Multimodal biometrik yanaşmalar, Biometrik Təhlükəsizlik, Adaptiv Sistemlər, Multimodal Texnologiya, Maşınöyrənmə

  41. ПЕРСПЕКТИВЫ РАЗВИТИЯ ЭКОЛОГИИ В ЧЁРНОЙ МЕТАЛЛУРГИИ АЗЕРБАЙДЖАНА И СОВРЕМЕННОЕ СОСТОЯНИЕ

    Authors: Тахир Джаббаров, Ниджат Вахабов

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-385

    Year: 2025 Pages: 385-393

    Show abstract

    Abstract: В статье рассматриваются основные проблемы экологической ситуации в черной металлургии Азербайджана, основные источники загрязнения и конкретные виды отходов. Описаны эф¬фек¬тивные методы и технологии, связанные с улучшением экологической ситуации окружа¬ю¬щей среды, эффективным использованием природных ресурсов, в первую очередь топлива, сырья и энергетических ресурсов, а также применением передовых безотходных технологи¬чес¬ких процессов. Анализ состояния окружающей среды в сфере черной металлургии свиде¬тельствует о том, что использование энергосберегающих технологий способствует достиже¬нию существенных экологических эффектов. В этом аспекте оправдано проведение дополни¬тельных исследований, ориентированных на выявление взаимосвязей между технологичес¬кими процессами и экологическими характеристиками на всех этапах металлургического производства.

    Keywords: черная металлургия, промышленность, экология, энергия, ресурсы, сырье, технология

  42. AKSİAL HİDRAVLİK NASOSLARIN İŞ PROSESİNİN RİYAZİ MODELİNİN QURULMASI

    Authors: Tahir Süleymanov, İlyas Rüstəmov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-394

    Year: 2025 Pages: 394-402

    Show abstract

    Abstract: Bu məqalədə müxtəlif sənaye sahələrində geniş istifadə olunan aksial pistonlu hidravlik nasosların iş prinsipi, konstruktiv xüsusiyyətləri və nasazlıqların diaqnostikası üçün nəzərdə tutulmuş riyazi modelin qurulması məsələləri ətraflı şəkildə təhlil edilir. Hidravlik ötürücülər, yüksək mürəkkəblik səviyyəsinə malik texniki sistemlər olmaqla yanaşı, onların təhlükəsizliyi və etibarlılığı istismar zamanı mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Məqalədə təqdim olunan riyazi model vasitəsilə aksial pistonlu hidravlik nasosun həm normal, həm də qeyri-normal iş rejimlərində davranışı modelləşdirilmişdir. Modeldə porşenlərin dayaq diski ilə qarşılıqlı təsiri, bu zaman yaranan normal reaksiya və sərhəd sürtünmə qüvvələri, plunjer-korpus kontaktında baş verən yük paylanmaları və müxtəlif bucaqlarda qüvvələrin komponentləri nəzərə alınmışdır. Bu yanaşma həm quru, həm də viskoz sürtünmə komponentlərini əhatə etməklə hidravlik proseslərin daha dəqiq təsvirinə imkan verir. Eyni zamanda, hesablama sxemi əsasında tərtib olunan tənliklər vasitəsilə nasosun mühərrik momenti, təzyiq qüvvələri və plunjerin hərəkəti kimi əsas dinamik göstəricilər modelləşdirilmişdir. Sistemin müxtəlif koordinat oxları üzrə proyeksiyaları və onların törəmələri müəyyən edilərək çərçivənin fırlanma tənlikləri də nəzərə alınmışdır. Məqalədə həmçinin, qeyri-dağıdıcı nəzarət üsullarının tətbiqi məsələsinə də toxunulmuş, xüsusilə gövdənin vibrasiya analizləri, təzyiq monitorinqi və digər fiziki parametrlərin təhlili ilə texniki vəziyyətin qiymətləndirilməsi imkanları vurğulanmışdır. Bu baxımdan, qurulan riyazi model, innovativ diaqnostika avadanlıqlarının layihələndirilməsi və tətbiqi üçün elmi əsas rolunu oynayır. Nəticə etibarilə, tədqiqatın nəticələri texniki xidmətin səmərəliliyinin artırılması, nasazlıqların vaxtında aşkarlanması və hidravlik nasosların istismar dövrünün uzadılması baxımından mühüm praktik əhəmiyyət kəsb edir.

    Keywords: Aksial pistonlu hidravlik nasos, riyazi modelləşdirmə, diaqnostika sistemləri, qeyri-dağıdıcı nəzarət, sürtünmə qüvvələri, texniki nasazlıqlar, vibrasiya analizi, iş rejimlərinin modelləşdirilməsi, hidravlik sistemlərin etibarlılığı, porşen hərəkəti

  43. KÜR-QABIRRI ÇAYLARARASI HÖVZƏSİNDƏ EOSEN ÇÖKÜNTÜLƏRİNİN LİTOSTRATİQRAFİYASI

    Authors: İbrahim Məmmədov, Teymur Şirinli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-403

    Year: 2025 Pages: 403-410

    Show abstract

    Abstract: Bu məqalədə Kür-Qabırrı ərazisinin geoloji strukturunda əhəmiyyətli olan Eosen dövrünə aid çöküntülərin litostratiqrafiyası araşdırılmışdır.Bu hövzəyə daxil olan Kür-Qabırrı sahəsi onunla eyni ada malik çökəkliklə əlaqələndirilir.Tədqiqat aparılan ərazi bölgənin geodinamik inkişafını formalaşdıran morfostruktur elementlər kontekstində təhlil edilmiş,Eosen dövrünə aid çöküntülərin litoloji xüsusiyyətləri,stratiqrafik vəziyyəti və qarşılıqlı əlaqələri aşkarlanmışdır.Tədqiqat aparılan zaman bu çöküntü komplekslərinin aşağı və yuxarı sərhədləri və onlarla yanaşı tektonik qırılmalar və dislokasiyalar da aydınlaşdırılmışdır.Eosen dövrü çöküntülərinin yerləşmə vəziyyəti çökmə mühitinin öyrənilməsinə şərait yaradır və ərazinin geoloji inkişafı haqqında nəticələr əldə etməyə imkan verir.Əldə edilmiş bu nəticələr ərazinin litostratiqrafik strukturların araşdırılması və geoloji xəritələrin tərtib olunması üçün əsas funksiyanı yerinə yetirir.

    Keywords: Eosen, litostratiqrafiya, çöküntü, morfostrukturlar, tektonika, çaylararası hövzə,sərhəd,dislokasiya

  44. ULTRASƏS MƏSAFƏ ÖLÇƏN VERİCİSİNİN QƏBULEDİCİ VƏ GÜCLƏNDİRİCİ SXEMLƏRİNİN İŞLƏNMƏSİ

    Authors: Tükəz Uluxanova, Akif Xıdırov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-411

    Year: 2025 Pages: 411-418

    Show abstract

    Abstract: Ultrasəs məsafə ölçən cihazlar təmassız ölçmə texnologiyalarında geniş istifadə olunur. Bu məqalədə ultrasəs məsafə ölçən vericinin, qəbuledicinin və gücləndirici sxemlərinin işlənməsi və onların dövrə dizaynı araşdırılır. Verici sxemin impuls siqnalı yaratması, qəbuledicinin siqnalları qəbul edib emal etməsi və gücləndirici sxemin zəif siqnalları gücləndirərək analiz üçün ötürməsi ətraflı izah edilir. Həmçinin, dövrə dizaynının vacib aspektləri, enerji təchizatı, siqnal emalı və PCB dizaynı kimi mühüm elementlərə toxunulur. Məqalədə ultrasəs sensorlarının müxtəlif tətbiq sahələri və işləmə dəqiqliyini artırmaq üçün nəzərə alınmalı mühüm texniki amillər də araşdırılmışdır.

    Keywords: ultrasəs məsafə ölçmə, verici və qəbuledici sxemlər, gücləndirici dövrə, siqnal filtrləmə

  45. XƏTTİ PROQRAMLAŞDIRMA MƏSƏLƏLƏRİNİN EXCEL İLƏ HƏLLİ

    Authors: Vüsal Əliyev, Vaqif Kərimov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-419

    Year: 2025 Pages: 419-427

    Show abstract

    Abstract: Bu məqalədə xətti proqramlaşdırma (XP) məsələlərinin Microsoft Excel proqramında Solver alətindən istifadə etməklə həlli izah olunur. Xətti proqramlaşdırma optimallaşdırma problemlərinin həlli üçün geniş istifadə olunan bir üsuldur və xüsusilə biznes, iqtisadiyyat və mühəndislik sahələrində qərar qəbuletmə prosesində mühüm rol oynayır. Ən çox istifadə edilən həll üsulları Qrafik Metod və Simpleks Metodu olsa da, Excel Solver vasitəsilə XP məsələlərinin həlli daha asan və sürətli şəkildə həyata keçirilə bilər. Bu məqalədə Solver-in aktivləşdirilməsi, xətti proqramlaşdırma məsələsinin Excel-ə daxil edilməsi və optimal həllin tapılması prosesi addım-addım izah edilir. Nəticələr göstərir ki, Excel Solver mürəkkəb riyazi biliklər tələb etmədən, həm kiçik, həm də böyük miqyaslı xətti proqramlaşdırma məsələlərinin həllini effektiv şəkildə həyata keçirmək üçün güclü bir alətdir.

    Keywords: Xətti proqramlaşdırma, Excel, Excel-də optimallaşdırma, Microsoft Excel Solver, məhdudiyyətli optimallaşdırma, optimal qərarqəbuletmə, Solver, Simpleks metodu, riyazi modelləşdirmə

  46. PRIORITIES OF DEVELOPMENT PATHS AND FORMATION STATE INVESTMENT POLICY

    Authors: Mirza Rzayev, Rana Karimova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-428

    Year: 2025 Pages: 428-437

    Show abstract

    Abstract: The state's investment policy is crucial for promoting economic development by creating a favorable environment for businesses and attracting investment. In a globalized world with rapid technological changes and intense competition, countries seek to develop strategies that utilize both domestic and international resources to stimulate entrepreneurship and build a thriving business ecosystem. These strategies must remain flexible in response to internal and external economic shifts. Governments are increasingly expected to take an active role in guiding the economy, especially during crises or global disruptions. In such times, state intervention is essential to maintain economic stability and support businesses. Without it, recovery becomes difficult, and enterprises may lack the resources needed to survive. Investment policies aimed at business development include tax incentives, such as corporate tax reductions or exemptions, to ease financial burdens. Subsidies are also widely used to support key sectors, strengthening resilience in vulnerable industries. Infrastructure development is a core component of investment policy. Quality transport, com¬mu-ni¬cation, and energy systems reduce operational costs and improve business efficiency. Government investment in infrastructure enhances national competitiveness and removes barriers to growth. Legal regulation is equally important. A strong legal system ensures fairness, protects entrepreneurs, and encourages investment by establishing transparency and predictability. Enforcing property rights, contract law, and dispute resolution builds confidence for investors. During economic downturns, the state's role becomes even more critical. Investment policies can offset negative impacts through targeted financial support, tax relief, and innovation incentives. These measures help businesses recover and strengthen resilience. In conclusion, a well-executed investment policy creates conditions for entrepreneurship, fosters sustainable growth, and builds economic resilience. By ensuring a favorable business climate, legal certainty, and infrastructure development, states lay the groundwork for long-term prosperity.

