Volume 47, Issue 12 (2024)

  1. HİDROSİLİNDRLƏRİN GÖVDƏ DETALI ÜÇÜN DƏMİR ƏSASLI OVUNTU MATERİALLARININ STRUKTUR VƏ XASSƏLƏRİNİN ŞİXTƏ TƏRKİBİ VƏ EMAL REJİMLƏRİNDƏN ASILILIĞI

    Authors: Aynur Şərifova, Firuz Hüseynli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei47122024-01

    Year: 2024 Pages: 6-15

    Show abstract

    Abstract: Hal-hazırda ovuntu metallurgiyası metodları ilə müxtəlif adda və müxtəlif formada (istər sadə və istərsə də mürəkkəb) detallar hazırlanır, bu metodlar hidravlik və pnevmatik qurğu və detallarda öz tətbiqini tapır. Hazırkı məqalədə hidrosilindrlərin gövdə detalı üçün istifadə edilən dəmir əsaslı ovuntu materiallarının struktur və xassələrinin onların tərkibi və emal rejimlərindən asılılığı araşdırılmışdır. Həmçinin, hidrosilindrlərin gövdə detalının hazırlanmasında material seçiminin əhəmiyyəti və bu materialların fiziki-mexaniki və tribotexniki xüsusiyyətlərinin yaxşılaşdırılması üçün tətbiq olunan üsullar müzakirə olunmuşdur.Hidrosilindr qurğuları yüksək yük altında işlədikləri üçün, onların detallarının uzunömürlü və etibarlı olması vacibdir. Müəyyən edilmişdir ki, bu qurğuların gövdə detalları üçün dəmir əsaslı ovuntu materiallarından istifadə daha sərfəlidir, çünki bu materiallar yaxşı möhkəmlik, bərklik və korroziyaya qarşı davamlılıq təmin edir. Ovuntu materiallarının tərkibi qrafit və mis əlavələri ilə legirləndikdə onların bir çox xüsusiyyətləri əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşır. Məqalədə həmçinin, ovuntu materiallarının tərkibi və sıxlığına əsaslanan müxtəlif emal üsulları, məsələn, presləmə, bişirilmə və buxarla emal rejimlərinin materialların keyfiyyətinə təsiri təhlil edilmişdir. Bu tədqiqatın nəticələri hidrosilindr və digər hidravlik qurğular üçün daha etibarlı və davamlı detalların hazırlanması məqsədilə ovuntu materiallarının tərkibinin və emal rejimlərinin optimallaşdırılmasının əhəmiyyətini vurğulayır, struktur və xassələrə təsir edən mühüm parametrləri müəyyən etməyə kömək edir. Əldə olunan nəticələr sənaye tətbiqlərində material seçiminə, istehsal və emal metodlarının təkmilləşdirilməsinə yönəlik tövsiyələrə əsaslanır və hidrosilindr detallarının etibarlılığını və performansını artırmaq üçün yeni imkanlar təqdim edir.

    Keywords: hidravlik qurğu, hidrosilindr, dəmir əsaslı ovuntu materialları, bişirilmə rejimləri, termiki emal, buxarla emal, fiziki-mexaniki xassələr, tribotexniki xassələr, məsaməlik, hermetiklik

  2. EVOLVİNG APPROACHES TO PROJECT MANAGEMENT TRADİTİONAL VS. MODERN PRACTİCES AND TECHNOLOGY İN EUROPE

    Authors: Ali Aliyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei47122024-02

    Year: 2024 Pages: 16-28

    Show abstract

    Abstract: This article looks at how project management techniques have changed from conventional to modern methods and how technology is increasingly being used to improve project execution and results. The study emphasizes how important technological adaptability is to project success by examining how cutting-edge approaches like Agile and hybrid models are integrated with developments in digital technologies like artificial intelligence (AI), big data, and collaborative platforms. The paper sheds light on how European businesses use these strategies to increase adaptability, productivity, and teamwork. The study illustrates through both qualitative and quantitative assessments that companies using cutting-edge technologies and current processes see improvements in stakeholder satisfaction, resource management, and project success rates. On the other hand, in an increasingly dynamic global economy, relying on antiquated methods frequently leads to inefficiency and lost opportunities.

    Keywords: project management, Agile, innovation, digital tools, technology, Europe

  3. ROBUSTNESS AND CONTROL ISSUES OF DC MICROGRIDS

    Authors: Elvin Yusubov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei47122024-03

    Year: 2024 Pages: 29-39

    Show abstract

    Abstract: DC microgrids have a number of advantages compared to traditional AC systems, including enhanced stability, better integration of renewable energy sources, and improved reliability. However, there are many challenges in DC microgrids that must be solved before the wide adoption of their use. This article focuses on the key problems associated with DC microgrids, including voltage stability, fault management, and power quality. Besides, a number of control strategies and technologies are developed to enhance the performance of DC microgrids.

    Keywords: Information measurement system, DC-DC converters, DC microgrid, measurements in microgrids

  4. METROLOJİ TƏMİNATIN NƏZƏRİ ASPEKTLƏRİ VƏ ONUN KEYFİYYƏTİN İDARƏ EDİLMƏSİ SİSTEMİNDƏ ROLU

    Authors: İlqar Rəcəbov, Gülnarə Məmmədova, Mehriban Zeynalova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei47122024-04

    Year: 2024 Pages: 40-48

    Show abstract

    Abstract: Metroloji dəstək ölçmələrin dəqiqliyini, etibarlılığını və təkrar istehsalını təmin edən keyfiyyət idarəetmə sisteminin effektiv işləməsinin əsasını təşkil edir. Məqalədə metroloji dəstəyin nəzəri əsasları, məhsul və xidmətlərin keyfiyyətinə birbaşa təsir edən ölçmələrin dəqiqliyi və etibarlılığının əhəmiyyəti müzakirə olunur. Metroloji dəstək standartları, ölçmə üsullarını, ölçmə vasitələrinin kalibrlənməsini və sertifikatlaşdırılmasını əhatə edir ki, bu da istehsal prosesinin bütün mərhələlərində nəticələrin vahidliyini və müqayisəliliyini təmin etməyə kömək edir. Metrologiyanın keyfiyyətə nəzarət proseslərinə, məhsulun standart tələblərə uyğunluğuna və müəssisələrin rəqabət qabiliyyətinin artırılmasına təsiri təhlil edilir. Metroloji proseslərin keyfiyyət idarəetmə sisteminə inteqrasiyasına xüsusi diqqət yetirilir ki, bu da uyğunsuzluq risklərini minimuma endirməyə, istehsal proseslərini optimallaşdırmağa və resursların idarə edilməsini təkmilləşdirməyə imkan verir. Beynəlxalq və milli standartlar, eləcə də onların müxtəlif sənaye sahələrində tətbiqi nəzərdən keçirilir. Belə qənaətə gəlinir ki, yüksək səmərəliliyə və davamlı məhsul keyfiyyətinə nail olmaq üçün metroloji dəstəyi gücləndirmək lazımdır. Məqalə müəssisələrin, xüsusən də tekstil sənayesi kimi yüksək texnologiyalı sənayelərin rəqabət qabiliyyətinin təmin edilməsi üçün dəqiq ölçmələrin və standartların əhəmiyyətinə diqqət yetirməklə, metroloji təminatın nəzəri aspektlərinə və keyfiyyətin idarə edilməsi sistemindəki roluna həsr edilmişdir. Tədqiqatçı alimlərin F. Krosbi, D. Harrington, K. Ishikawa və A.V.Qliçevin tərəfindən irəli sürülmüş əsas ideyalar nəzərdən keçirilirmişdi. Tədqiqatda metrologiya sistemlərinin və keyfiyyətin idarə edilməsinin səmərəliliyini artırmaq üçün avtomatlaşdırma və süni intellekt kimi müasir texnologiyaların tətbiqinin vacibliyini vurğulanır.

    Keywords: metroloji təminat, keyfiyyət idarəetmə sistemi, ölçmələr, standartlar, kalibrləmə, keyfiyyətə nəzarət, beynəlxalq standart, rəqabət qabiliyyəti

  5. İNTELLEKTUAL TIBBI SENSOR TEXNOLOGIYALARININ BIOTIBBI KOMPLEKSLƏRDƏ TƏTBIQI

    Authors: İlkin Məmmədzadə, Maya Kərimova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei47122024-05

    Year: 2024 Pages: 49-57

    Show abstract

    Abstract: Bu məqalədə ağıllı tibbi sensor texnologiyalarının biotibbi komplekslərdə tətbiqi, bu texnologiyaların üstünlükləri və qarşıya çıxan çətinliklər araşdırılmışdır. Ağıllı sensorlar tibbi monitorinq, diaqnostika və müalicə sahəsində əhəmiyyətli yeniliklər vəd edir. Onlar insan bədənindən fiziki, kimyəvi və bioloji məlumatları dəqiq və real vaxt rejimində toplayaraq xəstəliklərin erkən diaqnostikası və fərdi müalicə planlarının hazırlanmasını asanlaşdırır. Fiziki, kimyəvi sensorlar və biosensorların istifadəsi bu texnologiyanın tibbi sahədə çoxşaxəli tətbiqini təsdiq edir. Bu sensorlar temperaturun, tər tərkibinin və genetik məlumatların ölçülməsi kimi müxtəlif tibbi ehtiyacları təmin edərək, diaqnostikanın dəqiqliyini artırır və invaziv prosedurların ehtiyacını azaldır. Məqalədə ağıllı sensorların mövcud çətinlikləri, o cümlədən enerji səmərəliliyi, kalibrləmə problemləri və səmərəli məlumat emalı kimi texniki maneələr də əhatə olunmuşdur. Süni intellekt və bulud texnologiyaları ilə inteqrasiya isə ağıllı tibbi sensorların gələcək inkişafında əsas istiqamətlərdən biri kimi vurğulanmışdır. Bu texnologiyaların davamlı inkişafı tibbi xidmətləri daha dəqiq, əlçatan və effektiv edəcəkdir.

    Keywords: Ağıllı tibbi sensor texnologiyaları, biotibbi komplekslər, fiziki sensorlar, biosensorlar, süni intellekt

  6. THE ROLE OF HUMAN CAPITAL IN THE DEVELOPMENT OF AN INNOVATIVE ECONOMY

    Authors: Anar Mammadov, Ilyas Veliev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei47122024-06

    Year: 2024 Pages: 58-65

    Show abstract

    Abstract: This article presents how resources based on knowledge, education and skilled labor support economic growth and technological innovation, this article explores the critical role that human capital plays in helping to create an innovative economy. The study looks at how investment in workforce development, education and research skills are important catalysts for economic transformation, examining the complex link between human capital and innovation. The study shows through both qualitative and quantitative assessments that countries with high levels of human capital typically have higher productivity, more innovative products, and a stronger competitive advantage in the global market. On the other hand, countries with lower levels of human capital often face barriers to innovation, such as limited ability to conduct research and development.

