Volume 39, Issue 4 (2024)

AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASINDA REGİONAL İQTİSADİYYATIN DÖVLƏT TƏNZİMLƏNMƏSİNİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ

Authors: Rəna Sultanova, Abbas Zeynalov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-06

Year: 2024 Pages: 6-17

Show abstract

Abstract: Dövlət rəhbərliyinin neft sektoru ilə bağlı strategiyası Azərbaycanın iqtisadi inkişafına əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərmiş, regional inkişaf üçün əlverişli şərait yaratmışdır. 2004-cü ildən həyata keçirilən inkişaf proqramları regional potensialın artmasına, infrastrukturun, sosial xidmətlərin yaxşılaşmasına, biznes mühitinin və əhalinin rifahının yüksəlməsinə səbəb olub. Bununla belə, regionlarda problemlər hələ də qalmaqdadır və davamlı sosial-iqtisadi inkişafı təmin etmək üçün əlavə səylər tələb olunur. Son on ildə Azərbaycanın regionlarında 2010-cu illə müqayisədə iqtisadiyyatın əsas sahələrində istehsalın nəzərəçarpacaq dərəcədə artması, iki dəfədən çox artım müşahidə olunub. Əsas tendensiyalara Bakı, Abşeron-Xızı, Gəncə-Daşkəsən və s. kimi bir sıra regionlarda müsbət dəyişikliklər daxildir. Regionlarda özəl sektorun inkişafı, biznes mühitinin yaxşılaşdırılması sənaye müəssisələrinin sayının artmasına səbəb olub. Qeyd etmək lazımdır ki, sənaye müəssisələrinin əsas hissəsi hələ də Bakıda və Abşeronda cəmləşib. Azərbaycanda regional iqtisadiyyatın inkişafı məhsuldar qüvvələrin inkişafı üçün konkret hüquqi normalar əsasında dövlət tənzimlənməsindən və bu qüvvələrin regional bölgü xüsusiyyətlərindən asılıdır. Azərbaycanda regionlarla paytaxt arasında sosial-iqtisadi inkişafda nəzərəçarpacaq fərqlər var. Bu bərabərsizlikləri aradan qaldırmaq üçün son iki onillikdə müxtəlif proqramlar və siyasətlər həyata keçirilib. Regional proqramlar neft sektorunun inkişafına, sosial xidmətlərin təkmilləşdirilməsinə, tarazlaşdırılmış inkişafa və həyat səviyyəsinin yüksəldilməsinə yönəlib. Bura məktəblərin və səhiyyə müəssisələrinin tikintisi və təmiri daxildir. Bununla belə, müxtəlif regionlarda təhsil resurslarının bölüşdürülməsində və səhiyyə xidmətlərinə çıxışda problemlər qalmaqdadır. Gələcəkdə uğurlu regional inkişaf üçün işğaldan azad edilmiş ərazilərin inkişafı, regional rəqabət qabiliyyətinin gücləndirilməsi, təhsil sisteminin təkmilləşdirilməsi və ətraf mühitin yaxşılaşdırılması mühüm istiqamətlər olacaqdır.

Keywords: iqtisadiyyat, regional iqtisadiyyat, dövlət tənzimlənməsi, qiymətləndirmə
ŞTANQLI DALMA QURĞULARI İLƏ QUYULARIN İSTİFADƏ EDİLMƏSİ ZAMANI YARANAN PROBLEMLƏRİN TƏHLİLİ

Authors: Zaminq İsmayılov, Aqabek Eldarov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-18

Year: 2024 Pages: 18-26

Show abstract

Abstract: Tədqiqat çubuqlu dalğıc cihazlarından istifadə edən quyuların istismarında rast gəlinən problemlərin hərtərəfli təhlilini təqdim edir. Diqqət bu sistemlərin səmərəliliyinə və təhlükəsizliyinə xələl gətirən ümumi mexaniki və əməliyyat problemlərinin müəyyən edilməsinə və qiymətləndirilməsinə yönəlib. Sahə məlumatlarının təhlili, mexaniki diaqnostika və simulyasiya modellərinin kombinasiyası vasitəsilə çubuqların aşınması, nasosun nasazlığı, miqyaslanma və korroziya kimi əsas məsələlər diqqətlə araşdırılır. Məqalə ətraf mühit amillərinin və əməliyyat təcrübələrinin quyularda çubuqla dalğıc avadanlıqlarının uzunömürlülüyünə və məhsuldarlığına təsirini araşdırır. Quyu sistemlərinin istismar müddətini və etibarlılığını artırmaq məqsədi daşıyan bu problemləri azaltmaq üçün innovativ həllər və texniki xidmət strategiyaları təklif olunur. Tədqiqat çubuqla dalğıc cihazlarının yaratdığı xüsusi çətinlikləri ətraflı şəkildə başa düşmək və praktik həllər təklif etməklə quyuya qulluq və istismar sahəsinə töhfə verir. Məqalə quyularda çubuqla daldırma cihazlarının məhsuldarlığının artırılmasında texnoloji irəliləyişlərin rolunu da araşdırır. Aşınmanı azaldan və sərt ekoloji şəraitə qarşı müqaviməti yaxşılaşdıran qabaqcıl materiallar və dizayn dəyişiklikləri araşdırılır. Tədqiqat daha sonra quyu əməliyyatlarının səmərəli idarə edilməsi üçün dəyərli anlayışlar təmin edərək, müxtəlif texniki xidmət və əməliyyat strategiyalarının xərc-fayda təhlilini araşdırır.

