Volume 42, Issue 7 (2024)

AZƏRBAYCANDA YOXSULLUĞUN AZALDILMASININ İQTİSADİ İNKİŞAFA TƏSİRİ

Authors: Vəfa Mütəllimova, Arif Şirinov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-01

Year: 2024 Pages: 7-15

Show abstract

Abstract: Yoxsulluğun azaldılması təşəbbüsləri sosial sabitliyə, insan kapitalının toplanmasına və davamlı artıma kömək etməklə Azərbaycanın iqtisadi inkişafında mühüm rol oynamışdır. Ölkə məqsədyönlü proqramlar, o cümlədən sosial yardım sxemləri və təhsil, səhiyyə və infrastruktura investisiyalar vasitəsilə yoxsulluğun azaldılmasında əhəmiyyətli irəliləyişlərin şahidi olmuşdur. Yoxsulluq dərəcələri azaldıqca, ev təsərrüfatlarının mal və xidmətlərə xərcləmək üçün daha çox istifadə edilə bilən gəliri olur, beləliklə, daxili istehlakı stimullaşdırır və iqtisadi fəallığı stimullaşdırır. Bundan əlavə, təhsilə və səhiyyəyə çıxışın yaxşılaşdırılması insan kapitalını artırır, daha bacarıqlı və məhsuldar işçi qüvvəsinə gətirib çıxarır ki, bu da investisiyaların cəlb edilməsi və innovasiyaların təşviqi üçün vacibdir. Bundan əlavə, yoxsulluğun azaldılması səyləri sosial birliyə və siyasi sabitliyə töhfə verir, biznesin genişlənməsi və xarici investisiya üçün əlverişli mühit yaradır. Bu sabitlik həm də investorlar üçün risk mükafatını azaldır və Azərbaycanı kapital axını üçün daha cəlbedici istiqamətə çevirir. Bütövlükdə, Azərbaycanda yoxsulluğun azaldılması təkcə vətəndaşların rifahını yaxşılaşdırmaqla yanaşı, həm də davamlı iqtisadi artımın katalizatoru rolunu oynayıb, ölkəni öz inkişaf məqsədlərinə və istəklərinə nail olmağa sövq edib.

Keywords: Azərbaycan, sosial inkişaf, iqtisadi inkişaf, yoxsulluq
AÇIQ ÜSULLA İŞLƏNƏN FİLİZ YATAQLARINDA KASIBLAŞMANIN TƏSİRİNİN VƏ SƏBƏBLƏRİNİN ARAŞDIRILMASI

Authors: Zeynal Abasov, Azər Şükürov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-002

Year: 2024 Pages: 16-24

Show abstract

Abstract: Bu məqalədə açıq üsulla işlənən filiz yataqlarında mədənçıxarma işləri zamanı əmələ gələn kasıblaşmanın yaranma səbəbləri araşdırılmışdır. Yazıda həmçinin, kasıblaşmanın mədən işlərinə maliyyə istiqamətdən hansı dərəcədə təsirləri olduğu haqqında müzakirə aparılmışdır. Yazıda dəyirmana göndəriləcək xam filizin kasıblaşmadan sonrakı tərkib miqdarının hesablanması üçün düstur təklif edilmiş, eləcə də qızıl yataqlarında 10% kasıblaşma dərəcəsinin (0.5÷0.2) qr/ton tərkib miqdarına malik xam filiz üzərindəki təsiri göstərilmişdir. Yazıda həmçinin kasıblaşmanın mənbələri yatağın parametrləri ilə bağlı və mədən əməliyyatları ilə bağlı başlıqları altında iki sinifə ayrılaraq göstərilmiş və ayrılıqda izah edilmişdir. Mədən şirkətlərinin kasıblaşmaya nəzarət etmək və ya onu azaltmaq məqsədilə bir və ya az saylı istiqamətlərdə tədbirlərin görülməsinin tam həll yolu olmadığı aydınlaşdırılmış və daha optimal həll və nəzarət yolları haqqında müzakirə aparılmışdır. Yazının nəticə hissəsində isə kasıblaşmanın müzakirə edilmiş yaranma səbəbləri, mənbələri, mədən işlərinə təsiri, onun mədənin maliyyə sisteminə vurduğu zərərləri, irəli sürülmüş fikirlər, həll və nəzarət yolları birgə müzakirə edilmiş və bu məsələyə mədən işləri zamanı xüsusilə diqqət yetirilməsi vurğulanmışdır. Açar sözlər. Açıq mədən işləri, Davamlı mədənçilik, Mədən dizaynı, İqtisadi səmərəlilik, Resurslardan istifadə.
METHODS FOR HIGHLY EFFICIENT DEVELOPMENT OF OFFSHORE RIVERINE OILFIELDS

Authors: Dinara Huseynova, Ruslan İbrahimli

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-03

Year: 2024 Pages: 25-39

Show abstract

Abstract: The geological reservoir conditions of offshore fluvial oilfields in the Bohai region are characterized by their complexity, including thin reservoir layers, significant lateral variations, and poor connectivity. These conditions pose challenges in deploying production wells, finely describing reservoirs, and optimizing resource allocation. This study has developed several techniques to address these challenges effectively. These include fine description and quantitative characterization of reservoirs in areas with few wells, regional sedimentation analysis and identification of individual river reservoirs, optimization of well networks for single sand bodies, and a rolling technique for tapping potential in fluvial oilfields. The effectiveness of these techniques has been confirmed through their application in the development of 11 oilfields in Bohai, resulting in the addition of newly discovered reserves amounting to 5 billion tons during rolling development evaluations. The fine description technology has achieved a drilling accuracy rate of 98%, while the recognition technique for individual river reservoirs in fluvial environments has increased the recovery rate by an average of 3%. Moreover, the rolling development technique has enabled rapid resource transformation around the oilfields, facilitating the efficient development of oil and gas resources. The Bohai oilfield, situated in the Bohai Sea, is part of the offshore Bohai Bay Basin. After four decades of exploration and development, this field has produced significant oil reserves from the Neogene Minghuazhen and Guantao formations. In 2012, these reserves constituted 56.3% of the Bohai oilfield's total proven oil reserves, underscoring the critical role of efficient development strategies for these reservoirs in maintaining and enhancing oil production. These formations have undergone extensive fracturing due to recent tectonic activities, resulting in a highly broken structure and complex fault blocks. Post-Neogene, the Bohai Sea became a major drainage center for the Bohai Bay Basin, fostering not only traditional fluvial sedimentary systems but also shallow water delta systems, primarily around distributary channels or underwater channels. The fluvial oilfields discussed in this paper include reservoirs from both meandering and braided river systems, as well as parts of shallow water delta distributary channels. The reservoirs typically exhibit curved strip, ribbon, and dendritic shapes, and feature thin reservoir layers with substantial lateral variation. This complexity is further compounded by interactions between water and oil beds, leading to a distinct "one sand body, one oil reservoir" scenario. To effectively develop these fluvial oilfields, the research employs advanced techniques. These include detailed reservoir description and quantitative characterization in areas with sparse well distribution, study of regional sedimentary evolution and identification of individual river reservoirs, optimization of well networks for single sand bodies, and a rolling technique to tap potential in fluvial oilfields. These methods are essential for overcoming the geological challenges and optimizing oil extraction in such complex environments. The development of offshore fluvial oilfields encounters specific challenges, largely due to differences in the approach and conditions compared to onshore oil field development. For onshore fields in China, the development strategy typically evolves progressively, beginning with the establishment of a basic well pattern. This initial phase is followed by integrated geological and reservoir studies to determine optimal development and infill drilling patterns. In contrast, offshore oilfields are constrained by several factors that complicate their development. High operational costs limit the number of exploratory wells that can be drilled, resulting in sparse well patterns and consequently less data for making informed decisions. Additionally, the physical limitations of offshore platforms — such as available space, the lifespan of the platform, and finite well slot resources — prevent frequent adjustments to the drilling plan. To navigate these challenges and achieve efficient development, offshore oilfields require robust preliminary research. This involves a comprehensive and detailed geological description of the reservoirs, which forms the basis for strategic deployment of development wells. By adapting the well deployment strategy to the specific geological characteristics and constraints of offshore environments, developers can enhance the effectiveness and efficiency of oil extraction from these complex reservoirs.

Keywords: geological reservoir condition, fluvial oilfields, geological challenges, seismic data, conventional method
PİROLİZ YANMA QAZANLARININ İDARƏETMƏ SİSTEMİNİN LAYİHƏLƏNDİRİLMƏSİ

Authors: Elçin Məlikov, Hüseyn Babayev

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-04

Year: 2024 Pages: 40-49

Show abstract

Abstract: Təqdim edilən məqalə piroliz qazanlarının əsas fəaliyyət prinsiplərini, müxtəlif qazan dizaynlarını, üstünlüklərini və onların mənfi cəhətlərini geniş şəkildə müzakirə edir. Əsas və vacib məsələlərə diqqət yetirilir və effektiv həll yolları təklif olunur. Layihədə, orijinal istilik ötürmə sistemi modeli əsasında Matlab Simulink proqram mühitində adaptiv istilik ötürmə sistemi tətbiq edilmişdir. Təqdim edilən sistem innovativ və effektivdır. Bu sistem baxılan istehsalatda baş verən problemləri və mövcud məsələləri həll etməyə kömək edir. Müsbət tərəfləri ilə birlikdə, lazımi təhlükəsizlik və keyfiyyət standartlarına uyğunluq da mütləq nəzərə alınmalıdır. Yeni işlənilmiş sistem, mühəndislərə və istehsalat təmsilçilərinə daha effektiv və sürətli bir istilik ötürmə yolu təqdim edir. Bu məqalə, piroliz qazanlarının istismarında müasir inkişaf yolları və perspektivləri aydınlaşdırmağa çalışır və inkişaf etmiş, effektiv, optimal metodları və yanaşmaları təklif edir. Bu sürülən təkliflər, texniki, iqtisadi və ekoloji cəhətdən sürətlərə və effektivliyə böyük dəstək verə bilər.

Keywords: piroliz, piroliz qazanı, MatLab proqram paketi, Simulink proqram paketi, texnoloji proses, model, ötürmə sistemi, idarəetmə sistemi
İKIMƏRHƏLƏLI AŞAĞI TEMPERATURLU KONDENSASIYA PROSESININ MODELLƏŞDIRILMƏSI

Authors: Əli Əlizadə, Rəhim Muxtarov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-05

Year: 2024 Pages: 50-58

Show abstract

Abstract: Emal prosseslərinin aparılmasında aparıcı mövqeyə sahib kondensasiya prosseslərinin öyrənilməsi və tətbiqi əhəmiyyətli xarakter almışdır. Bu səbəbdən prossesin ikimərhələli və aşağı temperaturlu aparılmasının modelləşdirilməsi araşdırılmışdır. Proses Aspen HYSYS modelləşdirmə mühitində aşağı temperaturda kondensasiya prosesinin texnoloji diaqramının qurulması və ən optimal variantın seçilməsi ilə tədqiq edilmişdir. Məqalədə qazın tərkibindəki komponentlərin qazların kimyası əhəmiyyətinin, o cümlədən, qaz emalı zavoduna nəql olunann təbii qazın hazırlanması meyarlarnın və müasir dövrdə neft və qaz mədənlərindən magistral kəmərlər ilə təbii qazın nəqli proseslərinin tədqiqatı əks olunmuşdur. Bu məqsədlə ilk olaraq qazın kimyəvi emalında istifadə olunan üsulların və təbii qazın ilkin emal nəticəsində alınan məhsulların təhlili edilmişdir.

Keywords: kondensasiya, modelləşdirmə, emal, proses
DƏNİZ NEFT-QAZ HİDROTEXNİKİ QURĞULARINDA RİSKLƏRİN TƏHLİLİ VƏ QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ

Authors: Sahib Əbdurəhimov, Əli Məmmədov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-06

Year: 2024 Pages: 59-65

Show abstract

Abstract: Dəniz neft qaz hidrotexniki qurğularında risklərin təhlili və qiymətləndirilməsi, bu qurğuların fəal olduğu dəniz sahələrində potensial problemləri və təhlükələri öncədən fəham etmək və bu risklərə müqavimət stratejiyaları təyin etməkdə önəmli rol oynayır.Bu risklərin təhlili və qiymətləndirilməsi prosesi, qurğuların fəaliyyəti ilə əlaqədar olabiləcək bütün olası təhlükələrin və risklərin tədqiq edilməsini, həmişəlik və ya müvafiq dərəcədə yoxlanılmasını və qiymətləndirilməsini əhatə edir. Bu proses, təhlükələrin potensial effektlərini müəyyənləşdirmək, miqyaslaşdırmaq və risklərin idarə olunması üçün stratejiyalar tətbiq etmək üçün təhlil edir. Dəniz neft qaz hidrotexniki qurğularında risklərin təhlili və qiymətləndirilməsi, mühəndislik, mühafizə və monitorinq sistemləri, çevrə təhlükəsizliyi, iş təhlükəsizliyi, təhlükəsizliyin idarə olunması və müvafiq təhlükəsizlik standartlarının tətbiqini də əhatə edir. Bu proses, dəniz sahələrində neft və qaz fəaliyyətinin təhlükəsiz bir şəkildə həyata keçirilməsi üçün əsaslı bir amillərlə fəaliyyət göstərir.

Keywords: Dəniz neft –qaz hidrotexniki qurğuları ,Risklərin təhlili və qiymətləndirilməsi
YÜKSƏK UDULMA RİSKİ OLAN ZONALARIN SƏMƏRƏLİ QAZILMASI MƏQSƏDİLƏ QAZIMA MƏHLULUNUN TƏRKİBİNİN TƏKMİLLƏŞDİRİLMƏSİ

Authors: Natiq Həmidov, Fərhad Feyziyev

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-07

Year: 2024 Pages: 66-672

Show abstract

Abstract: Bildiyimiz kimi, laydan neft hasil etdikcə layın təzyiqi düşür və layın enerjisi azalır, bu azalma layın yarılma gradientinə də təsir göstərir. Nəticə olaraq enerjisi tükənmiş layların yarılma gradienti də azalır və qazma zamanı, qazma məhlulunun təzyiqi nəticəsində layda yarılmalar olur, bu da qazma məhlulunun itkisinə (udulmasına) səbəb olur. Qazma mayesinin udulması qazma ilə bağlı ən çətin mürəkkəbləşmələrdən biridir. Lay təzyiqinin azalması ilə yanaşı, qazma mayesinin udulmasının müxtəlif səbəbləri olur. Bunların bir neçə səbəbi ola bilər, məsələn, öncədən bilinən lay çatları, yüksək hidrostatik təzyiqin yaratdığı hidravlik qırılmalar, layların yüksək məsaməliliyi, drenaja məruz qalma, aşağı lay təzyiqi zonalar, uzunmüddətli istismar, qazma prosesində texnoloji rejimin pozulması və s.Bu məqalədə qazma prosesi zamanı udulma hallarının qarşısının alınması üçün qazma məhlulunun tərkin hissəsinin təkmilləşdirilməsi hallarına baxılmış və yeni methodologiya analiz edilmişdir.

Keywords: Mikroköpük qazma məhlulu, qazma məhlulunun udulması, MKT, udulmaya qarşı reagentlər
MÜASİR DÖVRDƏ ŞƏRABÇILIĞIN MAHİYYƏTİ VƏ ŞƏRABÇILIQDA BAŞ VERƏN PROSESLƏR

Authors: Sevinc Məhərrəmova, Fidan Əliyeva

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-08

Year: 2024 Pages: 73-80

Show abstract

Abstract: Müasir dövrdə şərabçılıq, texnoloji inkişaflar, dayanıqlı istehsal metodları, qlobal bazar trendləri və istehlakçı tələblərinin dəyişməsi ilə xarakterizə olunur. Fermentasiya texnologiyalarından üzüm yetişdirilməsinə, marketinq və satış strategiyalarına qədər hər mərhələdə yeniliklər, eyni zamanda dəyişikliklər baş verir. Bu yeniliklər, şərabın keyfiyyətini, istehlakçı təcrübəsini və bazar mövqeyini formalaşdırmaqda mühüm rol oynayır. Müasir şərabçılıq, ekoloji və sosial məsuliyyət, texnoloji adaptasiya və qlobal trendlərə uyğunlaşma bacarığının birləşməsi olaraq qarşımıza çıxır. Şərab sənayesində texnoloji inkişaflar sürətlə davam edir, bu da istehsal proseslərinin və məhsul keyfiyyətinin yüksəldilməsinə imkan verir. Beynəlxalq bazarlarda şərabın idxalı və ixracı, markanın qlobal tanınmasını və satışlarını artırmaq üçün mühüm bir strategiyadır. Şərab istehsalçıları, fərqli ölkələrdəki istehlakçı zövqlərinə və qanuni tələblərə uyğunlaşmalıdır. Şərab istehsalçıları, istehlakçıya şərabın optimal içilmə müddəti və saxlanma şəraitləri haqqında məlumat verə bilər. Bu, şərabın keyfiyyətinin qorunmasına və tam ləzzətinin təcrübə edilməsinə kömək edir.

Keywords: şərabçılıq, texnoloji inkişaflar, dayanıqlı istehsal metodları, növləri
AZƏRBAYCANIN BİR SIRA FİLİZ YATAQLARININ NADİR METALLARLA ZƏNGİNLƏŞMƏSİ

Authors: Həmid Aslanov, Gülnarə Quliyeva

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-09

Year: 2024 Pages: 81-90

Show abstract

Abstract: Təqdim olunan məqalədə Azərbaycan respublikasının ərazisində Böyük Qafqaz dağlarının cənub yamaclarında yerləşən kolçedan filiz yataqları, onların əmələ gəlməsi, mineral tərkibi, geoloji quruluşu haqqında məsələlərə baxılır. Kolçedan yataqlarının uzun illər əvvəl kəşf edilməsinə və tərkibinin tam öyrənilməsinə baxmayaraq onların genezisi haqqında alimlər daim mübahisələr etmişlər. A.Betextinə görə bu yataqların ümumi xüsusiyyətləri filizlərdə sulfid maddəsinin kəskin çoxalması, əsas mineralların xarakterik paragenezisləri, yan süxurların xarakterik dəyişmələri və onlarda sulfidli qarışıq areollarının inkişaf etməsi,vulkanik qatlarda filizlərin yerləşməsidir. Əlavə xüsusiyyətlər kimi S.İvanov sulfidin tərkibində piritin miqdarının çoxluğunu, pirit dənələrinin zonal yerləşməsini də qeyd etmişdir. Bu məqalədə həmçinin filiz yataqları və filizəmələgəlmə zonalarında bitki örtüyünün geokimyəvi xüsusiyyətləri araşdırılmışdır. Bitkilərin kimyəvi element tərkiblərinin öyrənilməsi mühitin landşaft-geokimyəvi xüsusiyyətlərindən asılı olaraq fon tərkiblərini müəyyən etməyə imkan verir. Elementlərin geokimyəvi fonlarından istifadə etməklə kolçedan yataqlarında və qızıl-polimetallik filizləşmə zonalarında bitən bitki örtüyünün mikroelement tərkibini, biogeokimyəvi areolun xarakterini müəyyənləşdirmək və bu üsuldan yataqların aşkar edilməsində istifadə etmək mümkündür.