    Keywords: workforce, education, competitiveness, economic development, innovation, human capital

  7. CHALLENGES OF MODEL PREDICTIVE CONTROLLERS FOR INDUSTRIAL CONTROL SYSTEMS

    Authors: Kamran Aliyev, Elvin Yusubov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei47122024-07

    Year: 2024 Pages: 66-75

    Show abstract

    Abstract: Model Predictive Control (MPC) has become one of the most effective methods for solving complex problems in industrial control systems because it performs well with multivariable systems, handles constraints and objectives over a control space, and enhances performance over a given time interval. This is made possible by the fact that it allows to foresee how the system will behave in the near future which is an ideal situation for complicated processes where conventional control techniques may fail. However, value addition does not come without challenges. Those challenges are associated with, existence of an accurate system model, availability of computing power to enable real time optimization routine, disruption and changing environmental uncertainties. Integrating MPC in previously established control systems in large industries can at times be an obstacle on its own. This article, seeks to address the gap that touches core areas of MPC for complex industrial systems i.e modeling issues, limitations that exist in computational resources, real time requirements, how appropriate constraints can be put in place, feasible scalability of the system in place, connecting the new system to the existing one in a seamless manner among other elements. In addition, these papers consider also possible ways out and the latest trends of the development of MPC methods, robust and adaptive MPC, parallel computing, hierarchical control frameworks and neural networks based system identification are examined.

    Keywords: Model Predictive controller, İndustrial Systems, Stability ,Robustness

  8. DƏMİRYOL NƏQLİYYAT VASİTƏLƏRİNİN DİAQNOSTİK SINAQLARININ APARILMASI

    Authors: Məhəmməd Cəlilov, Hikmət Əsgərov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei47122024-08

    Year: 2024 Pages: 76-85

    Show abstract

    Abstract: Bu məqalədə dəmiryol nəqliyyat vasitələrinin diaqnostik sınaqlarının əhəmiyyəti, tətbiq olunan əsas diaqnostik üsullar və yeni texnologiyaların bu sahədə rolu təhlil edilmişdir. Dəmiryol nəqliyyat vasitələrinin təhlükəsiz və etibarlı işləməsini təmin etmək üçün diaqnostik sınaqların mütəmadi parılması vacibdir. Əsas sınaq üsullarına diyircəkli qurğunun sınaqları, hesablama modelləri və simulyasiyalar, təkər-rels təmasının araşdırılması, vibrasiya və aşınma sınaqları daxildir. Diyircəkli qurğunun sınaqları nəqliyyat vasitələrinin dinamik davranışını təhlil etmək və təkər-rels təmasındakı mexaniki qüvvələri ölçmək üçün laboratoriya şəraitində istifadə edilən əsas metodlardan biridir. Hesablama modelləri və simulyasiya üsulları isə nəqliyyat vasitələrinin davranışını virtual mühitdə modelləşdirməyə və bu modelləri diyircəkli qurğunun sınaqları ilə uyğunlaşdırmağa imkan verir. Bu üsullar texniki xidmət dövrlərini optimallaşdırmağa və qəza riskini azaltmağa kömək edir. Müasir dövrdə süni intellekt və maşın öyrənməsi texnologiyaları ilə sensorlar vasitəsilə real vaxt rejimində nəqliyyat vasitələrindən gələn böyük həcmdə məlumatlar analiz edilir. Bu texnologiyalar nasazlıqların erkən mərhələdə proqnozlaşdırılmasına, texniki xidmətin vaxtında və səmərəli təşkil edilməsinə şərait yaradır. “İnternet of Things” (IoT) texnologiyası nəqliyyat vasitələrinin uzaqdan monitorinq edilməsinə və mərkəzi sistemlə inteqrasiya olunmasına imkan verir. Avtomatlaşdırılmış diaqnostik sistemlər isə sınaqların nəticələrini avtomatik olaraq təhlil edir və nasazlıqlar barədə dərhal xəbərdarlıq edir. Virtual və artırılmış reallıq texnologiyaları (VR və AR) isə texniki personalın təmir prosesini daha effektiv şəkildə həyata keçirməsinə və nəqliyyat vasitələrinin vəziyyətini daha dəqiq analiz etməsinə kömək edir. Nəticədə, bu məqalə diaqnostik sınaq üsullarının və texnologiyalarının inkişafının dəmiryol nəqliyyat vasitələrinin təhlükəsizlik, etibarlılıq və istismar müddətini artırmaq baxımından əhəmiyyətini göstərir. Bu yeni texnologiyalar nəqliyyat vasitələrinin texniki vəziyyətinin daha dəqiq qiymətləndirilməsinə, texniki xidmətin səmərəliliyinin artırılmasına və qəza riskinin azaldılmasına kömək edir.

    Keywords: dəmiryol nəqliyyat vasitələrinin diaqnostikası, diyircəkli qurğu sınaqları, təkər-rels təması, süni intellekt texnologiyaları, vibrasiya və aşınma analizi, avtomatlaşdırılmış diaqnoz sistemləri

  9. ИССЛЕДОВАНИЕ БАКТЕРИЦИДНЫХ СВОЙСТВ НОВОГО ОРГАНИЧЕСКОГО СОЕДИНЕНИЯ В ЛАБОРАТОРНЫХ УСЛОВИЯХ

    Authors: Мехпара Адыгезалова

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei47122024-09

    Year: 2024 Pages: 86-96

    Show abstract

    Abstract: Универсальность ингибиторов заключается в том, что они не только снижают общую скорость коррозии и уровень локального повреждения материалов, но и являются эффективными бактерицидами, прежде всего по отношению к сульфатредуцирующим бактериям. Такие добавки, даже в малых концентрациях, позволяют не только эффективно бороться с коррозией металлического оборудования, но и с его наводороживанием. Неэффективность катодной защиты в присутствии микроорганизмов приводит к тому, что единственным эффективным методом борьбы с коррозией, вызванной сульфатредуцирующими бактериями, является использование веществ, способных полностью подавить или существенно ослабить активность этой коррозионно-опасной группы микроорганизмов. В процессе реакций на поверхности металла накапливается адсорбированный атомарный водород, который затем рекомбинирует в молекулы и высвобождается в виде газа (H2) или внедряется в металл, вызывая его хрупкость и коррозионное растрескивание. Бактерицидное действие исследуемого ингибитора ИБ-1 было изучено в отношении двух штаммов СРБ (Desulfomicrobium и Desulfovibrio desulforicans). Показано, что в первые 3 дня исследуемый ингибитор более эффективно подавляет число клеток Desulfovibrio desulforicans по сравнению с Desulfomicrobium. При концентрации ингибитора 25 мг/л к концу жизненного цикла бактерий значение степени подавления числа клеток в первом случае составляет 90%, во втором — 85%. При концентрации 20 мг/л для Desulfovibrio desulforicans значение степени подавления числа клеток составляет 84%, а для Desulfomicrobium значение степени подавления числа клеток составляет 80%. При концентрации ингибитора 20 и 25 мг/л на седьмой сутки степень подавления продукции сероводорода (S, %) микроорганизмами Desulfovibrio desulforicans составила 92-95%, а для Desulfomicrobium S=87-90%. Таким образом, ингибитор более эффективно подавляет продукцию сереводорода седьмой сутки в первом случае, чем во втором. Лабораторные исследования позволили определить оптимальную концентрацию ингибитора ИБ-1, эффективно подавляющего рост СРБ и защищающего сталь марки Ст3 от сероводородной, углекислой и комбинированной сероводородной и углекислой коррозии. Ключевые слова. ингибитор, бактерии, сульфатредукция, бактерицид. эффективность

  10. BIG DATADA MƏTNLƏRIN ANALIZI PROBLEMININ BƏZI HƏLL ÜSULLARI

    Authors: Faiq Hacıyev, Nailə Gülməmmədova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei47122024-10

    Year: 2024 Pages: 97-103

    Show abstract

    Abstract: Hökumət, biznes və tədqiqat kimi müxtəlif tətbiq sahələrində istifadə olunan məlumatların əksəriyyəti mətn şəklində mövcuddur və buna görə də bu proqramların tələbi təhlil məqsədi ilə mətni məlumatlara çevirərək yüksək keyfiyyətli məlumat əldə etməlidir. Mətndən yüksək keyfiyyətli məlumat əldə etmək prosesi mətn analitikası kimi tanınır. Mətn analitikası üsulları məlumatı, faktları, iş qaydalarını və avtomatik işləmə üçün anlaşılmaz mətn formasında mövcud olan münasibətləri təmsil edir. Bu yazı əsasən verilənlərdən real məna əldə etmək üçün strukturlaşdırılmamış məlumatların müxtəlif növlərinin necə təhlil edildiyini və böyük verilənlər infrastrukturu üçün hansı müxtəlif mətn analitika vasitələrinin mövcud olduğunu araşdırır. Strukturlaşdırılmamış verilənlərdən məlumat əldə etmək üçün mətn analitikasında müntəzəm statistik və təbii dil emal üsullarından istifadə olunur. Bu tip analitikanın ideyası kimin kimə, nə vaxt, harada, necə və nə üçün nə etdiyini müəyyən etməkdir. Bu məlumat daha sonra əlavə məlumat toplamaq üçün müxtəlif alətlərdən istifadə etməklə məlumat anbarında mövcud olan strukturlaşdırılmış məlumatlarla birləşdirilir. Sonda bu bazarın bəzi oyunçuları haqqında ümumi məlumat verilir.

    Keywords: mətn analitikası, böyük məlumat, strukturlaşdırılmamış məlumat, maşın öyrənmə üsulu

  11. BİOTİBBİ KOMPLEKSLƏRDƏ İNTELLEKTUAL ÖLÇMƏ VASİTƏLƏRİ

    Authors: Nərmin Gülməmmədli, Maya Kərimova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei47122024-11

    Year: 2024 Pages: 104-113

    Show abstract

    Abstract: Məqalə biotibbi komplekslərdə intellektual ölçmə vasitələrinin tətbiqi, əhəmiyyəti və gələcək perspektivlərini araşdırır. Müasir tibbi diaqnostika və müalicə proseslərində dəqiq və etibarlı ölçmələrin əhəmiyyəti nəzərə alınaraq, süni intellekt və maşın öyrənməsi texnologiyalarının bu sahədə tətbiqi imkanları təhlil edilir. Məqalədə həm də,bu cür sistemlərin üstünlükləri, çətinlikləri və etik məsələləri də müzakirə olunur.Məqalədə həmçinin bir neçə növ intellektual ölçmə vasitələri araşdırılır və müzakirə olunur.İlk olaraq, biotibbi komplekslərdə istifadə olunan müxtəlif növ intellektual ölçmə vasitələri təsnif edilir və onların işləmə prinsipləri izah olunur. Buraya yüksək həssaslığa malik görüntüləmə sistemləri (MRI, CT, PET), molekulyar səviyyədə analiz aparmağa imkan verən müasir biosensorlar və gündəlik həyatda istifadə olunan geyilə bilən texnologiyalar daxil edilir. Hər bir texnologiyanın üstünlükləri və çatışmamazlıqları müqayisəli şəkildə təhlil edilir. Daha sonra, süni intellekt və maşın öyrənməsi alqoritmlərinin bu ölçmə vasitələrinə inteqrasiyası prosesi araşdırılır. Məqalə, böyük həcmli tibbi verilənlərin emalı, mürəkkəb görüntülərin interpretasiyası və real vaxt rejimində xəstə monitorinqi kimi sahələrdə AI və ML-in tətbiqinin əhəmiyyətini vurğulayır. Xüsusilə də, dərin öyrənmə modellərinin radioloji görüntülərin analizində və patoloji nümunələrin təsnifatında göstərdiyi yüksək effektivlik müzakirə olunur. Nəhayət, məqalə biotibbi komplekslərdə intellektual ölçmə vasitələrinin gələcək inkişaf perspektivlərini araşdırır.