    Keywords: priorities, directions, investments, strategies, taxation, infrastructure

  47. NEFT HASİLATININ İNTENSİVLƏŞDİRİLMƏSİNDƏ NANOTEXNOLOGİYANIN İMKANLARI VƏ ÜSTÜNLÜKLƏRİ

    Authors: Malik Abdullayev, Rəşad Vəzirli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-438

    Year: 2025 Pages: 438-446

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə nanotexnologiyanın neft hasilatının intensivləşdirilməsində rolu, tətbiq sahələri və onun potensial üstünlükləri ilə yanaşı, qarşılaşdığı çətinliklər də ətraflı şəkildə araşdırılır. Nanotexnologiya, nanomiqyaslı hissəciklərin (1-100 nm ölçüsündə) tətbiqinə əsaslanan müasir elm və texnologiya sahəsi olub, sənayenin müxtəlif sahələrində, o cümlədən neft və qaz sektorunda innovativ həllər təklif edir. Xüsusilə, neft hasilatında nanotexnologiyanın tətbiqi daha effektiv hasilat üsullarının inkişaf etdirilməsi və təbii resursların daha səmərəli istifadə olunması baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Nanohissəciklərin neft laylarına tətbiqi bir neçə mühüm mexanizmlə həyata keçirilir. Bu mexanizmlər arasında süxurların nəmlənmə qabiliyyətinin dəyişdirilməsi, interfasial gərginliyin azaldılması, kapilyar qüvvələrin optimallaşdırılması, struktur dissosiasiya təzyiqinin artırılması və neftin hərəkətliliyinin yüksəldilməsi kimi proseslər yer alır. Bu amillər birlikdə işləyərək neftin çıxarılma səmərəliliyini artırır və hasilatın uzunmüddətli perspektivdə daha rentabelli olmasını təmin edir. Nanohissəciklər neft laylarının məsaməli strukturu ilə qarşılıqlı təsir göstərərək onların keçiriciliyini yaxşılaşdıra və hasilatın effektivliyini artırmağa kömək edir. Bununla belə, nanotexnologiyanın neft hasilatına tətbiqi bir sıra problemlərlə üzləşir. Nanohissəciklərin kütləvi istehsalı və stabil saxlanması, lay mühitində onların uzunmüddətli dayanıqlığının təmin edilməsi və neft hasilatına təsirinin dəqiq öyrənilməsi kimi məsələlər hələ də tədqiqat tələb edir. Həmçinin, nanotexnologiyadan istifadə edərək hasilatın artırılması prosesinin iqtisadi səmərəliliyi və investisiya xərclərinin optimallaşdırılması da mühüm problemlər sırasındadır. Bütün bu çətinliklərə baxmayaraq, nanotexnologiyanın neft hasilatında tətbiqi sahəsində aparılan elmi-tədqiqat işləri bu metodun perspektivli və effektiv bir yanaşma olduğunu göstərir. Bu texnologiya neft ehtiyatlarının daha dərin istismarına, çıxarılma dərəcəsinin artırılmasına və hasilatın ətraf mühitə təsirinin azaldılmasına imkan verə bilər. Gələcəkdə nanotexnologiyanın daha geniş tətbiqi neft sənayesində yeni innovativ həllərin ortaya çıxmasına və bu sahənin dayanıqlı inkişafına töhfə verə bilər.

    Keywords: nanotexnologiya, interfasial gərginlik, neft hasilatı, nanohissəciklər

  48. PROTONLAŞDIRILMIŞ KATİONİTİN İŞTİRAKINDA FENOLUN TSİKLİK EFİRLƏRLƏ TSİKLOALKİLLƏŞMƏSİ REAKSİYALARININ BƏZİ XÜSUSİYYƏTLƏRİ

    Authors: Mehriban Nağıyeva, Rəvan Zakirov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-447

    Year: 2025 Pages: 447-460

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə fenolun tsiklik efirlərlə tsikloalkilləşməsi reaksiyasının KU-2 katalizatorunun iştirakı ilə aparılması və bu prosesin kinetik və mexaniki xüsusiyyətlərinin araşdırılması təqdim olunur. Fenolun tsiklik efirlərlə reaksiyası maraqlı sintez metodlarından biri olub, nəticədə tsikloalkilləşmiş fenol törə¬mə¬ləri əmələ gəlir. Bu birləşmələr üzvi sintez, əczaçılıq, boyaq maddələri və funksional materialların istehsalında geniş tətbiq sahəsinə malikdir. Aparılan tədqiqatlarda kationit əsaslı KU-2 katalizatoru proton donoru kimi istifadə edilmişdir. KU-2 katalizatoru, fenol molekulunun aktivləşməsini təmin edərək elektrofilik tsikloalkilləşmə reaksiyasını təşviq edir. Reaksiya zamanı müxtəlif tsiklik efirlər¬dən istifadə edilmiş, onların fenolla qarşılıqlı təsirinin effektivliyi öyrənilmişdir. Eksperimental nə¬ti¬cə¬lər göstərir ki, reaksiyanın məhsuldarlığı və seçiciliyi bir neçə əsas amildən asılıdır. Bunlara tem¬pe¬ratur, reaksiya müddəti, həlledici mühiti, KU-2 katalizatorunun miqdarı və tsiklik efirin növü da¬xil¬dir. Optimal şəraitdə aparılan reaksiyalar nəticəsində yüksək çıxımlı tsikloalkilləşmə məhsulları əl-də edilmişdir. Məqalədə həmçinin reaksiyanın mexanizmi izah edilmiş və KU-2 katalizatorunun pro¬tonlaşma və aktivləşmə funksiyasının prosesi necə istiqamətləndirdiyi göstərilmişdir. Nəticələrə əsasən, KU-2 katalizatorunun istifadəsi yan məhsulların əmələ gəlməsinin qarşısını almaqla məhsul¬darlığı artırır və reaksiyanı daha ekoloji cəhətdən səmərəli hala gətirir. Bu araşdırma, fenolun tsiklo¬alkilləşməsi üçün KU-2 katalizatorunun perspektivli olduğunu və onun üzvi sintezlərdə istifadəsinin effektivliyini təsdiq edir.

    Keywords: fenol, katalizator, alkilləşmə, tsiklik efirlər, tsikloalkilfenollar

  49. PRODUCTION OF STYRENE BY DEHYDROGENATION OF ETHYLBENZENE

    Authors: Samir Ganbarov, Arzu Jalilova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-461

    Year: 2025 Pages: 461-470

    Show abstract

    Abstract: In chemical manufacturing, styrene is a vital component that is frequently utilized as a major ingredient in raw materials, mostly for the production for polystyrene along with various polymers. Its commercial significance is important since it is essential to the manufacturing of plastics, copolymers, elastomers, and insulating materials. The presence of high temperatures, along with the application of certain catalysts, are necessary for the complex process of turning ethylbenzene into styrene. Improving this reaction becomes essential for reducing the consumption of energy and unwanted product production as well as for raising productivity within the industry. Typical catalysts have been linked to extreme temperatures and restrictions on the transfer of mass when utilized in the commercial synthesis of styrene from ethylbenzene. Fixed-bed granular converters frequently result in hot patches and unequal heat distribution inside the reactor, resulting in coke deposition and the production of byproducts. Coke production lowers the catalyst's performance and necessitates pe¬rio¬dic regeneration, adding to the operational and financial expenses. In the past few years, more ad¬van¬ced methods of manufacture, porous ceramic converters, and nanotechnology-based catalysts have been invented to address these problems. Compounds made from Al₂O₃-[Re,W]/γ-Al₂O₃ (K, Ce)/α are examples of contemporary catalytic structures that have porous architectures that enhance mass and heat transmission, which in turn improves reactivity efficiency Utilizing a unique porous cera¬mic Al₂O₃-[Re,W]/γ Al₂O₃(K, Ce)/α catalyst that was created via the sol-gel method and autonomous high-temperature reaction synthesis, the results of an investigation on the transformation of ethyl¬ben¬ze¬ne into styrene through the rremoval of hydrogen has been presented in this publication. The fin¬dings show this type of converter has virtually 100% selectivity for liquid products and a styrene yield that is around 23 times greater than that of traditional industrial converters. Furthermore, the carbon accumulation on the catalyst stays below 5 weight percent throughout 6 hours of reaction. To make an overview, Rhenium and Wolfram in the catalyst help expand the reaction kinetics factor, which means a more desirable reaction. The kalium promoter prevents the active side of the catalyst from blockage by reducing the rate of coke development. The role of Ce, here is to increase the re¬sis¬tance of the catalyst from aging and thermal deformation, and structure stabilization improves the lifecycle.

    Keywords: catalyst with ceramic porous, heterogeneous converter, rhenium-based catalysts, synthe¬sis of monomers, hydrogen removal on ethylbenzene, generation of styrene

  50. YÜKSƏK ÖZLÜLÜKLÜ NEFT YATAQLARININ İŞLƏNMƏSİ VƏ İSTİSMAR PROSESLƏRİNİN OPTİMALLAŞDIRILMASI

    Authors: Samirə Abbasova, Səid Tağızadə

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-471

    Year: 2025 Pages: 471-478

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə belə yataqların işlənməsi üzrə əsas yanaşmalar nəzərdən keçirilmişdir, bunlara istilik üsulları, kimyəvi üsullar, eləcə də fiziki-mexaniki və mikrobioloji texnologiyalar daxildir. Quyunun dərinliyi üzrə temperaturun paylanmasının hesablanması metodikası təsvir edilir. Həmçinin, süxurun islanma qabiliyyətini əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdıran, neftin özlülüyünü azaldan nanoteknologi¬yaların tətbiq perspektivlərinin səmərəliliyi qiymətləndirilir. Kombinə edilmiş texnologiyalar – istilik və kimyəvi təsirləri birləşdirən yanaşmalar, eləcə də onların yataqların spesifik geoloji-fiziki şərait¬lərinə uyğunlaşdırılması təhlil edilmişdir. Yüksək özlü neft yataqlarının işlənməsində iqtisadi və ekoloji tərəflərinə xüsusi diqqət yetirilmişdir. Məqalədə təqdim olunan texnologiyaların uğurla tətbiqi nümunələri onların yüksək özlü neft hasila¬tını artırmaq potensialını təsdiq edir. Nəticədə, yüksək özlü neft hasilatı proseslərinin səmərəliliyini və davamlılığını artırmağa yönəlmiş innovativ üsulların gələcək inkişaf perspektivləri müzakirə olu¬nur.

    Keywords: yataq, yüksək özlü neft, təbəqəyə təsir üsulları, neftverimlilik əmsalı

  51. LAZERLƏ ÖRTÜKÇƏKMƏDƏ PARAMETRLƏR PƏNCƏRƏSİNİN QURULMASI

    Authors: Xudaverdi Kərimov, Əlikram Qürbətov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-479

    Year: 2025 Pages: 479-487

    Show abstract

    Abstract: Lazerlə örtükçəkmə müasir sənaye sahələrində tətbiq olunan qabaqcıl səth modifikasiyası texnologiyalarından biri hesab olunur. Bu texnologiya metal və ərinti səthlərinin aşınmaya, korroziyaya və termal təsirlərə qarşı dayanıqlığının artırılması məqsədilə geniş şəkildə istifadə olunur. Lazer şüasının yüksək enerjisi vasitəsilə örtük materialı substratın səthində əridilərək homogen və sıx bir qat əmələ gətirilir. Prosesin səmərəliliyi və alınan örtüyün keyfiyyəti isə birbaşa olaraq tətbiq olunan texnoloji parametrlərdən — lazer gücü, skan (keçirmə) sürəti, toz qidalanma dərəcəsi, fokus məsafəsi və örtülən materialın xüsusiyyətlərindən asılıdır. Bu məqalədə lazerlə örtükçəkmə prosesinə təsir edən əsas parametrlər nəzəri baxımdan təhlil edilir, onların fiziki və texnoloji əsasları izah olunur. Eyni zamanda, müxtəlif parametrlərin örtüyün mikrostrukturuna, mexaniki xüsusiyyətlərinə və ümumi performans göstəricilərinə təsiri sistemli şəkildə araşdırılır. Təhlillər göstərir ki, optimal parametrlər pəncərəsinin müəyyən edilməsi örtük prosesinin sabitliyi və keyfiyyəti baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

    Keywords: Lazerlə örtükçəkmə, texnoloji parametrlər, lazer gücü, skan sürəti, fokus məsafəsi, örtük keyfiyyəti, mikrostruktur, nəzəri təhlil

  52. FRACTAL GEOMETRY IN THE DESIGN OF GAS PIPELINES: A COMPREHENSIVE THEORETICAL AND PRACTICAL FRAMEWORK

    Authors: Elmin Nasibzade

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-488

    Year: 2025 Pages: 488-495

    Show abstract

    Abstract: Fractal geometry offers an advanced method for modeling complex, irregular systems, which is particularly relevant for gas pipeline design. Traditional pipeline systems often fall short when faced with growing urban demand, varied geographical conditions, and increasing energy efficiency requirements. This paper explores the application of fractal geometry in optimizing gas pipeline design, offering solutions for minimizing material costs, energy losses, and pressure drop. The article delves into the theoretical basis of fractals, presents detailed recursive modeling, and investigates simulation results for practical optimization. A hybrid model combining fractal networks with AI-based control systems is also proposed, showing how intelligent flow regulation can further enhance performance. The paper concludes by highlighting the potential of fractal geometry in transforming modern pipeline infrastructure.