Keywords: yataq, kolçedan, filiz, mineral, geokimya, pirit, nadir metallar
MƏRMƏR TULLANTILARI ƏSASINDA BETON KOMPOZİTLƏRİN ALINMASI

Authors: Günel Əmənullayeva, Azad Eldarov, Gülşən Həsənzadə

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-10

Year: 2024 Pages: 91-97

Show abstract

Abstract: Tədqiqat işində tullantı kimi yaranan mərmərdən istifadə etməklə tikinti materialı sayılan betonun alınması və istifadə olunan mərmərin klassik betonun xüsusiyyətlərinə təsiri öyrənilmişdir. Mərmər tullantıları kimi Daşkəsəndə çıxarılaraq abidə daşlarının düzəldilməsi zamanı yaranan qarıntılardan istifadə olunmuşdur. Mərmər tullantıları betonda qaba aqreqat olan təbii çınqılı 50 % nisbətilə əvəz etmişdir. Quruma müddəti 28 gün tamamlanmış beton nümunəsinin sıxılmada möhkəmlik həddi, əyilmədə möhkəmlik həddi metodikaya əsasən öyrənilmiş və M400 markalı klassik betonun xassələri ilə müqayisə olunmuşdur. Burada tullantı mərmərin betonun xassələrinə təsir xüsusiyyətləri öyrənilmişdir. Eyni zamanda tullantı mərmər əsasında alınan beton nümunəsinin su udma qabiliyyəti metodikaya əsasən öyrənilmişdir. M50 beton nümunəsinin su udması 3 sutkada 6.36 %, növbəti sutkalarda dəyişməmişdir. M50 beton nümunəsində sıxılmada möhkəmlik həddi 4.2 MPa, əyilmədə möhkəmlik həddi 21.23 MPa olmuşdur. Açar sözlər təkrar emal, mərmər tullantıları, beton nümunələri.
BƏRPA OLUNAN XAMMAL ƏSASINDA ÜÇALKİL SİTRATLARIN ALINMASI

Authors: İlkin Mehdizadə, Sabir Əmirov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-11

Year: 2024 Pages: 98-106

Show abstract

Abstract: Plastifikatorlar termoplastik polimerlərin ayrılmaz tərkib hissəsidir. Dünyada plastikləşdiricilər bazarı hər il 5% artır ki, bu da ilk növbədə plastik konstruksiya materialları istehsal edən polivinilxlorid (PVC) istehsalının və istifadəsinin artması ilə əlaqədardır.Plastifikatorlar təxminən 85 ildir ki, boru kəmərlərinin, kabel plastiklərinin istehsalında üstünlük təşkil edir və divarların, pəncərələrin üzlənməsi üçün və linoleum, divar kağızı istehsalında istifadə olunur.Ən çox istifadə olunan plastifikatorlar üzvi turşuların efirləridir və burada iki əsas problem var. Mövcud və geniş yayılmış ftalat plastifikatorları zəhərlidir və ikinci təhlükə sinfinə aiddir və buna görə də onların istifadəsi son vaxtlar, xüsusən də bir sıra Avropa ölkələrində əhəmiyyətli dərəcədə azalmışdır . Alifatik çoxəsaslı turşulara əsaslanan plastifikatorlar - adipatlar, sebakatlar - toksik deyil, 4 cü təhlükə sinfinə aiddir, polimer materialların emalında daha yaxşı performans xüsusiyyətləri nümayiş etdirir, lakin xammalın olmaması səbəbindən istehsalı məhduddur.Bu gün sənaye miqyasında istehsal olunan plastikləşdirici kompozisiyaların ətraf mühitə uyğunluğu və effektivliyinə dair dünya miqyasında aparılan tədqiqatlar bərpa olunan xammaldan əldə edilən üzvi məhsulların əhəmiyyətli üstünlüklərini və perspektivlərini göstərmişdir. Bu vəziyyətdən ən sadə çıxış yolu ildə 300 min ton limon turşusu əmələ gələn şəkər istehsalı tullantılarından - bəkməzdən limon turşusu və onun əsasında plastifikatorların mikrobial sintezini təşkil etməkdir.Bu məqalədə limon turşusu əsasında trialkil sitratların(TAC) alınması tədqiq olunur.

Keywords: Plastifikatorlar,trialkil sitratlar(TAC),limon turşusu
HYDROCHLORINATION OF GLYCERIN

Authors: İmdad Uzunalov, Sabir Amirov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-12

Year: 2024 Pages: 107-113

Show abstract

Abstract: A study of the hydrochlorination of glycerol. In the current conditions, the development of alternative technologies for the synthesis of epochlorohydrin has become very relevant. Such technologies include a process based on the hydrochlorination of glycerol, especially since in recent years the chemical products market has been saturated with glycerol, a waste product of biodiesel production. However, the development of such technology requires the solution of a number of physico-chemical problems related to the hydrochlorination of glycerin and its chlorohydrides, dehydrochlorination of highly concentrated solutions of glycerin dichlorohydrins, as well as the establishment of the kinetics of the reactions of glycerol and esterification of acetic acid. In particular, we can talk about the effect of water as a solvent on the rate of reactions. This is all the more important because the data presented in the literature on the kinetics of hydrochlorination reactions of glycerin and its chlorohydrins are contradictory and inadequately describe the process over the operating temperature and concentration ranges. It can be assumed that understanding the physical chemistry of such processes and determining the characteristics of the kinetics of the reactions occurring during the production of epichlorohydrin from glycerin will provide an opportunity to choose the optimal conditions for the implementation of the process, including the type of reactors, operating temperatures, initial concentrations, proportions of reagents, etc.

Keywords: Glycerin, hydrochlorination, chlorohydrides, epichlorohydrin
PURPOSE AND ADVANTAGES OF CHATBOTS

Authors: Zafar Jafarov, Konstantin Barabanov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-13

Year: 2024 Pages: 114-122

Show abstract

Abstract: Digital technologies, in particular chatbots, are becoming a key element of interaction between companies (brands) and consumers, performing various functions, replacing a person and imitating his behavior. They find new functional areas related to the current activities of the organization, acquire new competencies that affect the level of market flexibility of the business and its operational efficiency. Chatbots can guide shoppers through transactional steps, saving them cognitive effort and time, and become an asset that differentiates a company or brand from its competitors. The authors believe that the personalized diversification of chatbots across economic sectors and market sectors will increase the level of maturity of companies and brands in the digital environment, aimed at public recognition and universal socialization. Machine learning gives customer service chatbots the ability to detect emotions and also emotionally engage with customers just like human agents do. The development and analysis of intelligent software and hardware, called intelligent agents, are becoming more and more integrated into everyday life. Intelligent agents perform a variety of tasks, from simple to complex operations. Chatbot, which is a typical example of an artificial intelligence system; communicates with users through messaging apps, websites, mobile apps or phone. Chatbots are one of the simplest and most common examples of human-computer interaction (HCI). In chatbot software, the process begins with understanding the offer sent by the user. The sentence submitted by the user is analyzed using natural language processing (NLP) to understand what the user means. Thus, as a result of analyzing the proposal, artificial intelligence makes a decision like a person and transmits to the user the most appropriate answer to the question. Some chatbots powered by machine learning learn more and become smarter as they interact with users. Below are some chatbot software concepts: Chatbots, which are one of the tools that can be preferred to quickly communicate with users, save time. Chatbots, which are becoming increasingly popular today, are coming to the fore in business activities. In this context, the use of chatbots in marketing and customer relations is growing every day. With the help of chatbots, it becomes much easier to reach a large customer base.

Keywords: dialog box, artificial intelligence, communications, consumers, chatbots
FAYDALI QAZINTI YATAQLARININ İŞLƏNMƏSİ ZAMANI TƏHLÜKƏSİZLİK SİSTEMLƏRİNİN ROLU

Authors: Mürsəl Əliyev, Maral Əliyeva, Elvin Mikayılov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-14

Year: 2024 Pages: 123-129

Show abstract

Abstract: Təhlükəsizlik qaydaları mədən qəzalarının sayını azaltmaq üçün perspektivli əsas məsələlrdən biridir. Bununla belə, mədən sənayesində təhlükəsizlik qaydalarının tətbiq edilməsinə təsir edən amillərin sistematik təhlili hələ də yoxdur. Tədqiqatın məqsədi mədən sənayesində təhlükəsizlik qaydalarının tətbiqinə təsir edən amilləri araşdırmaqdır. Keyfiyyət tədqiqatlarında Science Direct, Scopus, Web of Science və SpringerLink kimi dörd əsas verilənlər bazasından istifadə edilmişdir. Tədqiqatlardan müəyyən olunmuşdur ki, davranış ölçüsü təhlükəsizlik qaydalarının tətbiqinin müsbət göstəriclərinə ən çox təsir edən faktora malikdir (47%), situasiya ölçüsü (29%) və psixoloji ölçü (24%). Bundan əlavə, rəhbərliyin öhdəliyi mədən sənayesində təhlükəsizlik davranışlarının qurulmasında ən böyük töhfədir. Yekun olaraq, sistematik təhlil araşdırması gələcəkdə mədən qəzalarını azaltmaq üçün mədən sahibləri, mədənçilər, hökumət və siyasətçilər arasında təhlükəsizlik qaydaları haqqında daha yaxşı anlayışın təmin edilməsində məlumatlılığı artıra bilər və qəzaların qarşısı alınar [5].

Keywords: Təhlükəsizlik, insan səhvi, təhlükəli davranış, təhlükəli hərəkətlər, təcrübəsiz işçi, təşkilatı çatışmamazlıq, dağ-mədən. təhlükəsizlik təhsilinin olmaması
ПРИМЕНЕНИЕ ХРОМОВЫХ И МОЛИБДЕНОВЫХ КАТАЛИЗАТОРОВ В РЕАКЦИЯХ ОКИСЛЕНИЯ ЦИКЛИЧЕСКИХ СУБСТРАТОВ

Authors: Нахида Джафарова, Искендер Мамедов, Гюльнар Авазова

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-15

Year: 2024 Pages: 130-140

Show abstract

Abstract: Реакция окисления является одной из ключевых реакций современной органической химии и используется в различных промышленно важных процессах для получения целого ряда соединений органического и нефтехимического синтеза. В этих реакциях используются различные катализаторы, среди которых широкое применение получили катализаторы на основе поливалентных металлов как хром и молибден. Обладая рядом специфических преимуществ по сравнению с другими катализаторами, они занимают центральное место в качестве катализаторов процессов окисления органических субстратов. В этой работе нами представлены результаты исследований в области применения хромовых и молибденовых катализаторов в реакции окисления органических соединений, а также представлены результаты собственных исследований авторов статьи. Изучено влияние различных параметров реакции на выход и селективность образующихся продуктов

Keywords: окисление, катализаторы, кетоны, гомогенный катализ, хром и молибденсодержащие соединения, лактоны, циклические субстраты
SARS-COV-2-YƏ QARŞI ANTİKORLARIN AŞKARLANMASI ÜÇÜN ZÜLAL ƏSASLI FERMENTLƏ ƏLAQƏLİ İMMUNOSORBENT ANALİZLƏRİNİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ

Authors: Orxan Hüseynov, Sevinc Abdullayeva

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-16

Year: 2024 Pages: 141-151

Show abstract

Abstract: Hazırda PCR əsaslı nuklein turşusunun aşkarlanması koronavirus yoluxucu xəstəliyin (COVID-19) diaqnostikası tələblərinə cavab vermir. IgM və IgG antikorlarının aşkarlanması və onların diaqnostik məqsədəuyğunluğu üçün rekombinant ağır kəskin respirator sindromlu coronavirus 2 (SARS-CoV-2) nukleokapsid zülalına (rN) və sünbül proteininə (rS) əsaslanan iki fermentlə əlaqəli immunosorbent analizi (ELISA) dəsti istifadə edilmişdir. qiymətləndirilirdi. 214 xəstə arasında müvafiq olaraq 146 (68,2%) və 150 (70,1%) xəstəyə rN əsaslı IgM və IgG ELISA diaqnozu qoyulmuşdur; 165 (77,1%) və 159 (74,3%) müvafiq olaraq rS-əsaslı IgM və IgG ELISA ilə uğurla diaqnoz qoyuldu. Antikorun (IgM və/və ya IgG) aşkarlanması üçün rN əsaslı və rS əsaslı ELISA-ların müsbət nisbətləri müvafiq olaraq 80.4% və 82.2% təşkil etmişdir. IgM aşkarlanması üçün rS-əsaslı ELISA-nın həssaslığı rN-əsaslı ELISA-dan əhəmiyyətli dərəcədə yüksək idi. Xəstəliyin başlanmasından sonrakı günlərin sayının artması ilə IgM və IgG üçün müsbət nisbətdə artım müşahidə etdik (d.p.o.), lakin IgM-nin müsbət nisbəti 35 d.p.o-dan sonra azaldı. rN-əsaslı və rS-əsaslı IgM və IgG ELISA-ların müsbət nisbəti xəstəliyin erkən mərhələsində 60% -dən az idi, 0-10 d.p.o., IgM və IgG isə 10 d.p.o-dan sonra açıq şəkildə artdı. ELISA xüsusilə 10 d.p.o.-dan sonra xəstələrdən alınan serum nümunələrinin aşkarlanması üçün yüksək həssaslığa malikdir, buna görə də COVID-19 diaqnozu üçün vacib əlavə üsul ola bilər.

Keywords: ELISA, SARS-CoV-2, Antikor, rN və rS əsaslı ELISA
ANOMAL NEFTLƏRİN SƏMƏRƏLİYİNİN ARTIRILMASI ÜÇÜN KOMPLEKS ÜSULUN İŞLƏNMƏSİ

Authors: Türkan İbrahimli, Salman İsmayılov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-17

Year: 2024 Pages: 152-161

Show abstract

Abstract: Anomal neftlər, çıxarılması və emalı çətindir, lakin onların səmərəliliyini artırmaq mümkündür. Bu məqsədə nail olmaq üçün bir çox kompleks üsullar mövcuddur. İlk olaraq, texnologiyalarda inkişaf edən yenilikləri tətbiq etmək vacibdir. Bu, çıxarılma və emal proseslərində effektivliyi artırmağa kömək edir. Həmçinin, neft sahələrində monitorinq və texniki təhlükəsizliyin tətbiqi əhəmiyyətli rol oynayır. Düzgün nəzarət və təhlükəsizlik prosedurları tətbiq edərək, texniki problemləri minimuma endirmək mümkündür. Anomal neftlərin səmərəliliyini artırmaq üçün tədqiqat və inkişaf investisiyalarına da ehtiyac var. Yeni texnologiyaların, materialların və texnika metodların inkişafı, neft sahələrində işləmə effektivliyini artırmağa kömək edir. Habelə, təbii ehtiyatların daha effektiv istifadəsi üçün mühüm bir addımdır. Anomal neftlərin effektiv emalı və işlənməsi üçün istifadə olunan proseslərin çevik vəziyyətə gətirilməsi də vacibdir. Yaxşı təminat və texniki dəstək, operativ müdaxilələr və neft emal proseslərinin təkmilləşdirilməsi üçün əhəmiyyətli elementlərdir. Nəhayət, təcrübə və mütəxəssislərin bilik və bacarıqlarından faydalanmaq vacibdir. Onların bilik və təcrübəsi, yeni həll yolları tapmaq və səmərəlilik səviyyəsini yaxşılaşdırmaqda kritikdir. Bu bütün kompleks üsulların bir araya gəlməsi ilə anomal neftlərin səmərəliliyinin artırılması mümkündür.

Keywords: Anomal neftlər,Yığım nəql sistemi,Anomal neftin səmərəliyinin artırılması üçün edilən metodlar
ABŞERONUN MİNERAL VƏ ÇİRKAB SULARININ EKOLOJİ QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ

Authors: Xədicə Cavadova, Şəhla Mahmudova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-18

Year: 2024 Pages: 162-169

Show abstract

Abstract: Məlumdur ki, Abşeronda içməli su probleminin meydana gəlməsinin əsas səbəblərindən biri həmin suyun böyük bir hissəsinin texnoloji proseslərdə istifadə edilməsidir.Respublikada müasir zamanda iqdisadi reformaların keçirilməsi nəticəsində sənaye sürətlə inkişaf edir ki, bu da şirin su probleminin kəskinləşməsinə gətirib çıxarır.Digər tərəfdən şirin su qıtləğı şəraitində yeni müəssisələrin yaradılması çətinləşir. Qeyd etmək lazımdır ki, hal-hazırda şirinləşdirici qurguların çirkab sularının su hövzələrinə atılma şərtləri dəqiq işlənmişdir.Dünya praktikasında tətbiq edilən bir neçə utilizasiya üsulları vardır.Bu və digər üsulun seçilməsi konkret şəraitdən asılıdır. Bu üsullardan biri də suyun reagent və ion-mübadilə üsulu ilə emalıdır. Bu üsulun tərkibində kalsium və sulfat ionlarının miqdarı böyük olduqda proses səmərəli hesab edilir.Kiçik minerallı suların ilkin emalı üçün də bəzi hallarda əvvəlcədən yumşaldılma iqtisadi baxımdan səmərəli olur.Su emalı texnologiyasında ənənəvi olaraq geniş istifadə edilən reagent və yaxud ion-mübadilə üsulları əks-osmos qurğularında da tətbiq edilir. Reagent üsullarından suyun əhənglə emalının tətbiqi CaCO3 çöküntüsünün qarşısını almağa imkan verir.Əhəngləşdirmədən sonra CaCO3 çökdürülür və su bir qədər turşulaşdırılaraq,əks –osmos qurğusuna verilir.Bu üsul xam suyun tərkibində Ca-ionlarının HCO3-ionlarından daha çox olduğu halda səmərəli olur. Məqalə su təchizatı qurğularında yaranan tullantı sularının reagentlər vasitəsilə təmizlənməsi prosesinin öyrənilməsinə həsr olunmuşdur.