    Keywords: intellektual ölçmə vasitələri, biotibbi komplekslər, süni intellekt, maşın öyrənməsi, tibbi diaqnostika, görüntüləmə sistemləri, geyilə bilən texnologiyalar, böyük verilənlər, fərdiləşdirilmiş tibb, etik məsələlər, tibbi məlumatların təhlükəsizliyi, rəqəmsal səhiyyə, innovativ tibbi avadanlıqlar

  12. NƏQLIYYATIN İDARƏ EDILMƏSINDƏ METROLOJI TƏMINAT

    Authors: Ülvi İsayev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei47122024-12

    Year: 2024 Pages: 114-120

    Show abstract

    Abstract: Nəqliyyatın idarə edilməsində metroloji təminat, dəqiq ölçü sistemlərinin tətbiqi ilə əlaqəli əsas sahələrdən biridir və bu, nəqliyyat sektorunun etibarlılığını, təhlükəsizliyini və səmərəliliyini təmin edir. Dünya miqyasında mal və sərnişin daşımalarının artması ilə nəqliyyat sistemlərinin düzgün işləməsi və beynəlxalq standartlara uyğunluğu üçün doğru ölçmələr mühüm rol oynayır. Bu məqalə, nəqliyyat idarəçiliyində metrologiyanın tətbiqini araşdırır, xüsusən yük, yanacaq istehlakı və ətraf mühitin qorunması kimi sahələrdəki ölçü vasitələrinin kalibrlənməsi və standartlaşdırılmasına diqqət yetirir. Məqalədə, yük daşımalarında düzgün ölçmənin yollarda aşırı yük, təhlükəsizlik riskləri və qanuni pozuntuların qarşısını necə aldığından bəhs edilir. Avtomatlaşdırılmış ağırlıq ölçmə sistemləri, rəqəmsal yanacaq idarəetmə sistemləri və GPS izləmə texnologiyalarının tətbiqi ilə nəqliyyat əməliyyatlarının dəqiqliyi və şəffaflığının artırılması mümkün olur. Beynəlxalq səviyyədə metrologiya standartlarının harmonizasiyası, sərhədkeçən ticarətin asanlaşması və nəqliyyat sistemlərinin qarşılıqlı fəaliyyəti üçün vacibdir. Metrologiyanın nəqliyyatın təhlükəsizliyi və ətraf mühitə təsirinə də böyük rolu vardır. Nəqliyyat vasitələrinin emissiya, təkər təzyiqi və yanacaq istehlakı kimi parametrlərinin düzgün monitorinqi, əməliyyatların ekoloji təsirini azalda bilər. Bununla yanaşı, yeni texnologiyaların - IoT və maşın öyrənmə kimi alətlərin istifadəsi, real vaxt məlumat analizi və proqnozlaşdırma imkanlarını genişləndirərək nəqliyyat əməliyyatlarını optimallaşdırmağa kömək edir. Nəqliyyatın idarə edilməsində metroloji təminat, təkcə qanunvericiliyə uyğunluq və əməliyyat səmərəliliyi üçün deyil, həm də ətraf mühitin qorunması və təhlükəsizliyin artırılması üçün vacibdir. Bu məqalə, metrologiyanın nəqliyyat sistemlərinin gələcəyindəki rolunu və yeni çağırışları necə həll edəcəyini izah edir.

    Keywords: Metrologiya, nəqliyyat, idarəetmə, metroloji təminat

  13. DƏNİZDƏ NEFTİN VƏ QAZIN QUYU İLƏ ÇIXARILMASINDA YARANAN MÜRƏKKƏBLƏŞMƏLƏRƏ QARŞI ÜSULUN SEÇİLMƏSİ

    Authors: Arifə Kərimova, Nurlan Seyidağayev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei47122024-13

    Year: 2024 Pages: 121-129

    Show abstract

    Abstract: Təqdim edilən məqalədə dənizdə istismarda olan neft və qaz quyularında yaranan mürəkkəbləşmələr, onların aradan qaldırılması həlli yollarından bəhs olunmuşdur. Məlumdur ki, quyularda müxtəlif növ mürəkkəbləşmələrə rast gəlinir: asfalten-qətran-parafin (AQP) çöküntüləri, duz çöküntüləri, korroziya və erroziyaya uğrama, quyuların sulaşması, mexaniki birləşmələrin yaratdığı problemlər və bir sıra səbəblərdən quyuda baş verən nasazlıqlar və s. Bunlar istismar olunan neft və qaz quyusunda yarana biləcək əsas mürəkkəbləşmələrdir. Mürəkkəbləşmələrə qarşı üsulun seçilməsində kimyəvi reagentlərdən istifadə ən çox işlədilən üsuldur.

    Keywords: korroziya, mürəkkəbləşmə, AQP çöküntüləri, duz çöküntüləri, mexaniki qarışıq, neft, quyu, nasos-kompressor boruları, kimyəvi üsul, termiki üsul

  14. SƏNAYE PROSESLƏRİNİN İDARƏ OLUNMASINDA MAŞIN ÖYRƏNMƏSİ TƏTBİQLƏRİ

    Authors: Rağib İskəndərli, Ceyran Ağamalıyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei47122024-14

    Year: 2024 Pages: 130-137

    Show abstract

    Abstract: Bu məqalədə sənaye proseslərinin idarə edilməsində maşın öyrənməsi və qeyri-səlis idarəetmə texnologiyalarının tətbiqi araşdırılmışdır. Maşın öyrənməsi, xüsusilə də SVM alqoritmi, sənaye proseslərinin təsnifləşdirilməsi və proqnozlaşdırılması üçün istifadə olunur. SVM-in sənaye proseslərində tətbiqi verilənlərin düzgün təhlili və proses anomaliyalarının erkən mərhələdə aşkar olunması ilə nəticələnir. Bu texnologiyanın tətbiqi proseslərin fasiləsiz və daha səmərəli işləməsini təmin edir. Bununla yanaşı, qeyri-səlis idarəetmə sistemləri, mürəkkəb və dəyişkən proses parametrlərini idarə etmək üçün istifadə olunur. Qeyri-səlis məntiq ənənəvi idarəetmə sistemlərindən fərqli olaraq, qeyri-dəqiq və qeyri-müəyyən şəraitlərdə daha dəqiq qərarlar çıxarmaq imkanı verir. Məqalədə təqdim olunan nümunələr qeyri-səlis idarəetmə sistemlərinin sənaye proseslərinin avtomatlaşdırılmasında necə mühüm rol oynadığını göstərir. Bu texnologiyaların birgə tətbiqi sənaye proseslərinin optimallaşdırılmasında və avtomatlaşdırılmasında böyük bir addım təşkil edir. Gələcək tədqiqatlar bu texnologiyaların daha da inkişaf etdirilməsinə və sənaye sahələrində daha geniş şəkildə tətbiqinə yönəlmiş ola bilər.

    Keywords: ağıllı idarəetmə, maşın öyrənməsi, qeyri-səlis idarəetmə, sənaye proseslərinə nəzarət, kəsilməz proseslərin idarə olunması, avtomatik nəzarət sistemləri

  15. INVESTIGATION OF CONDITIONS FOR OBTAINING MODIFIED RUBBER USING THE METHOD OF PLANNING A MULTIFACTORIAL EXPERIMENT

    Authors: Rena Mustafayeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei47122024-15

    Year: 2024 Pages: 138-148

    Show abstract

    Abstract: The research was conducted using the method of planning multifactorial experiments on the process of modifying butadiene-styrene rubber with an epichlorohydrin oligomers. Using the method of multifactor planning of the process of modification of butadiene-styrene rubber with an oligomer of epichlorohydrin, it was established that the best yield of modified rubber is achieved when the reaction is carried out for 6 hours, at a temperature of 65 0 C and is achieved in a reaction mass of 0.07066 mol epichlorohydrin. Experimental tests conducted under optimal conditions confirm the reliability of the obtained results. The method of planning multifactorial experiments reduces the number of tests while reducing the time and cost of experiments - it is a powerful tool for increasing the efficiency of research, which allows obtaining modified butadiene-styrene rubber of oligomer epichlorohydrin with maximum yield.

    Keywords: butadiene-styrene rubber, oligoepichlorohydrin, experimental design, modification, multifactor planning

  16. ON POSSIBILITY OF APPLICATION OF LOW-STATIC TEMPERATURE OF GAS FLOWS IN JET DEVICES FOR GAS SEPARATION

    Authors: Rufat Mangushev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei47122024-16

    Year: 2024 Pages: 149-156

    Show abstract

    Abstract: In this article we consider and discuss a problem of achieving low-static temperatures of gas flows in adiabatic expansion of gas versus throttling of gas flows in case of a sudden pressure gradient, like, for example, during pressure reduction to 10 MPa in the low-temperature gas separators (LTS) and discuss calculation results obtained at three different gas flow regimes: transonic, sonic, and supersonic gas flow regimes with Mach number higher than 0.6. As situations of adiabatic expansion of gas due to a sudden unexpected pressure drop occur rather often in the industry, especially in narrowing parts of the gas transport system and cause significant deficiencies and outright harm in form of formation of icicles and hydrates, which subsequently further narrow the flow through the narrowing nozzles and similar equipment effectively blocking it. Alongside with that such damage can potentially pose corrosion hazard with subsequent failure of the equipment. This is especially relevant during gas separation and transporting. Furthermore, such motion causes significant alterations to the speed of sound registered around the narrowing nozzles, latches, control valves and such other devices. The results obtained in the calculations, that are nigh to impossible to obtain empirically, and basic parameters are representative of typical work modes of jet apparatuses used in gas separators when achieving low-static temperatures.

    Keywords: Pressure, temperature, velocity, adiabatic expansion, adiabatic cooling, gas flow

  17. ОБ ОДНОЙ МЕТОДИКЕ ОПРЕДЕЛЕНИЯ ВРЕМЕНИ ПРОВЕДЕНИЯ ОЧИСТНЫХ РАБОТ НА ВЫКИДНЫХ ЛИНИЯХ

    Authors: Ругия Аскерова

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei47122024-17

    Year: 2024 Pages: 157-162

    Show abstract

    Abstract: Эксплуатация трубопроводных линий в системе добычи, промыслового сбора и транспортировки продукции скважин сопряжена с возникновением различных осложнений, связанных с отложениями. Так в частности, в выкидных линиях скважин наблюдаются отложения парафина, солей и других соединений. Эти осложнения потенциально могут привести к частичной или полной закупорке трубопровода, к гидравлическому удару и разрыву трубопровода, что сопровождается в конечном счете со значительными потерями продукции, длительными простоями в работе скважин. Для избежания от перечисленных выше негативных последствий на выкидных линиях в календарном порядке производятся мероприятия по их очистке Для каждой выкидной линии в ходе эксплуатации замеряются значения давления в начале и в конце линии, расхода, температуры, газового фактора, производительности линии и другие показатели. В какой мере по характерной динамике изменения этих показателей, взятых отдельно или в определенных сочетаниях можно идентифицировать начало возникновения осложнений в выкидной линии и определить время безотлагательного проведения очистных мероприятий являлись основными задачами проведенных в настоящей работе исследований. Для оценки времени начала проведения очистных работ на выкидных линиях скважин в работе было обосновано применение элементов теории «катастроф». Предлагаемая ссответствующая методика была апробирована на выкидных линиях действующих скважин месторождения «Булла-Дениз» (Азербайджан). Результаты проведенных исследований могут быть рекомендованы для практического применения на нефтегазодобывающих предприятиях республики.