    Keywords: Fractal networks, gas pipeline optimization, self-similarity, box-counting, pressure loss, recursive structures, intelligent flow systems, scale-invariant design

  53. TÜRKİYE'DE FİNANSAL RAPORLAMADA VERİMLİLİK VE ŞEFFAFLIK ARASINDAKİ DENGE

    Authors: Hussein Temiz, Elvin Shirzadov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-496

    Year: 2025 Pages: 496-507

    Show abstract

    Abstract: Finansal raporlama, işletmelerin mali durumunu ve performansını paydaşlara iletmek için kullandığı en temel araçlardan biridir. Bu raporların verimli ve şeffaf bir şekilde hazırlanması, hem iç hem de dış paydaşların doğru kararlar alabilmesini sağlar. UFRS gibi standartlar, şeffaflığı ve karşılaştırılabilirliği artırırken aynı zamanda süreçlerin verimli işlemesine de katkı sağlar. Uyum süreci başta zorluklar barındırsa da uzun vadede büyük kolaylıklar sağlar. Finansal raporlamada hem verimlilik hem de şeffaflık, sürdürülebilir bir iş modeli için vazgeçilmezdir. Bu iki unsurun birlikte ele alınması, kurumların hem iç performanslarını hem de dış imajlarını güçlendirmelerine katkı sağlar. Anahtar kelimeler: TFRS, Şeffaflık Kavramı ve Finansal Raporlama, BOBİ FRS, Finansal raporlama

  54. COMPREHENSIVE REVIEW AND ANALYSIS OF IMAGE PROCESSING TECHNIQUES IN ROBOTICS

    Authors: Emil Javadov, Arzu Ibrahimova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-508

    Year: 2025 Pages: 508-518

    Show abstract

    Abstract: Image processing is an indispensable technology that has become integral to the advancement of robotics, empowering robots to interpret and interact with their environments. As robots become increasingly prevalent in various industries, such as healthcare, agriculture, manufacturing, and autonomous systems, the role of image processing techniques in enhancing robot vision and decision-making is more critical than ever. This paper provides a comprehensive review and detailed analysis of the key image processing techniques used in robotics, examining their applications, methodologies, and the challenges associated with them. The review covers the fundamental stages of image processing, starting from image acquisition and pre-processing, to more complex tasks such as feature detection, segmentation, and post-processing. Furthermore, the paper explores the diverse applications of image processing in robotics, ranging from autonomous navigation and robotic grasping to advanced fields such as medical imaging, particularly in the detection of breast cancer through image analysis. The paper also examines the use of image processing in agriculture for precision farming and environmental monitoring for sustainable development. By providing a thorough analysis of both current and emerging trends in image processing techniques, this review aims to provide valuable insights into the future direction of robotics and its reliance on visual data for improved autonomy and efficiency. This paper will serve as a useful resource for researchers, engineers, and practitioners aiming to advance the field of image processing in robotics.

    Keywords: Image Processing, Robotics, Machine Learning, Segmentation, Motion Tracking, Breast Cancer Detection, Real-Time Processing, Robot Vision

  55. QUYULARIN ƏSASLI TƏMIRININ SƏMƏRƏLIYINƏ TƏSIR EDƏN AMILLƏRIN QIYMƏTLƏNDIRILMƏSI

    Authors: Südabə Novruzova, Emil Hüseynov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-519

    Year: 2025 Pages: 519-525

    Show abstract

    Abstract: Quyuların əsaslı təmirinin səmərəliyinin yüksəldilməsi, neft-qaz hasilatının sabitliyinin qorunması və uzunmüddətli məhsuldarlığın artırılması baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. Xüsusilə dəniz şəraitində yerləşən yataqlarda aparılan təmir işləri yüksək texniki və iqtisadi risklərlə müşayiət olunduğundan, bu əməliyyatların düzgün planlaşdırılması, dəqiq diaqnostik qiymətləndirmələrə əsaslanaraq həyata keçirilməsi və optimal qərarların qəbul edilməsi mühüm rol oynayır. Təqdim olunan tədqiqatda quyuların əsaslı təmirinə təsir göstərən əsas amillər – geoloji şərait, quyu strukturunun mövcud vəziyyəti, texniki avadanlıqların iş qabiliyyəti və etibarlılığı, istismar zamanı istifadə olunan mayelərin xüsusiyyətləri, həmçinin insan amili – bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədə kompleks şəkildə təhlil olunmuşdur. Tədqiqat nəticələri göstərir ki, təmir tədbirlərinə başlamazdan əvvəl aparılan diaqnostik analizlər (məsələn, təzyiq və debi ölçmələri, istehsal logları, quyu integrallığının monitorinqi və s.) təmirin düzgün istiqamətdə planlaşdırılması üçün əsas informasiya bazasını təşkil edir. Bununla yanaşı, riskə əsaslanan qərarvermə yanaşmaları səmərəliliyin artırılmasına, mümkün xərclərin azaldılmasına və təmirin nəticələrinin qabaqcadan proqnozlaşdırılmasına şərait yaradır. Araşdırma həmçinin iqtisadi və ekoloji məhdudiyyətlərin təmir prosesinə təsirini təhlil edir, sahə təcrübələri ilə zənginləşdirilərək texnoloji yeniliklərin – xüsusilə rəqəmsal nəzarət sistemləri, simulyasiya və süni intellekt əsaslı proqnozlaşdırma modellərinin – əhəmiyyətini vurğulayır. Nəticə olaraq, uğurlu əsaslı təmir üçün multidissiplinar və sistemli yanaşmanın vacibliyi qeyd olunur və sahə mütəxəssisləri üçün praktik tövsiyələr irəli sürülür.

    Keywords: Quyuların əsaslı təmirinin səmərəliliyi, dəniz neft və qaz quyuları, müdaxilə proseslərinin optimallaşdırılması, diaqnostik təhlil, riskə əsaslanan qərarvermə

  56. A VISUAL AND AI-ASSISTED APPROACH TO NETWORK SCANNING FOR CYBERSECURITY AWARENESS

    Authors: Mir Kanan Aghazada

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-526

    Year: 2025 Pages: 526-535

    Show abstract

    Abstract: In today's rapidly evolving, fast-paced digital world, it is essential that organizations of all sizes possess solid network security. However, most network scanning products currently available are suited for technically proficient individuals and often utilize command-line interfaces (CLI) that represent a high hurdle to non-technical individuals in terms of usability. This paper provides a conceptual and empirical exploration of network security made easier through a GUI-based scanning product. The proposed system has an easy-to-use interface that allows the users to do host discovery, port scanning, hostname lookup, and MAC address lookup without the necessity of extensive technical knowledge. By implementing artificial intelligence for aiding IP and subnet scans, the software generates dynamic recommendations and risk scores based on scan outcomes. This approach bridges the gap between technical complexity and ease of use, making the scanning of networks more user-friendly and understandable. Development of this solution addresses an essential void in both educational and working settings, particularly for novice IT personnel, small business owners, and computer security students. It also supports greater communication among technical personnel and decision-makers, which provides for more effective response to network threats. The research shows that a graphical, easy-to-use interface could significantly boost user activity, comprehension, and response time compared with traditional tools. This article emphasizes the importance of usability within cybersecurity software and encourages broader utilization of GUI-based scan tools enabling users to step forward and take proactive steps in order to secure their networks.

    Keywords: Network Scanning, GUI-Based Security Tools, Cybersecurity Accessibility, AI in Network Security, Usability in Cyber Defense, Vulnerability Assessment

  57. KOMMERSİYA TƏŞKİLATLARINDA KAPİTAL AXINININ QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ VƏ İDARƏ OLUNMASI

    Authors: Namiq Əlizadə, Murad Ağasiyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-536

    Year: 2025 Pages: 536-544

    Show abstract

    Abstract: Kommersiya təşkilatlarında kapital axınının qiymətləndirilməsi və idarə olunması qlobal bazarların dinamikası və artan maliyyə mürəkkəbliyi fonunda getdikcə daha vacib hala gəlir. Kapital axını ümumilikdə müəssisəyə daxil olan və çıxan maliyyə vəsaitlərinin hərəkətini ifadə edir və təşkilatın əməliyyat qabiliyyəti, investisiya potensialı və uzunmüddətli davamlılığının formalaşmasında həlledici rol oynayır. Səmərəli kapital axını strategiyası gündəlik fəaliyyətin dəstəklənməsindən əlavə, strateji qərarların qəbuluna və rəqabət üstünlüyünün əldə olunmasına zəmin yaradır. Kapital axınının qiymətləndirilməsinin əsas elementi nağd pul axını hesabatlarının hazırlanması və təhlilidir. Bu hesabatlar adətən üç əsas fəaliyyət sahəsinə bölünür: əməliyyat, investisiya və maliyyələşmə fəaliyyətləri. Əməliyyat fəaliyyətlərindən yaranan pul axınları əsas biznes fəaliyyətindən əldə olunan maliyyə nəticələrini əks etdirir və təşkilatın əməliyyat sağlamlığını göstərir. İnvestisiya fəaliyyəti uzunmüddətli aktivlərə (məsələn, avadanlıq, infrastruktur və ya texnologiyaya) edilən kapital qoyuluşlarını əhatə edir. Maliyyələşmə fəaliyyəti isə borcların alınması, ödənilməsi və kapital əməliyyatları ilə bağlı nağd vəsaitlərin hərəkətini özündə birləşdirir.

    Keywords: Kapital axını, kommersiya təşkilatları, maliyyə idarəetməsi, nağd pul axını, investisiya fəaliyyətiş

  58. QAZIMA VIŞKALARININ DAYANIQLILIĞININ BƏZİ PROBLEMLƏRİ

    Authors: Tahir Süleymanov, Namiq Əmirov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-560

    Year: 2025 Pages: 545-559

    Show abstract

    Abstract: Tədqiqatda qazıma vışkalarının dayanıqlılığının hesablanması üzrə aktual məsələ araşdırılır. Xüsusilə, texnoloji yüklənmə və öz çəkisinin təsiri altında fəzada çubuq tipli vışkanın dayanıqlılığının hesablanması böyük maraq doğurur. Bu tədqiqat çərçivəsində qazıma vışkalarının müxtəlif yükləmə şəraitlərində vəziyyəti, kritik gərginlik və deformasiyaların analizi aparılır. Vışkaya təsir edən əsas qüvvələrə öz çəkisi, dinamik qazma yükləri, burulma və əyilmə momentləri daxildir. Bu yüklərin kombinasiyası nəticəsində vışkanın stabilliyinin itirilməsi və struktur dəyişikliklərinin baş vermə ehtimalı nəzərdən keçirilir. Dayanıqlılığın qiymətləndirilməsi üçün həm nəzəri, həm də hesablama metodları tətbiq edilir. Riyazi modelləşdirmə zamanı fəzavari çubuq sistemləri üçün diferensial tənliklər qurulur və onların həlli əsasında kritik yük səviyyələri müəyyən edilir. Tədqiqatın əsas məqsədlərindən biri də qazıma vışkalarının istismar müddətinin artırılması və qəza risklərinin minimuma endirilməsidir. Bu məqsədlə, vışkanın konstruktiv parametrlərinin optimallaşdırılması, material seçimində daha dayanıqlı və yüngül ərintilərdən istifadə olunması və müasir analiz metodlarının tətbiqi üzrə tövsiyələr hazırlanır. Aparılan araşdırmaların nəticələri qazma sənayesində mühəndis qərarlarının daha dəqiq və etibarlı şəkildə qəbul olunmasına töhfə verilə bilər.