Keywords: su, mineral, ion, reagent, təmizlənmə
EHTİYATLARIN UÇOTU VƏ HƏRƏKƏTİNİN SƏNƏDLƏR ÜZƏRİNDƏN TƏHLİLİ

Authors: Tural Ələkbərov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-19

Year: 2024 Pages: 170-179

Show abstract

Abstract: Ehtiyatların uçotu və hərəkəti arasındakı əlaqə çevik və gəlirli müəssisənin davam etdirilməsi üçün əsasdır. Satınalmalar, satışlar və düzəlişlər daxil olmaqla inventar əməliyyatlarını diqqətlə izləməklə, müəssisələr maliyyə sağlamlığı və əməliyyat performansları haqqında fikirlər əldə edirlər. Eyni zamanda, malların fiziki hərəkətinin monitorinqi proseslərin optimallaşdırılmasını, tullantıların minimuma endirilməsini və resursdan maksimum istifadəni asanlaşdırır. Ehtiyatların uçotu və hərəkətinin mürəkkəbliklərini araşdırmaq metodologiyalar, problemlər və təsirlərlə dolu çoxşaxəli mənzərəni açır. FIFO (First In, First Out) və ya LIFO (Last In, First Out) kimi spesifik qiymətləndirmə metodlarının qəbulundan tutmuş tez xarab olan və ya yüksək dəyərli inventarın idarə edilməsinin incəliklərinə qədər təşkilatlar saysız-hesabsız mülahizələrlə qarşılaşır. Bu incəlikləri idarə etmək ehtiyatların uçotu prinsipləri və idarəetmə təcrübələri haqqında nüanslı anlayış tələb edir. Maliyyə qeydlərini real vaxt rejimində ehtiyatların hərəkətləri ilə uyğunlaşdırmaqla müəssisələr riskləri azalda, fürsətləri ələ keçirə və rəqabət üstünlüyünü artıra bilər. Bundan əlavə, bu simbiotik əlaqə şəffaflıq və hesabatlılığı gücləndirir, maraqlı tərəflərə inam və aydınlıqla məlumatlı qərarlar qəbul etməyə imkan verir.

Keywords: sənəd, uçot, təhlil, satış, alış, xammal, material, alqı-satqı
ИССЛЕДОВАНИЕ КОМПЛЕКСНОГО ПОДХОДА К ВЫЯВЛЕНИЮ МЕХАНИЗМОВ ПОСТУПЛЕНИЯ ВОДЫ В ГАЗОВЫЕ ПЛАСТЫ

Authors: Вадим Богопольский, Азарин Алиева

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-20

Year: 2024 Pages: 180-190

Show abstract

Abstract: Газовые ресурсы являются неотъемлемой частью современного энергетического комплекса, играя ключевую роль в обеспечении энергоснабжения многих стран по всему миру. Газ, как эффективное и относительно чистое топливо, используется в различных секторах экономики, включая производство электроэнергии, отопление, промышленность и транспорт. Одним из основных преимуществ газа является его относительная доступность и широкое распространение. Газовые месторождения находятся практически во всех уголках мира, и их добыча и транспортировка обеспечивают стабильное энергетическое снабжение как на местном, так и на международном уровнях. Комплексный подход, основанный на анализе всех доступных данных для выявления механизма образования воды на газовых месторождениях, играет важную роль в оптимизации процессов добычи газа и повышении эффективности производства. Этот подход представляет собой систематическое и всестороннее исследование различных аспектов и факторов, влияющих на образование и добычу воды на газовых месторождениях. Основой комплексного подхода является анализ разнообразных данных, включая геологические, гидрогеологические, гидродинамические, геофизические, и инженерно-технические данные. Интеграция этих данных позволяет выявить ключевые факторы, определяющие механизмы образования воды, такие как геологическая структура месторождения, характеристики порового пространства, параметры давления и температуры, а также параметры скважин и их эксплуатационные режимы. На основе анализа данных разрабатываются модели и прогнозы, позволяющие оценить вероятность и интенсивность образования воды на конкретном газовом месторождении. Эти инструменты позволяют проводить прогнозирование изменений в условиях добычи газа и разрабатывать стратегии управления месторождениями на основе этих прогнозов. Это позволяет предпринимать целенаправленные меры по контролю и управлению водными ресурсами, а также разрабатывать оптимальные стратегии добычи газа с учетом особенностей конкретного месторождения. Комплексный подход также включает в себя использование современных методов и технологий, таких как гидрогеологическое моделирование, геофизические исследования, мониторинг параметров скважин и дистанционное зондирование. Это позволяет получать более точные и надежные данные для анализа и принятия решений. В целом, комплексный подход к анализу механизмов образования воды на газовых месторождениях является важным инструментом для обеспечения устойчивой и эффективной работы газовой промышленности, а также для минимизации негативного воздействия на окружающую среду. В статье описана методика определения источника и механизма избыточной обводненности, которая имеет решающее значение для эффективного управления залежами нефти и газа.

Keywords: газовые месторождения, водный пласт, комплексный подход, параметры скважин, условия эксплуатации, механизм образования воды
MƏMULATLARIN ETİBARLIĞININ RİYAZİ ÜSULLARLA HESABLANMASI METODİKASININ İŞLƏNMƏSİ

Authors: Fəxrəddin Ağayev, Altay Quliyev

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-21

Year: 2024 Pages: 191-201

Show abstract

Abstract: Bu araşdırma məhsulun etibarlılığını komponentlər əsasında təqdim edir və texniki olmayan problem təşkil edən zəmanətə mümkün təsirləri araşdırır. Məhsulun etibarlılığı zəmanət müddətini nəzərə alaraq istifadə olunan əsas amildir. Zəmanətin proqnozlaşdırılmasında səhvin şirkətlər üçün çox baha başa gəlməsi mühüm rol oynayır. Məqsəd, istehsal olunan malların ümumi etibarlılığının təbiətini empirik şəkildə araşdırmaq və elektronika şirkətində təcrübənin nəticələrinə əsaslanaraq onlar haqqında bəyanat verməkdir. Bu baxımdan etibarlılıq faktiki istehsal baxımından ifadə ediləcəkdir. İstehsal sənayesində məhsulun etibarlılığının necə nəticələndiyini nəzərdən keçirmək üçün bir nümunə araşdırması aparıldı. LCD televizorlara baxış keçirildi. Etibarlılığı yoxlamaq üçün parametrik Weibull modelindən istifadə edilmiş və məhsulların təhlükə dərəcələri xətti reqressiya metodu ilə təxmin edilmişdir. Bu araşdırma üçün, etibarlılıq nəticələrini əldə etmək üçün xidmət şöbələri tərəfindən əldə edilən, həm sol, həm də sağ senzuradan keçmiş ömür boyu məlumatlar MINITAB14-də istifadə edilmişdir. Təhlilin nəticələri LCD-lərin xidmət vasitələrində işini qiymətləndirmək üçün əsas yaradır. Onun köməyi ilə qarşıdan gələn uğursuzluqlar proqnozlaşdırılır və onların nə vaxt və neçəsinin məsələn, altı ay, bir il və ya iki il ərzində baş verə biləcəyi müəyyən edilirdi. İstehsalın müəyyən bir hissəsinin uğursuz olacağı vaxt müəyyən edilə bilər.

Keywords: Məhsulun etibarlılığı, Weibull paylanması, Senzuralı ömür boyu məlumat
CYBER-PHYSICAL SYSTEMS FOR AUTOMATED EDUCATIONAL CONTROL

Authors: Amin Aliyev, Nazila Rahimova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-22

Year: 2024 Pages: 202-209

Show abstract

Abstract: Cyber-physical systems (CPS) have become pervasive across various domains, shaping not only economic activities but also social organization. However, a unified definition and understanding of CPS remain elusive, leading to diverse interpretations across different disciplines. This interdisciplinary paper explores the need for comprehensive research in CPS and its implications for educational control. Drawing from discussions at the Allatra International Public Movement Conference, the paper delves into the benefits of CPS in education, emphasizing its potential to revolutionize learning experiences, enhance student engagement, and facilitate personalized education. By leveraging CPS, educational systems can adapt to individual learning needs while minimizing vulnerability to cyber-attacks. Despite the transformative potential, challenges such as privacy, security, and ethical implications need to be addressed. Looking ahead, the paper suggests future directions for advancing automated educational control through CPS, highlighting the promise of technology-mediated learning spaces and intelligent systems for academic improvement. Overall, this paper underscores the importance of interdisciplinary collaboration in harnessing CPS for innovative educational practices.

Keywords: cyber-physical systems, education automation, smart education systems, adaptive learning, intelligent systems, digital learning environments
FORMATION OF AN EFFECTIVE FOREIGN INVESTMENT ENVIRONMENT IN AZERBAIJAN: THE EXAMPLE OF RENEWABLE ENERGY

Authors: Amin Taghiyev

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-23

Year: 2024 Pages: 210-220

Show abstract

Abstract: This research looks at the potential and difficulties of adopting renewable energy sources (RES) in Azerbaijan in light of the nation's objectives for energy security. Azerbaijan, one of the world's suppliers of hydrocarbons, plans to use renewable energy sources for 20% of its electricity. Azerbaijan has implemented its Renewable electricity Strategy (RES) in compliance with sustainable development guidelines, all the while guaranteeing a steady flow of electricity. Since the 2000s, Azerbaijan has made large expenditures for the expansion of the renewable energy industry through the use of oil export revenue and the existing regulatory framework. This study looks at the obstacles that stand in the way of the nation's objective of obtaining 20% of its electricity from renewable energy sources and how close it is to reaching that target. This paper addresses the legal framework, environmental policies, and actual accomplishments as reported by the government when examining the nation's energy security and insecurity concerns. The focus is on Azerbaijan's energy policies in light of the July 2018 thermal power plant accident, which revealed numerous shortcomings in the country's energy policies. The paper assesses the chances that Azerbaijan's attempts to switch to renewable energy sources will be successful and offers solutions for the challenges the country faces.

Keywords: Energy, formation, investment, Azerbaijan, renewable
OPENSCAP TECHNOLOGY APPLİCATİON TO ENTERPRİSE

Authors: Bakhshali Bakhtiyarov, Vugar Mammadov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-24

Year: 2024 Pages: 221-228

Show abstract

Abstract: Businesses can strengthen their security posture with the help of OpenSCAP, an open-source version of the Security Content Automation Protocol (SCAP). This study examines how OpenSCAP streamlines processes, provides consistent security assessments, and improves an organization's overall security. SCAP creates a standard vocabulary for exchanging security configurations and vulnerabilities. By allowing scans against pre-defined security profiles (SCAP profiles), OpenSCAP makes use of this infrastructure. These profiles guarantee compliance with external standards like as HIPAA and PCI DSS, as well as internal security policies. IT workers save a great deal of time and money by streamlining security evaluations through standardization. Automated processes for system hardening and vulnerability scanning can easily incorporate OpenSCAP. This frees up IT staff members from tedious work so they may concentrate on more advanced security techniques. Automated vulnerability detection and repair also results in smaller attack surfaces and quicker reaction times. A proactive security posture is created by OpenSCAP's capacity to continuously monitor system configurations and spot departures from security best practices. OpenSCAP assists organizations in staying ahead of any attacks and keeping a strong security foundation by continuously assessing systems.OpenSCAP is an open-source technology that offers businesses looking to improve their security posture an affordable option. Because it does away with the need for proprietary tool licensing, this is a compelling choice for businesses of all kinds.There are many advantages that OpenSCAP provides in a business setting. The following are some important applications: Security Audits: Consistent OpenSCAP scans guarantee that systems abide by both external and internal security rules. Vulnerability Management: Prioritizing the fix of found vulnerabilities is made possible by integration with vulnerability management solutions. System Hardening: The ideal security setups are specified by SCAP profiles. These configurations are enforced by OpenSCAP, which also detects and fixes any deviations. Constant Monitoring: Automated scans offer constant perceptions into the security posture of the company.

Keywords: Information, Information Security, Policy, Procedure, automation
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ПЛУНЖЕРНОГО МЕХАНИЗМА С ХРОМИРОВАННЫМИ ДЕТАЛЯМИ В НЕФТЯНОЙ СКВАЖИНЕ

Authors: Джавида Дамирова, Ян Гэн

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-25

Year: 2024 Pages: 229-240

Show abstract

Abstract: The utilization of a reactive pump alongside traditional plunger pumps in oil field operations represents a strategic initiative aimed at enhancing operational efficiency and mitigating environmental impact. By concurrently extracting gas and oil, this approach optimizes resource utilization while curbing the emission of harmful pollutants, thereby contributing to environmental sustainability. Moreover, the application of advanced calculation methodologies, such as the Poettman-Carpenter and Baxandall methods, underscores the scientific rigor employed in assessing the viability of employing reactive pumps. These techniques enable engineers to accurately model pressure distributions within the oil well, crucial for determining the compatibility of different pumping systems. Additionally, the analysis of flow pressure balances resulting from the combined operation of high-pressure and low-pressure oil-gas reactive pumps offers insights into optimizing production fluid management. By strategically managing gas-oil ratios, operators can maximize extraction efficiency while minimizing waste. The research's scientific significance extends beyond theoretical frameworks, as it provides practical insights into enhancing oil well productivity. The identification of the ejector's competitive positioning and the precise calculation of its geometry offer actionable intelligence for industry stakeholders seeking to implement efficient pumping solutions. To bolster the reliability of jet and plunger pumps in oil wells, the proposition of reinforcing key components, including boxes, plungers, and rods, underscores the importance of equipment maintenance and durability in prolonged operations. This proactive approach ensures sustained performance and minimizes downtime, thereby enhancing overall operational resilience. In conclusion, the holistic approach presented in this research not only addresses immediate operational challenges but also lays the groundwork for sustainable oil field management practices. By leveraging advanced pumping technologies and adopting proactive maintenance strategies, the industry can navigate evolving environmental regulations while maximizing resource extraction efficiency. During the exploitation of oil fields, gas is produced along with oil. This article proposes the use of a reactive pump to mitigate environmental pollution and potential health hazards associated with oil and gas usage. To determine the possibility of using a plunger pump simultaneously or together with a reactive pump (ejector) on the oil well, the calculation of pressure distribution from the depth to the mouth of the well needs to be done in two cases: when the well is operated only with a plunger pump and when the dynamic level of gas injected by the additional gas-oil reactive pump is above. For this purpose, the most famous methods of Poettman-Carpenter and Baxandall have been used. Additionally, recovered balances for the combined flow pressure of the high-pressure and low-pressure oil-gas reactive pump are obtained for the mixture of gas-oil production fluid and injected gas. The obtained balances are immediately continuous and can be found only with a certain sequence. The scientific result of the research is the determination of the competitive position of the ejector in the oil well and the method of calculating its geometry, which will ensure the full selection of oil and gas left from the oil well. To ensure the reliable operation of jet and plunger pumps in oil wells, the reinforcement of parts (such as boxes, plungers, rods, etc.) is proposed.

Keywords: reactive pump; oil; plunger pump; gas-water-oil mixture; chrome coating; plunger mechanism
İŞLƏNMƏNIN SONUNCU MƏRHƏLƏSINDƏ ÇIXARILABILƏN NEFT EHTIYATLARININ QIYMƏTLƏNDIRILMƏSI

Authors: Dinara Hüseynova, Əhməd Muradov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-26

Year: 2024 Pages: 241-247

Show abstract

Abstract: Kopıtov, eksponensial və Hubbert modellərindən istifadə etməklə Muradxanlı yatağı üçün çıxarıla bilən neft ehtiyatlarının sürətli qiymətləndirilməsi aparılmışdır. Bütün modellərdən istifadə edərək, işlənmənin əvvəlindən neftvermə əyrisi qurulmuşdur. Sonra neft hasilatı əyrisinin xarakterik kəsimi seçilmiş və nəzərdən keçirilən modellərin əmsalları hesablanmışdır. Bu əmsallar ən kiçik kvadratlar üsulu ilə hesablanmış və arqument kimi kollektorun işlənmə müddəti istifadə edilmişdir. Sonra, hasilat obyektinin inkişaf sistemi dəyişməz qalmaq şərti ilə neft hasilatının uzunmüddətli proqnozu həyata keçirilib. Ən etibarlı modeli müəyyən etmək üçün faktiki və hesablanmış məlumatların dispersiya analizindən istifadə edilmişdir. Hesablamalar nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, nəzərdən keçirilən riyazi modellərdən istifadə neft hasilatının dinamikasını kifayət qədər yaxşı təsvir edir və çıxarıla bilən neft ehtiyatlarını tez qiymətləndirməyə imkan verir.

Keywords: hasilat,yataq,işlənmə,ehtiyat,lay, Kopıtov modeli, eksponensial modeli, Hubbert modeli, riyazi statistika metodları, bərpa oluna bilən ehtiyatlar, hasilat obyekti
AZƏRBAYCANDA İCBARİ TİBBİ SIĞORTANIN TƏTBİQİ: İNKİŞAF ETMİŞ ÖLKƏLƏRİN ÜMUMİ SIĞORTA SİSTEMİ İLƏ MÜQAYİSƏ

Authors: Elmar Allahverdi

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-27

Year: 2024 Pages: 248-257

Show abstract

Abstract: Bu məqalə Azərbaycanda və inkişaf etmiş ölkələrdə icbari tibbi sığortanın tətbiqi və tədbiqini araşdırır, inkişaf etməkdə olan ölkə kontekstində unikal çağırışlara və imkanlara işıq salır. Tədqiqatın məqsədi səhiyyə sisteminin İTS-in qəbulu ilə necə inkişaf etdiyini hərtərəfli başa düşmək və inkişaf etmiş ölkələrin yaxşı qurulmuş tibbi sığorta sistemləri ilə dərindən müqayisələr aparmaqdır. Əsas diqqət mərkəzinə İTS ilə bağlı maliyyələşdirmə mexanizmləri, tənzimləyici çərçivələr və səhiyyə xidmətlərinin göstərilməsi modelləri daxildir. Bildiyimiz kimi, Azərbaycanda səhiyyənin maliyyələşdirilməsi və icbari tibbi sığorta (İTS) islahatları 2017-ci ilin yanvarında pilot proqram olaraq başlayıb. Həmin dövrdə Mingəçevir şəhəri və Yevlax rayonu icbari tibbi sığortanın tətbiqi üçün sınaq zonasına çevrilmişdi. Növbəti ildə bu ərazilərə Ağdaş rayonu da əlavə edildi. 2020-ci ildən başlayaraq İTS bütün ölkə üzrə mərhələlərlə tətbiq edilib və 2021-ci ilin aprelində bütün ölkəni əhatə edib. Bu məqalənin nəticələri inkişaf etməkdə olan ölkələrdə səhiyyə siyasətinin həyata keçirilməsinə dair akademik diskursa kömək edir, xüsusilə də İTS roluna diqqət yetirir. Tədqiqatın nəticələri inkişaf etməkdə olan ölkələrdə səhiyyə sistemlərini təkmilləşdirmək istəyən siyasətçilər, səhiyyə mütəxəssisləri və alimlər üçün dəyərli mənbə kimi xidmət edə bilər. Araşdırma, Azərbaycanın səhiyyə landşaftının davam edən təkamülündə sübuta əsaslanan qərarların qəbulunu, onun əhalisi üçün davamlı və ədalətli sağlamlıq nəticələrini təşviq etmək məqsədi daşıyır.