    Keywords: выкидная линия, отложения, очистка линии, раннее диагностирование, математическая модель

  18. ПАЛЕОГЕОГРАФИЯ РАННЕГО АКЧАГИЛА ЗАПАДНОГО БОРТА ЮЖНОГО КАСПИЯ И ВОСТОЧНОГО АЗЕРБАЙДЖАНА

    Authors: Сабина Гамашаева Мурадова, Матанат Гамашаева

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei47122024-18

    Year: 2024 Pages: 163-171

    Show abstract

    Abstract: Акчагильского отложения довольно широко распространены на западной стороне Южного Каспия и в восточном Азербайджане. Однако акчагильские отложения Восточного Азербайджана и западного побережья Каспийского моря резко отличаются друг от друга с палеонтологической и фациальной точки зрения. Литология и палеогеография акчагильских отложений в этих регионах изучены слабо. В статье выделены палеогеографические условия на основе составления палеогеографической карты первого Акчагильского бассейна масштаба 1:500000 и определения различных палеогеографических элементов в результате комплексных исследований Акчагильских бассейнов региона. На карте показаны линии изопахитов, а также фациальная зональность на континентальном шельфе и склоне Акчагильских котловин региона, и на ее основе подтверждено наличие на континентальном шельфе ряда впадин акчагильского возраста. Поскольку первый Акчагильский бассейн развивался в условиях декомпенсации, в глубоководных морских фациях на западном берегу Каспийского моря накапливались маломощные темно-серые глины. Глубина первого Акчагильского моря составляла около 1000-1200 м. Соленость первых бассейнов Акчагила изменилась примерно до 14-15 ‰ и привела к возникновению специфической ассоциации моллюсков. В мелководной части Акчагильского моря на основании специальных палеотемпературных исследований температура в весенний сезон определена на уровне 13-14°С. Сравниваем палеотемпературу первого Акчагильского моря с температурой современного Балтийского моря. Первые акчагильские котловины относятся к открытому гигантскому бассейну эпиконтинентальной категории. В отличие от МГ возраста они развивались в условиях влажного литогенеза и имели слабый тектонический режим.

    Keywords: палеогеография, верхнеплиоценовые бассейны, фациально-генетический анализ, литолого-палеогеографические карты, сейсмостратиграфия, континентальный шельф, палеотечения, палеореки

  19. QEYRİ-NEFT SEKTORUNUN İNKİŞAFINDA İNVESTİSİYALARIN ƏHƏMİYYƏTİ VƏ İNKİŞAF PERSPEKTİVLƏRİ

    Authors: Türkan Həsənova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei47122024-19

    Year: 2024 Pages: 172-181

    Show abstract

    Abstract: Məqalənin yazılmasında məqsəd qeyri-neft sektorunun inkişafı ilə bağlı investisiyaların zəruriliyini əsaslandırmaq və milli iqtisadiyyatın formalaşmasında ölkənin malik olduğu təbii və iqtisadi üstünlüklərin əhəmiyyətini sistemləşdirmək və ümumiləşdirməkdir. İnvestisiyaların qeyri-neft sektoruna təsiri birmənalı olaraq müsbətdir. Ümumilikdə qeyri-neft sektorunun inkişaf potensialı böyük olan sahələrə tətbiqi ən azı yerli istehsalı stimullaşdıra və yeni iş yerlərinin yaradılmasına səbəb ola bilər. Məqalədə investisiyaların qeyri-neft sektoruna təsiri investisiya funksiyası vasitəsilə hesablanmışdır.

    Keywords: investisiya, milli iqtisadiyyat, qeyri-neft sektoru, müqayisəli üstünlük, investisiya funksiyası, yaşıl enerji

  20. OPTIMIZED PROCESS OF VERIFICATION OF MEASUREMENT METHODS TO IMPROVE THE ACCURACY OF CRUDE OIL AND CRUDE OIL PRODUCT QUALITY

    Authors: Farid Kazimov, Arzu Ibrahimova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei47122024-20

    Year: 2024 Pages: 182-190

    Show abstract

    Abstract: Verification is the provision of objective evidence that a given object fully satisfies the established requirements. If we consider a measurement technique as an object, then verification is the process of confirming that the technique meets the requirements established for it, primarily the requirements for obtaining results from it of the required level of quality (in other words, providing reliable information). During the process of method verification, the user of an analytical method should apply several fundamental tenets of analytical chemistry as they relate to the development and implementation of test methods. It is important to make the distinction between the validation of a test method by a standards-developing organization and the implementation of that test method by a laboratory. Whether the test method was developed by a committee of experts or by one individual in a company laboratory, the laboratory shall implement the method in the laboratory and shall demonstrate that the method is being performed sufficiently well and that the results meet the goals for data quality. That is, they should ascertain that the measurement process provides sufficient levels of performance fit for the purpose of testing the materials at hand. It is advisable to determine and document performance characteristics of the method including repeatability precision, limit of detection, limit of quantification, and perhaps other parameters. The laboratory is advised to evaluate the method for bias and for susceptibility to introduction of bias (namely, ruggedness). Method validation is a process of demonstrating that the method meets the required performance capabilities. International standards such as ISO/IEC 17025, certifying bodies, and regulatory agencies require evidence that analytical methods can produce valid results. This applies to laboratories using published standard test methods, modified standard test methods, and in-house test methods.

    Keywords: verification of method, quality control, precision, certified reference material, calibration

  21. ELEKTRON TİCARƏT STRATEGİYALARININ FİRMA DƏYƏRİNƏ TƏSİRİ

    Authors: Arzu Hacıyeva, Sərxan Məmmədov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei47122024-21

    Year: 2024 Pages: 191-200

    Show abstract

    Abstract: E-ticarət strategiyaları müştərilərin əhatə dairəsini, əməliyyat səmərəliliyini və gəlir artımını artırmaqla firma dəyərinin artırılmasında mühüm rol oynamışdır. Bu strategiyalar firmalara qlobal müştəri bazasına rahatlıq, fərdiləşdirmə və əlçatanlıq təklif edərək, bazardakı mövcudluğunu genişləndirmək üçün rəqəmsal platformalardan istifadə etməyə imkan verir. Süni intellekt, məlumat analitikası və bulud hesablamaları kimi innovativ texnologiyalardan istifadə etməklə şirkətlər inventar idarəetməsini optimallaşdıra, müştəri təcrübəsini təkmilləşdirə və məlumatlara əsaslanan qərarlar qəbul edə bilərlər. Elektron ticarətin inteqrasiyası tədarük zənciri proseslərini sadələşdirmək və fiziki infrastruktura ehtiyacı minimuma endirməklə əməliyyat xərclərini azaldır və bununla da mənfəət marjasını yaxşılaşdırır. Bundan əlavə, onlayn və oflayn kanalları birləşdirən omnichannel yanaşmalarından istifadə edən firmalar, müştərilərin cəlb edilməsini və marka sədaqətini artırır, firma dəyərində davamlı artıma töhfə verir. Elektron ticarət strategiyaları həmçinin səhm qiymətləri və bazar kapitallaşması kimi qiymətləndirmə göstəricilərinə təsir göstərir, çünki investorlar bu təşəbbüsləri uyğunlaşma və uzunmüddətli rəqabət qabiliyyətinin göstəriciləri kimi qəbul edirlər. Bununla belə, kibertəhlükəsizlik riskləri, yüksək rəqabət və sürətlə inkişaf edən istehlakçı seçimləri kimi problemlər davamlı innovasiya və investisiya tələb edir. Nəhayət, e-ticarət strategiyalarını effektiv şəkildə həyata keçirən və uyğunlaşdıran firmalar dinamik bazar şəraitində davamlılığı təmin edərək, gəlirin diversifikasiyası, xərclərə qənaət və müştəri məmnuniyyətinin artırılması yolu ilə əhəmiyyətli dəyər yaradılmasına nail ola bilərlər.

    Keywords: Firma, firma dəyəri, elektron ticarət, əməliyyat səmərəliliyi

  22. ANALYSİS AND DEVELOPMENT PATHS OF STRATEGİC PLANNİNG İN THE CONTEXT OF ENTERPRİSE PRODUCTİON DİVERSİFİCATİON: THE CASE OF MONDELĒZ INTERNATİONAL

    Authors: Fuad Guliyev, Murad Mammadov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei47122024-22

    Year: 2024 Pages: 201-211

    Show abstract

    Abstract: Businesses need to adapt their strategy in order to stay competitive and achieve sustainable growth, given the swift changes in the global economy and the heightened competition. Especially when used in conjunction with production diversification, strategic planning is a key tool for overcoming these obstacles. By using this tactic, businesses can expand into new markets, add new products to existing lineups, and innovate to satisfy changing customer needs. One of the biggest food producers in the world, Mondelēz International, is a prime illustration of how diversification may be used to promote long-term growth and market leadership. The company has actively explored diversification in recent years by growing its product lines, entering new markets, and creating innovative solutions for sustainable goods and foods that are health-conscious. With this strategy, Mondelēz International can stay competitive in the market while addressing important issues like environmental sustainability and shifting customer preferences. However, thorough market and organizational analysis, along with a profound comprehension of external issues like governmental restrictions and worldwide economic trends, are essential for the success of such diversification activities. Modern management strategies, including as digital transformation, corporate intelligence, and sustainable production processes, are key to Mondelēz International's strategy. In order to maximize strategic planning, the analysis of Mondelēz's diversification strategy also emphasizes the significance of strengthening supply chains, promoting innovation and research, and implementing more adaptable resource management techniques. Furthermore, mergers and strategic alliances are essential for improving the competitiveness of the business on the international scene. Thus, strategic planning in the area of diversification guarantees that the company is resilient in the face of globalization, changing consumer preferences, and the growing demand for sustainability, in addition to facilitating economic growth.