    Keywords: qazıma vışkası, dayanıqlılıq, əyilmə sərtliyi, diferensial tənlik, möhkəmlik, Bessel funksiyaları, kritik qüvvə

  59. QAZLARIN HASILI, YIĞILMASI, HAZIRLANMASI VƏ NƏQLI SISTEMLƏRINDƏ TEXNOLOJI ITKI VƏ SƏRF NORMALARININ HESABLANMASI METODIKASI VƏ ONLARIN AZALDILMASI YOLLARI

    Authors: Yusif Ələkbərov, Tərlan Kazımov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-560-02

    Year: 2025 Pages: 560-568

    Show abstract

    Abstract: Məqalə qaz hasilatı, saxlanması, emalı və nəqli sistemlərində texnoloji itkilərin və istehlak dərə¬cə¬lə¬rinin hesablanması üsullarını, habelə onların minimuma endirilməsi strategiyalarını araşdırır. Tex¬no¬loji itkilər və sərfiyyat normaları qaz hasilatından başlayaraq müxtəlif mərhələlərdə yaranır, sax¬lan¬ma, hazırlıq və daşınma ilə davam edir. Bu itkilər həm iqtisadiyyata, həm də ətraf mühitə mənfi təsir edərək ümumi enerji istehlakının artmasına və səmərəliliyin azalmasına səbəb olur. Məqalədə istehlak normalarının müəyyən edilməsi və təhlili ilə yanaşı, qazın nəqli və emalı sistemlərində itkilərin hesablanması üçün istifadə olunan metodologiyaların ətraflı izahı verilmişdir. Bundan əlavə, o, enerji səmərəliliyini artırmaq üçün qabaqcıl yanaşmaları müzakirə edərkən, bu itkilərin azaldılmasına yönəlmiş müasir optimallaşdırma üsulları və texnologiyalarını təqdim edir. Nəhayət, məqalədə qazın nəqli və emalı sektorlarında itkilərin minimuma endirilməsi üçün praktiki tövsiyələr verilir. Bu tədqiqat enerji sənayesində texniki ekspertlər və peşəkarlar üçün dəyərli fikirlər təklif edir.

    Keywords: qazların hasili, texnoloji itkilər, sərf normaları, nəqli sistemi, enerji səmərəliliyi, opti¬mizasiya, itkilərin azaldılması

  60. KATALITIK KREKINQ QURĞUSUNDAN ALINAN C1-C4 QAZLARININ MEMBRAN TEXNOLOGIYASI ILƏ AYRILMASI

    Authors: Elvira Hüseynova, Ülviyyə Abasova, Vüsal Hüseynov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-569

    Year: 2025 Pages: 569-579

    Show abstract

    Abstract: C1-C4 qazlarının ayrılmasında membran texnologiyası iqtisadi cəhətdən səmərəli alternativ kimi inkişaf edir. Membran texnologiyası aşağı kapital və əməliyyat xərcləri, yüksək enerji səmərəliliyi və avtomatlaşdırma imkanı ilə fərqlənir. Sellüloza asetat, poliimid, polisiloksan və perftorlu polimerlərdən qazların təmizlənməsi üçün istifadə olunur. Hər polimerin keçiriciliyi, seçiciliyi və kimyəvi sabitliyi müxtəlifdir və plastikləşməyə qarşı müqaviməti müəyyən tətbiq sahələrində vacibdir. Blok-sopolimerlər (məsələn, Pebax) hidrofil və hidrofoblar arasında tarazlıq yaradaraq yüksək keçiricilik və mexaniki möhkəmlik təmin edir. Anodik alüminium oksid membranları nanokanallı struktura malik olub yüksək keçiricilik və tənzimlənə bilən parametrlərlə seçilir, lakin həssaslığı onların sənayedə tətbiqini məh¬dud¬laş¬dırır. Məsaməli içi boş lifli polipropilen membranlar kimyəvi dayanıqlığı ilə seçilir və müxtəlif is¬the¬sal üsulları ilə hazırlanır. Belə membranlar qazların qurudulması, ayrılması və filtrasiya proseslərində geniş istifadə olunur.

    Keywords: Katalitik krekinq; absorbsiya; absorbent; membran metodu; metan; etan; propane; butan

  61. LAZER ÜZLƏMƏ TEXNOLOGIYASI PARAMETRLƏRİNİN TƏDQİQİ

    Authors: Xudaverdi Kərimov, Vüsalə Ağayeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-580

    Year: 2025 Pages: 580-588

    Show abstract

    Abstract: Avadanlıqların müəyyən müddətli istismarından sonra onu təşkil edən düyümlərində və qovuşan səthlərində müəyyən nasazlıqlar və yeyilmələr yaranaraq sıradan çıxmasına gətirib çıxarır. Avadan-lığın istismar müddətini artırmaq məqsədi ilə təmir və bərpa prosesləri həyata keçirilir.Təmir zama- nə avadanlığın həndəsi ölçüləri ilə yanaşı,konstruktiv,istismar xarakteristikaları və fiziki-mexaniki xassələri bərpa olunur.Detalların 0,3 mm-dən yuxarı olmayan yeyilmiş hissələrinin bərpası üçün həmin hissələrə örtükçəkmə prosesi tətbiq olunur.Örtükçəkmənin tətbiqi yeyilmiş hissənin bərpası ilə yanaşı onun keyfiyyət xassələrini yüksəldir.Lazerlə örtükçəkmə örtükçəkmənin ən geniş yayıl- mış üsullarından biridir. Lazer örtüyü istilik mənbəyi kimi lazerdən istifadə edərək komponentin səthinə metal örtük tətbiq etmək üsuludur. Lazer örtüyünün proses parametrlərinə əsasən lazerin gücü, ləkənin diametri, örtük sürəti, defokus miqdarı, ovuntunun qidalanma sürəti, skan etmə sürəti, əvvəlcədən qızdırma temperaturu və s. daxildir.Məqalədə lazerlə örtükçəkmə prosesi,onun əsas parametrlərindən bəhs olunmuşdur.Lazerlə örtükçəkmə prosesi laboratoriyada aparılaraq tədqiq olunmuşdur.

    Keywords: Lazerlə örtükçəkmə,EHLA,böyük ləkə,daxili örtük yuvaları,3D-sərbəst forma,lazerin gücü,ləkənin diametri,lazerlə örtükçəkmənin sürəti

  62. TULLANTILARIN ARTIM SƏVİYYƏSİNİN TƏHLİLİ VƏ TƏKRAR EMALIN İQTİSADİ SƏMƏRƏLİLİYİNİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ

    Authors: Maya Kərimova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-589

    Year: 2025 Pages: 589-598

    Show abstract

    Abstract: Müasir dövrdə sürətlə artan sənayeləşmə və urbanizasiya tullantıların miqdarının əhəmiyyətli dərəcədə artmasına səbəb olmuşdur. Bu vəziyyət ekologiyaya və iqtisadi resurslara ciddi təsir göstərir. Tədqiqatda tullantıların artım dinamikası araşdırılır, onların ətraf mühit və iqtisadiyyat üzərindəki təsirləri təhlil edilir. Eyni zamanda, təkrar emal proseslərinin iqtisadi səmərəliliyi qiymətləndirilir və bu sahədə tətbiq edilə biləcək effektiv strategiyalar irəli sürülür. Təkrar emalın həm xammal ehtiyatlarının qorunmasına, həm də yeni iş yerlərinin yaradılmasına töhfə verdiyi göstərilir. Nəticə olaraq, tullantı idarəçiliyi sistemlərinin təkmilləşdirilməsi və təkrar emala yönəlik investisiyaların artırılması zəruri hesab olunur.

    Keywords: plastik tullantı, iqtisadi səmərəlilik, təkrar emal, müqayisəli təhlil, artım dinamikası

  63. YENİ İQTİSADİ ƏLAQƏLƏRİN YARANMASI, STRATEJİ TƏRƏFDAŞLIQ VƏ REGİONAL ƏMƏKDAŞLIQDA İNVESTİSİYALARIN TƏHLİLİ

    Authors: Murad Nuriyev, Kəmalə Cabbarova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-599

    Year: 2025 Pages: 599-609

    Show abstract

    Abstract: Qlobal iqtisadi qloballaşma və texnoloji inkişaf fonunda ölkələr arasında yeni iqtisadi əlaqələrin qurulması və mövcud əməkdaşlıq modellərinin təkmilləşdirilməsi vacib əhəmiyyət kəsb edir. Strateji tərəfdaşlıqlar və regional əməkdaşlıq bu əlaqələrin möhkəmlənməsində əsas mexanizmlərdən biri kimi çıxış edir. Azərbaycan kontekstində isə son illərdə xarici investisiyaların artımı və iqtisadi əlaqələrin genişlənməsi diqqətə layiqdir. 2024-cü ilin birinci rübündə Azərbaycana cəlb edilən birbaşa xarici investisiyalar əsasən neft-qaz sektoruna yönəlib və Böyük Britaniya, Türkiyə, Malayziya kimi ölkələrlə əməkdaşlıq ön plandadır. Bununla yanaşı, Azərbaycanın Türkiyəyə yatırdığı sərmayələr strateji tərəfdaşlığın inkişafına töhfə verir. Azərbaycan həm də enerji sektorundan kənar sahələrdə – yaşıl enerji, sənaye zonaları, nəqliyyat infrastrukturunda – beynəlxalq əməkdaşlıqları gücləndirir. Xüsusilə, “Qaradağ” Günəş Elektrik Stansiyası və Mingəçevirdə tikiləcək İstilik Elektrik Stansiyası Çin şirkətləri ilə əməkdaşlığın nəticəsidir. Azərbaycanın BRICS-ə üzv olmaq istəyi və Ələt Azad İqtisadi Zonası kimi təşəbbüslər də ölkənin iqtisadi strategiyasının qlobal inteqrasiyaya və qeyri-neft sektorunun inkişafına yönəldiyini göstərir. Eyni zamanda, regional əməkdaşlıq təşəbbüsləri – məsələn, Asiya İnkişaf Bankı və GIZ ilə əməkdaşlıq – ölkənin infrastruktur, idarəetmə və hüquqi mühitin təkmilləşdirilməsi sahələrində dəstək almasına imkan verir. Beləliklə, yeni iqtisadi əlaqələr, strateji tərəfdaşlıqlar və regional əməkdaşlıq Azərbaycanın qlobal iqtisadiyyata inteqrasiyasını sürətləndirməklə yanaşı, dayanıqlı inkişaf və diversifikasiya yolunda əsas hərəkətverici qüvvəyə çevrilmişdir.