Keywords: sığorta, icbari tibbi sığorta, Azərbaycan, inkişaf etmiş ölkələr
AZƏRBAYCANIN SƏNAYE MÜƏSSİSƏLƏRİNDƏ İNNOVASİYA KLASTERLƏRİNİN MEXANİKİ MODELLƏRİNİN İŞLƏNİB HAZIRLANMASI

Authors: Esmira Məmmədova, Arzu Mirheydərova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-29

Year: 2024 Pages: 268-279

Show abstract

Abstract: Müasir iqtisadi reallıqlarda dinamik innovasiya prosesləri şəraitində daim dəyişən xarici mühitə tez uyğunlaşacaq iqtisadi mexanizmlərin yaradılması problemi ön plana çıxır. Belə mexanizmlərdən biri də sənaye innovasiya klasteridir. İnnovasiya klasterlərinin inkişafı iqtisadiyyatın rəqabət qabiliyyətinin artırılması və dövlət-özəl tərəfdaşlıq mexanizmlərinin intensivləşdirilməsi şərtlərindən biridir. Bu halda klasterlər bir və ya bir neçə subyektin ərazisində yerləşə bilər. Ölkənin uzunmüddətli sosial-iqtisadi inkişaf konsepsiyası ərazilərin rəqabət potensialını reallaşdıran ərazi istehsal klasterləri şəbəkəsinin yaradılmasını, Avropada bir sıra innovativ yüksək texnologiyalı klasterlərin formalaşdırılmasını nəzərdə tutur. Bir yanaşma kimi klasterləşmə geniş yayılmışdır və regional və ya milli səviyyədə iqtisadi inkişafa və rəqabət qabiliyyətinə böyük fayda verir. Klasterləşmə anlayışı “rəqabət və əməkdaşlıq”dır və sektor daxilində bizneslərin və ixtisaslaşmış təchizatçıların, xidmət təminatçılarının, əlaqəli sektorların və qurumların coğrafi cəmləşməsi kimi müəyyən edilir. Müvafiq olaraq, klasterləşmə fenomeni ümumilikdə rəqabətə üç əsas elementdə təsir göstərir. Bu üç əsas elementi “klasterdə yaradılan müəssisələrin məhsuldarlığının yüksəldilməsi”, “məhsuldarlığı artıracaq aparıcı innovasiya və gələcəkdə yeni məhsulların yaradılması” və “genişləyən və gücləndirən yeni biznes sahələrinin yaranmasının təşviqi” kimi sıralamaq olar. . klasterin özü."

Keywords: klasterləşmə, klasterin inkişafı, klaster modeləri, klaster strategiyaları, klasterlərin səmərəliliyi
QAZ-KONDENSAT YATAĞINDA YIĞIM XƏTLƏRİNİN İSTİSMAR SƏMƏRƏLİLİYİNİN ARTIRILMASI

Authors: Əbdülağa Qurbanov, Kənan Bənicəlali

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-30

Year: 2024 Pages: 280-287

Show abstract

Abstract: Yanacaq tükədici vasitələrin və emaledici zavodların sürətlə artması karbohidrogenlərə olan tələbatı kəskin artırdı ki, bu da aşkarlanmış yataqların çoxsaylı quyularla daha çox məhsul əldə olunmasına gətirdi. Neft yataqlarının işlənməsi layihələrində nəzərdə tutulan əsas vəzifələrə planlaşdırılmış miqdarda neft və qazın yığılmasını və sonrakı nəqli üçün hazırlanmasını təmin etmək; hər bir quyudan neft, qaz və sudan keçən axın xətləri ilə neft toplama qurğularına birgə yığım və nəql; hər bir quyu üçün neft, qaz və suyun miqdarının ölçülməsi; suvarılan və ya suvarılmayan neftin toplayıcı laylar vasitəsilə yığım qurğusundan nefttəmizləmə qurğusuna birgə və ya ayrı-ayrılıqda daşınması; neft, qaz və lay sularının əmtəəlik standartlara uyğun hazırlanması və neft və qazın sonrakı satış üçün magistral şəbəkəyə və ya əmtəə nəqliyyatı təşkilatına verilməsi.

Keywords: dəniz şəraiti, qazların toplanılması, yığım sxemləri, neftin dənizdə quyuağzı yığım sxemləri
QİDA LABORATORİYALARINDA DAVAMLI TƏKMİLLƏŞDİRMƏ ÜÇÜN SƏRİŞTƏLİK SINAQLARI

Authors: Maya Kərimova, Ləman Pənahova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-31

Year: 2024 Pages: 288-293

Show abstract

Abstract: Qida laboratoriyalarına ərzaq nümunələrinin çirkləndiricilərə, tərkibinə və daha çoxuna görə təhlil etmək, ciddi standartlara cavab verməsini təmin etmək tapşırılıb. Laboratoriyaların etibarlılığı və effektivliyinin qorunması onların ardıcıl olaraq dəqiq sınaq nəticələr çıxarmaq qabiliyyətindən asılıdır. Bu, səriştə sınağı vasitəsilə əldə edilən nailiyyətdir. Bacarıq testi qida laboratoriyalarında keyfiyyət təminatının əsas hissəsindən biridir. O, laboratoriyanın fəaliyyətinin sistematik qiymətləndirilməsini nəzərdə tutur, laboratoriyalara öz metodologiyalarını, avadanlıqlarını və kadr səriştəsini qiymətləndirməyə imkan verir. Səriştəlik sınağı dəqiqliyi və etibarlılığı qorumaq üçün əvəzolunmaz olsa da, onun həyata keçirilməsi çətinliklərlə doludur. Məqalədə həmin problemləri və potensial həll yollarını araşdırılmasına həsr olunmuşdur.

Keywords: səriştəlik testi, akkreditasiya, qida laboratoriyası, qida təhlükəsizliyi
QAZMA MƏHLULUNUN LAYA VURULMASININ ÖZLÜ DƏNƏVƏR SİSTEMLƏRLƏ QARŞISININ ALINMASININ ELMİ ƏSASLARI

Authors: Qafar İsmayılov, Məhəmməd Bəşirli

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-32

Year: 2024 Pages: 294-302

Show abstract

Abstract: Qazma əməliyyatları sahəsində özlü dənəvər sistemlər davamlı maye itkisi problemi ilə mübarizədə mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu jurnal qazma məhlulları daxilində özlü dənəvər sistemlərin davranışını tənzimləyən elmi prinsiplərin dərindən araşdırılmasını təmin etmək məqsədi daşıyır. Bununla biz onların quyu lüləsinin bütövlüyünün qorunmasında, maye itkisinin azaldılmasında və nəticə olaraq qazma prosedurlarının optimallaşdırılmasında mühüm rolunu aydınlaşdırmaq niyyətindəyik. Qazma əməliyyatlarında məhlulun itirilməsi ən çətin məsələlərdən biridir. Buna tez-tez dövriyyə itkisi deyilir. Qazma məhlulunun hidrostatik təzyiqi ilə yarılmış təbii qırılmış laylarda itirilmiş dövriyyə yarana bilər. Bu bahalı qazma məhlulunu və qazma qurğusunun əməliyyatları üçün tələb olunan vaxtı sərf edir. İtirilmiş dövranı azaltmaq üçün çoxsaylı üsullar, texnikalar və həll üsulları təqdim olunur. Bu müalicələrin tətbiq olunduğu dövrə əsasən, onlar profilaktik (itirilmiş dövriyyə baş verməzdən əvvəl) və düzəldici (baş verdikdən sonra) kimi təsnif edilir. Profilaktik texnikada istifadə edilən müalicə üsullarından biri itirilmiş dövriyyə materiallarının (LCMs) tətbiqidir. LCM-lər laydakı çatları bağlamaq üçün qazma məhlulunda istifadə olunan əlavələrdir. Xidmət şirkətləri və LCM istehsalçıları hər il davamlı olaraq yüzlərlə material təqdim edirlər. LCM xammal xüsusiyyətlərinə görə üç qrupa bölünür: fibrous, flake/ yumaq materiallar və dənəvər materiallar. Təbii və bioloji parçalana bilən materiallar, ekoloji cəhətdən zərərsiz xüsusiyyətlərinə və iqtisadi məqsədəuyğunluğuna görə, dövriyyənin itirilməsi hallarını azaltmaq üçün də istifadə olunur. Son onilliklərdə nanotexnologiyanın, nano əsaslı materialların tətbiqi böyük diqqəti cəlb etmişdir. Ümumilikdə və xüsusilə möhürləmə prosesində mükəmməl xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq, nanosilikat və kalsium karbonat kimi nanomateriallar itirilmiş dövriyyə problemlərini aradan qaldırmaq üçün istifadə olunur. Bu dissertasiya, təbii və bioloji parçalana bilən materiallara və bu məqsədlə istifadə edilən nanomateryallara da diqqət yetirməklə, dövriyyənin itirilməsi hallarının azaldılması üçün istifadə edilən LCM-ləri təqdim etmək məqsədi daşıyır.

Keywords: LCM, Qazma məhlulu, Maye dövranı
KEYFİYYƏTƏ NƏZARƏT SİSTEMİ VƏ ONUN TƏŞKİLİ

Authors: Ceyran Ağamalıyeva, Nəzrin Əsgərzadə

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-33

Year: 2024 Pages: 303-310

Show abstract

Abstract: Bazar münasibətləri Azərbaycanda fəaliyyət göstərən sənaye və müəssisələrin keyfiyyətli problemlərinin həllinə yeni prinsipial yanaşmanın qurulmasına ehtiyac var. Members of the qualityinə nail olmaq yalnız istehlak və istehlakçı deyil, həm dəvlükdə ölkə iqtisadiyyatı üçün çox vacib məsələdir. Silahların potensial sızmasını artıra bilən artilleriya istehsalçıları, istehsalçıları və digər əsas qurğular və istehsalçılar, yəni ölkə vətəndaşlarının rifah şəraitinin və həyat səviyyəsinin yaxşılaşdırılması zəncirvari reaksiya ilə nəticələnir. Odur ki, məhsulun keyfiyyətinin yüksəldilməsi üçün istehsal prosesinin yüksək səviyyədə həyata keçirilməsi gündəlik, sistematik və əlavə olaraq həyata keçirilməsi vacibdir. Avtomatlaşdırılmış bəzi musiqiçilərin seçimi. Reklam idarəçisinin avtomatik idarə edilməsi insan mudaxiləsi olmadan həyata keçirilir. İdarəetmə obyektinin administrator atributları haqqında məlumat almaq, onlara müəyyən edilmiş dəyərlərlə təyin etmək və administrator atributlarını tələblərə u qısa müddətdən sonra avtomatik olaraq təyin olunacaq. Buraxılan məhsulun keyfiyyətinə nəzarət uğurlu biznesi üçün böyük zərər kəsb edir. Poçt qutusunun quraşdırılması zamanı tərcümə açarları və sistemli təlimatlar baxımından sistemli və texniki detallar. Açar söz analizi prosesini izləyin və klaviatura işlənməsi texniki həlli bir düşülür. Bir neçə dövrə üçün gündəlik tələbləri əsaslandırmaq vacibdir.

Keywords: müəsissə, istehsal, keyfiyyət, keyfiyyətə nəzarət, kəmiyyət
RƏQƏMSALLAŞMAYA KEÇİD ŞƏRAİTİNDƏ NEFTQAZÇIXARMA PROSESLƏRİNİN ETİBARLIĞININ TƏMİN EDİLMƏSİNİN BƏZİ NƏZƏRİ-TƏCRÜBİ ELEMENTLƏRİ

Authors: Səlahəddin Yusifov, Yusif Əlişov, Elşən Ağasıyev

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-34

Year: 2024 Pages: 311-319

Show abstract

Abstract: Neft və qaz quyularının istismarının texniki-texnoloji xüsusiyyət kəsb edən məsələlərinin tədqiqi neftqazçıxarmanın ən aktual məsələlərindən hesab edilir. Belə ki, neft-mədən istismar, toplanma, emal və nəql proseslərinin keyfiyyəti, ilk növbədə, quyuların istismarının nə dərəcədə etibarlı surətdə aparılması ilə əlaqədar olaraq müəyyən edilir. Qeyd edilən məsələlərin həlli isə, öz növbəsində, istismar prosesinin idarə edilməsinin səmərəliliyinin təmin edilməsi meyarına əsaslan-maqla yerinə yetirilir. Hal-hazırda neftqazçıxarma sahəsində texnoloji prosesləri səciyyələndirən məlumat bazası kifayət qədər geniş səciyyə daşımağa başlamışdır və belə bir şəraitdə qəbul edilən idarəetmə qərarlarının səmərəliliyi, birbaşa olaraq, bu məlumat bazasından nə dərəcədə səmərəli istifadə edilmə səviyyəsi ilə müəyyən edilməklə təmin edilir. Qlobal rəqəmsallaşmaya keçid şəraitində bu amilin nəzərə alınmasının əhəmiyyyəti daha da artmışdır. Qeyd olunanlarla əlaqədar olaraq, məqalədə neftqaz hasilatı texnoloji proses və avadanlıqlarının səmərəliliyinin artırılmasına xidmət edən müasir idarəetmə sistemlərinin yaradılması və müvafiq qərarların qəbul edilməsi ilə bağlı rəqəmsal texnoloji yanaşmaların xüsusiyyətləri araşdırılmış, müvafiq nəzəri-təcrübi əhəmiyyətli aktual məsələlər şərh edilmişdir.

Keywords: idarəetmə sistemləri, səmərəlilik, texnoloji proses və avadanlıqlar, intellektual quyu, neyron şəbəkə
YENİ KOMPOZİSİYANIN BAKTERİSİD XASSƏLƏRİNİN TƏDQİQİ

Authors: Hüseyn Qurbanov, Səmra Ramazanova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-35

Year: 2024 Pages: 320-334

Show abstract

Abstract: Neftin mədən daxili boru kəməri ilə hərəkəti zamanı neftin tərkibində olan lay suları daxili səth korroziyasının yaranmasına səbəb olur. Belə ki, yuxarıda qeyd edildiyi kimi, lay sularının tərkibində həll olmuş halda hidrogen sulfid qazı, karbon qazı və çoxlu miqdarda mineral duzlar mövcuddur. Sadalananlar məhz korroziya yaradan agentlərdir. Lakin qeyd etmək lazımdır ki, hazırda qurğu və avadanlıqların daxili səthində sürətli elrktrokimyəvi korroziyaya səbəb məhz sulfatreduksiyaedici bakteriyalardır. Bu bakteriyalar həyat fəaliyyəti dövrundə sulfat ionunu sulfid ionuna çevirməklə biogen hidrogen sulfid əmələ gətirərək boruların daxili səthinin korroziyasına səbəb olurlar.Ona görə də hazırda neft sənayesi avadanlıqlarının sulfatreduksiyaedici bakteriyalarının təsirindən mühafizəsi mühüm məsələlərdən biridir. Beləliklə, yuxarıda sadalanları əsas götürərək ilk dəfə olaraq MARZA-1, M-1 inhibitorlarının və hər iki inhibitor əsasında hazırlanmış şərti adı S-1 olan yeni kompozisiyanın laboratoriya şəraitində “Postqeyt-B” qidalandırıcı mühitində on beş gün müddətində sulfatreduksiyaedici bakteriyaların “Desulfovibriodesulfuricans” və “Desulfomicrobium” növlərini həyat fəaliyyətinə təsiri tədqiq edilmiş və həmçinin qidalandırıcı mühitlərdə biogen hidrogen sulfidinin qatılığının dəyişməsinə əsaslanaraq hər iki bakteriya növü olan qidalandırıcı mühitlərdə reagentlərin bakterisid effektləri hesablanmış və onların optimal qatılıqları təyin edilmişdir. Müəyyən edilmişdir ki, optimal qatılıqları uyğun olaraq 10 mq/l, 20 mq/l , 15 mq/l olan MARZA-1, M-1 inhibitorları və yeni S- kompozisiyası “Desulfovibriodesulfuricans” və “Desulfomicrobium” bakteriya növlərinin həyat fəaliyyətinə effektiv təsir edərək yüksək bakterisid effekti nümayiş etdirir və hər iki bakteriya mühitində ən yüksək effektivliyə isə məhz yeni S-1 kompozisiyası malikdir. Optimal qatılıqda “Desulfovibriodesulfuricans” hüceyrəsi olan mühitdə M-1 inhibitorun bakterisid effekti 80%, “Desulfomicrobium” hüceyrələr mühitində isə 82% təşkil edir. MARZA-1 inhibitorunun “Desulfovibriodesulfuricans” hüceyrələr olan qidalandırıcı mühitdə bakterisid effekti 84% , “Desulfomicrobium” hüceyrələr olan qidalandırıcı mühitdə isə bakterisid effekti 87% təşkil edir. S-1 kompozisiyasının “Desulfovibriodesulfuricans” bakteriyası olan mühitdə bakterisid effekti 93% , “Desulfomicrobium” bakteriyası olan mühitdə isə bakterisid effekti 99% təşkil edir.

Keywords: inhibitor, kompozisiya , mikroorqanizm, bakterisid effekti, lay suyu, hidrogen kövrəkləşməsi
THE ROLE OF EXPERT SYSTEMS WİTHİN ARTİFİCİAL İNTELLİGENCE

Authors: Sevda Salmanova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-36

Year: 2024 Pages: 335-342

Show abstract

Abstract: Expert systems (ES) arose as a significant practical result in the application and development of artificial intelligence methods - a set of scientific disciplines that study methods for solving problems of an intellectual (creative) nature using a computer. From the beginning of its development, the field of artificial intelligence has considered several very complex problems, which, along with others, are still the subject of research: automatic theorem proofs, machine translation, image recognition, planning, game algorithms, strategies, etc. In modern understanding, an expert system is a set of programs that perform the functions of an expert when solving problems from a certain subject area [1-3]. Expert systems advise, conduct analysis, provide consultations, and diagnose. The practical use of expert systems in enterprises contributes to work efficiency and improved qualifications of specialists. When creating expert systems, several difficulties arise. This is primarily because the customer cannot always accurately formulate his requirements for the system being developed. It is also possible that difficulties of a purely psychological nature may arise when creating a knowledge base of a system, an expert may hinder the transfer of his knowledge, fearing that he will subsequently be replaced by a “machine”. But these fears are not justified, since expert systems are incapable of learning, they do not have common sense or intuition. Currently, expert systems are being developed that implement the idea of self-learning. Advantages of an ES over a human expert. Knowledge-based systems have certain advantages over human experts: they have no prejudices, they don't rush to conclusions, these systems work systematically, looking at all the details, often choosing the best alternative from all possible ones,the knowledge base can be very, very large, once entered the machine, the knowledge is stored forever, a person has a limited knowledge base, and if data is not used for a long time, then it is forgotten and lost forever. Knowledge-based systems are resistant to “interference.” The expert uses collateral knowledge and is easily influenced by external factors that are not directly related to the problem being solved. ES that are not burdened with knowledge from other areas is, by their nature, less susceptible to “noise.” Over time, knowledge-based systems may be viewed by users as a type of replication - a new way of recording and disseminating knowledge. Like other types of computer programs, they cannot replace a person in solving problems but rather resemble tools that enable him to solve problems faster and more efficiently. These systems do not replace a specialist but are a tool in his hands. The modern idea of expert systems is given in the article. Their differences from traditional software products are shown, and advantages and disadvantages are considered. A conclusion is drawn about the perspectives of development.