Keywords: Çubuq Dalğıc Cihazları, Quyulara Baxım, Mexanik Nasazlıq, Əməliyyat Effektivliyi, Korroziya və Ölçmə, Nasosun nasazlığı, Sahə Məlumatlarının Təhlili, Baxım Strategiyaları
NEFTİN BORU KƏMƏRLƏRİ İLƏ NƏQLİNDƏ ENERJİYƏ QƏNAƏTEDİCİ TEXNOLOGİYALARIN TƏTBİQİ

Authors: İradə Hacıyeva, Anar Alxazlı

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-27

Year: 2024 Pages: 27-35

Show abstract

Abstract: Neftin boru kəmərləri ilə nəqli, qlobal enerji infrastrukturunun mühüm tərkib hissəsidir. Məqalə neft kəməri sistemlərinin səmərəliliyini və dayanıqlığını artırmaq üçün enerjiyə qənaət edən texnologiyaların tətbiqini araşdırır. Adi boru kəməri əməliyyatları ilə bağlı cari enerji istehlakı modellərini və ətraf mühitə təsirləri qiymətləndirməklə başlayırıq. Daha sonra boru kəmərinin tikintisi üçün qabaqcıl materiallar, real vaxt rejimində monitorinq sistemləri və köməkçi enerji ehtiyacları üçün bərpa olunan enerji mənbələrinin inteqrasiyası da daxil olmaqla innovativ texnologiyalara nəzər salır. Nəzəri təhlil və nümunə araşdırmalarının kombinasiyası vasitəsilə biz bu texnologiyaların enerji istehlakını necə azalda biləcəyini, ətraf mühitin izlərini minimuma endirdiyini və neft nəqlinin ümumi təhlükəsizliyini və etibarlılığını necə artıra biləcəyini nümayiş etdiririk. Məqalə enerjiyə qənaət edən bu həllərin mövcud və yeni boru kəməri infrastrukturlarına inteqrasiyasının çətinlikləri və gələcək perspektivləri haqqında müzakirə edir. Daha sonra neft kəməri sistemlərində enerjiyə qənaət edən bu texnologiyaların tətbiqinin iqtisadi nəticələrini araşdırır. İlkin sərmayə ilə uzunmüddətli qənaət və ətraf mühitin faydalarını əks etdirən müqayisəli xərc təhlili təqdim olunur. Neft sənayesində davamlı təcrübələrin təşviqində hökumət stimullarının və beynəlxalq müqavilələrin rolunu vurğulayaraq, bu texnologiyaların qəbuluna təsir edən tənzimləmə və siyasət aspektlərini araşdırırıq. Məqalədə texnoloji məhdudiyyətlərə və bu enerjiyə qənaət tədbirlərinin tətbiqi ilə bağlı potensial risklərə, eləcə də risklərin azaldılması strategiyalarına toxunulub.

Keywords: Enerjiyə qənaət edən texnologiyalar, Neft boru kəmərinin nəqli, Ətraf Mühitə Təsir,Bərpa Olunan Enerji İnteqrasiyası, Qabaqcıl Boru Kəməri Materialları, Real vaxt rejimində monitorinq
DAYAQ BLOKLARINDA DƏNİZİN DƏRİNLİYİNDƏN ASILI OLARAQ KORROZİYA İNTENSİVLİYİNİN MÖVSÜMİ DƏYİŞMƏSİ VƏ SUYUN SƏVİYYƏSİ İSTİQAMƏTİNDƏ MÖVSÜMİ ARTAN KORROZİYA İNTENSİVLİYİNİN QARŞISININ ALINMASI

Authors: Ariz İbrahimov, Rita Hüseynova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-36