    Keywords: BXİ, iqtisadiyyat, innovasiyalar, iqtisadi inkişaf, regional əməkdaşlıq

  64. ОПТИМИЗАЦИЯ МЕТОДОВ ВОЗДЕЙСТВИЯ НА ПЗС ПРИМЕНЕНИЕМ МАТЕМАТИЧЕСКИХ И ГИДРОДИНАМИЧЕСКИХ МОДЕЛЕЙ

    Authors: Фарид Рагимов, Вадим Богопольский

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-610

    Year: 2025 Pages: 610-619

    Show abstract

    Abstract: Гидроразрыв пласта был предложен в качестве одной из технологий интенсификации добычи нефти и газа, позволяющей повысить рентабельность эксплуатации месторождений. Проектирование операций гидроразрыва требует учета множества факторов, параметров и проведения сложных расчетов. В связи с этим в данной работе представлен простой и быстрый математический инструмент для проектирования гидроразрыва пласта. Целью данного проекта являлась разработка математической модели проектирования гидроразрыва и проведение серии расчетов для ее верификации и валидации. Математическая модель была реализована в виде программного кода. Данный код прошел успешную верификацию на ряде практических примеров с высокой степенью достоверности. В ходе верификации модели были зафиксированы незначительные расхождения между расчетными значениями модели и результатами ручных расчетов, в то время как валидация модели продемонстрировала мини¬мальные расхождения между расчетными результатами и фактическими данными, получен¬ными в полевых условиях. В заключение можно отметить, что разработанная модель позво¬ля¬ет предсказывать оптимальные параметры гидроразрыва пласта еще до проведения факти¬ческих операций на скважине.

    Keywords: гидродинамическое моделирование, гидравлический разрыв пласта, обработка ПЗС, песок, давление разрыва

  65. CLASSIFICATION OF 2D BIOMEDICAL IMAGES WITH DATA-EFFICIENT IMAGE TRANSFORMERS

    Authors: Arzu Ibrahimova, Nurlan Aghazada

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-620

    Year: 2025 Pages: 620-632

    Show abstract

    Abstract: Accurate and efficient classification of biomedical images is critical for early disease detection and management. In this study, we investigate the performance of a data efficient Vision Transformer (DEiT) on three representatives MedMNIST v2 benchmark tasks—OCTMNIST (optical coherence tomography), RetinaMNIST (retinal images), and DermaMNIST (dermatology lesions)—and compare its results against established convolutional baselines and automated machine learning systems. Our primary aim was to assess whether transformer based architectures can match or exceed traditional convolutional neural networks (CNNs) and AutoML approaches on standardized, low resolution medical datasets. We fine tuned a pretrained DEiT model using the timm library, applying identical training protocols across datasets: AdamW optimization, a learning rate warmup schedule, batch size of 64, and early stopping based on validation AUC. Each dataset was split into training (70%), validation (15%), and test (15%) subsets, with standard data augmentations (random rotations, flips, and color jitter) to improve generalization under limited sample regimes. On OCTMNIST, DEiT achieved an AUC of 0.9600, accuracy of 72.40%, and F1 score of 0.6908, closely matching the top ResNet 50 benchmark (AUC ≈0.962) and outperforming AutoKeras (AUC ≈0.955). For DermaMNIST, the model recorded an AUC of 0.9495, accuracy of 79.50%, and F1 score of 0.6393, surpassing both AutoML Vision (AUC ≈0.914) and auto sklearn (AUC ≈0.902), with confusion matrix analysis highlighting strong discrimination on dominant lesion classes but room for improvement on underrepresented categories. In contrast, performance on RetinaMNIST was more modest (AUC = 0.7514, ACC = 53.75%, F1 = 0.3434), indicating potential limitations of transformer models on finer vascular patterns and lower contrast inputs without further architectural or preprocessing refinements. Overall, our results demonstrate that DEiT can rival or outperform CNN based and automated approaches on several medical imaging tasks, particularly those benefiting from global contextual features, while also revealing areas—such as retinal pathology—where transformers may require specialized adaptations. These findings support continued exploration of transformer based models in resource constrained clinical settings and encourage tailored innovations to address modality specific challenges.

    Keywords: DEIT, Deep Learning, Vision Transformers, Machine Learning

  66. ФАКТОРЫ, ВЛИЯЮЩИЕ НА ТОЧНОСТЬ И ЭФФЕКТИВНОСТЬ РАСЧЕТА ЗАТРАТ

    Authors: Мехрибан Джавадова, Рауф Атакишиев

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-633

    Year: 2025 Pages: 633-641

    Show abstract

    Abstract: На точность и эффективность расчетов затрат влияют несколько ключевых факторов. Во-первых, решающее значение имеют доступность и надежность данных, поскольку точные данные о затратах составляют основу расчетов затрат. Выбор методов распределения затрат, таких как расчет себестоимости по заказам или расчет себестоимости по видам деятельности, существенно влияет на точность распределения затрат. Технологии также играют важную роль; передовое программное обеспечение и системы ERP могут оптимизировать процессы, сократить человеческие ошибки и обеспечить доступ к данным в реальном времени для более быстрого принятия решений. Опыт бухгалтерской команды является еще одним фактором, поскольку опытные специалисты могут точно интерпретировать данные и корректировать расчеты по мере необходимости. Кроме того, внешние факторы, включая колебания рынка, нормативные изменения и экономические условия, могут влиять на структуру затрат и требовать перерасчетов. В целом, сочетание внутренних систем, опытного персонала и внешних факторов определяет точность и эффективность расчетов затрат, способствуя лучшему финансовому управлению и принятию решений.

    Keywords: Методы оценки стоимости, Точность данных, Распределение ресурсов, Технологические инструменты, Операционная эффективность

  67. İÇMƏLİ SU İSTEHLAKININ İDARƏ EDİLMƏSİNDƏ SÜNİ İNTELLEKTİN ROLU

    Authors: Rövşən Quliyev, Sənan Hətəmov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-642

    Year: 2025 Pages: 642-652

    Show abstract

    Abstract: İçməli su sərfinin idarəedilməsi sahəsində süni intellektin tətbiqi su ehtiyatlarının səmərəli və davamlı istifadəsini təmin etməyə böyük töhfələr verir. Süni intellekt həm suyun istehsalını, həm də istifadəsini daha dəqiq və optimallaşdırılmış şəkildə idarə etməyə imkan yaradır ki, bu da qlobal su ehtiyatlarının qorunmasına və gələcəkdə su çatışmazlıqlarının qarşısının alınmasına kömək edəcəkdir. Süni intellektin daha geniş tətbiqi, suyun daha səmərəli və effektiv şəkildə idarə olunmasına yol açacaqdır. Gələcəkdə süni intellektin içməli su sərfinin idarəedilməsi ilə bağlı perspektivləri böyükdür. Bu texnologiya, daha yaxşı qərarların verilməsi, resursların səmərəli idarə olunması və su israfının azaldılması baxımından əhəmiyyətli bir vasitəyə çevrilə bilər. İqlim dəyişiklikləri, əhali artımı və suyun qıtlığı kimi qlobal problemləri nəzərə alaraq, süni intellekt texnologiyalarının inkişafı və tətbiqi bu sahədə mühüm bir həll ola bilər.

    Keywords: İçməli su sərfi, tərs osmos, data təhlili və proqnozlaşdırma, su itkilərinin azaldılması

  68. СОВРЕМЕННЫЕ НАПРАВЛЕНИЯ ОПТИМИЗАЦИИ УПРАВЛЕНИЯ В БАНКОВСКОЙ СФЕРЕ

    Authors: Нигяр Ашурбейли – Гусейнова, Тимур Шарифов

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-653

    Year: 2025 Pages: 653-662

    Show abstract

    Abstract: В статье рассматриваются современные подходы к совершенствованию управления в банковской сфере и их влияние на качество предоставляемых услуг. Основные тренды включают переход к гибким (Agile) методологиям, цифровизацию процессов через внедрение ERP и CRM систем, а также управление талантами с акцентом на использование AI для подбора персонала. Эволюция управления рисками проявляется в переходе от реактивного к предиктивному подходу. Клиентоориентированность становится ключевой философией, требующей перестройки всех процессов, а корпоративная культура служит основой для для Азербайджана такие, как Agile-трансформация с созданием кросс-функциональных команд и переподготовкой менеджеров, инвестиции в цифровую инфраструктуру с внедрением ERP, CRM и AI-решений при поддержке государства, реформа кадровой политики с переходом к merit-based найму и непрерывному обучению, развитие регуляторных sandbox для тестирования инноваций в контролируемой среде. Отмечено, что эти меры помогут повысить эффективность управления в банках и улучшить качество обслуживания клиентов.

    Keywords: качество банковских услуг, цифровизация, Agile-методологии, клиенториентированность, управление рисками, искусственный интеллект, ERP-системы, CRM-системы, корпоративная культура, эффективность управления

  69. ALÇAQ TƏZYİQLİ SƏMT QAZLARININ YIĞILIB SAXLANMASI TEXNOLOGİYALARI

    Authors: Yusif Ələkbərov, Rəşad Quliyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-663

    Year: 2025 Pages: 663-670

    Show abstract

    Abstract: Alçaq təzyiqli səmt qazları neft hasilatı prosesində neftlə birlikdə çıxan və aşağı təzyiqə malik olan qazlardır. Bu qazlar, tərkibindəki metan, etan, propan və digər hidrokarbon komponentləri səbəbindən dəyərli enerji mənbəyidir. Ancaq təzyiqinin aşağı olması, onların yığılması və istifadə olunması üçün xüsusi metod və texnologiyaların tətbiqini tələb edir. Alçaq təzyiqli qazların saxlanması texnologiyaları enerji sənayesində və sənaye istehsalatında mühüm rol oynayır. Bu tip qazların yığılması, saxlanması və nəqli prosesləri xüsusi texniki və təhlükəsizlik tələbləri ilə tənzimlənir.Bu məqalədə alçaq təzyiqli səmt qazlarının yığılması, hazırlanması və istifadə olunması ilə bağlı əsas metodlar və problemlər müzakirə olunur. Alçaq təzyiqli qazlar (0.005 – 0.2 MPa arası təzyiqdə olan qazlar) əsasən hasilat sahələrində, sənaye müəssisələrində və bəzən də məişət ehtiyacları üçün istifadə olunur. Bu qazlara əsasən təbii qazın səmt qazları (yəni, neftlə birlikdə çıxan və tam istifadə edilməyən qazlar), metan, propan-butan qarışıqları və digər yüngül karbohidrogenlər aiddir. Aşağı təzyiqli səmt qazlarının təmizlənməsi prosesi qaz şəbəkəsinə daxil olan qazın tərkibində olan zərərli və ya arzuolunmaz maddələrin çıxarılmasına yönəlmiş mühüm addımdır. Bu proses həm qazın təhlükəsiz istifadəsini təmin edir, həm də avadanlığın uzunömürlülüyünü artırır. Alçaq təzyiqli səmt qazlarının aparatları, qazların müxtəlif texnoloji proseslərdə idarə olunması və istifadə olunması üçün vacib olan qurğulardır. Bu aparatların əsas funksiyası səmt qazlarının təhlükəsiz və səmərəli şəkildə toplanması, təmizlənməsi, nəqli və bəzən də utilizasiyası ilə bağlıdır. Alçaq təzyiqli olması, onların yüksək təzyiqli sistemlərə nisbətən daha sadə və fərqli texnoloji yanaşma tələb etdiyini göstərir. Bu cür sistemlərdə qaz axını nisbətən zəif olduğu üçün, qazların yığılması, ayrılması və ya saxlanması üçün daha həssas idarəetmə mexanizmləri tətbiq olunur.