Keywords: information technology, expert systems, knowledge base, knowledge processing algorithm
SOOLIQOMERLƏRİN İSTEHSALINDA VƏ EMALINDA NANOHİSSƏCİKLƏRİN ROLU

Authors: Tamilla Naibova, Səbinə Muxtarlı, Təranə Ağayeva, Təbriz Qədirov, Aytən Məmmədova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-37

Year: 2024 Pages: 343-352

Show abstract

Abstract: Müxtəlif üzvi birləşmələrlə modifikasiya olunmuş sooliqomerlər sənayenin müxtəlif sahələrində əlaqələndirici kiimi istifadə olunması geniş vüsət olmuşdur. Beləki, sooliqomerlərin funksionallaşdırılması onların əsas göstəricilərinin yüksəlməsinə və ekoloji cəhətdən qisməndə olsa alınan yeni tərkibli birləşmələrə təlabat günü-gündən artmaqdadır. Sooliqomerlərin sopolikondesləşmə üsulu ilə alınması, tədqiqi və tədbiqi istiqamətində aparılan elmi-tədqiqat işlərini araşdırdıqda məlum olurki, sintez və ya emal zamanı sistemə az miqdarda nanohissəcik əlavə etdikdə sooliqomerin fiziki-mexaniki və istismar göstəriciləri daha da yüksəlir. Aktiv nanohissəciklərin iştirakı ilə reaksiyanın sürət sabiti artır və jelatinləşmə temperaturunu aşağı düşür. Sooliqomer əsaslı koompozitə təxminən 2% nanohissəcik əlavə olunması zamanı jelatinləşmə temperaturu 6-7°С-yə qədər aşağı düşür, lakin bərkimə prosesinin mexanizminə təsir etmir. Sooliqomer əsaslı emulsiyaların dayanıqlığını artırmaq üçün emulqatorun tərkibinin, quruluşunun, miqdarının və emulsiyasının sabitləşdiricisiniin təsiri öyrənilmişdir. Məlum olmuşdur ki, emulsiyanın sabitləşdirilməsi onların aqressiv mühitlərə davamlılığının artmasına səbəb olur. Monodispers metal-RF nüvəli nanostrukturlar geniş miqyasda bir saat ərzində istehsal oluna bilər. Həm nüvənin ölçüsü, həm də qabığın qalınlığı reaksiya parametrlərini dəyişdirməklə asanlıqla tənzimlənə bilər. Sistematik tədqiqatlar göstərir ki, rezorsin bir neçə funksiyaya malik ola bilər: RF oliqomeri almaq üçün reaktiv kimi istifadə oluna bilər və həmçinin metal nanohissəciklərin birləşməsinin qarşısını almaq üçün səthi passivləşdirə bilər. Əlavə olaraq, ilk dəfə olaraq, məlumdur ki, rezorsin metal nanohissəciklər yaratmaq üçün metal duzlarını azalda bilən agent kimi də istifadə oluna bilər. Əsas qabıqlı nanohissəciklər xlorbenzolun katalitik hidrogenləşməsində böyük performans göstərən M-karbon nanostrukturlarına karbonlaşdırıla bilər. Tədqiqat işində mövcud rezorsin - formaldehid oliqomeri tərkibində amid qrupu olan üzvi birləşmə ilə funksionallaşdırılmışdır. Bir saat müddətində proses nanohissəcik iştiraçı ilə başa çatmışdır. Alınan yeni tərkıbli sooliqomerin fiziki - kimyəvı, fiziki-mexaniki və spektral analizləri öyrənilmışdır. Məlum olmuşdur ki, proses kimyəvi modıfikasiyadır və nanohissəcikli funksionallaşdırılmış rezorsın - formaldehid sooliqomerinin əsas göstəriciləri, nanohissəcik əlavə olunmayan sooliqomerin əsas göstəricilərindən 1,5 - 2,0 dəfə yüksəkdir. Tərkibində azot olan üzvi birləşmə ilə funksionallaşdırılmış sooliqomerin termiki davamlılığı öyrnilməsi məqsədilə differensial termiki və termoqravimetrik analizi (80-900°C intervalında) DTA VƏ TGA aparılmışdır. Analizlərin təhlili nəticəsindən məlum olmuşdur ki, tədqiq olunan nümunələrdə, yəni modifikasiya yolu ilə funksionallaşdırılmış rezorsin-formaldehid sooliqomerində kütlə itkisi 200°C-də 5%, sooliqomerdə isə kütə itkisi müşahidə olunmayıb. Funksionallaşdırılmış sooliqomerdə kütlə itkisi 300°C-də 34.92%, nanohissəcikli sooliqomerdə kütlə itkisi 460°C-də 13.23% olmuşdur. 896.9°C-də qalıq 18.05% olmuşdur. Sintez olunan yeni tərkibli sooliqomerdən müxtəlif məqsədli kompozitlərin hazırlanmasında əlaqələndirici kimi istifadə olunması tövsiyyə olunur.

Keywords: üzvi birləşmələr, oliqomer, sooliqomer, nanohissəcik, modifikasiya
RESEARCH OF VOLUMETRIC MASS OF FOAMED GEOPOLYMERS BASED ON IRON ORE ENRICHMENT WASTES

Authors: Aydan Farajova, Yunis Gahramanli, Mahira Aliyeva, Mehriban Mikailova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-38

Year: 2024 Pages: 353-370

Show abstract

Abstract: In the modern world, the creation of sustainable technologies to reduce energy consumption is one of the priority areas of science and technology development. Carbon dioxide emissions are directly related to energy consumption, as most power plants use fossil fuels to generate heat and electricity. Therefore, reducing heat losses and energy consumption is a very important task. Thermal insulation materials, which allow to reduce heat losses and energy consumption, can fulfil this task. In recent decades there has been an increased interest in geopolymer materials, which in the future could replace Portland cement, the production of which is unsustainable and characterized by high carbon dioxide emissions. Geopolymers themselves are produced at ambient temperature and do not require high temperatures, which is very important. Therefore, the possibility of obtaining thermal insulating materials, based on foamed geopolymers is of great interest. In this regard, in this study, the task of obtaining foamed geopolymer materials based on mining wastes of Dashkesan iron ore deposit was set. The specimens of foamed geopolymer were obtained with the ratio of components mining waste (co-precursor):liquid glass (precursor) equal to 80:20. Aqueous solutions of hydrogen peroxide with 10, 15, 20 and 25% concentration were used for foaming. The volumetric mass of the obtained specimens was researched depending on the concentration of H2O2 solution and on the amount of foaming agent solution. It was found that the use of large amounts of foaming catalyst at the level of 0.02%mass. is inexpedient, as it leads to large gas losses, formation of large voids in the material and high values of volume mass.

Keywords: geopolymer, volumetric mass, mining waste, heat insulating materials, foaming
AÇIQ ÜSULLA IŞLƏNƏN FILIZ YATAQLARINDA KASIBLAŞMANIN QIYMƏTLƏNDIRILMƏSI

Authors: Azər Şükürov, Zeynal Abasov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-39

Year: 2024 Pages: 371-379

Show abstract

Abstract: Bu məqalə mədən sənayesində hasilat və emal işləri mərhələlərində baş verən kasıblaşmanın qiymətləndirilməsini araşdırır. Məqalə, kasıblaşma probleminin baş vermə səbəblərini və formalarını eləcə də, onun, mədənin ümumi maliyyə modelinə göstərdiyi təsirini vurğulayır. Tədqiqat metodologiyasına, hazırda mədən sənayesində istifadə olunan bir sıra proqram təminatlarının və bir neçə hesabat və tədqiqat üsulların birgə istifadəsi ilə mədən işlərində baş verən kasıblaşmanın qiymətləndirilməsinə yönəlmiş mərhələli qiymtələndirmə metodu daxildir. Bu metod, açıq mədənlərdə kasıblaşmanın kəmiyyətini müəyyən etmək üçün görülə biləcək addımları izah edir. Bu metodologiya həmçinin, müxtəlif süxur növlərindən, onların konsentrasiyasından və xüsusi çəkilərindən istifadə edərək geoloji blok model yaradılmasını vurğulayır. Tədqiat metodologiyası bölməsində həmçinin, qoparılma üçün lazım olan ən az konsentrasiya göstəricisinin hesablanması üçün istifadə olunan düstur təklif edilmiş, eləcə də, bu düsturdan istifadə edərək süxurların ərazidə paylanmasının müxtəlif göstəricilərinə uyğun model yaradılması vurğulanmış və bu modeldən kasıblaşmanın qiymətləndirilməsində necə istifadə ediləcəyi haqqında müzakirə aparılmışdır. Nəticə olaraq, məqalədə təklif edilən bu metodologiyanın mədən əməliyyatlarında baş verən kasıblaşma məsələsinin qiymətləndirilməsi işlərinə olan faydaları müzakirə edilir. Açar sözlər. Açıq mədən işləri, Kasıblaşma, Mədən işlərinin qiymətləndirilməsi, Resurslardan istifadə, İqtisadi səmərəlilik.
ИССЛЕДОВАНИЕ ВЛИЯНИЯ ТРЕЩИНОВАТОСТИ НА ОСОБЕННОСТИ РАЗРАБОТКИ НЕФТЯНЫХ МЕСТОРОЖДЕНИЙ

Authors: Евгения Мамедова, Алекпер Алекперов

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-40

Year: 2024 Pages: 380-389

Show abstract

Abstract: Трещины, образующиеся в результате стимулирования скважин, негативно влияют на эффективность выемки при нагнетательных операциях. Для изучения этого вопроса были проведены модельные исследования флюидных потоков с вертикальными трещинами различной длины и системами флюидов с различными коэффициентами подвижности. Кроме того, были получены ограниченные данные по одной модели, содержащей горизонтальный разлом. Было установлено, что для существенного влияния на эффективность выемки требуются относительно длинные и высокопроводящие трещины (обычно не встречающиеся в операциях по гидроразрыву ). В конкретном случае в полевых условиях можно приблизительно отличить наличие длинных кон дуктивных трещин от более коротких или менее проводящих. Это делается с помощью анализа нарастания давления и данных о зависимости длины и проводимости трещин от продуктивности скважины. Анализ этого типа показывает, что обычно вызванные трещины либо коротки, либо имеют ограниченную проводимость и, следовательно, не наносят ущерба эффективности зачистки.

Keywords: Трещины, нефтяные, нагнетательные, пласт, скважина, добываюшая, давление
QƏLƏVİLİYİN QAZMA MƏHLULLARININ REOLOJİ VƏ FİLTRASİYA XÜSUSİYYƏTLƏRİNƏ TƏSİRİ

Authors: Elməddin Abbasov, Rövşən Ələsgərov, Gündüz Mahmudov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-41

Year: 2024 Pages: 390-397

Show abstract

Abstract: Qazma məhlullarının düzgün seçilməsi qazma əməliyyatlarının müvəffəqiyyəti üçün çox vacibdir. Reoloji parametrlərin tənzimlənməsi qazma məhlulunun effektivliyində əsas rol oynayır. Buna görə də, bentonit tərkibli su əsaslı qazma məhlulunun reoloji xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi vacibdir. Bu tədqiqatın əsas məqsədləri bentonit tərkibli su əsaslı qazma məhlulunun reoloji və filtrasiya xüsusiyyətlərinə pH dəyişikliklərinin təsirini araşdırmaq, təhlükəsiz və yüksək məhsuldarlı qazma əməliyyatı əldə etmək məqsədilə qazma məhlulu üçün tövsiyə olunan pH diapazonunu təyin etməkdir. Müxtəlif pH dəyərlərinə malik bentonit tərkibli su əsaslı qazma məhlulunun fərqli nümunələri hazırlanmış və plastik özlülük, axıcılıq həddi və statik sürtünmə gərginliyi kimi reoloji xassələri ölçülmüşdür. Bundan sonra filtrasiya testi 20 atm differensial təzyiq və 80 °C temperatur altında aparıldı. Bentonit tərkibli su əsaslı qazma məhlulu üçün qələvilik məhlul reologiyasına əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərir. Sürüşmə sürtünmə gərginliyi və kəsilmə sürəti nisbəti pH-ın dəyişməsi ilə dəyişir. Praktiki olaraq pH-ın 8-dən 12-yə yüksəldilməsi plastik özlülüyünün müvafiq olaraq 53% və axıcılıq həddinin 82% azalması ilə nəticələnmişdir. Axıcılıq həddi/plastik özlülüyün nisbəti Ph=8 üçün 1,4 olmuşdur, pH=11 və pH=12 üçün isə o, 0,5-ə qədər düşmüşdür. Qələvilik artırıldıqda, statik sürtünmə gərginliyi göstəricilərində əhəmiyyətli azalma olmuşdur. Filtratın həcmi və gil qabığının qalınlığı pH artması ilə artmışdır. Filtratın həcmi pH-ı 9-dan 12-yə yüksəltməklə, 9,5 sm3-dən 12,6 sm3-ə yüksəldi. Gil qabığının qalınlığı Ph=9 -da 2 mm, Ph=12 üçün isə 3,6 mm-ə qədər artdı. Nəticələrə əsasən, optimal olaraq məhlulun reoloji və filtrasiya xassələrini təmin etməyk üçün bentonit tərkibli su əsaslı qazma məhlulunun pH-nın 9-10 aralığında saxlanması tövsiyə olunur. Bu tədqiqatın nəticələri göstərdi ki, pH-nın 9 ilə 10 aralığında saxlanması plastik özlülüyü azaldacaq, bu da qazma sürətini artırmağa və məhlulun səthə sirkulyasiyası üçün tələb olunan nasos təzyiqini azaltmağa kömək edəcəkdir. Bundan əlavə, filtratın həcminin azaldılması boruların differensial yapışmasının qarşısını alacaq və nazik gil qabığı yaradacaq. Ümumiyyətlə, bentonit tərkibli su əsaslı qazma məhlulunun pH-nın 9-dan 10-a qədər optimallaşdırılması qazma əməliyyatını yaxşılaşdıracaq və ümumi məhlul itkilərini minimuma endirəcəkdir.

Keywords: Bentonit tərkibli qazma məhlulu; su əsaslı qazma məhlulu; reoloji parametrlər; filtrasiya xüsusiyyətləri; pH effekti
NEFT VƏ QAZ QUYULARINDA YÜKSƏK TƏZYİQ ZONALARININ OPERATİV PROQNOZLAŞDIRILMASI METODU

Authors: Hacıbaba Hüseynov, Emil İsmayılov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-42

Year: 2024 Pages: 398-406

Show abstract

Abstract: Azərbaycan Respublikasının milli iqtisadiyyatında neft-qaz sənayesi aparıcı sahədir və əhəmiyyətli dərəcədə ölkənin makroiqtisadi göstəricilərinin vəziyyəti.Başqa sahələrdə olduğu kimi, bu sahədə də işin səmərəliliyinin artırılması aktual məsələlərdən biridir və ilk növbədə quyuların qazılması, tikintisi və istismarı proseslərinin səmərəliliyi ilə bağlıdır. Aydındır ki, anormal lay təzyiqinə görə bir sıra qəzalar və fəsadlar (AC) - ARP (xüsusilə, neftin kəşfiyyatı prosesində qeyri-normal yüksək lay təzyiqi -AHRP və qeyri-normal lay təzyiqi -AHLP) istismar quyularının qazılması baş verir: qapalı və açıq maye fontanları, qrifonlar, yanğınlar, quyu divarlarının dövriyyəsinin itirilməsi, quyuların tökülməsi. quyular, qazma ştrixləri və s.. Dünyada ilk neft quyusu fontanından başlayaraq (Bibi-Heybət, 14 iyul 1848) indiyədək qazılmış və istismar edilən quyuların əksəriyyətində müxtəlif AC-lər meydana gəlmişdir. Bu günə qədər ARP-nin əmələ gəlmə mexanizmləri haqqında bir çox nəzəriyyə və fərziyyələr mövcuddur, lakin onların heç biri məsələni hərtərəfli izah etmir. Quyuların layihələndirilməsi kəşfiyyat prosesində əldə edilən nəticələrə, yaxın məsafələrdə istismar quyularının geoloji-texnoloji və mədən məlumatlarına əsaslansa da, bir çox hallarda litoloji kəsiklər, müxtəlif təzyiqlər və layihədə göstərilən digər göstəricilər real qazma göstəricilərindən xeyli fərqlənir. Bütün bu məlumatlar yüksək lay təzyiqi haqqında müəyyən proqnoz-informativ məlumat versə də, subyektivlik (insan amili) mühüm rol oynayır, çünki onların şərhi qazma briqadasının bacarıq və praktiki təcrübəsinə əsaslanır.