    Keywords: Strategic planning, Production diversification, Mondelēz International, Sustainable development, Competitiveness, Business analytics

  23. AZ SERİYALI KOMPOZİSİYALARIN DAYANIQLI SU-NEFT EMULSİYALARIN DEEMULSASİYA PROSESİNƏ TƏSİRİNİN TƏDQİQİ

    Authors: Hüseyn Qurbanov, Aysel Qasımzadə, Zeynəb Abdullayeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei47122024-23

    Year: 2024 Pages: 212-223

    Show abstract

    Abstract: Anomal xassəli xam neft nümunələri kimi Abşeronneft, Sanqaçal və Daşgil neftindən istifadə edilmişdir. Abşeronneft, Sanqaçal və Daşgil neft nümunələrinin sulaşma dərəcələri uyğun olaraq 35%, 30%, 32% olmuşdur. Kompozisiya kimi laboratoriya şəraitində yeni hazırlanmış və şərti adları AZ-1, AZ-2, AZ-3, AZ-4 olan Az seriyalı kompozisiyalardan istifadə edilmişdir. Çoxsaylı laboratoriya sınaqları zamanı Az seriyalı kompozisiyaların optimal qatılıqları təyin edilmişdir. Deemulsasiya prosesi iki saat müddətində 20-50 0C temperaturlarda aparılmışdır. Təcrübələrin nəticələrinə əsaslanmaqla və məlum emperik düsturlardan istifadə etməklə kompozisiyaların hər bir qatılıqları və hər bir temperatur üçün qalıq suyun, ballast suyun miqdarı və eyni zamanda effektivlik dərəcələri hesablanmışdır. Təyin edilmişdir ki, 50 0C temperaturda 120 dəqiqə müddətində ən yüksək effektivlik göstərən AZ-4 kompozisiyasının reagentinin optimal qatılığının deemulsasiya effektliyi Abşeronneft nümunəsi üçün 99.8%, Sanqaçal neft nümunəsi üçün 99.9% və Daşgil neft nümunəsi üçün isə 99.8%, həmçinin Abşeronneft nümundə ballast suyun faiz miqdarı uyğun olaraq 0.1%, Sanqaçal neft nümunəsində 0.04%, Daşgil neft nümunəsində isə 0.09% təşkil edir. Həmçinin tədqiqat işinin yerinə yetirilməsi zamanı AZ seriyalı kompozisiyaların müxtəlif qatılıqlarının 50 0C temperaturda Abşeronneft, Sanqaçal və Daşgil neft nümunələrində xlorid duzların və mexaniki qarışıqların miqdarına təsiri də tədqiq edilmişdir və məlum olmuşdur ki, AZ-1, AZ-2, AZ-3, AZ-4 kompozisiyalarının Abşeronneft nümunəsində miqdarının 100-500q/t intervalında artması nəticəsində xlorid duzlarının və mexaniki qarışıqlarının miqdarı uyğun olaraq 421.8-175.9mq/l, 408.2-120.8 mq/l, 411.3-134.2 mq/l, 386.9-54.8 mq/l və 1.7523-0.2778%, 1.6304-0.0907%, 1.5917-0.0985%, 1.2963-0.0138% arasında azalır.

    Keywords: kompozisiyalar, su-neft emulsiyası, aqreqativ və kinetik davamlı, anomal xassəli neft, deemulsasiya, təsir effekti

  24. NEFT YATAQLARININ İŞLƏNİLMƏSİNDƏ RƏQƏMSAL TEXNOLOGİYALARIN ROLU

    Authors: Aysel Sadıqova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei47122024-24

    Year: 2024 Pages: 224-232

    Show abstract

    Abstract: Neft yataqlarının təhlükəsizliyinin yaxşılaşdırılması, əməliyyatların optimallaşdırılması, problemlərin qarşısının alınması, neft-qaz sənayesində nasazlıqların aradan qaldırılması və istismar xərclərinin azaldılması üçün sensorlar vasitəsilə toplanmış məlumatların emalı ilə yeni imkanlar yaradılır.Neft və qaz sənayesinin potensialı böyükdür, lakin müəssisələrin gəlirliliyini artırmaq vəzifəsi daim mürəkkəbləşir. Yetkin quyularda hasilatın həcmi azalır və perspektivli yataqlara çıxış çətinləşir. Onların inkişafı güclü texnoloji alətlər tələb edir. Yeniliklərin köməyi ilə yüksək məhsuldar, enerjiyə qənaət edən, resurslara qənaət edən və geoekoloji istehsala nail olmaq mümkündür. Azərbaycan iqtisadiyyatında neft və qaz sənayesi əhəmiyyətlidir, yüksək əlavə dəyərə malikdir, buna görə də onun sonrakı effektiv inkişafı üçün innovativ inkişafların tətbiqinə ehtiyac var. Artım yalnız çətin bərpa olunan ehtiyatların işlənilməsi, geoloji kəşfiyyatın müasir üsullarının istifadəsi və gücləndirilmiş neftvermə şəraitində mümkün olacaq. "Ağıllı quyu - ağıllı yataq" modeli layların eyni vaxtda işlənilməsi probleminin həllini yataqların işlənməsinin idarə edilməsinə prinsipial olaraq yeni yanaşma ilə birləşdirir. Ağıllı quyunun tamamlama sisteminə quyuya müdaxiləyə ehtiyac olmadan real vaxt rejimində səthə məlumat ötürmək funksiyası ilə quyu monitorinqi imkanları daxil edilməlidir, ağıllı quyuda bir növ axına nəzarət sistemi quraşdırılmalıdır ki, bu da səthdən idarə oluna bilməlidir. Nəhayət, əldə edilən məlumatlardan istifadə edərək axını analitik şəkildə idarə etmək mümkün olmalıdır. Sistemə daxil edilmiş analitik alqoritm istehsal parametrlərinin müəyyən həddə yaxınlaşmasına və ya bu həddi keçməyə cavab olaraq klapan sistemini bu və ya digər istiqamətdə aktivləşdirməlidir. Tədqiqatın əsas məqsədi neft və qaz sənayesində rəqəmsallaşma imkanlarını, eləcə də sənayenin rəqəmsal strategiyasının vəziyyətini daha ümumi şəkildə araşdıraraq neft-qaz şirkətlərinə istehsal xərclərini azaltmağa və texnoloji liderliyi gücləndirməyə imkan verməkdir.

    Keywords: Neft və qaz sənayesi; rəqəmsal transformasiya; ağıllı texnologiya, ağıllı quyu, rəqəmsal həllər

  25. İSTEHSALATDA GENDER PROBLEMİNİN ELMİ-NƏZƏRİ ASPEKTLƏRİNİN STRUKTUR TƏDQİQİ

    Authors: Kamran İsayev, Rauf Məcidov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei47122024-25

    Year: 2024 Pages: 233-240

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə istehsalatın idarə edilməsində cari gender problemləri və onların həlli istiqamətləri araşdırılır. İstehal fəaliyyət sahələrində qadın və kişilər arasında mövcud olan bərabərsizliklər, əməkhaqqı fərqləri və karyera inkişafı ilə bağlı çətinliklər təhlil edilmişdir. Məqalənin məqsədi istehsalatda gender problemlərinin negativ təsirlərini aşkar etmək və onların idarəetmədə effektiv həlli üçün təkliflər verməkdir. Araşdırmada gender bərabərsizliyinin səbəbləri, təşkilat daxilində mövcud olan stereotiplər və idarəetmə siyasəti analiz edilmişdir. Həmçinin, beynəlxalq təcrübələr nəzərdən keçirilmiş və Azərbaycan kontekstində istifadə oluna biləcək təkliflər irəli sürülmüşdür. Nəticələr göstərir ki, istehsalatın idarə edilməsində gender problemlərinin həlli təşkilatların səmərəliliyini artırmağa və daha geniş iş mühitlərinin yaradılmasına istiqamət verə bilər.

    Keywords: gender, gender bərabərliyi, iş yerində gender balansı, gender siyasəti, gender stereotipi

  26. INNOVATION-BASED STRATEGIC VISION DEVELOPMENT: THE EXAMPLE OF THE TURKEY

    Authors: Sertaj Erjan, Tamerlan Akbarov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei47122024-26

    Year: 2024 Pages: 241-251

    Show abstract

    Abstract: In particular, the article centers on strategic vision as an output of innovation in organizations with a special focus on developing Turkey. Innovation is the key that provides competitive advantage and allows businesses and governments alike to adapt to fast-changing globalised markets. This study explores an approach in which Turkey has incorporated the innovative and entrepreneurship based strategies into the economic development plans, policies and business models. The paper analyses the sectoral progress that the country has made, in technology, manufacturing and the areas of digital transformation, demonstrates how this process of innovation can lead to sustainable growth while enhancing the country's competitiveness. These results show that the organizations, the state and the academic sectors must collaborate in order to create innovative ecosystem, which would contribute to the long-term strategic success. The piece gives companies the tools to create strategies that look forward by making innovation one of the main elements as companies ensure resilience and flexibility in a globalised economy.

    Keywords: Innovation, strategic vision, Turkey, development, organization

  27. BENZİNLƏRIN DETONASİYAYA DAVAMLILIĞININ TƏYİN EDİLMƏSİ ÜSULLARININ MÜQAYİSƏLİ ANALİZİ

    Authors: Behbud Ələsgərli, Maya Kərimova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei47122024-27

    Year: 2024 Pages: 252-262

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə xaricdə tətbiq edilən əsas alternativ üsulların təsviri təqdim olunur, benzinin oktan ədədinin antidetonasiya əlavələrinin fiziki parametrləri ilə əlaqəsi təhlil edilir, və həmçinin hava axınında soyuq alov oksidləşmə reaksiyasının parametrlərinin ölçülməsinə əsaslanan oktan ədədinin təyin edilməsi üsulu təklif edilmiş və təsvir edilmişdir. Yanacaq-hava qarışığının soyuq alov oksidləşməsi reaksiyasının yaradılması və reaksiya parametrlərinin ölçülməsi qurğusunun funksional diaqramı, benzin və onun komponentlərinin oktan ədədinin ölçülməsi üçün bu yeni metodu istifadə edən qurğunun tətbiqinin nəticələri təqdim olunur.

    Keywords: Oktan ədədi, antidetonasiya əlavələri, funksional diaqram, alternativ metodlar, soyuq alov oksidləşməsi, yanacaq-hava qarışığı

  28. РОБОТОТЕХНИКА И АВТОМАТИЗАЦИЯ В ТЕКСТИЛЬНОЙ ПРОМЫШЛЕННОСТИ

    Authors: Эсмира Мустафаева, Айдын Эфендиев

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei47122024-28

    Year: 2024 Pages: 263-272

    Show abstract

    Abstract: Промышленные роботы играют решающую роль в эпоху Индустрии 4.0, характеризующуюся развитием цифровизации и автоматизации. Эта тенденция развития также сильно ощущается в текстильной и швейной промышленности и не может быть проигнорирована при разработке производственных объектов для оптимизации производственных процессов. Их цель — эффективно и автономно обслуживать производственные машины, не производить сам продукт, а поддерживать производственную машину. Настоящая обзорная статья предоставляет определение понятий промышленных роботов, автоматических машин и роботов с особым акцентом на тех, которые применяются в текстильной промышленности, а также подводит итог социальному воздействию роботизации на эту отрасль. С этой целью была собрана соответствующая литература из различных источников, включая, помимо прочего, поисковые запросы по ключевым словам «промышлен-ные роботы», «роботы в текстильной и швейной промышленности» и т. д., а также из других общедоступных технических книг на венгерском языке.