    Keywords: səmt qazlarının xüsusiyyətləri, səmt qazlarının yığılıb hazırlanması texnologiyaları, alçaq təzyiqli səmt qazları

  70. RƏQƏMSAL İQTİSADİYYATIN TƏNZİMLƏNMƏSİ – ÇAĞIRIŞLAR VƏ İMKANLAR

    Authors: Ellada Xankişiyeva, Sabir Məmmədov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-671

    Year: 2025 Pages: 671-679

    Show abstract

    Abstract: Rəqəmsal iqtisadiyyatın tənzimlənməsi həm əhəmiyyətli problemlər, həm də perspektivli imkanlar təqdim edir. Əsas problemlərə güclü rəqəmsal platformaların üstünlük təşkil etdiyi mühitdə məlu¬matların məxfiliyinin, kibertəhlükəsizliyin və ədalətli rəqabətin təmin edilməsi daxildir. Ənənəvi tənzimləyici çərçivələr tez-tez sürətli texnoloji dəyişikliklərlə ayaqlaşmaq üçün mübarizə aparır. Bu¬nun¬la belə, rəqəmsal iqtisadiyyat həm də innovasiyalar, qlobal bazara çıxış, təkmilləşdirilmiş dövlət xidmətləri və iqtisadi artım üçün geniş imkanlar təklif edir. Effektiv tənzimləmə innovasiyaların təşviqi ilə ictimai maraqların qorunması arasında balans yaratmalıdır. Rəqəmsal texnologiyalar inkişaf etməyə davam etdikcə, rəqəmsal iqtisadiyyatın bütün potensialından istifadə etmək üçün adaptiv, şəffaf və qlobal səviyyədə əlaqələndirilmiş tənzimləmə yanaşmaları vacib olacaqdır.

    Keywords: iqtisadiyyat, rəqəmsal iqtisadiyyat, tənzimlənmə, çağırışlar, imkanlar

  71. YENİ QUYU MƏLUMATLARI ƏSASINDA KARBOHİDROGEN EHTİYATLARININ QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ (ŞURABAD YATAĞI TİMSALINDA)

    Authors: Vafa Süleymanova, Ağarza Hacıyev, Ayişən Abbasova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-680

    Year: 2025 Pages: 680-690

    Show abstract

    Abstract: Müasir dünyada ən böyük və əsas vəzifələrdən biri neft və qaz məhsullarının mənimsənilməsidir. Məlumdur ki, dünya bazarında karbohidrogen xammalına tələbat hələ də artmaqda davam edir. Ölkənin neft-qaz sənayesinin davamlı inkişafını və artan tələbatını təmin etmək üçün mövcud karbohidrogen ehtiyatlaını mütəmadi olaraq qiymətləndirmək lazımdır. Bu məqsədlə dövlət balansında olan yataqların ehtiyatları hesablanır və ya yenidən qiymətləndirilir. Tədqiqatın obyekti olaraq məqalədə Şurabad yatağının Təbaşir çöküntüləridir. Tədqiqat üçün bütün lazımi məlumatlar toplanmış, ümumiləşdirilmiş və sistemləşdirilmişdir. Neft və qaz konturları dəqiq¬ləşdirilmişdir. Lay süxurlarının tutum-süzülmə və kollektor xassələrinin müəyyən edilməsi üçün ka¬rotaj və kern məlumatları əsasında petrofiziki xüsusiyyətlərinin müəyyən edilməsi üzrə müvafiq iş¬lər aparılmışdır ki, bu da Şurabad yatağının neft və qaz ehtiyatlarının yenidən hesablanmasına imkan vermişdir.

    Keywords: yataq, lay dəstəsi, quyu, çöküntü, karbohidrogen, hesablanma planı, karotaj diaqramı

  72. SIĞORTA BAZARLARININ STRUKTUR DİNAMİKASI VƏ SIĞORTA HAQLARININ MÜƏYYƏN EDİLMƏSİ

    Authors: Ramiz Cavadov, Şükür Ağayev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-691

    Year: 2025 Pages: 691-700

    Show abstract

    Abstract: “Sığorta bazarlarının struktur dinamikası və sığorta haqlarının müəyyən edilməsi” məqaləsində sığorta bazarlarını formalaşdıran kritik komponentlər və sığorta haqlarının təyin edilməsi üçün istifadə olunan metodologiyalar araşdırılır. O, bazar rəqabəti, tənzimləyici çərçivələr və texnoloji irəliləyişlər kimi struktur dinamikaların sığorta təcrübələrinə və qiymət strategiyalarına təsirini vurğulayır. Sığorta bazarları tələb və təklifin qarşılıqlı əlaqəsi, risklərin birləşdirilməsi və maliyyə sabitliyi zərurəti ilə xarakterizə olunur ki, bunların hamısı mükafatın müəyyənləşdirilməsinə təsir göstərir. Sığorta haqlarının müəyyən edilməsi risk ehtimallarının, gözlənilən iddia xərclərinin və əməliyyat xərclərinin qiymətləndirilməsini əhatə edir. Aktuar modellər ədalətli və davamlı müka¬fat dərəcələri yaratmaq üçün tarixi məlumatları, statistik metodları və proqnozlaşdırıcı analitikanı özündə birləşdirərək bu prosesdə mərkəzi rol oynayır. Tədqiqat mükafat hesablamalarına mürək¬kəb¬lik gətirən iqtisadi şərait, demoqrafik dəyişikliklər və ekoloji risklər kimi xarici amillərin əhə¬miyyətini vurğulayır.

    Keywords: risk, sığorta, sosial, sığorta müəssisələri xüsusi sığorta şirkətləri, sığorta haqları

  73. GÜNƏŞ ENERJISININ ŞƏRQİ ZƏNGƏZUR İQTİSADİ RAYONUNDA ENERGETİKA XÜSUSİYYƏTLƏRİNİN TƏDQİQİ

    Authors: Ramiz Kəlbiyev, Telman Hüseynzadə

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-701

    Year: 2025 Pages: 701-707

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə Şərqi Zəngəzur bölgəsinin coğrafi-iqlim şəraiti nəzərə alınaraq günəş radiasiyasının illik paylanması, potensial enerji hasilatı və bu enerji növünün tətbiqi üçün texnoloji və infrastruktur imkanları geniş şəkildə araşdırılmışdır. Tədqiqat çərçivəsində yüksək intensivlikli günəş şüalan¬ma¬sı¬nın termomaqnit və termoelektrik qeyd üsulları ilə təhlili aparılmış, həmçinin parlaq enerji konsen¬tratları və onların məhsuldarlığı haqqında elmi məlumatlar verilmişdir. “PVsyst” proqram təminatı vasitəsilə modelləşdirmə aparılaraq günəş elektrik stansiyalarının illik enerji hasilatı, performans göstəriciləri və sistem itkiləri də qiymətləndirilmişdir. Şərqi Zəngəzurun relyef və günəşlənmə şəraiti günəş enerjisi texnologiyalarının tətbiqi üçün olduqca əlverişlidir. Məqalənin nəticələrinə əsasən, bu bölgədə günəş elektrik stansiyalarının quraşdırılması yalnız enerji təminatını yaxşılaşdırmaqla kifayətlənmir, həm də regionun iqtisadi və sosial inkişafına töhfə verir. Eyni zamanda, ekoloji mühitin qorunması və karbon emissiyalarının azaldılması baxımından da böyük üstünlüklər yaradır. Təklif olunan texnoloji və metodoloji yanaşmalar regionda günəş enerjisinin praktiki tətbiq im¬kanlarını genişləndirmək üçün əhəmiyyətli elmi baza rolunu oynayır.

    Keywords: günəş enerjisi, bərpa olunan enerji, Şərqi Zəngəzur, avtonom sistem, şəbəkə sistemləri, enerji səmərəliliyi, texnoloji inkişaf, ekoloji dayanıqlılıq

  74. ELEKTRİK MÜHƏRRİKİ ÜÇÜN SÜRƏT TƏNZİMLƏYİCİSİ

    Authors: Təranə İsayeva, Samirə Maliyeva, Əminə Cənnətova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-708

    Year: 2025 Pages: 708-716

    Show abstract

    Abstract: Asinxron mühərriklərin sürətinin dəqiq və effektiv şəkildə idarə olunması müasir avtomatika və sənaye sistemlərində mühüm yer tutur. Məqalədə bu məqsədlə tətbiq olunan əsas metodlar və texnologiyalar ətraflı izah edilir.Vektor idarəetmə sistemi-sürət tənzimləyicisinin əsasını vektor idarəetmə prinsipi təşkil edir. Bu sistem iki əsas konturdan ibarətdir: Xarici kontur – mühərrikin rotoru üzrə bucaq sürətinə nəzarət edir. Daxili kontur – stator cərəyanının komponentlərini tənzim¬ləyir. İdarəetmənin effektivliyini artırmaq üçün sistemdə koordinat çevrilməsi və faza çevrilməsi blokları da yer alır. Bu bloklar siqnalların müxtəlif koordinat sistemləri arasında düzgün ötürülməsini və emalını təmin edir. Tezliklə idarəetmə üsulları-sürət tənzimləyicisinin başqa bir əsas hissəsi isə tezliklə idarəetmə prinsipidir. Müşahidəçi modelləri və əlavə texnologiyalar-sürət tənzimləyicisinin daha dəqiq işləməsi üçün müşahidəçi modellərindən istifadə olunur. Bütün bu texnologiyalar vasitəsilə mühərrikin sürəti real vaxt rejimində dəqiq təyin olunur və tənzimləyici ona uyğun reaksiya verir.

    Keywords: elektrik mühərrikləri, sabit cərəyan mühərrikləri (DC), dəyişən cərəyan mühərrikləri (AC), sürət tənzimlənməsi, PWM idarəetmə, vektor idarəetmə, step və servo mühərriklər, müşahidəçi modelləri

  75. ACCELERATİNG GREEN FİNANCE İN EMERGİNG ECONOMİES THE PATH FORWARD FOR AZERBAİJAN AND TURKEY

    Authors: Erem Ibrahim, Jamil Iskanderli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-717

    Year: 2025 Pages: 717-725

    Show abstract

    Abstract: The effects of the global climate crisis are creating deep economic, environmental and social pressures, especially on developing economies. In this context, green finance, one of the fundamental components of sustainable development, enables not only the reduction of environmental risks, but also the provision of energy security, increased economic diversity and strengthened social welfare. Green finance refers to a set of financial instruments that encourage low-carbon investments, reduce environmental impacts and prioritize long-term economic stability. In this context, strengthening the green finance system in developing economies poses a strategic necessity in terms of establishing an integral balance between economic development and environmental responsibility. Azerbaijan and Türkiye are accelerating their green transformation processes in line with their growth-oriented economic models as well as the Paris Agreement and the Sustainable Development Goals. In recent years, both countries have prioritized the expansion of green finance mechanisms within the scope of national energy plans, carbon emission targets and financial reform packages. However, achieving these goals requires the coordinated implementation of multidimensional strategies such as eliminating structural obstacles, more strongly involving the private sector in the process and using international financial resources effectively. Increasing access to international finance is a key element for the sustainability of green finance. Partnerships with institutions such as the World Bank, the European Bank for Reconstruction and Development (EBRD) and the Green Climate Fund (GCF) provide Azerbaijan and Türkiye with access to long-term and low-cost resources for renewable energy, agriculture and infrastructure investments. In addition, integration into the European Union’s green bond markets, harmonization of regulatory frameworks with EU standards and implementation of hybrid finance models strengthen the green investment climate. In particular, the annual climate finance target of $250 billion, which came to the agenda during the COP29 process, supports this process by increasing developing countries’ access to project-based funds. On the other hand, the functionality of the financial ecosystem depends not only on financial resources but also on institutional capacity and social awareness. Technical training programs, transparency of ESG reporting, development of climate risk assessment infrastructures and conducting awareness campaigns at the consumer level accelerate the adoption of green finance at the institutional and social level. In this study, policy recommendations for accelerating green finance are systematically examined under the headings of capacity building, private sector collaborations and international financial access, through the examples of Azerbaijan and Türkiye.