Keywords: yüksək təzyiq bölgələri, operativ proqnozlaşdırma, neft və qaz quyuları, təzyiq proqnozu, kəmərə məhdudiyyət, istehsal optimallaşdırma
TURŞU İLƏ İŞLƏNMƏNİN QUYUDİBİ ZONANIN XASSƏLƏRİ ÜZƏRİNDƏKİ TƏSİRİ

Authors: Zaminq İsmayılov, Fərid Məmmədli

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-43

Year: 2024 Pages: 407-416

Show abstract

Abstract: Bu tədqiqat həm karbonat, həm də qumdaşı rezervuarlarından karbohidrogen hasilatının artırılmasında mühüm prosedur olan turşu emalının quyu zonalarının xassələrinə təsirini araşdırır. Asidləşdirmə çöküntü minerallarını həll etməklə və quyuya yaxın zədələri aradan qaldırmaqla lay süxurlarının keçiriciliyini yaxşılaşdırmağa yönəlmiş yaxşı stimullaşdırma üsuludur. Biz turşulaşdırmanın quyu zonasının xassələrinə, o cümlədən sukeçiriciliyə, məsaməliyə və süxur matrisinin bütövlüyünə fiziki və kimyəvi təsirlərinin hərtərəfli təhlilini apardıq. Bir sıra nəzarət edilən laboratoriya təcrübələri və çöl sınaqları vasitəsilə müxtəlif turşu sistemlərinin, o cümlədən karbonat anbarları üçün xlorid turşusu qumdaşı əmələ gəlməsi üçün hidrofluor turşusunun effektivliyini qiymətləndirdik. Nəticələr maye axınının xüsusiyyətlərində əhəmiyyətli irəliləyişləri və turşudan sonra neft və qaz hasilatının artımını göstərir. Əldə etdiyimiz tapıntılar turşu konsentrasiyasının, enjeksiyon dərəcələrinin və müalicənin effektivliyini maksimuma çatdırmaq üçün əlavələrin seçilməsinin optimallaşdırılmasının vacibliyini vurğulayır, eyni zamanda potensial təbəqələrə zərər və ətraf mühitə təsirləri minimuma endirir. Tədqiqat turşulaşdırıcı təsirlərin daha yaxşı başa düşülməsinə kömək edir və lay performansını artırmaq neft və qaz quyularının məhsuldar ömrünü uzatmaq üçün ən yaxşı təcrübələrə dair fikirlər təklif edir.

Keywords: turşu emalı, quyu zonasının xassələri, karbohidrogen hasilatı, karbonat layları, qumdaşı layları, quyunun stimullaşdırılması, keçiriciliyin artırılması
LİTHOLOGY AND OİL-GAS CONTENT OF THE PRODUCTİVE SERİES SEDİMENTS OF THE SOUTHWEST PART OF THE ABSHERON OİL-GAS-BEARİNG REGİON

Authors: Ibrahim Mammadov, Gultar Nasibova, Hamza Ahmadov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-44

Year: 2024 Pages: 417-429

Show abstract

Abstract: The study areas are located in the south-west of Absheron oil-gas-bearing region. The main oil and gas resources in this region are associated with Productive series sediments of Lower Pliocene system. The comparison of sediments and lithofacies of the Lower Productive series have been studied within Bibiheybat, Bahar, Gum-deniz areas of the South Absheron zone in the article. The thickness of PS sediments is thiker in the study area. Lithologically, the Productive series sediments are represented by the alternation of sandy-aleourolite-clayey rocks. Lower Pliocene sediments have undergone significant changes in their lithofacies, both at depth and along area. An increase in sand content is observed in the PS section from west to east in the Absheron oil-gas-bearing region.The variation of thicknesses, sand and clay content in Bibiheybat, Gum-deniz and Bahar fields was determined. The changes in reservoir characteristics of PS suites in Bibiheybat, Gum-deniz and Bahar fields were analyzed. The analysis of porosity, permeability and carbonate in the studied areas of the PS suites suggests that in the Bibiheybat area, a regularity between carbonate and porosity and permeability is followed at depth towards the Pre-Kirmaki suite, so, carbonate decreases, porosity and permeability increases. However, the against regulation is observed in GaS, so carbonate increases, porosity and permeability decrease. Along the Gum-deniz area, porosity and permeability decrease with the increase of carbonate towards the GaS. In the Bahar field, the decrease of carbonate toward GaS, on the conrtary, the increasing of porosity and permeability is observed. The comparative analysis of the reservoir properties along the fields suggest that the suites of the PS from the Bahar field to the Bibiheybat field are characterized by high reservoir properties. This is suggesting the prospect of oil-gas-bearing of lower suites of PS.

Keywords: Bibiheybat field, Productive series, oil-bearing, lithology, porosity, permeability, carbonate, sandiness, clayey
ANOMAL LAY TƏZYİQİNİN PROQNOZLAŞDIRILMASI METODLARI

Authors: Hacıbaba Hüseynov, Gündüz Abdullayev

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-45

Year: 2024 Pages: 430-436

Show abstract

Abstract: Bu məqalə, neft və qaz quyularının qazılması prosesində anomal rezervuar təzyiqinin təxmin edilməsi və anormal zonaların proqnozlaşdırılması üçün istifadə olunan metod və texnologiyaları əhatə edir. Texniki parametrlərlə əlaqələndirilən bu metodların səbəbləri sistematik bir şəkildə qruplandırılır və təhlil edilir. Bu metodların çatışmazlıqlarının üstünlükləri, qazma texniki parametrləri ilə bağlı olan əlaqəni əhatə edir. Bu metodlar əsasında yaradılan sistemlərin qazma əməliyyatları zamanıa qənaət edərək, vaxtında proqnozlaşdırma prosesini təmin etdikləri göstərilir. Neft şirkətlərinin qazma əməliyyatlarındakı bu sistemlərin tətbiqi dövründəki vəziyyəti araşdırılır. Bu proqnozlaşdırma qrupuna daxil olan bir metod təklif olunur. Təklif olunan metod əsasında işləyən bir sistemin dizaynı üçün proqnozlaşdırma prinsipi, iş alqoritmi və konseptual memarlıq modeli verilir. Sistemin prinsipinin sınanması üçün kompüter simulasiya eksperimentləri haqqında məlumat verilir.

Keywords: anormal rezervuar təzyiqi, qazma əməliyyatları, real-vaxt proqnozlaşdırma, əməliyyat alqoritmləri
АНАЛИЗ ИНФОРМАЦИОННЫХ ТЕХНОЛОГИЙ ПОДДЕРЖКИ ПРИНЯТИЯ РЕШЕНИЙ В КОММЕРЧЕСКОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ ОРГАНИЗАЦИИ (АЗЕРБАЙДЖАН)

Authors: Рена Микаилова, Ламия Исмаилова

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-46

Year: 2024 Pages: 437-448

Show abstract

Abstract: В современном бизнес-среде внедрение информационных технологий (ИТ) для поддержки принятия решений стало ключевым фактором в совершенствовании процессов принятия решений в коммерческих организациях. Этот анализ направлен на изучение различных ИТ-инструментов и систем, используемых для обеспечения механизмов поддержки принятия решений, их влияния на стратегические и операционные аспекты коммерческой деятельности, а также вытекающих из этого преимуществ и проблем, с которыми сталкиваются организации. Благодаря всестороннему обзору литературы и тематических исследований в этом исследовании определяются ключевые ИТ-решения, такие как системы поддержки принятия решений (DSS), системы исполнительной информации (EIS) и платформы бизнес-аналитики (BI), которые существенно повлияли на процессы принятия решений. Методология включает качественный анализ вторичных данных, чтобы понять интеграцию ИТ в процессы принятия решений, эволюцию инструментов принятия решений, поддерживаемых ИТ, и их практическое значение в бизнес-среде. Результаты показывают, что инструменты принятия решений, поддерживаемые ИТ, повышают гибкость организации, повышают точность и скорость принятия решений, а также облегчают стратегическое планирование и операционную эффективность. Однако такие проблемы, как перегрузка данных, проблемы безопасности и необходимость постоянного технологического обновления, создают серьезные препятствия. Исследование завершается рекомендациями для организаций по принятию стратегического подхода к интеграции ИТ в процессы принятия решений, подчеркивая важность непрерывного обучения, стратегий управления данными и сосредоточения внимания на мерах кибербезопасности.

Keywords: системы поддержки принятия решений (DSS), исполнительные информационные системы (EIS), бизнес-аналитика (BI), информационные технологии (ИТ), принятие коммерческих решений, организационная эффективность, стратегическое планирование, операционная эффективность, управление данными, кибербезопасность, технологическая интеграция, управление бизнесом
РОЛЬ ИНФОРМАЦИОННЫХ ТЕХНОЛОГИЙ В УПРАВЛЕНИИ МАРКЕТИНГОВЫМИ ПРОЕКТАМИ: КОМПЛЕКСНЫЙ ОБЗОР

Authors: Ульвия Рзаева, Кямал Гулиев

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-47

Year: 2024 Pages: 449-457

Show abstract

Abstract: В современном мире, где цифровизация проникает во все сферы бизнеса, информационные технологии (ИТ) становятся неотъемлемой частью управления маркетинговыми проектами. Они не только упрощают процессы, но и играют ключевую роль в принятии стратегических решений, анализе данных и взаимодействии с клиентами. В этом обзоре мы рассмотрим, как ИТ меняют практику управления маркетинговыми проектами и какие преимущества это приносит. Элемент. В этом исследовании рассматривается важность информационных технологий (ИТ) в управлении маркетинговыми проектами. В нем рассматривается, как ИТ-инструменты и системы влияют на планирование, выполнение и мониторинг маркетинговых проектов. Цели. Анализировать влияние ИТ на процессы планирования маркетинговых проектов. Оцените роль ИТ в оптимизации распределения ресурсов и управления задачами в маркетинговых проектах. Изучите эффективность ИТ в облегчении коммуникации и сотрудничества между проектными командами в маркетинговых усилиях. Изучите интеграцию ИТ-аналитики и управления данными для улучшения результатов маркетинговых проектов. Методология. В данном исследовании используется смешанный метод, сочетающий качественные и количественные методы. Качественные данные собираются посредством интервью со специалистами по маркетингу и ИТ, чтобы понять их взгляды на роль ИТ в управлении проектами. Количественные данные собираются посредством опросов и анализа показателей использования ИТ внутри групп маркетинговых проектов.

Keywords: информационные технологии, менеджмент, маркетинговые проекты, комплексный обзор, роль
NƏQLİYYAT SİSTEMİNDƏ KEYFİYYƏTİN İDARƏ OLUNMASI

Authors: Rafiq Hacıyev, Kamran Məmmədov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-48

Year: 2024 Pages: 458-468

Show abstract

Abstract: Məqalə nəqliyyat xidmətlərinin keyfiyyətinin idarə edilməsinə konseptual yanaşma təklif edir. O, logistik idarəetmə, istehlakçılarla münasibətlərin idarə edilməsi, keyfiyyətə əsaslanan müəssisə idarəetmə sisteminin uyğunlaşdırılması və sinergetik sistemli yanaşma prinsiplərindən istifadə prinsiplərinə əsaslanır. Sinergetik sistemli yanaşma, nəqliyyat xidmətləri üçün özünü təşkil edən keyfiyyət idarəetmə sisteminin formalaşmasını nəzərdə tutur (kibernetik adaptiv, burada təcrübənin toplanması, məlumatın yadda saxlanması və strukturlaşdırılması sistemin strukturunda və səviyyəsində dəyişikliklə ifadə olunur). Nəqliyyat xidmətlərinin keyfiyyətinin idarə edilməsinə təklif olunan yanaşmanın elmi yeniliyi TQM konsepsiyası və logistika prinsiplərinin inteqrasiyasından, nəqliyyat və logistika xidmətlərinin proseslərinin təkmilləşdirilməsi texnologiyalarının seçilməsinə dəyişkən yanaşmanın tətbiqindən ibarətdir; avtomobil nəqliyyatı xidmətlərinin istehlakçı qiymətləndirməsinin onun formalaşması proseslərinin keyfiyyətinin qiymətləndirilməsi ilə müqayisəsi. Qiymətləndirməyə təklif olunan metodoloji yanaşma inteqrasiya olunmuş proseslərin son nəticənin formalaşmasına təsirini, eləcə də hər bir prosesin icrasının effektivliyini nəzərə alır. Bu yanaşmanın həyata keçirilməsi nəqliyyat xidmətlərinin göstərilməsi və keyfiyyətinin yüksəldilməsi, idarəetmə sisteminin yaradılması/təkmilləşdirilməsinin səmərəliliyi üçün üsulların ağlabatan seçimini təmin edəcəkdir.

Keywords: Logistik idarəetmə; keyfiyyətin idarə edilməsi; nəqliyyat xidmətlərinin keyfiyyəti; keyfiyyət idarəetmə sistemi; nəqliyyat xidmətləri
BENTONİT GİLLƏRİNDƏN KOMPLEKS İSTİFADƏNİN ARAŞDIRILMASI

Authors: Maral Əliyeva, Məhluqə Hüseynova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-49

Year: 2024 Pages: 469-475

Show abstract

Abstract: Bentonitlər uzun illər boyu təbiətdə yayılmış və bəşəriyyətə məlum olmuşdur. O, həmçinin gilabi, ağartma gili adı ilə də tanınır. Onlar sənayenin müxtəlif sahələrində ağardıcı, adsorbent maddə kimi istifadə olunur.Bentonit vulkanlardan (tüf və ya kül) yayılan şüşəvari materialın geoloji dövrlər ərzində dəyişməsindən və ya qranit və bazalt kimi silisiumlu süxurların dəyişməsindən əldə edilən materialdır. Yaranma xarakterindən asılı olaraq, bentonit tərkibində montmorillonit mineralına əlavə olaraq müxtəlif köməkçi minerallara malik ola bilər. Bu minerallara attapulgit, kaolin, mika və illit, eləcə də kvars, feldispat, kalsit və gips kimi minerallar daxil ola bilər. Bu mineralların olması yatağın dəyərinə təsir göstərə bilər. İki növ bentonit tanınır və hər birinin istifadəsi xüsusi fiziki xüsusiyyətlərdən asılıdır. Natrium bentonit - natrium bentonit şişkin gil növüdür. Mübadilə edilə bilən ion kimi Na+ ionu su qatlı hissəciklərə malikdir. Kalsium Bentonit şişməyə az meyilli gildir. Mübadilə edilə bilən ion kimi Ca2+ olan ikiqat su qatına malikdir. Faydalı qazıntıların tərkibində olan bütün zərərli qarışıqlar zənginləşdirmə yolu ilə kənarlaşdırılır. Kimyəvi qarışıqları isə bü üsulla ayırmaq mümkün deyil. Bunun üçün molekulyar parçalanma və ya struktur pozulma olmalıdır. Sənaye əhəmiyyətli olmayan bəzi mineral və süxurların bir sıra xüsusiyyətini süni yolla dəyişməklə onları sənaye əhəmiyyətli məhsullara çevirmək mümkündür. Misal üçün, bir sıra təbii gillər uduculuq qabiliyyətinə malik deyillər. Belə xüsusiyyəti olan gillərə turşu əlavə etməklə onların uduculuq xüsusiyyətini təmin etmək mümkündür, bundan başqa plastik gillərə az miqdarda qələvi əlavə etməklə onların plastikliyini və möhkəmliyini artırmaq, çat əmələ gəlməsini minimuma endirmək mümkündür. [1] Bentonit qədim zamanlardan tanınır və onun xassələrinin anlaşılmasının artması, eləcə də yeni texnologiyaların ortaya çıxması ilə müxtəlif sahələrdə müxtəlif tətbiqlərdə istifadəsi xeyli artmışdır. Məsələn, tibbdə bir çox müəlliflər bentonitlərin insan orqanizminin zərərsizləşdirilməsində, saçın və dərinin keyfiyyətinin yaxşılaşdırılmasında, xoraların və mədə-bağırsaq traktının müalicəsində rolunu qeyd etmişlər. Onlar həmçinin bentonitlərin böyrək problemlərini sağaltmaq üçün, antibakterial agent kimi, sümüklərin saxlanmasında, xərçəngin təsirini yüngülləşdirməyə yönəlmiş müalicələrdə, eləcə də ümumiyyətlə iltihabın müalicəsində istifadə edilməsinə işarə edirlər [2,3,4, 5]. Bentonitlərin əczaçılıq sənayesində istifadəsi çoxsaylı müasir müəlliflər tərəfindən təsvir edilmişdir [6,7] və bu materialların kosmetika sahəsində istifadəsi də vurğulanmışdır [8,9]. Bentonitlər aşqarlar, spesifik məhsullar və birləşmələr şəklində heyvan yemlərində ardıcıl olaraq istifadə olunur və standartlaşdırılır [10, 11, 12]. Bentonitlərin neftin emalı və katalitik krekinq prosesində rolu yaxşı məlumdur [13].

Keywords: bentonit gilləri, sənaye, davamlılıq, mühit, adsorbsiya, tibb sahəsi, qazma məhlulu
ECOLOGICAL RESEARCH RESULTS ON THE ANALYSIS OF NON-ORGANIC AND ORGANIC SUBSTANCES EMITTED INTO THE ATMOSPHERE FROM THE BAKU STEEL AERATION PLANT

Authors: Naila Jafarova, Sevinj Hajiyeva, Giyas Bayramov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-50

Year: 2024 Pages: 476-482

Show abstract

Abstract: During the technological process in the Electric Arc Furnace Steel Aeration Site (EAFSAS) considered the main production section of Baku Steel Treatment Plant, the presence of dangerous and hazardous ecotoxicant toxic substances emitted into the atmosphere for human health has been identified by us. For the first time in the mentioned production area, non-organic ecotoxicant (H2S, SO2, SO3, S, CO, PH3, NH3, NO2, hydrocarbons, coke dust, HCN, Cu, Ni, Pb, Zn, Hg, Cl) substances along with organic toxic (methyl alcohol, formaldehyde, phenol, toluene, oil hydrocarbons, propanol, trichlorethylene, benzopyrene) substances in the air have been determined by us. The research mainly focused on determining the presence of ecotoxicant substances in the air at distances of 10-50 m from the Electric Arc Furnace at the closed working area of the mentioned production site. Additionally, ecotoxicant substances indicated above were analyzed in the air environment from 50-200 m away from the production area using the portable Drager Tubes LLG gas detector device.