    Keywords: кобот, автоматическая машина, текстильная и швейная промышленность, промышленный робот

  29. DRILLING MUD DISPLACEMENT FROM THE WELL DURING CEMENTING

    Authors: Sudaba Novruzova, Rufat Mangushev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei47122024-29

    Year: 2024 Pages: 273-280

    Show abstract

    Abstract: Currently, almost all researchers believe that turbulent flow is the most preferred displacement mode. However, in regard to cementing, where practical limitations prevent obtaining turbulent flow, opinions begin to differ. In general, either "protracted" flow or "rapid" flow is recommended for all annular cementing of the wells. A new and very affordable composition of the buffer liquids has been proposed in this paper to reduce price and unevenness in the cement slurry distribution. Studies have shown that adding specialized structure-forming additives to the developed cement slurries helps to form sediment-resistant cement systems. This improves the strength characteristics of the cement stone and increases the overall quality of lining of inclined wells. Analysis of the rheological properties of the new cement slurries demonstrates that these systems have a high yield point at elevated temperatures and pressures. The developed aqueous spacer fluids help to more effectively clean both casing strings and rocks from drilling mud residues and clay cake, which in turn improves the quality of cementing oil and gas wells. It was also revealed how the composition and properties of the components affect the washing ability of the spacer fluids and the strength characteristics of the cement stone.

    Keywords: buffer fluid, drilling fluid, cement mortar, turbulent flow, mode of motion, mud cake, centralizer, casing string

  30. ÖLKƏNIN BANK SISTEMINDƏ RƏQƏMSALLAŞMANIN DÜNYA TƏCRÜBƏSININ TƏTBIQI IMKANLARI

    Authors: Mübariz Bağırov, Cabbar Cəlilov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei47122024-30

    Year: 2024 Pages: 281-292

    Show abstract

    Abstract: Almaniyada rəqəmsal bank xidmətlərinin təkamülü 2000-ci illərin əvvəllərində onlayn bankçılığın tətbiqi ilə başladı. Son on ildə banklar texnoloji irəliləyişlər, müştərilərin gözləntiləri və fintech firmalarının artan rəqabəti hesabına rəqəmsallaşma səylərini sürətləndiriblər. Almaniyada kommersiya banklarının rəqəmsallaşmasına bir neçə amil səbəb olub. Birincisi, təhlükəsiz rəqəmsal platformaların inkişafı və təkmilləşdirilmiş kibertəhlükəsizlik də daxil olmaqla, texnoloji yenilikdir. Banklar müştəriləri üçün qüsursuz, təhlükəsiz və rahat xidmətlər təqdim etmək üçün rəqəmsal infrastruktura böyük sərmayə qoyublar. İkinci amil istehlakçı davranışıdır. Müasir bank müştəriləri rəqəmsal kanallar vasitəsilə bank xidmətlərinə 24/7 çıxış gözləyirlər. Alman Bankirlər Assosiasiyasının (Deutsche Bankers Verband, 2021) araşdırması göstərdi ki, gənc müştərilər rəqəmsal bankçılıq xidmətlərindən istifadəyə xüsusilə meyllidirlər, 18-34 yaşlı şəxslərin 80%-i ənənəvi filialdaxili xidmətlərdən daha çox onlayn bankçılığı üstün tuturlar. Çin kommersiya banklarında rəqəmsallaşmanın əsas amillərindən biri fintech (maliyyə texnologiyası) inteqrasiyasıdır. Alipay və WeChat Pay kimi onlayn ödəniş sistemlərinin yüksəlişi bank xidmətlərinin çatdırılmasında inqilab etdi. Zhang və başqalarına görə (2016), fintech innovasiyası milyonlarla Çin istehlakçısının gündəlik maliyyə fəaliyyətlərinin ayrılmaz hissəsinə çevrilmiş mobil bankçılıq proqramlarının sürətlə mənimsənilməsinə səbəb olmuşdur (Zhang J., Liu L., Wang Y., 2016: s. 101). Bu, ənənəvi bankları rəqabət qabiliyyətli qalmaq üçün bu texnologiyalara uyğunlaşmağa və qəbul etməyə məcbur etdi. Yaponiyada kommersiya banklarının rəqəmsallaşdırılması son on il ərzində ölkənin maliyyə sektorunun diqqət mərkəzinə çevrilib. Yaponiyanın dünyanın ən texnoloji cəhətdən inkişaf etmiş ölkələrindən biri olması ilə rəqəmsal bankçılığa keçid həm təbii təkamül, həm də müxtəlif iqtisadi və demoqrafik çağırışlara strateji cavab olmuşdur.

    Keywords: rəqəmsallaşma, bankçılıq, dünya təcrübəsi, tətbiq, mobil bankçılıq

  31. YÜKSƏK KEYFİYYƏTLİ ÇUQUNLARDAN HAZIRLANMIŞ DƏYİRMAN KÜRƏLƏRİNİN MÜXTƏLİF ZONALARINDA MİKROSTRUKTURUN TƏDQİQİ

    Authors: Rəfiqə Şahmarova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei47122024-31

    Year: 2024 Pages: 293-301

    Show abstract

    Abstract: Məqalə yüksəkkefiyyətli çuqundan hazırlanmış dəyirman kürələrinin sənaye sahəsindəki əhəmiyyətini və onların istehsal proseslərini ətraflı şəkildə araşdırmağa yönəlmişdir. Çuqun, öz mexaniki xüsusiyyətləri və iqtisadi cəhətdən əlçatan olması ilə uzun illər ərzində sənayenin müxtəlif sahələrində geniş istifadə olunmuşdur. Xüsusilə, dəyirman kürələri kimi məhsulların istehsalında çuqun istifadəsi, onun sıxlıq, sərtlik və aşınmaya qarşı yüksək müqaviməti ilə izah olunur. Üyüdücü və doğrayıcı qurğu hisələrinin dağ filiz sənayesində hazırlanmasında səthi ağarmış çuqunlardan geniş istifadə edilir. Digər tətbiq sahələrindədə yayma valları, qumüfürücü qurğular, odadözümlü material sexlərində və s. detallar üçün, yüksək mexaniki və istismar xassəli kürələrin hazırlanmasında yüksək keyfiyyətli səthi ağarmış çuqunlardan iastifadə edilir. İlk olaraq, çuqunun kimyəvi və fiziki xüsusiyyətləri nəzərdən keçirilmişdir. Karbon tərkibi və digər alaşımların təsiri çuqunun sərtliyinə, dayanıqlığına və istifadəyə uyğunluğuna birbaşa təsir göstərir. Bu xüsusiyyətlər dəyirman kürələrinin yüksək təzyiq və sürtünmə şəraitində effektiv fəaliyyətini təmin edir. Həmçinin, çuqun ərintisinin xrom, molibden və digər qatqılarla zənginləşdirilməsi kürələrin aşınmaya və korroziyaya qarşı müqavimətini artırır.Ərimiş çuqunun qəliblərdə tökülməsi ilə başlayan proses, kürələrin mikrostrukturunun tədqiqi və optimallaşdırılması ilə yekunlaşır. Bu mərhələlərdə istifadə olunan texnologiyalar kürələrin keyfiyyətini və xidmət müddətini müəyyən edən əsas faktorlardır.

    Keywords: kürələr, tökük, doğrayıcı, struktur, evtektika, səthi ağarmış çuqun

  32. ELEKTRON KOMMERSİYA TƏCHİZAT ZƏNCİRİNDƏ QARŞILAŞILAN ƏSAS TEXNOLOJİ PROBLEMLƏR

    Authors: Günel Abdiyeva, Camal Talıblı

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei47122024-32

    Year: 2024 Pages: 302-309

    Show abstract

    Abstract: Elektron kommersiyanın təchizat zənciri son illərdə sürətlə inkişaf etmiş olsa da, bu sahədə bəzi texnoloji problemlər davamlı olaraq ortaya çıxır. Avadanlıq zəncirinin müxtəlif mərhələlərində istifadə olunan müxtəlif sistemlərin uyğunsuzluğu informasiyanın inteqrasiyasını çətinləşdirir. Blokçeyn texnologiyası şəffaflıq və etibarlılıq təmin etsə də, onun genişmiqyaslı tətbiqi texnoloji mürəkkəblik və yüksək ilkin xərclər tələb edir. Elektron kommersiyanın genişlənməsi zamanı bulud əsaslı sistemlərin düzgün miqyaslandırılmaması yavaşlama və ya xidmət dayanmasına səbəb ola bilər. Bulud texnologiyalarına keçidin maliyyə və texnoloji adaptasiya mərhələləri müəyyən problemlər yaradır. Bu problemləri həll etmək üçün texnologiya inteqrasiyasını optimallaşdırmaq, daha güclü ucuz sistemlər yaratmaq və innovativ logistikaya investisiya qoymaq lazımdır. Gələcəkdə texnologiyadan daha səmərəli istifadə etməklə bu çətinlikləri aradan qaldırmaq mümkündür.

    Keywords: elektron kommersiya, inteqrasiya, logistika, texnologiya

  33. THE DISTRIBUTION PECULIARITIES OF THE HIGHLY HAZARDOUS (PB, ZN) AND MODERATELY HAZARDOUS (CR, CO, NI, CU) CHEMICAL ELEMENTS IN THE HUMUS HORIZON OF THE MOUNTAIN-MEADOW SOD SOIL OF THE SUBALPINE LANDSCAPE OF THE NORTH-EAST SLOPE OF SOUTH-EASTERN PART OF THE GREATER CAUCASUS (AZERBAIJAN)

    Authors: Ilgar Guliyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei47122024-33

    Year: 2024 Pages: 310-318

    Show abstract

    Abstract: The study of contents in the mountain-meadow sod soil of the landscape revealed of the north-east slope of south-eastern part of the Greater Caucasus the nickel, lead concentrations and the cobalt migration in upper horizon. appear inert. According to the studied elements the soil of landscape is slightly contaminated. The copper and the cobalt are characterized by optimum contents. The zinc appears by abundant content, but lacking toxicity, the lead is conditionally contaminated. The comparative analysis of the geochemical parameters of elements distribution in the continental soils and in humus horizon of the mountain-meadow sod soil of subalpine landscape revealed visible differences in the landscape soil due to the peculiarities of element composition of soil-forming materials and of soil formation The received data on the geochemical peculiarities of the elements in the mountain-meadow sod soil allow estimating the pollution degree, the optimum, abundant and deficient content of elements in the soil of subalpine landscape. The clark contents in the continental soils have been accepted as Cr, Co, Ni, Cu, Zn, Pb geochemical background to assess the soil pollution extent of landscape It has been concluded that, Ni, Pb noticeable enrichment, Cr, Zn, Cu clark contents and Co depletion are the regional geochemical peculiarities of humus horizon of the mountain-meadow sod soil of subalpine landscape, as opposed to the clark elements content in the continental soils. The weak acid and neutral conditions of humus horizon contributes to the development of equivalent directivity of the processes of accumulation (Ni, Pb) and migration (Co) of the elements. The heterogeneous, high humus content does not significantly influence on the elements distribution in humus horizon.