    Keywords: Azerbaijan, Türkiye, green economy, green finance, strategies

  76. YÜKSƏK TEZLİKLİ CƏRƏYANLA DİŞLİ ÇARXLARIN DİŞLƏRİNİN MÖHKƏMLİYİNİN ARTIRILMASI

    Authors: Nazim İbrahimov, Dəniz Məmmədov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-726

    Year: 2025 Pages: 726-735

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə yüksək tezlikli cərəyanla istilik emalı üsulunun dişli çarxların diş səthlərinin möhkəmliyinin artırılmasında tətbiqi tədqiq olunur. Dişli çarxlar mexaniki ötürücülərdə mühüm rol oynayır və onların istismar davamlılığı əsasən diş səthlərinin aşınmaya və yorulmaya qarşı müqa¬vimətindən asılıdır. Yüksək tezlikli cərəyanla induksiya edici istilik emalı, səthlərin lokal şəkildə qızdırılması və sonrakı sürətli soyudulması nəticəsində metalların səthində sərtlik və möhkəmlik artımına səbəb olur. Məqalədə bu üsulun tətbiq texnologiyası, optimal parametrləri (tezlik, cərəyan gücü, qızdırma və soyutma müddəti) və onların materialın mikrostrukturuna və mexaniki xassələrinə təsiri araşdırılmışdır. Tədqiqat nəticələri göstərir ki, düzgün seçilmiş induksiya parametrləri ilə diş səth¬lərinin sərtliyi əhəmiyyətli dərəcədə artır, bu da çarxların aşınmaya və zədələnməyə qarşı mü¬qavimətini yüksəldir. Məqalənin nəticələri dişli ötürücü sistemlərin etibarlılığının və istismar müddə¬tinin artırılması baxımından əhəmiyyətlidir.

    Keywords: dişli çarx, yüksək tezlikli cərəyan, induksiya sərtləşdirilməsi, səth möhkəmliyi, mexa¬ni¬ki xassələr

  77. NEFTVERMƏ ƏMSALININ ARTIRILMASI TƏSİRİN MÜƏYYƏNLƏŞDİRİLMƏSİ

    Authors: Natiq Həmidov, Elmir Abbasov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-736

    Year: 2025 Pages: 736-744

    Show abstract

    Abstract: "Neftvermə əmsalının artırılması təsirinin müəyyənləşdirilməsi" adlı məqalənin xülasəsi, ümumi¬likdə, neft hasilatının artırılması üçün tətbiq olunan müxtəlif metodların təsirini və bu metodların əməliyyat səmərəliliyi ilə əlaqəsini araşdırmağa yönəlib. Məqalənin əsas məqsədi, neft vermə əmsalının artırılması üçün istifadə edilən texnologiyaların effektivliyini qiymətləndirmək və onların iqtisadi və texniki aspektlərini təhlil etməkdir. Məqalədə, neftvermə əmsalının (Recovery Factor, RF) artırılmasının neft sənayesi üçün əhəmiyyəti müzakirə edilir. Neftvermə əmsalı, neft yatağından çıxarılan ümumi neft həcminin, yataqda mövcud olan ümumi neft həcminə nisbətidir. Bu göstəricinin artırılması, yataqların daha uzun müddət və daha səmərəli şəkildə işlənməsinə şərait yaradır. Tədqiqatda bir neçə əsas üsullardan bəhs olunur: mexaniki üsullar, onunla əsasən, yeraltı təzyiqin artırılması və su və ya qazın inyeksiya olunması kimi mexaniki vasitələrdən istifadə edilir; kimyəvi üsullar, yəni suya müxtəlif kimyəvi maddələrin əlavə olunması, mayelərin viskozitesinin azaldılması və s. kimi texnologiyalar müzakirə olunur; istilik və mikrobioloji üsullar, yataqda istilik tətbiqi və mikrobioloji aktivlik ilə neftin çıxarılma faizinin artırılması üsulları da incələnir. Məqalədə, neft ehtiyatlarının daha səmərəli çıxarılması məqsədilə tətbiq olunan yeni texnologiyalar, məsələn, yüksək təzyiqli qaz injeksiyası və rəqəmsal modelləşdirmə ilə yataqların daha dəqiq izlənməsi kimi yeniliklər də qeyd olunur. Bu texnologiyalar, neft sənayesində daha yüksək səmərəlilik və azalmağı mümkün edən əməliyyatları təmin edir.

    Keywords: səthi aktiv maddələr, neftvermənin artırılması, səthi gərginlik, mikrobioloji aktivlik, qazın inyeksiyası

  78. Cu-Al-Ni FORMA YADDAŞLI ƏRİNTİLƏRİN İŞLƏNMƏSİ

    Authors: Səyami Hüseynov, Əşrəf Abiyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-745

    Year: 2025 Pages: 745-753

    Show abstract

    Abstract: Cu-Al-Ni formalı yaddaş ərintiləri yüksək transformasiya temperaturuna və kiçik histerezisə görə yüksək temperatur tətbiqləri üçün nəzərdə tutulub. Ti, Mn, Be, Zr və B kimi ərinti elementlərinin əlavə olunması və ya Al və Ni-nin miqdarının dəyişdirilməsi faza keçidlərinə və mexaniki xüsu¬siyyətlərə əhəmiyyətli təsir göstərir. Martensit fazasının çevrilməsi bu ərintilərin əsas xüsusiyyətlərini dəyişə bilən ən vacib amildir. Bu fəsildə ərinti elementlərinin faza keçidlərinə təsiri və mexaniki xas¬sə¬lərin yaxşılaşdırılması araşdırılır. Cu-Al-Ni forması müasir texnologiyada məlumatların toplan¬ması, analiz və saxlanmasını təmin edən bir model kimi təqdim olunur. Bu forma big data üçün nə¬zərdə tutulmuş, izləmə sistemləri, proqnozlaşdırma modelləri və yaddaş texnologiyalarını birləşdirir. İnteqrasiya olunmuş təhlil imkanları və hesabat sistemləri vasitəsilə təşkilatların strateji qərarvermə prosesini dəstəkləyir. Süni intellekt və maşın öyrənməsi ilə birləşdirilmiş bu forma, məlumatların istifadəsinə dair strateji yanaşmalar təqdim edir və təşkilat performansını artırmağı hədəfləyir. Real zamanlı izləmə və adaptasiya imkanları ilə Cu-Al-Ni forması müasir texnologiyanın effektiv bir nümunəsidir.

    Keywords: forma yaddaş ərintiləri, martensitik çevrilmə, Cu-Al-Ni, taxıl zərifliyi, alaşımlı ele¬mentlər

  79. GÜNƏŞLİ YATAĞININ BƏZİ TEKTONİK XÜSUSİYYƏTLƏRİNƏ DAİR

    Authors: Sevinc Rzaeva, Həsən Sadıqlı

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-754

    Year: 2025 Pages: 754-761

    Show abstract

    Abstract: Abşeron-Pribalaxan qalxma zonası Cənubi Xəzər hövzəsinin mərkəzi tektonik quruluşunu təşkil edir və burada müxtəlif antiklinal sistemlərin xüsusiyyətləri əks olunur. Bu zona, iki əsas hissəyə ayrılır: Şimali Abşeron-Türkmənbaşı və Abşeron-Çələkən tektonik zonaları. Həmin zonalar arasında Pirallahı-Kəlkör çökəkliyi və eninə istiqamətli tektonik qırılmaların olması strukturun mürəkkəbliyini artırır. Tədqiq olunan Günəşli qalxması, Günəşli-Çələkən antiklinal quruluşunun qərb periklinasında yerləşir və struktura palçıq vulkanizmi ilə yanaşı intensiv uzununa və transvers tektonik pozuntular təsir edir. Bu antiklinal quruluş, ŞDQ-SSE istiqamətində braxyantiklinal forma göstərir və mərkə¬zində aktiv sualtı palçıq vulkanına malikdir. Stratiqrafik analizlər nəticəsində, layların enmə bucaq¬larının dərinlik artdıqca əhəmiyyətli dərəcədə artdığı müəyyən olunmuşdur. Üst Pliosen çöküntü¬lərində bu bucaqlar 10-15° arasındadır, amma alt Pliosen çöküntülərində 30-40° arasında dəyişir. Struk¬tur boyunca müşahidə edilən uzununa qırılmaların yerdəyişmə amplitudası 25 m-dən 300 m-ə qədər genişlənir. Transvers qırılmalar isə struktura blokvari xüsusiyyətlər qazandıraraq 17 fərqli tekto-nik bloka ayırır. Əlavə olaraq, bəzi eninə pozuntuların yerdəyişmə amplitudasının məhsuldar horizontların qalınlığından kiçik olduğu üçün onların seysmogeoloji profillərdə aşkarlanması çətinləşir. Ümumilikdə, strukturun mürəkkəb tektonik quruluşu onun geoloji inkişafı və istismarı ba¬xımından böyük əhəmiyyət kəsb edir. Quruluşun əsas xüsusiyyətləri xəritələr və geoloji profillər üzərində ətraflı şəkildə tədqiq olunmuşdur.

    Keywords: tektonik qırılma, yəhər, palçıq vulkanı, qovşaq zonası, tektonik memarlıq, braxiyan¬ti¬klinal forma

  80. ANALYSIS OF LIGHTNING PROTECTION SYSTEMS FOR RELIABILITY AND SAFETY OF ELECTRIC NETWORKS

    Authors: Ilham Rahimli, Taleh Mammadov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-762

    Year: 2025 Pages: 762-772

    Show abstract

    Abstract: Increased voltage in electrical installations for various reasons is very dangerous for the insulation of electrical equipment. High potential danger of lightning strikes requires more effective protection of living beings, buildings and energy facilities. Considering that billions of lightning strikes the ground every year. When lightning is powerful and occurs unexpectedly, its danger can be imagined more clearly. When designing buildings and industrial facilities, it is necessary to take lightning protection into account. Thanks to timely and comprehensive measures, it is possible to achieve the maximum reduction in the possible consequences of a lightning strike. Comprehensive measures include the calculation of lightning rods, down conductors and grounding conductors in the protec¬tion zone of protected objects (buildings, substations, high-voltage power lines). Lightning can cause extreme voltage on overhead power lines, which poses a threat to insulation. Therefore, protection of lines from overvoltage and provision of consumers with uninterruptible power supply is a pressing issue. When making calculations and projects, it is necessary to take into account the rules for operating electrical equipment. When protecting high-voltage power lines, depending on the line voltage, it is necessary to take into account the placement of lightning rods, the use of ground wires, as well as the number of lightning strikes per year in the areas where these lines pass. A direct lightning strike on high-voltage power lines, substations and structures is more dangerous. Internal lightning protection is also an important condition and implements measures to protect against these impulse voltages. Surge protection devices protect electrical and electronic equipment from overvoltages caused by lightning currents. Extreme voltages caused by direct lightning strikes are dangerous for all types of insulation. To study its features, cases of lightning strikes on overhead power lines, which are most exposed to extreme atmospheric voltages, are analyzed. The article analyzes lightning protection systems to ensure the reliability and safety of power grids, and provides information on how lightning protection, calculated and designed as a result of complex measures, reduces the likelihood of lightning strikes to ground structures and, as a result, achieves economic efficiency.