Keywords: Steel, Electric Arc Furnace, Processing, Re-melting Steel Section, Ecotoxicants, Non-organic and organic substances, Working Zone
FİLİZ YATAQLARININ AÇIQ ÜSULLA İŞLƏNMƏSİNDƏ TULLANTISIZ TEXNOLOGİYALARIN TƏDQİQİ: ÇOVDAR QIZIL YATAĞINDA AÇIQ MƏDƏNDƏ TULLANTISIZ TEXNOLOGİYA

Authors: Azər Şükürov, Nicat Məmmədov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-51

Year: 2024 Pages: 483-492

Show abstract

Abstract: Bu məqalə Azərbaycanın “Çovdar” qızıl yatağına diqqət yetirərək, açıq mədən işlərində tullantısız texnologiyaların qiymətləndirilməsini araşdırır. O, ətraf mühitə təsiri minimuma endirmək və resursdan maksimum istifadə etmək üçün bu texnologiyaların mümkünlüyünü və effektivliyini vurğulayır. Tədqiqat metodologiyasına tullantısız texnologiyaların real dünyada tətbiqini və təsirini başa düşməyə kömək edən nümunə araşdırmaları və hesablama modelləşdirməsi ilə məlumatların toplanması, təhlili və şərhi daxildir. Məqalədə döymə texnologiyası, konvolyusiya neyron şəbəkəsi modelləri, yüksək rezolyusiyaya malik monitorinq, çox kriteriyalı qərar qəbuletmə vasitələri, ağıllı hesablama vasitələri, inteqrasiya olunmuş dəyər zənciri performans təhlili, ətraf mühitə təsirin qiymətləndirilməsi, məkan paylama xəritəsi, sıfır tullantı prinsipləri və dairəvi iqtisadiyyat yanaşmaları kimi metodologiyalar və texnologiyalar tədqiq olunur. Tullantısız texnologiyanın iqtisadi səmərəliliyi də müzakirə edilir, burada resursların bölüşdürülməsi, əməliyyatların optimallaşdırılması, qərarların qəbulu, risklərin azaldılması və gəlirliliyi təkmilləşdirən sərfəli həllər vurğulanır. Nəticə olaraq, tullantısız texnologiyaların mədənçilik təcrübəsinə inteqrasiyası davamlı və məsuliyyətli mədən əməliyyatlarına yol açaraq ekoloji və iqtisadi faydalar təklif edir. Açar sözlər. Tullantısız texnologiyalar, Açıq mədən hasilatı, “Çovdar” qızıl yatağı, Ətraf mühitə təsir, Resurslardan istifadə, Davamlı mədənçilik, İqtisadi səmərəlilik.
İDARƏ OLUNAN TƏZYİQLİ QAZMA ÜSULLARI VASİTƏSİLƏ QAZMA PROSESİNİN OPTİMALLAŞDIRILMASI

Authors: Hacıbaba Hüseynov, Rəşad Səfərəliyev

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-52

Year: 2024 Pages: 493-502

Show abstract

Abstract: Dənizdə qazma üçün daha dərin quyuları kəşf etməyə davam etdikcə, maliyyə aspektlərini anlamaq getdikcə daha vacib olur. Qazma zamanı boruların ilişməsi, dövriyyə itkisi və həddindən artıq qazma məhlulu xərcləri kimi problemlər qazma texnologiyasında irəliləyişlərə təcili ehtiyac olduğunu göstərir. Bu məsələlərin həlli qazma işlərinin rentabelliyini əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilər ki, bu da öz növbəsində rentabelli olmayan quyuları əlverişli variantlara çevirə bilər. İdarə olunan Təzyiqli Qazma (MPD) qazmaçılara quyuboyu təzyiqləri daha yaxşı idarə etməyə və qazma ilə bağlı fəsadları azaltmağa imkan verən perspektivli yenilik kimi ortaya çıxır. Bu yazı müxtəlif yanaşmaların qazma problemlərini necə yüngülləşdirə biləcəyini təsvir edərək MPD-nin işlənib hazırlanmasını araşdırır. İdarə olunan Təzyiqli Qazma (MPD) ənənəvi qazma üsullarının əlverişsiz olduğu yerlərdə, xüsusən lay təzyiqi və yarılma təzyiqi arasındakı incə tarazlığa malik qeyri-ənənəvi perspektivlərdə əlverişlidir. MPD sistemi qazma qurğusunun qazma məhlulu dövranı sisteminə daxil olan manifoldlar, klapanlar və sensorlardan ibarət bir neçə hissədən ibarətdir. Bu sistem quyu lüləsini hermetikləşdirir və quyu ağzında hədəflənən əks təzyiqi tənzimləməklə istənilən Ekvivalent Sirkulyasiya Sıxlığına (ECD) nail olmağa imkan verir Təkmilləşdirilmiş quyu lüləsinin dayanıqlığının təmin edilməsi ilə yanaşı, MPD quyu iqtisadiyyatını əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirir və onu qazma proseslərində tətbiq üçün ən yaxşı seçim edir. MPD bir sıra problemləri həll etməklə son nəticədə qazma əməliyyatlarının iqtisadi mümkünlüyünü yaxşılaşdırır. Bununla belə, MPD-nin konkret şəraitdə təklif edə biləcəyi qənaəti dəqiq müəyyən etmək üçün əlavə iqtisadi təhlillərin aparılması vacibdir. Bundan əlavə, müxtəlif MPD üsullarının effektivliyini artırmaq üçün davamlı tədqiqatlar lazımdır.

Keywords: neft, qaz, idarə olunan təzyiqlə qazma, mpd, təzyiqin idarə olunması ilə qazma, qazmanın optimallaşdırılması, yeni növ qazma üsulu
DƏNİZ YATAQLARINDA NEFT QUYULARININ AXININI ARTIRMAQ ÜÇÜN TEXNOLOJİ HƏLLƏRİN İŞLƏNMƏSİ

Authors: Hacıbaba Hüseynov, Səməd Məmmədov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-53

Year: 2024 Pages: 503-510

Show abstract

Abstract: Dəniz neft quyularının məhsuldarlığının artırılması enerji sənayesində hasilat əməliyyatlarının optimallaşdırılması üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu məqalədə dəniz yataqlarında yerləşən neft quyularının debitlərinin artırılmasına yönəlmiş texnoloji həllərin işlənib hazırlanmasına dair icmal təqdim olunur. Müzakirə qazma, tamamlama, hasilatın optimallaşdırılması və rezervuarların idarə edilməsi üsullarında müxtəlif innovativ yanaşmalar və irəliləyişləri əhatə edir. Əsas strategiyalara uzaq rezervuarlara səmərəli şəkildə daxil olmaq üçün idarə olunan təzyiqli qazma və uzadılmış qazma kimi qabaqcıl qazma texnologiyalarından istifadə daxildir. Əlavə olaraq, quyuda qazma sensorları və axına nəzarət cihazları da daxil olmaqla, ağıllı tamamlamaların həyata keçirilməsi istehsal parametrlərinin real vaxt rejimində monitorinqini və nəzarətini təmin edir və bununla da rezervuarın bərpasını maksimum dərəcədə artırır. Bundan əlavə, dəniz mühitləri üçün uyğunlaşdırılmış su və qazın vurulması üsulları kimi təkmilləşdirilmiş neftvermə (EOR) metodlarında irəliləyişlər onların son neft hasilatını artırmaq potensialı baxımından araşdırılır. Rəqəmsallaşma və məlumat analitikasının inteqrasiyası əməliyyat səmərəliliyinin optimallaşdırılmasında, risklərin azaldılmasında və qərar qəbuletmə proseslərinin təkmilləşdirilməsində mühüm rol oynayır. Nümunəvi nümunələr və nümunələr bu texnoloji həllərin dəniz neft yataqlarında uğurlu tətbiqlərini vurğulayır və onların əməliyyat təhlükəsizliyini və ekoloji dayanıqlığı təmin edərkən hasilat sürətini artırmaqda effektivliyini nümayiş etdirir. Ümumiyyətlə, innovativ texnologiyaların davamlı inkişafı və tətbiqi dənizdə neft hasilatı ilə bağlı problemlərin həlli və lay aktivlərinin tam potensialının açılması üçün çox vacibdir.

Keywords: Dənizdə neft hasilatı, texnoloji həllər, axın gücləndirilməsi, neft quyularının optimizasiyası, qaz qaldırma sistemləri, kimyəvi enjeksiya sistemləri, ağıllı quyu tamamlanması
DƏNİZ SUALTI QAZ KƏMƏRLƏRİNİN LAYİHƏLƏNDİRİLMƏSİNDƏ GEOLOJİ VƏ HİDROGEOLOJİ AXTARIŞLARIN TƏDQİQİ

Authors: Gülbala Ələsgərov, Şirin Zeynallı

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-54

Year: 2024 Pages: 511-519

Show abstract

Abstract: Bu məqalə sualtı qaz kəmərlərinin planlaşdırılması və layihələndirilməsində geoloji və hidrogeoloji tədqiqatların mühüm rolunu araşdırır. Bu tədqiqatların məqsədi dəniz dibi mühitini, o cümlədən geoloji birləşmələri, okeanoqrafik qüvvələri, su kimyasını və bentik yaşayış yerlərini hərtərəfli başa düşməkdir. Bu araşdırmalar optimal marşrut seçimi, ətraf mühitə tab gətirmək üçün uyğunlaşdırılmış boru kəməri mühəndisliyi, dəniz dibinin qeyri-sabitliyini azaltmaq üçün strategiyalar və dəniz ekosistemlərini qorumaq üçün tədbirlər haqqında məlumat verir. Mühəndislər qabaqcıl məlumatların təhlili ilə qabaqcıl tədqiqat metodlarını birləşdirərək sualtı boru kəməri infrastrukturunun uzunmüddətli təhlükəsizliyini, səmərəliliyini və davamlılığını təmin edə bilərlər.

Keywords: Hidrogeolojik axtarışlar, Geolojik axtarışlar, boru kəmərlərinin layihələndirilməsi, Sonar əks-səda üsulları
MAİLİ QUYU LÜLƏLƏRİNDƏN QORUYUCU KƏMƏRLƏRİN KEÇİRİLMƏSİ

Authors: Nurağa Rüstəmov, Tural İskəndərov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-55

Year: 2024 Pages: 520-526

Show abstract

Abstract: Bu tədqiqatda neft və qaz sənayesində maili quyularda quyuların dizaynı və yerləşdirilməsinin kritik aspektlərini araşdıraraq, onların quyunun performansına və bütövlüyünə təsirini başa düşməyə yönəlmişdir. Bu tədqiqatın əsas motivi müasir qazma əməliyyatlarında maili quyuların artan yayılmasından irəli gəlirdi, burada ənənəvi şaquli quyu kəmərləri müxtəlif rezervuar və əməliyyat mülahizələrinə görə öz yerini daha mürəkkəb həndəsələrə verir. Nəticə etibarilə, quyuların dayanıqlığını, hasilatın səmərəliliyini və uzunmüddətli bütövlüyünü təmin etmək üçün bu meylli konfiqurasiyalar üçün qoruyucu kəmər təcrübələrinin optimallaşdırılmasına artan ehtiyac var.

Keywords: neft-qaz sahəsi, maili quyu lülələri, qoruyucu kəmərlər, qoruyucu kəmərlərin keçirilməsi
NEFTİN İLKİN EMALI TEXNOLOJİ PROSESİNİN VAKUUM BLOKUNUN İDARƏETMƏ SİSTEMİNİN AVTOMATLAŞDIRILMASI

Authors: İsmayıl Hüseynov, Xətai Məmmədov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-56

Year: 2024 Pages: 527-533

Show abstract

Abstract: Müasir dövrün tələbləri ilə əlaqədar olaraq, enerjiyə qənaət və perturbasiya-invariant strategiyalar əsasında yeni və müasir avtomatik idarəetmə sistemlərinin hazırlanması, habelə tam olmayan informasiya şəraitində səmərəli fəaliyyət göstərməyə qadir olması zəruridir. Vakuum blokunun inletində maneə baş verə biləcək təsirlərin böyük variasiyalarının mövcudluğu şəraitində distillə sütunlarında əldə edilən müxtəlif fraksiyaların keyfiyyətinin daha böyük və ya daha az dərəcədə sabitləşməsi vakuum blokunun distillə məhsullarının seçilməsi nöqtələrində suvarma və temperatur şəraitinin dərəcəsinin kifayət qədər və operativ tənzimlənməsindən asılıdır. Bundan başqa, xammalın giriş keyfiyyət xüsusiyyətlərində geniş dəyişikliklər şəraitində vahidin fəaliyyətinin transient rejimlərində, yalnız sütunun strippinq lövhələrində parametrlərin lokal və ənənəvi sabitləşdirilməsi heç də həmişə arzu olunan nəticəyə nail olmur. Bu problem prosesin idarəolunmuş koordinatlarının operativ idarəolunmasında səhvlərin olması ilə də ağırlaşır. Bu isə bütövlükdə idarəetmə obyektindən kifayət qədər parametrik məlumatların çatışmazlığına gətirib çıxarır. Ona görə də bu tip komplekslərə nəzarət edərkən yüksək keyfiyyətli məhsul əldə etmək üçün, blokun giriş distrtivlərinin kompensasiya edilməsinə imkan verən islahedici hərəkətlərin olması zəruridir. Bu problemin həlli üçün vakuum bloku üçün birgə idarəetmə sisteminin qurulması prinsipləri hazırlanır. Bu prinsiplər vakuum vahidinə daxil olan yanacaq yağının keyfiyyət və kəmiyyətində daxil olan giriş perturbasiyalarından asılı olaraq sütunun strippinq disklərinin lokal tənzimlənməsinin rejim parametrlərinin əvvəlcədən korrektə edilməsinin həyata keçirilməsindən ibarətdir. İnletdə yanacaq yağının keyfiyyət və kəmiyyətinin dəyişməsindən və suvarma dərəcəsinin dəyişməsindən, eləcə də soyuma lövhələrində temperatur qradiyentindən asılı olan ilkin korreksiya siqnalı verməklə yerli tənzimləyicilər üçün tüninq parametrlərini uyğunlaşdırmaq mümkündür. Nəticədə əldə edilmiş fraksiyaların keyfiyyətində ən böyük stabilliyə və bütövlükdə bütün sistemin giriş perturbasiyalarında invariantlığa nail olunur.

Keywords: müasir avtomatik idarəetmə sistemləri, vakuum bloku, strippinq diskləri, lokal tənzimləyici, suvarma
ABOUT THE STUDY OF FACTORS AFFECTİNG HARD-TO-RECOVER RESERVES

Authors: Elvin Ahmadov, Khuraman Mukhtarova, Rahib Mammadov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-57

Year: 2024 Pages: 534-540

Show abstract

Abstract: A more modern model of the influence of geological-field parameters on the oil recovery factor of hard-to-recover deposits have been discussed in the article. With the application of modern methods, it was determined that the application of traditional methods is not enough to accurately determine the geological-field factors affecting the oil recovery factor in objects characterized by hard-to-recover resources. For this reason, it is necessary to use modern approaches, that is sensitivity analysis, to obtain reliable results. It is possible to determine the geological-field factors that have a more effective impact on the oil recovery factor, as well as it is possible to identify a more advanced geological-technological process by artificially affecting the objects. Based on the the conducted researches, it was determined that the hard-to-recover active reserves (production + reserve) on the territory of Azerbaijan are include- the remaining balance reserve is 57%, extructed reserve is 29%, total remaining reserve is 17%. The proportion of hard-to-recover reserves is 86% of the total remaining reserve, 11% of the remaining balance reserve and 3% of the extracted reserve. Considering the interest rates, this ratio is very low compared to the total reserves. In general, the oil recovery factor for hard-to-recover reserves is 0.20% in the researched development facilities in the territory of Azerbaijan. The dependence diagrams drawn up based on the data of the geological-field parameters of the development objects provide an opportunity to determain the sensitivity of the geological-field parameters affecting the oil recovery factor. With the help of these diagrams, it is possible to qualitatively and quantitatively assess the level of influence of geological-field parameters on the oil recovery factor.

Keywords: hard-to-recover reserves, oil recovery factor, remaining balance reserve, geological-field parameters, development facilities, viscosity
OİL AND GAS PROSPECTS BASED ON THE RESERVOIR CHARACTERİSTİCS OF THE WESTERN ABSHERON FİELD

Authors: Khuraman Mukhtarova, Bahruz Kazimov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-58

Year: 2024 Pages: 541-550

Show abstract

Abstract: The Western Absheron structure that confined the field is 9.5 km, the width is 3 km, at the time the area of its 20.9 km is concidered. The Western Absheron fold was identified as a result of seismic exploration works conducted in 1958-1959. Initially, the industrially important oil flow was obtained from the field in 1985 from prospecting well 35, during testing of the well section. The modern sediments and the Oligocene age sedimentary complex were uncovered and studied in the cross-section of the field. Modern sediments consist of limestones with seashells and quartzose sands. Its thickness reaches up to 30 m. The Productive series section consists of sandy-clayey, sandy, aleuritic layers of different thicknesses, as in other oil-gas fields of Absheron. The productive oil formations are confined to the Subkirmaki and Kirmaki suites. Two parallel longitudinal faults pass through the crest part of the structure, which causes its crest part to rise and form a horst type of fault. Due to the northeast limb is steeper than the southwest one. In the northeast limb of the structure, Productive series sediments were identified, which unconformably rests on the Miocene sediments. Productive series sediments consist of clays and sand with sandstone interlayers. The oil reserve of the field was calculated by volume method while performing a number of research works. It was determined that the initial balance reserve of oil in the field increased by 17.77%, the initial recoverable reserve of oil increased by 29.6%, and the initial recoverable dissolved gas reserve decreased by 71.7%. Oil reserve in the field was calculated by category B+C1+C2. According to this calculations the initial balance reserve is 76,123.2 thousand tons, the initial recoverable reserve is 16,019 thousand tons, cumulative oil reserves is 264,6 thousand tons, the remaining balance is 75,858,6 thousand tons, the remaining recoverable is 15,754.4 thousand tons. The initial balance reserve of dissolved gas in oil is 2,779.7 million m3; the initial recoverable 576.9 million m3, and the cumulative gas reserve is 10.2 million m3. As well as remaining balance reserves are 2,769.4 million m3, the remaining recoverable are 566.6 million m3.

Keywords: cumulative gas reserve, initial balance reserve, remaining balance, fold, seismic exploration works, Productive series sediments
STUDY OF WATER ABSORPTION OF MATERIALS BASED ON MINING WASTES

Authors: Yunis Gahramanli, Fatima Mirzayeva, Mahira Aliyeva, Mehriban Mikailova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-59

Year: 2024 Pages: 551-565

Show abstract

Abstract: As is known, the problem of accumulation of mining waste is one of the urgent problems of the mining industry. The amount of waste generated is huge and on the scale of a single deposit can be estimated in tens of millions of tons. On a global scale, this figure is colossal. One of the reasons for the accumulation of such a large amount of mining waste is the lack of effective recycling methods or a lack of stringent environmental legislation. Increasing environmental regulations around the world are making this problem of waste accumulation very urgent. This is fuelled by the fact that the long storage of mining waste causes melt water and rain to leach heavy metals and other toxic substances from its composition. These compounds get into groundwater, rivers and water bodies and contribute to the deterioration of the environmental situation. On the other hand, the dumps of these wastes occupy large areas, which reduces the total area of arable land. Such an area is located in the Dashkesan iron ore deposit in Azerbaijan, where more than 20 million tons of mining waste requiring disposal have accumulated. Recently, many scientists have been conducting research into the use of mining waste to produce geopolymers. This waste can be used either as an inert filler or as a precursor for geopolymerization. In this study an attempt was made to obtain geopolymer materials on the basis of magnetic separation sludge of iron ore of Dashkesan deposit. Compositions with the ratio of components waste (sludge):precursor (sodium metasilicate) equal to 65:35, 70:30, 75:25, 80:20, 85:15, 90:10 and 95:5 were obtained. The degree of water absorption of the obtained samples was investigated by complete immersion in aqueous medium for 72 hours. The main kinetic features of the water absorption process were established. It is revealed that increase of waste content and decrease of precursor amount in the initial mixture leads to increase of water absorption degree of the final material.