    Keywords: soil, chemical elements, pollution, ecological-geochemical investigations, distribution highly hazardous and moderately hazardous chemical elements

  34. К ВОПРОСУ ПРОВЕДЕНИЯ ГРП И ВЫБОР СКВАЖИН-КАНДИДАТОВ ДЛЯ ЕГО ЭФФЕКТИВНОГО ОСУЩЕСТВЛЕНИЯ

    Authors: Абидин Мустафаев, Джавидан Амирасланов

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei47122024-34

    Year: 2024 Pages: 319-329

    Show abstract

    Abstract: Статья посвящена изучению гидравлического разрыва пласта (ГРП) как ключевого метода повышения эффективности добычи нефти, особенно на месторождениях, находящихся на поздней стадии разработки. Осуществление гидравлического разрыва пласта в море связано с определенными инвестиционными рисками. При проектировании ГРП следует тщательно отбирать скважины –кандидаты для выполнения в программе мероприятия. В статье рассматривается возможность использования минимального рентабельного дебита, как критерий включения в программу ГРП. Нефтепромысловая практика показывает, что для служения затрат более эффективно осуществлять ГРП в нескольких скважинах в пределах одного нефтегазового управления за один выезд флота с ГРП с бригадой. Рациональное использование техники частично снижает себестоимость мероприятия. В работе рассматриваются геологические, технологические и экономические аспекты, влияющие на эффективность ГРП. Применяются методики потенциальных функций и ранговой классификации для отбора скважин, демонстрирующие высокую точность прогнозирования результативности обработки. Ключевые результаты включают повышение эффективности отбора углеводородов за счет применения модифицированных подходов к проектированию ГРП, оптимизации параметров трещин, а также снижения скин-фактора. Методика позволяет учитывать как количественные, так и качественные параметры, влияющие на результативность ГРП, что повышает точность прогнозов и экономическую целесообразность мероприятий. Основные выводы подчеркивают значимость интеграции технологических инноваций с экономическими критериями при планировании и реализации ГРП. Представленные методы демонстрируют потенциал повышения нефтеотдачи и производительности скважин, что способствует более полному использованию оставшихся запасов углеводородов и вовлечению в разработку ранее неактивных зон.

    Keywords: гидравлический разрыв пласта (ГРП), эффективность добычи нефти, скважины-кандидаты, оптимизация параметров, экономическая целесообразность

  35. THE DEVELOPMENT OF E-COMMERCE: FACTORS AND METHODS

    Authors: Sevinj Tagizade, Ilkin Mammadov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei47122024-35

    Year: 2024 Pages: 330-338

    Show abstract

    Abstract: The aim of this research is to analyze the global development of e-commerce, identify key factors driving its growth, and examine the methods employed by companies to adapt to rapidly changing market conditions. The study utilizes both quantitative and qualitative methods, including the analysis of statistical data, investigation of trends and factors influencing the growth of online retail, as well as case studies of successful examples from different countries. The research reveals that over the past few decades, e-commerce has experienced significant growth, driven by factors such as technological innovations, widespread adoption of mobile devices, improvements in logistics solutions, and changes in consumer behavior. Special attention is given to shifts in consumer behavior, the transition to online shopping, and the growing influence of social media and e-commerce platforms. Key factors influencing the development of e-commerce include advancements in online payment infrastructure, increased consumer trust in digital platforms, and wider internet access. The study also addresses challenges faced by companies, such as logistics, data security, and competition.

    Keywords: E-commerce, global development, consumer behavior, technological innovations, online payment infrastructure, market trends

  36. ARDUİNO UNO PLATFORMASINDA QURAŞDIRILMIŞ ARÇ ÜÇÜN BİOTEXNİKİ SİSTEMLƏRİN MİKROPROSESSOR MÜHİTLƏRİNDƏ BİOTİBBİ SİQNALLARIN XÜSUSİYYƏTLƏRİ

    Authors: Fəxrəddin Ağayev, İsrafil Vəliyev, Məlahət Nağıyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei47122024-36

    Year: 2024 Pages: 339-348

    Show abstract

    Abstract: Son vaxtlara qədər biotibbi siqnalların işlənməsi əsasən aşağıdakı problemlərin həllinə yönəldilmişdir: səs-küyün və ya şəbəkə nişanının süzülməsi; siqnalın tezlik xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirmək üçün spektral analiz; tədqiq olunan proseslərin xüsusiyyətlərini və təmsil etmək üçün modelləşdirmə. Biyomedikal siqnalın təhlili üçün bir alqoritm hazırlamaq çətin bir işdir. Biotibbi sistemlərdə bütün parametrləşdirilməsini imkanların və sərbəstlik dərəcələrinin nəzərə alınması əksər tətbiqlər üçün ən çətin problemdir. Mikroelektronikanın inkişafı ilə bir korpusda bir çox fərqli funksiyanın həyata keçirildiyi mikrosxemlər istehsal edildi (sahə, müxtəlif növ müdaxilənin yatırılması, miqyaslandırma, iş keyfiyyətinə nəzarət, analoq siqnalların rəqəmsal koda çevrilməsi və s.). Bu cür çoxfunksiyalı çiplərə misal olaraq AFE tipli analoq interfeysləri göstərmək olar. İnsan orqanizmi bir sistem kimi çoxsaylı fizioloji proseslərdən məsul olan bir neçə alt sistemdən ibarətdir. Məsələn, ürək-damar sistemi, qida maddələrinin çatdırılmasını təmin etmək üçün bədənin içindən qanın ritmik pompalanması və qanın özünü oksigenlə təmin etmək üçün tənəffüs sistemi vasitəsilə qanın vurulması kimi vacib bir vəzifəni yerinə yetirir [1]. Real həyatda ürək-damar sistemi vacib bir vəzifəni yerinə yetirir siqnallarda səs-küy komponentləri də daxil olmaqla bir çox tezlik komponenti var. Qeyd etmək lazımdır ki, xüsusi tədbirlər görülməzsə, ADC girişə təqdim edildikdə bütün bu Komponentlər nümunə götürüləcək və çevrilmələrdə xətaya yol verəcək. Üstəlik, səs-küyün müxtəlif komponentləri tədqiq olunan siqnalın tezlik diapazonuna düşən aşağı tezlikli komponentləri ehtiva edir. Yüksək tezlikli "səs-küyün" aşağı tezlikli komponentlərinin təsirini azaltmaq üçün, bir qayda olaraq, aşağı tezlikli filtrlər (FNF) zəifləyən müdaxilə siqnallarını ADC-dən əvvəl qoyurlar.

    Keywords: Analoq-rəqəmsal çevirmə, biotexniki sistem, Arduino Uno texnologiya, analoq rəqəmsal filtrasiya , informasiya sistemi

  37. GÖZ DAMAR ANOMALİYALARININ TƏSNİFATI VƏ XÜSUSİYYƏTLƏRİ

    Authors: Səbuhi Talıbzadə, Sevinc Abdullayeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei47122024-37

    Year: 2024 Pages: 349-357

    Show abstract

    Abstract: Bu məqalədə göz damar anomaliyalarının diaqnostikası və müalicəsində müasir texnologiyaların rolu araşdırılır. Göz damar anomaliyaları, xüsusilə retinal və xoroidal damar şişləri və malformasiyaları nadir hallarda rast gəlinir, lakin vizual sağlamlıq və sistemik xəstəliklər baxımından əhəmiyyət kəsb edir. Bu patologiyaların erkən mərhələdə aşkarlanması və müalicəsi görmə itkisinin, retina qopmalarının və qlaukoma kimi ağırlaşmaların qarşısını almaq üçün çox vacibdir. Ultrasəs dopleroqrafiya, optik koherens tomoqrafiya (OCT) və fluoressein angiografiyası bu anomaliyaların aşkarlanmasında mühüm rol oynayır. Dopleroqrafiya qan axınının hərəkətini və damar strukturunu qeyri-invaziv şəkildə qiymətləndirir; OCT gözün qatlarının yüksək dəqiqliklə görüntülənməsini təmin edir; fluoressein angiografiya isə kapilyar şəbəkələri izləmək və eksudativ dəyişiklikləri müəyyən etmək üçün əvəzolunmaz üsuldur. Müalicə yanaşmaları şişin ölçüsü, yerləşməsi və mərhələsinə görə dəyişir. Fotodinamik terapiya (PDT) Verteporfin istifadə edərək, şiş hüceyrələrini hədəfləyir və ətraf toxumalara zərər vermədən onları məhv edir. Kiçik şişlər lazer fotokoagulyasiya ilə müalicə olunur, daha böyük şişlər isə krioterapiya və ya radioterapiya tələb edir. İrəliləmiş hallarda vitreoretinal cərrahiyyə tətbiq edilir. Anti-VEGF terapiyası isə bəzi hallarda eksudativ fəsadların və neovaskulyar dəyişikliklərin idarə edilməsində faydalıdır.

    Keywords: göz damar anomaliyaları, diaqnostik texnologiyalar, ultrasəs dopleroqrafiya, optik koherens tomoqrafiya (OCT)

  38. RƏQƏMSAL PROTOTİPTEXNOLOGİYASININ NEFT VƏ QAZ SEKTORUNDA ÖLÇMƏ SİSTEMLƏRİNƏ İNTEGRASİYASI

    Authors: Cəmil Dəmirov, Maya Kərimova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei47122024-38

    Year: 2024 Pages: 358-367

    Show abstract

    Abstract: Rəqəmsal prototip texnologiyası (DT) son illərdə neft və qaz sənayesində mühüm inqilabi yenilik kimi qəbul olunmuşdur. Bu texnologiya fiziki aktivlərin rəqəmsal modellərini yaratmaqla onların vəziyyətini real vaxtda izləmək, təhlil etmək və proqnozlaşdırmaq imkanını təmin edir. DT texnologiyası əməliyyat proseslərinin səmərəliliyini artırmaq, təhlükəsizlik səviyyəsini yüksəltmək və xərcləri optimallaşdırmaq üçün geniş istifadə olunur. Xüsusilə mürəkkəb infrastruktur sistemlərinin, məsələn, dəniz platformaları və boru kəmərlərinin daha səmərəli idarə olunmasında rəqəmsal prototiplər əvəzolunmaz alətə çevrilmişdir. DT texnologiyası sensorlardan toplanan məlumatların analizi əsasında əməliyyatların optimallaşdırılmasına, potensial nasazlıqların erkən mərhələdə aşkar edilməsinə və texniki xidmətlərin vaxtında həyata keçirilməsinə kömək edir. Bu, əməliyyatların fasiləsiz və təhlükəsiz şəkildə idarə olunmasını təmin edir. Məsələn, neft kəmərlərində təzyiq və axın kimi əsas parametrlər izlənilir, nəticədə kəmərdəki sızıntı və digər təhlükələr erkən aşkarlanaraq qarşısı alınır. Bununla yanaşı, DT texnologiyası texniki xidmətlərin optimallaşdırılması, qəza risklərinin azaldılması və aktivlərin ömrünün uzadılmasına şərait yaradır. Bu texnologiya həmçinin neft və qaz sektorunda ətraf mühitin qorunmasına və ekoloji davamlılığa mühüm töhfə verir. DT texnologiyası sayəsində avadanlıqların enerji istehlakı optimallaşdırılır və karbon emissiyalarının azalmasına nail olunur. Uzaq yerlərdə yerləşən obyektlərin monitorinqini asanlaşdıran rəqəmsal prototiplər real vaxt rejimində məlumat axını təmin edir, bu da texniki xidmətlərin daha çevik planlaşdırılmasına imkan yaradır. Gələcəkdə DT texnologiyasının süni intellekt və maşın öyrənməsi alqoritmləri ilə birləşdirilməsi neft və qaz sektorunda əməliyyatların daha da avtomatlaşdırılmasını və səmərəliliyini artıracaq. DT texnologiyasının geniş tətbiqi və inkişafı sektorda rəqabət qabiliyyətini artıraraq əməliyyat risklərinin idarə edilməsini təkmilləşdirəcək və proseslərin optimallaşdırılmasına töhfə verəcəkdir.