Year: 2024 Pages: 36-46

Show abstract

Abstract: Tədqiqat Xəzər dənizində dayaq blok konstruksiyalarının korroziya intensivliyindəki mövsümi dəyişiklikləri araşdıraraq, əsas diqqəti dənizin dərinliyi və temperatur dəyişkənliyinin diferensial təsirinə yönəldir. Xəzər dənizinin unikal termal profili ilə, yayda səthin temperaturu +26°C-ə qədər yüksələ, 50 metrdən aşağı dərinliklərdə isə sabit +6°C qalaraq, bu tədqiqat müxtəlif dərinliklərdə və müxtəlif fəsillərdə korroziya riskinin artdığını vurğulayır. Su səthindən 62 metrə qədər dəyişən bu strukturların, o cümlədən özül hasilatı fəaliyyətlərinin baş verdiyi əsas 12 metr dərinlikdə bütövlüyünün qorunmasının kritikliyini nəzərə alaraq, tədqiqat yüksək rütubətin səbəb olduğu sürətlənmiş korroziya dərəcələrinə qarşı iki əsas strategiya təklif edir. Birincisi, mühəndislik yanaşması, dəstək bloklarındakı boruların qalınlığının korroziya ehtiyatı üçün standart hesablamalardan əlavə 2 mm-ə qədər artırılmasını təklif edir. Qabaqlayıcı dizayn modifikasiyası, xüsusən də temperatur dəyişikliyinin ən çox müşahidə olunduğu dənizin yuxarı qatlarında korroziya nəticəsində yaranan maddi itkiləri kompensasiya etməklə infrastrukturun xidmət müddətini uzatmaq məqsədi daşıyır.Tədqiqat dəstək bloklarının risk altında olan hissələri üçün xüsusi örtüklər kimi qoruyucu tədbirlərin tətbiqini araşdırır. Tədbirlər korroziyalı elementlərə qarşı fiziki maneə yaratmaq və bununla da metal komponentlərin aqressiv dəniz mühitinə birbaşa təsirini azaltmaq məqsədi daşıyır. Mövcud yanaşma xüsusilə əhəmiyyətli mövsümi temperatur dəyişmələrinə və nəticədə artan korroziya risklərinə məruz qalan strukturların hissələri üçün tövsiyə olunur. Hərtərəfli təhlil dəniz infrastrukturunda korroziyaya səbəb olan mexanizmlər haqqında anlayışlar təqdim edir və bu təsirləri azaltmaq üçün praktik həllər təklif edir. Təkmilləşdirilmiş material spesifikasiyalarını qoruyucu texnologiyalarla birləşdirən ikili strategiyanı qəbul etməklə, bu iş kritik dəniz infrastrukturunu korroziyanın zərərli təsirlərindən qorumaq, ekoloji problemlər qarşısında dayanıqlığını və əməliyyat etibarlılığını təmin etmək üçün davam edən səylərə töhfə verir.

Keywords: Xəzər dənizi, korroziya, mövsümi dəyişkənlik, dayaq blokları, korroziyanın qarşısının alınması, dəniz infrastrukturu
BANK SİSTEMİNİN MÜASİR DÖVRDƏ İNKİŞAF XÜSUSİYYƏTLƏRİ

Authors: Elnur Sadıqov, Aysel Əlizadə

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-47

Year: 2024 Pages: 47-56

Show abstract

Abstract: Müasir şəraitdə bank sistemi dinamik iqtisadi inkişafa fəal şəkildə uyğunlaşır. Texnoloji təkmilləşdirmə bank mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsində əsas rol oynayır. Biometrik məlumatların istifadəsi və mobil bank proqramları kimi innovativ texnologiyaların inkişafı və tətbiqi mühüm sahələrə çevrilir. İri banklar yüksək rəqabət mühitində müasir mühərriklərə və hostinqlərə sərmayə qoyurlar. Pandemiya həmçinin bankları onlayn xidmətləri artırmağa sövq etdi. Banklar fintech şirkətləri ilə sıx əməkdaşlıq edir, texnologiya startapları ilə birgə layihələrə başlayır və maliyyə mühitindəki dəyişikliklərə daha çevik uyğunlaşmaq üçün tərəfdaşlıqlar inkişaf etdirir. Azərbaycanda bank sistemi ikipilləlidir: Mərkəzi Bank və kommersiya bankları. Mərkəzi bank iqtisadi məqsədlərə çatmaq üçün pul və məzənnə siyasətini idarə edir. Kommersiya bankları vəsaitlərin yığılması, kreditlərin verilməsi, müəssisələrə və əhaliyə xidmət funksiyalarını yerinə yetirir. Azərbaycanın bank sistemi innovasiyaların tətbiqi və idarəetmə dəyişiklikləri ilə struktur dəyişikliklərinə məruz qalır. Son onilliklərdə dövlət banklarının restrukturizasiyası və özəl bankların sağlamlaşdırılması da daxil olmaqla islahatlar həyata keçirilib. Bununla belə, bank sistemi qeyri-sabit olaraq qalır və qlobal böhranlara meyllidir. Neftin qiymətinin düşməsi və valyutanın devalvasiyası zəiflikləri üzə çıxarıb, bir çox qurumların müflisləşməsinə və ölkə iqtisadiyyatı üçün mənfi nəticələrə gətirib çıxarıb.