Keywords: geopolymer, water absorption, mining waste, sludge, wet magnetic separation
AZƏRBAYCANIN DAĞ-MƏDƏN SƏNAYESİNİN TARİXİ ASPEKTLƏRİ

Authors: Zərifə Əfəndiyeva, Ənvər Hacıyev, Fuad Musayev

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-60

Year: 2024 Pages: 566-575

Show abstract

Abstract: Azərbaycanın dağ-mədən sənayesinin inkişaf mərhələsini aydınlaşdırmaq üçün onun yaranma tarixini və hasil edilmiş faydalı qazıntıların araşdırılması lazım gəlir. Alınan məlumatların təhlili göstərir ki, Azərbaycanda duz, neft, dəmir, mis, qızıl, qurğuşun, kobalt, barit, dolomit, mərmər, əhəngdaşı və sair faydalı qazıntılar istismar edilmişdi. Bu faydalı qazıntıların içərisində duz (daşduz, göl duzu və dəmir) insanlara çox qədimdən məlum idi. Azərbaycanın dağ-mədən sənayesi kifayət qədər zəngin tarixə malikdir. Azərbaycanda metallurgiyanın inkişafı Gədəbəydə misin çıxarılması ilə bağlıdır. 1636-cı ildə alman alimi Adam Oleari Gədəbəy və Daşkəsən yataqlarından mis və dəmir filizinin çıxarılması haqqında məlumat vermişdir. Q.V.Abix (1806) Azərbaycanda yerləşən polimetal filiz yataqları haqqında elmi əsər yazmışdır. Azərbaycanda, xüsusən 1930-1960-cı illərdə mədən texnikasının inkişafı və bərk faydalı qazıntıların zənginləşdirilməsi ilə bir sıra böyük xalq təsərrüfat əhəmiyyəti olan yataqlar istifadəyə verilmişdir. Bunlara Daşkəsən dəmir filizi, Zəylik alunit, Daşkəsən, Paraqaçay molibden və Gümüşlük polimetal mədənləri, Çıraqidzor Mədən İdarəsi və digərləri daxildir. Tikinti əsasən Abşeronda inkişaf etmişdir. Qaradağ, Güzdək, Şüvəlan, Korgəz daş karyerlərində mişar daşı istehsal olunurdu. Qaradağda sement zavodu, dəmir-beton konstruksiyaları zavodu, Bakıda asbest, kərpic və şifer istehsalı zavodu yerləşirdi. Tarixi mənbələrə görə, XIX əsrdə Azərbaycan ərazisində mis, qızıl və kobalt yataqları alman (Siemens), rus və yerli sənayeçilər (Gədəbəy - mis, qızıl; Daşkəsən - kobalt) tərəfindən istismar edilmişdir. Sonralar Abşeron yarımadasında və ona bitişik ərazilərdə iri neft yataqlarının kəşfi və istismarı Kiçik Qafqazın perspektivli ərazilərində bərk faydalı qazıntıların öyrənilməsinə və çıxarılmasına marağın azalmasına səbəb oldu. Neft sənayesinin Abşeron yarımadasında sovet geoloqları tərəfindən kəşf edilmiş ilk yataq Puta 1926-cı ildə istifadəyə verilmişdir. 1928-ci ildə Qaraçuxur neft yatağı kəşf edilmişdir. 1932-ci ildə Lökbatanda ilk güclü neft fantanı baş verdi. Elə həmin il Kalin, Korgöz və Sulutəpə sahələri açıldı, 1936-1937-ci illərdə isə Quşxana və Şonqar. SSRİ-də ilk dəfə olaraq Xəzərin dibi altında neft sərvətləri mənimsənildi. Xəzər dənizində yataqların kəşfi və işlənməsi neft hasilatının kəskin artmasına səbəb oldu. Təkcə onu demək kifayətdir ki, 1950-1969-cu illər ərzində. dənizdə neft hasilatı 10 dəfədən çox artmış və 1969-cu ildə respublikada ümumi hasilatın 60%-dən çoxunu təşkil etmişdir.

Keywords: dağ-mədən, faydalı qazıntı, Daşkəsən dəmir filizi, Zəylik alunit
KÜÇÜK VE ORTA ÖLÇEKLİ İŞLETMELERİN (KOBİ'LERİN) SÜRDÜRÜLEBİLİR EKONOMİDEKİ ROLÜ VE AZERBAYCAN'DAKİ SORUNLARI

Authors: Cebrayıl Veliyev, Ferrux Elibeyli

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-61

Year: 2024 Pages: 576-589

Show abstract

Abstract: Sürdürülebilirlik kavramı, günümüzde ekonomik, çevresel ve sosyal boyutları içeren bütüncül bir perspektifle ele alınmaktadır. Küresel ekonomik kalkınma bağlamında da, küçük ve orta ölçekli işletmeler sürdürülebilir büyüme ve kalkınmanın itici güçleri olarak önemli bir konuma sahiptir. Sürdürülebilir ekonomi kavramı, ekonomik büyümenin ötesine geçerek çevrenin korunması ve sosyal eşitlikle bütünleştirilmesini içerir. Küçük ve orta ölçekli işletmeler, uyum sağlama, yenilikçilik ve istihdam yaratma kapasitesi gibi doğal özellikleri nedeniyle bu çerçevede çok önemli bir rol oynamaktadır. Özellikle Azerbaycanda küçük ve orta ölçekli işletmeler iş dünyasının önemli bir bölümünü oluşturmakta, ekonomik faaliyete ve istihdama katkıda bulunmaktadır. Ancak potansiyel katkılarına rağmen Azerbaycan'daki küçük ve orta ölçekli işletmeler, sürdürülebilirlik hedeflerini tam olarak benimsemelerini engelleyen çeşitli zorluklarla karşı karşıyadır. Anahtar kelimeler: sürdürülebilirlik, küçük ve orta ölçekli işletmeler, ekonomik büyüme, sosyal eşitlik, finansmana erişim
WAYS TO İNCREASE OİL RECOVERY FACTOR İN THE GARBİ ABSHERON FİELD

Authors: Elvin Ahmadov, Khuraman Mukhtarova, Khayal Sadigli

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei42072024-28

Year: 2024 Pages: -

Show abstract

Abstract: This report talks about determining ways to increase the oil recovery factor of the Garbi Absheron field, which is related to the Garbi Absheron fold. The Garbi Absheron field is located within the Absheron archipelago in the Caspian Sea, in the north of the Absheron Peninsula. It is located 25 km northward from the Cape Sholan, and 30-35 km northwestward from Pirallahi Island, distance is 65 km from Baku 5. The geological structure of the southwest limb of the Garbi Absheron fold and the lithostratigraphic features of the section have been clarified in the artcle. In addition, distribution areal of the Gala suite sediments, its lithofacies and reservoir characteristics have been studied, for the specification of the boundaries of conventional oil-gas-bearing horizons formed in probable lithological, stratigraphic and tectonic-screened type traps in the section of the suite and for the purpose of tracing its, the prospecting and exploration works were carried out and continued. The geological-geophysical section was constructed to analyze the stratigraphic composition of the deposit. According to the cross-section uncovered by the wells from the Quaternary to Cretaceous unit complex of sediments were determined along the geological structure of the depozit. The Productive series sediments represent both upper and lower stages horizons in the section of the Garbi Absheron field. Along the section 2 productive exploitation objects are separated, which are the Kirmaki and Pre-Kirmaki suites, which are sub-divisions of the lower stages of PS. Control charts were drawn up to determine ways to increase the oil recovery factor of the Garbi Absheron field. These graphs are based on amplitude values of oil, water, oil production per well and number of wells in operation by year, as well as the control limits (lower and upper) were determined and analyzed.

Keywords: oil recovery, balance resources, remaining resources, hard-to-recover resources, development, optimal limits

Volume 42, Issue 7 (2024)

AZƏRBAYCANDA YOXSULLUĞUN AZALDILMASININ İQTİSADİ İNKİŞAFA TƏSİRİ

AÇIQ ÜSULLA İŞLƏNƏN FİLİZ YATAQLARINDA KASIBLAŞMANIN TƏSİRİNİN VƏ SƏBƏBLƏRİNİN ARAŞDIRILMASI

METHODS FOR HIGHLY EFFICIENT DEVELOPMENT OF OFFSHORE RIVERINE OILFIELDS

PİROLİZ YANMA QAZANLARININ İDARƏETMƏ SİSTEMİNİN LAYİHƏLƏNDİRİLMƏSİ

İKIMƏRHƏLƏLI AŞAĞI TEMPERATURLU KONDENSASIYA PROSESININ MODELLƏŞDIRILMƏSI

DƏNİZ NEFT-QAZ HİDROTEXNİKİ QURĞULARINDA RİSKLƏRİN TƏHLİLİ VƏ QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ

YÜKSƏK UDULMA RİSKİ OLAN ZONALARIN SƏMƏRƏLİ QAZILMASI MƏQSƏDİLƏ QAZIMA MƏHLULUNUN TƏRKİBİNİN TƏKMİLLƏŞDİRİLMƏSİ

MÜASİR DÖVRDƏ ŞƏRABÇILIĞIN MAHİYYƏTİ VƏ ŞƏRABÇILIQDA BAŞ VERƏN PROSESLƏR

AZƏRBAYCANIN BİR SIRA FİLİZ YATAQLARININ NADİR METALLARLA ZƏNGİNLƏŞMƏSİ

MƏRMƏR TULLANTILARI ƏSASINDA BETON KOMPOZİTLƏRİN ALINMASI

BƏRPA OLUNAN XAMMAL ƏSASINDA ÜÇALKİL SİTRATLARIN ALINMASI

HYDROCHLORINATION OF GLYCERIN

PURPOSE AND ADVANTAGES OF CHATBOTS

FAYDALI QAZINTI YATAQLARININ İŞLƏNMƏSİ ZAMANI TƏHLÜKƏSİZLİK SİSTEMLƏRİNİN ROLU

ПРИМЕНЕНИЕ ХРОМОВЫХ И МОЛИБДЕНОВЫХ КАТАЛИЗАТОРОВ В РЕАКЦИЯХ ОКИСЛЕНИЯ ЦИКЛИЧЕСКИХ СУБСТРАТОВ

SARS-COV-2-YƏ QARŞI ANTİKORLARIN AŞKARLANMASI ÜÇÜN ZÜLAL ƏSASLI FERMENTLƏ ƏLAQƏLİ İMMUNOSORBENT ANALİZLƏRİNİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ

ANOMAL NEFTLƏRİN SƏMƏRƏLİYİNİN ARTIRILMASI ÜÇÜN KOMPLEKS ÜSULUN İŞLƏNMƏSİ

ABŞERONUN MİNERAL VƏ ÇİRKAB SULARININ EKOLOJİ QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ

EHTİYATLARIN UÇOTU VƏ HƏRƏKƏTİNİN SƏNƏDLƏR ÜZƏRİNDƏN TƏHLİLİ

ИССЛЕДОВАНИЕ КОМПЛЕКСНОГО ПОДХОДА К ВЫЯВЛЕНИЮ МЕХАНИЗМОВ ПОСТУПЛЕНИЯ ВОДЫ В ГАЗОВЫЕ ПЛАСТЫ

MƏMULATLARIN ETİBARLIĞININ RİYAZİ ÜSULLARLA HESABLANMASI METODİKASININ İŞLƏNMƏSİ

CYBER-PHYSICAL SYSTEMS FOR AUTOMATED EDUCATIONAL CONTROL

FORMATION OF AN EFFECTIVE FOREIGN INVESTMENT ENVIRONMENT IN AZERBAIJAN: THE EXAMPLE OF RENEWABLE ENERGY

OPENSCAP TECHNOLOGY APPLİCATİON TO ENTERPRİSE

ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ПЛУНЖЕРНОГО МЕХАНИЗМА С ХРОМИРОВАННЫМИ ДЕТАЛЯМИ В НЕФТЯНОЙ СКВАЖИНЕ

İŞLƏNMƏNIN SONUNCU MƏRHƏLƏSINDƏ ÇIXARILABILƏN NEFT EHTIYATLARININ QIYMƏTLƏNDIRILMƏSI

AZƏRBAYCANDA İCBARİ TİBBİ SIĞORTANIN TƏTBİQİ: İNKİŞAF ETMİŞ ÖLKƏLƏRİN ÜMUMİ SIĞORTA SİSTEMİ İLƏ MÜQAYİSƏ

AZƏRBAYCANIN SƏNAYE MÜƏSSİSƏLƏRİNDƏ İNNOVASİYA KLASTERLƏRİNİN MEXANİKİ MODELLƏRİNİN İŞLƏNİB HAZIRLANMASI

QAZ-KONDENSAT YATAĞINDA YIĞIM XƏTLƏRİNİN İSTİSMAR SƏMƏRƏLİLİYİNİN ARTIRILMASI

QİDA LABORATORİYALARINDA DAVAMLI TƏKMİLLƏŞDİRMƏ ÜÇÜN SƏRİŞTƏLİK SINAQLARI

QAZMA MƏHLULUNUN LAYA VURULMASININ ÖZLÜ DƏNƏVƏR SİSTEMLƏRLƏ QARŞISININ ALINMASININ ELMİ ƏSASLARI

KEYFİYYƏTƏ NƏZARƏT SİSTEMİ VƏ ONUN TƏŞKİLİ

RƏQƏMSALLAŞMAYA KEÇİD ŞƏRAİTİNDƏ NEFTQAZÇIXARMA PROSESLƏRİNİN ETİBARLIĞININ TƏMİN EDİLMƏSİNİN BƏZİ NƏZƏRİ-TƏCRÜBİ ELEMENTLƏRİ

YENİ KOMPOZİSİYANIN BAKTERİSİD XASSƏLƏRİNİN TƏDQİQİ

THE ROLE OF EXPERT SYSTEMS WİTHİN ARTİFİCİAL İNTELLİGENCE

SOOLIQOMERLƏRİN İSTEHSALINDA VƏ EMALINDA NANOHİSSƏCİKLƏRİN ROLU

RESEARCH OF VOLUMETRIC MASS OF FOAMED GEOPOLYMERS BASED ON IRON ORE ENRICHMENT WASTES

AÇIQ ÜSULLA IŞLƏNƏN FILIZ YATAQLARINDA KASIBLAŞMANIN QIYMƏTLƏNDIRILMƏSI

ИССЛЕДОВАНИЕ ВЛИЯНИЯ ТРЕЩИНОВАТОСТИ НА ОСОБЕННОСТИ РАЗРАБОТКИ НЕФТЯНЫХ МЕСТОРОЖДЕНИЙ

QƏLƏVİLİYİN QAZMA MƏHLULLARININ REOLOJİ VƏ FİLTRASİYA XÜSUSİYYƏTLƏRİNƏ TƏSİRİ

NEFT VƏ QAZ QUYULARINDA YÜKSƏK TƏZYİQ ZONALARININ OPERATİV PROQNOZLAŞDIRILMASI METODU

TURŞU İLƏ İŞLƏNMƏNİN QUYUDİBİ ZONANIN XASSƏLƏRİ ÜZƏRİNDƏKİ TƏSİRİ

LİTHOLOGY AND OİL-GAS CONTENT OF THE PRODUCTİVE SERİES SEDİMENTS OF THE SOUTHWEST PART OF THE ABSHERON OİL-GAS-BEARİNG REGİON

ANOMAL LAY TƏZYİQİNİN PROQNOZLAŞDIRILMASI METODLARI

АНАЛИЗ ИНФОРМАЦИОННЫХ ТЕХНОЛОГИЙ ПОДДЕРЖКИ ПРИНЯТИЯ РЕШЕНИЙ В КОММЕРЧЕСКОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ ОРГАНИЗАЦИИ (АЗЕРБАЙДЖАН)

РОЛЬ ИНФОРМАЦИОННЫХ ТЕХНОЛОГИЙ В УПРАВЛЕНИИ МАРКЕТИНГОВЫМИ ПРОЕКТАМИ: КОМПЛЕКСНЫЙ ОБЗОР

NƏQLİYYAT SİSTEMİNDƏ KEYFİYYƏTİN İDARƏ OLUNMASI

BENTONİT GİLLƏRİNDƏN KOMPLEKS İSTİFADƏNİN ARAŞDIRILMASI

ECOLOGICAL RESEARCH RESULTS ON THE ANALYSIS OF NON-ORGANIC AND ORGANIC SUBSTANCES EMITTED INTO THE ATMOSPHERE FROM THE BAKU STEEL AERATION PLANT

FİLİZ YATAQLARININ AÇIQ ÜSULLA İŞLƏNMƏSİNDƏ TULLANTISIZ TEXNOLOGİYALARIN TƏDQİQİ: ÇOVDAR QIZIL YATAĞINDA AÇIQ MƏDƏNDƏ TULLANTISIZ TEXNOLOGİYA

İDARƏ OLUNAN TƏZYİQLİ QAZMA ÜSULLARI VASİTƏSİLƏ QAZMA PROSESİNİN OPTİMALLAŞDIRILMASI

DƏNİZ YATAQLARINDA NEFT QUYULARININ AXININI ARTIRMAQ ÜÇÜN TEXNOLOJİ HƏLLƏRİN İŞLƏNMƏSİ

DƏNİZ SUALTI QAZ KƏMƏRLƏRİNİN LAYİHƏLƏNDİRİLMƏSİNDƏ GEOLOJİ VƏ HİDROGEOLOJİ AXTARIŞLARIN TƏDQİQİ

MAİLİ QUYU LÜLƏLƏRİNDƏN QORUYUCU KƏMƏRLƏRİN KEÇİRİLMƏSİ

NEFTİN İLKİN EMALI TEXNOLOJİ PROSESİNİN VAKUUM BLOKUNUN İDARƏETMƏ SİSTEMİNİN AVTOMATLAŞDIRILMASI

ABOUT THE STUDY OF FACTORS AFFECTİNG HARD-TO-RECOVER RESERVES

OİL AND GAS PROSPECTS BASED ON THE RESERVOIR CHARACTERİSTİCS OF THE WESTERN ABSHERON FİELD

STUDY OF WATER ABSORPTION OF MATERIALS BASED ON MINING WASTES

AZƏRBAYCANIN DAĞ-MƏDƏN SƏNAYESİNİN TARİXİ ASPEKTLƏRİ

KÜÇÜK VE ORTA ÖLÇEKLİ İŞLETMELERİN (KOBİ'LERİN) SÜRDÜRÜLEBİLİR EKONOMİDEKİ ROLÜ VE AZERBAYCAN'DAKİ SORUNLARI

WAYS TO İNCREASE OİL RECOVERY FACTOR İN THE GARBİ ABSHERON FİELD

ISSN

Statistics

Latest publications

Information

Developed By

Browse