    Keywords: rəqəmsal prototip texnologiyası, ölçmə sistemləri inteqrasiyası, texniki xidmətin optimallaşdırılması,uzaqdan monitorinq sistemləri

  39. HACCP-A ƏSASLANAN DAXİLİ NƏZARƏT SİSTEMİNİN ŞƏKƏRLİ QƏNNADI MƏHSULLARINDA ROLU VƏ İDARƏETMƏSİ

    Authors: Şəhla Yusifzadə, Sevinc Mislimzadə

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei47122024-39

    Year: 2024 Pages: 368-376

    Show abstract

    Abstract: HACCP sisteminin şəkərli qənnadı məhsullarında tətbiqi qida təhlükəsizliyinin və keyfiyyətin təmin edilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu sistem vasitəsilə istehsal prosesində təhlükələrin aşkar edilməsi, nəzarət altına alınması və bu təhlükələrin qarşısının alınması ilə əlaqədar tədbirlər həyata keçirilir. Şəkərli qənnadı məhsullarında HACCP sisteminin tətbiqi qida istehsalçılarına təhlükəsiz məhsul istehsal etməyə, istehlakçı məmnuniyyətini artırmağa və bazar rəqabətində üstünlük qazanmağa imkan yaradır. Gələcəkdə bu sahədə araşdırmaların genişləndirilməsi və HACCP sisteminin effektivliyinin artırılması üçün yeni strategiyaların və innovativ metodların tətbiqi zəruridir. Qida sənayesində məhsulların təhlükəsizliyi və keyfiyyəti istehlakçıların sağlamlığını qorumaq üçün əsas amillərdən biridir. Bu məqsədlə qida istehsalçıları və tədarükçüləri müxtəlif təhlükəsizlik sistemləri tətbiq edirlər ki, bunlardan ən geniş yayılanı HACCP (Hazard Analysis Critical Control Points – yəni Təhlükələrin analizi və kritik nəzarət nöqtələri) sistemidir. HACCP sistemi, qida istehsalı zamanı potensial təhlükələrin müəyyən edilməsi, qiymətləndirilməsi və nəzarət nöqtələrinin qurulması vasitəsilə məhsulun təhlükəsizlik səviyyəsinin artırılmasına xidmət edir. Bu sistemin tətbiqi həm qida təhlükəsizliyinin təmin edilməsini, həm də istehsal prosesində səmərəliliyin yüksəldilməsini hədəfləyir.

    Keywords: HACCP sistemi, qida təhlükəsizliyi, şəkərli qənnadı məhsulları, kritiki nəzarət nöqtələri, keyfiyyəti idarəetmə sistemləri

  40. IMPROVING THE COMPANY'S DEVELOPMENT STRATEGY IN THE CONTEXT OF DIGITALIZATION

    Authors: Tural Akbarzade, Shirali Mirjafarov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei47122024-40

    Year: 2024 Pages: 377-386

    Show abstract

    Abstract: The article is devoted to the study of information management (digital) in the administrative process of modern institutions. Today, the digitalization of business processes has become a priority for each organization, since the introduction of digital technologies and the modernization of business models ensure a competitive advantage and efficiency of economic and financial activities. In the modern world, digital technologies play an important role in the development of economic processes, affecting all areas of activity, including small and medium-sized enterprises. The article is devoted to the study of the impact of digital technologies on the development of institutions in the digital economy. The assignment focuses on the main principles and methods of introducing digital innovations into business processes, and also examines the opportunities and threats that digitalization brings to businesses in this area. Based on the analysis, recommendations were developed for the effective use of digital technologies, as well as ways to solve existing problems and overcome obstacles in order to accelerate the digitalization process in SMEs. The study is based on the analysis of scientific literature and statistical data, which allow to draw valid conclusions about the current situation and prospects for the development of institutions in the digital economy. It becomes clear to any modern company that without the introduction of digital solutions, competitiveness and effective work in market relations will not be possible. Digital transformation of enterprises and organizations in modern conditions involves the development and implementation of new business models based on various digital technologies collectively grouped into a digital business platform. As the digital economy develops, the range of opportunities for modern business expands: new markets, management and evaluation methods, and production technologies appear. Due to the development of digital technologies in the organization, it is necessary to improve business processes. Therefore, it is necessary to organize the system and procedures for information management of the enterprise to control the optimal flow of financial and economic movements. Today, in the context of the rapid development of the digital economy and the emergence of new digital products, companies are forced to constantly change their business models and adapt to the new reality in order to remain competitive in the market. In this sense, the article analyzes the factors influencing the digitalization of business processes and the digital transformation itself as a factor influencing the effectiveness of developing a development strategy. The article also presents data proving the effectiveness of using digital tools in the business management process.

    Keywords: digital economy, digital marketing, company business strategy, digital strategy, information management, social media marketing

  41. ОПТИМИЗАЦИЯ ПРОЦЕССА АРИЛАЛКИЛИРОВАНИЯ ФЕНОЛА ФРАКЦИИ 130-1900C ЖИДКОГО ПРОДУКТА ПИРОЛИЗА НА НЕПРЕРЫВНО ДЕЙСТВУЮЩЕЙ УСТАНОВКЕ

    Authors: Чингиз Расулов, Алекбер Гасанов, Ульвия Гурбанлы, Гюнай Гейдарли, Айтан Манафова

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei47122024-41

    Year: 2024 Pages: 387-397

    Show abstract

    Abstract: В статье представлено исследование результатов каталитического арилалкилирования фракции жидкого продукта пиролиза фенолом в интервале температур 130-190°С, в этом процессе использован модифицированный цеолитсодержащий катализатор КН-30М. В качестве катализатора использовали КН-30 (ТУ 2177-011-07622236-2008), пропитанный 10%-ной соляной кислотой. Процесс арилалкилирования проводили на установке непрерывного действия в лабораторных условиях с использованием фракции жидкого продукта пиролиза фенола. В ходе ректификации отделяли фракцию непрореагировавшего фенола и жидкий продукт пиролиза при атмосферном давлении (до 200°С), затем разделяли продукты реакции в условиях вакуума (666,5 Па) и определяли их физико-химические показатели и химическое строение. В результате исследований выявлено влияние кинетических параметров (температуры, мольного соотношения исходных компонентов, объемной скорости) на выход продукта и селективность. Установлено, что для получения максимального выхода продукта (63,4 %) и селективности процесса (92,0 %) химическую реакцию целесообразно проводить при следующих оптимальных условиях: температура 120°С, мольное соотношение фенола и фракции. 1:3 моль/моль, объемная скорость 0,5 ч⁻¹. В результате результатов расчетов и анализа графиков был сделан вывод о необходимости выбора критерия оптимизации для определения оптимальных входных переменных.

    Keywords: фенол, жидкая фракция продукта пиролиза 130-190°С, катализатор, арилалкилирование, пара-арилалкилфенол, математическая модель, оптимизация

  42. EMALDA HƏNDƏSİ PARAMETRLƏRƏ NƏZARƏT SİSTEMLƏRİ

    Authors: Yelena Rəhimova, Fərid Əhmədov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei47122024-42

    Year: 2024 Pages: 398-405

    Show abstract

    Abstract: Təqdim edilən məqalədə istehsalatda hazırlanacaq elektron sistemin parametrlərinin düzgünlüyünün yoxlanması üçün həyata keçirilən müasir proseslər haqqında danışılmaqdadır. Bu parametrlərə nəzarət etmək üçün müasir sensorlardan əlavə olaraq süni intellektdən də istifadə edilmişdir. Bu sistemdə ilk öncə 3D profilometr obyekti analiz edir daha sonra əldə edilən məlumat prosessora ötürülür və süni intellekt vasitəsilə məlumatlar analiz edilib uyğun parametrlə müqayisə edilir. Mənim fikrimcə parametrlərin əldə edilməsi üçün ən optimal sensor 3D profilometrin bir növü olan optik profilometrdir . Bu sensorlar vasitəsilə yüksək dəqiqlikli analiz və təmassız analiz aparılmaqdadır bu da sxemlərə zərər yetirmədən analizin həyata keçirilməsinə şərait yaradır.

    Keywords: Obyektləri tanıma sistemi , 3D Profilometrlər , Optik profilometrlər

  43. SECURITY ISSUES IN MOBILE CLOUD COMPUTING TECHNOLOGY

    Authors: Leyla Kerimli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei47122024-43

    Year: 2024 Pages: 406-413

    Show abstract

    Abstract: The widespread use of smartphones and other mobile devices has brought significant changes to the storage requirements of cloud systems, necessitating a reevaluation of security protocols. Mobile Cloud Computing (MCC) is a computing paradigm that combines the capabilities of mobile devices with the flexibility and scalability of cloud computing. MCC allows mobile users to access computational power, storage, and applications over the internet, facilitating resource-intensive tasks such as data analysis, gaming, and multimedia streaming on resource-constrained mobile devices. The integration of mobile and cloud technologies has revolutionized industries such as healthcare, education, and entertainment, offering benefits like enhanced mobility, improved resource utilization, and cost efficiency. Despite its advantages, MCC faces significant security challenges that could undermine user trust and disrupt its adoption. Since mobile devices and cloud servers are connected via insecure networks, malicious actors can exploit vulnerabilities in the system. This paper aims to analyze the primary security issues in MCC technology, focusing on data protection, authentication, access control, and other critical concerns. Unlike other issues, when dealing with business objectives, protection and privacy in financial activities are of paramount importance. This article examines mobile cloud computing, its technological model, and its role in detail.

    Keywords: Mobile cloud computing, Technology, Privacy issues, Security

  44. ПОДЗЕМНЫЕ ХРАНИЛИЩА ГАЗА И ИССЛЕДОВАНИЕ ВЛИЯНИЯ ИХ НА ОКРУЖАЮЩУЮ СРЕДУ

    Authors: Рамиль Алиев, Гюлара Иманова

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei47122024-44

    Year: 2024 Pages: 414-422

    Show abstract

    Abstract: Подземные хранилища газа (ПХГ) — это ключевые элементы энергетической инфраструктуры, обеспечивающие стабильность энергоснабжения. Они используются для временного хранения газа, что позволяет управлять его распределением в периоды пикового спроса или перебоев в поставках. ПХГ поддерживают бесперебойную работу промышленности, ЖКХ и энергетики, гарантируя энергетическую безопасность. Основными типами ПХГ являются истощенные газовые и нефтяные месторождения, соляные каверны и водоносные слои. Выбор типа хранилища зависит от геологических условий, технических характеристик и экономических факторов. Преимущества ПХГ заключаются в гибкости и надежности энергетической системы. Однако их эксплуатация сопровождается экологическими рисками, такими как утечка метана, загрязнение воды и возможные техногенные землетрясения. Для минимизации воздействия необходимы инновационные технологии и системы мониторинга, а также экологическая реабилитация и международное сотрудничество. ПХГ играют важную роль в переходе к устойчивой энергетике, поддерживая интеграцию возобновляемых источников энергии и способствуя экономической и экологической устойчивости.

    Keywords: подземные хранилища газа, экологическая безопасность, утечка газа, загрязнение вод, парниковые газы, мониторинг окружающей среды, устойчивое развитие, энергоэффективность, индуцированная сейсмичность, восстановление экосистем