    Keywords: lightning, protective devices, overvoltage, overhead power lines, substation, arresters, grounding

  81. TƏŞKİLATLARDA SÜNİ İNTELLEKTİN STRATEJİ QƏRARLARIN FORMALAŞDIRILMASINDA ROLU

    Authors: Könül Ağayeva, Jalə Novruzlu

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-773

    Year: 2025 Pages: 773-783

    Show abstract

    Abstract: Müasir təşkilatlarda strateji qərarların qəbul edilməsi prosesində süni intellekt texnologiyalarının tətbiqi idarəetmə sistemlərinin funksionallığını köklü şəkildə dəyişdirərək, məlumatların daha dəqiq təhlil edilməsi, gələcək tendensiyaların proqnozlaşdırılması və optimal qərarların formalaşdırılması üçün geniş imkanlar yaradır. Süni intellekt, insan qərarvericiliyinə xas olan önyarğı və subyektivliyi aradan qaldırmaqla yanaşı, daha şəffaf və obyektiv nəticələrin əldə olunmasına şərait yaradan bir vasitə kimi önə çıxır. Bu texnologiyaların inteqrasiyası təşkilatların yalnız daxili idarəetmə proseslə¬rini təkmilləşdirmir, eyni zamanda onların rəqabət qabiliyyətini artırmaq üçün yeni strategiyalar hazırlamasına da imkan tanıyır. Bununla belə, süni intellektin geniş tətbiqi etik problemlər, xüsusilə qərarların şəffaflığı, obyektivliyi və sosial məsuliyyət kimi mühüm məsələləri də gündəmə gətirir, bu isə onun tətbiqində xüsusi diqqət tələb edən əsas amillərdən birinə çevrilir. Süni intellektin imkanlarından tam istifadə edə bilmək üçün təşkilatlar adaptiv idarəetmə strukturları formalaşdırmalı, bu strukturlar vasitəsilə həm texnologiyanın potensialından maksimum dərəcədə faydalanmalı, həm də təşkilat daxilində balanslı qərar mexanizmləri təmin etməlidir. Bu yanaşma yalnız texnoloji infrastrukturun deyil, eyni zamanda təşkilati mədəniyyətin də yenilənməsini və süni intellektlə insan əməkdaşlığının effektivliyini artıracaq idarəetmə strategiyalarının inkişafını tələb edir. Eyni zamanda, süni intellektin idarəetmə sistemlərinə təsiri onun yalnız mövcud qərar qəbuletmə proseslərini təkmilləşdirmək deyil, həm də gələcək idarəetmə modellərinin yaradılması və tətbiqi sahəsində inqilabi imkanlar açması ilə xarakterizə olunur. Beləliklə, süni intellekt texnologiyaları təşkilatların strateji hədəflərə daha çevik və dayanıqlı şəkildə çatmasını təmin edərək, idarəetmədə yeni dövrün başlanğıcını qoyur. Tədqiqatın məqsədi süni intellektin təşkilatlarda qərar qəbuletmə proseslərində rolu və onun strateji idarəetməyə təsirini araşdırmaqdır. Məqalədə, texnologiyanın idarəetmə strukturuna inteqrasiyası, onun üstünlükləri və çağırışları, habelə gələcək perspektivlər kimi əsas məsələlər ətraflı şəkildə müzakirə olunur.

    Keywords: süni intellekt, strateji idarəetmə, məlumat analitikası, şəffaflıq, texnologiya

  82. NEFT BORU KƏMƏRLƏRİ VƏ AVADANLIQLARIN İSTİSMAR MÜDDƏTİ VƏ TEXNİKİ NASAZLIQLAR

    Authors: Vyaçeslav Kuznetsov, Mirməhəmməd Cabbarov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-784

    Year: 2025 Pages: 784-791

    Show abstract

    Abstract: "Neft boru kəmərləri və avadanlıqların istismar müddəti və texniki nasazlıqlar" mövzusu neft və qaz sənayesində kritik əhəmiyyət kəsb edir. Dənizdə neft nəqli üçün istifadə edilən boru kəmərləri və avadanlıqlar mürəkkəb mühəndislik strukturlarından ibarət olub, ağır iş şəraitində fəaliyyət göstərir. Bu sistemlərin etibarlı işləməsi enerji təhlükəsizliyi və iqtisadi səmərəlilik üçün vacibdir. İstismar müddəti, boru kəmərlərinin və dəniz avadanlıqlarının işləmə qabiliyyətini və davamlılığını müəyyən edən əsas göstəricidir. Bu müddətə ətraf mühitin təsiri (dərinlik, temperatur, təzyiq), mexa¬niki yük¬lənmə, kimyəvi proseslər və materialların yorğunluğu kimi amillər təsir edir. Uzun¬müd¬dətli istismar nəticəsində koroziya, çatların yaranması, mexaniki zədələnmələr və avtomatlaşdırma sistem¬lərində nasazlıqlar kimi problemlər ortaya çıxır. Bu nasazlıqların vaxtında aşkarlanması və aradan qaldırılması üçün müasir diaqnostika və monitorinq sistemləri tətbiq edilir. Ultrasonik və maqnit axını testi, vibrasiya analizi və termoqrafik müayinə kimi metodlar geniş istifadə olunur. Eyni zamanda, süni intellekt əsaslı ekspert sistemləri texniki nasazlıqları proqnozlaşdırmaq və istismar müddətini uzatmaq üçün mühüm rol oynayır. İstismar müddətini artırmaq və nasazlıqların qarşısını almaq üçün katodik mühafizə, antikorroziya örtükləri və preventiv texniki xidmət strategiyaları tətbiq edilir. Plan¬lı texniki baxış və rəqəmsal əkiz texnologiyası sayəsində avadanlıqların vəziyyəti real vaxtda izlənilir və potensial problemlər erkən aşkar olunur. Bu tədqiqat, neft boru kəmərləri və dəniz ava¬dan¬lıqlarının etibarlılığını təmin etmək üçün müasir texnologiyaların və ekspert sistemlərinin inteq¬ra¬siyasını araşdırır. Gələcəkdə texniki xidmət və təmir proseslərinin optimallaşdırılması üçün yeni¬lik¬çi həllərin tətbiqi bu sahədə daha yüksək təhlükəsizlik və səmərəlilik əldə etməyə imkan verəcək¬dir.

    Keywords: neft boru kəmərləri, dəniz avadanlıqları, istismar müddəti,diaqnostika metodları

  83. COMPARATİVE ANALYSİS OF MACROECONOMİC POLİCİES OF AZERBAİJAN AND TURKEY

    Authors: Tuncer Govdeli, Nurlan Garaahmedli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-792

    Year: 2025 Pages: 792-800

    Show abstract

    Abstract: Macroeconomic policies consist of monetary, fiscal and structural policy sets implemented by countries to ensure sustainable economic growth, ensure price stability, increase employment and maintain external balance. These policies vary depending on the economic structures, resource compositions, vulnerability to external shocks and long-term development goals of countries. In this context, a comparative examination of the macroeconomic policy preferences of Azerbaijan, an energy exporter in the South Caucasus, and Türkiye, a regional production and trade center, allows for a better understanding of the economic opportunities and limitations faced by both countries. The Azerbaijani economy is largely based on oil and natural gas exports. This increases the dependence on energy prices in terms of public finance and external balance; it also makes economic growth sensitive to external shocks. In this context, the Central Bank of Azerbaijan (CBA) tries to maintain economic stability through fiscal buffer mechanisms based on oil revenues while keeping inflation under control. Fiscal policy is supported by budget transfers made through SOFAZ (State Oil Fund); social expenditures are directed to strategic spending areas such as infrastructure investments and the reconstruction of Karabakh. However, non-oil budget deficit and public inefficiency are among the main factors that complicate the structural transformation process. The Turkish economy, on the other hand, has a structure shaped more by internal dynamics. High and chronic inflation, exchange rate volatility and external debt dependency are among the determining factors in Türkiye's macroeconomic policy preferences. The Central Bank of the Republic of Türkiye (CBRT) has prioritized the fight against inflation by implementing tight monetary policy as of 2024. During the same period, the government has been implementing expansionary fiscal policies in order to encourage growth. While this situation has caused public deficits to increase, it is aimed to re-establish fiscal discipline with the reforms made in the tax system. In addition, Türkiye's strategic steps such as openness to the outside world, investment incentives and structural reforms to solve the current account deficit problem are noteworthy. This study aims to evaluate the economic governance approaches of the two countries in an analytical framework by comparatively examining the monetary policy, fiscal policy, structural reform framework and inflation and growth dynamics of Azerbaijan and Türkiye. This analysis clarifies the relationship between policy choices and macroeconomic outcomes, providing a comparative perspective for decision makers and researchers.

    Keywords: Azerbaijan, Türkiye, macroeconomics, macro policy, economic policy

  84. İŞLƏNMİŞ QAZ VƏ SOYUTMA SUYU TEMPERATUR GÖSTƏRİCİLƏRİNİN ANALİZİ VƏ LAYİHƏLƏNDİRİLMƏSİ

    Authors: Rüfət Kəlbəliyev, Qulu Quliyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-801

    Year: 2025 Pages: 801-814

    Show abstract

    Abstract: Bu tədqiqatda Qobu Elektrik Stansiyasında (Qobu ES) qazla işləyən daxili yanma mühərriklərindən (DYM) ayrılan tullantı istilik enerjisinin bərpası və səmərəli istifadəsi məsələsi araşdırılmışdır. Əsas məqsəd tüstü qazları və soyutma suyunda itirilən enerjinin müxtəlif istilik bərpa sistemləri – Buxar Rankin Dövrü (SRC), Superkritik CO₂ Brayton Dövrü (SBC), İnvers Brayton Dövrü (IBC) və Hava ilə işləyən Alt Dövrə (ABC) – vasitəsilə hidrogen istehsalına yönəldilməsidir. Hər bir konfiqurasiya MATLAB platformasında simulyasiya olunmuş, sistemlər enerji, ekserji, ekserji-iqtisadi və ekoloji (4E) meyarlarla qiymətləndirilmişdir. İki mərhələli termoelektrik generatorlardan (TEG) istifadə et¬məklə, əlavə elektrik hasilatı təmin edilmişdir. NSGA-II alqoritmi ilə aparılan çoxməqsədli optimal¬laşdırma nəticəsində SRC əsaslı sistem yüksək ekserji səmərəliliyi və aşağı spesifik enerji dəyəri ilə seçilmişdir. Araşdırma nəticələri göstərir ki, istilik enerjisinin bərpası həm ekoloji davamlılıq, həm də alternativ enerji texnologiyalarına keçid baxımından mühüm əhəmiyyətə malikdir.

    Keywords: kogenerasiya, tullantı istilik bərpası, qaz mühərriki, hidrogen istehsalı, NSGA-II, PEME, termoelektrik generator, enerji səmərəliliyi

  85. MODELING GAS FLOW TURBULENCE USING FRACTAL DIMENSIONS

    Authors: Ramiz Ismayilov, Elmin Nasibzade

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei53052025-815

    Year: 2025 Pages: 815-822

    Show abstract

    Abstract: Turbulent gas flow is a highly complex, nonlinear phenomenon that presents significant challenges in both theoretical understanding and practical modeling. The chaotic nature of turbulence, particularly in gases, leads to intricate flow patterns that span a wide range of scales, making accurate predictions difficult. Traditional methods of turbulence modeling, such as direct numerical simulations (DNS) and large-eddy simulations (LES), can be computationally expensive and resource-intensive. A promising alternative is the application of fractal geometry to model these complex structures. Fractals, with their self-similar patterns, provide a powerful mathematical tool for describing the irregularities in turbulent flows. This paper explores how fractal dimensions can be applied to model gas flow turbulence, focusing on the fractal geometry of turbulent eddies, the energy cascade process, and scaling laws. By incorporating fractal dimensions into turbulence models, we aim to improve both the understanding and prediction of gas flow turbulence. The paper discusses key mathematical foundations, including the Kolmogorov theory of turbulence, and applies fractal geometry through the box-counting method. Through numerical simulations and detailed scaling analysis, we demonstrate how fractal models can be used in practical applications such as aerodynamics, combustion processes, and environmental engineering.

    Keywords: turbulence, gas flow, fractal dimension, fractal geometry, kolmogorov theory, energy cascade, box-counting method, fluid dynamics