Keywords: bank, bank işi, bank sistemi, inkişaf xüsusiyyətləri
KORPORATİV STRUKTURLARDA MALİYYƏ İNTİZAMININ ƏHƏMİYYƏTİ VƏ BEYNƏLXALQ TƏCRÜBƏ

Authors: Əvəz Ələkbərov, Aysel İsayeva

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-57

Year: 2024 Pages: 57-66

Show abstract

Abstract: Maliyyə intizamı korporativ uğurun təməl daşıdır, əməliyyatların davam etdirilməsində və böyümənin təşviqində mühüm rol oynayır. Bu mücərrəd maliyyə intizamının korporativ strukturlar daxilində həyati əhəmiyyətini araşdırır, onun beynəlxalq arenada daha geniş tətbiq oluna biləcəyini vurğulayır. Korporativ kontekstdə maliyyə intizamı ehtiyatlı resursların bölüşdürülməsini, risklərin azaldılmasını və şəffaf maliyyə hesabatını təmin edir, investorların inamını aşılayır və uzunmüddətli davamlılığı dəstəkləyir. Qlobal mənzərə beynəlxalq təcrübəni əvəzolunmaz edən müxtəlif iqtisadi mühitlər, tənzimləyici çərçivələr və mədəni nüanslar haqqında nüanslı anlayış tələb edir. Qlobal miqyasda fəaliyyət göstərən firmalar uyğunlaşa bilən maliyyə strategiyaları və nizam-intizamlı fiskal təcrübələr tələb edən mürəkkəb maliyyə mənzərələrində naviqasiya etməlidirlər. Beynəlxalq təcrübəyə əsaslanmaq, korporasiyalara müxtəlif problemlər içərisində inkişaf etməyə imkan verən möhkəmlik və çeviklik yaradır. Bu mücərrəd maliyyə intizamı, korporativ davamlılıq və qlobal iqtisadiyyatın incəliklərində naviqasiya etmək bacarığı arasında simbiotik əlaqəni vurğulayır.

Keywords: korporativ struktur, maliyyə, maliyyə intizamı, beynəlxalq təcrübə
BAHAR QAZ KONDENSAT YATAĞINDA QAZ TOPLAMA VƏ TƏMİZLƏNİLMƏ SİSTEMİNİN OPTİMALLAŞDIRILMASI

Authors: Əbdülağa Qurbanov, Bilal İsmayılzadə, Əsəd Əsədli

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-67

Year: 2024 Pages: 67-74

Show abstract

Abstract: Hazırda müxtəlif yataqların istismar təcrübəsi göstərir ki, neft hasilatı zamanı çoxlu səmt qazı və su çıxarılır. Quyudan gələn maye müxtəlif karbohidrogenlər, su və digər qarışıqlardan ibarət aqreqat şəklində çıxır. Reservuardan çıxarılan su avandalığa məmfi təsir göstərir və onun aşınmasına səbəb olur. Hazırki tədqiqat obyekti qaz kondensat yatağıdır. Bu işin məqsədi qazın kütləvi ötürülməsi prosesini təkmilləşdirməklə dehidratasiya prosesinin səmərliliyinin artırılması, həmçinin qaz toplanılma və təmizlənmə sistemini analiz etməkdir. Eyni zamanda, qazın təmizlənirməsi və absorbsiyası üçün avadanlıqların texnoloji sxemlərinin təşkilinin təhlili həyata keçirilmişdir.

Keywords: qaz, kondensat, qazın toplanması, qazın təmizlənməsi, paylanma əmsalı, boru kəmərləri, absorbsiya
SUALTI BORU KƏMƏRLƏRİNİN ÇƏKİLMƏSİ ÜSÜLLARININ TƏHLİLİ

Authors: Rita Hüseynova, Elgün Calalzadə

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-75

Year: 2024 Pages: 75-82

Show abstract

Abstract: Sualtı boru kəmərinin quraşdırılması neft, qaz və digər mayelərin su hövzələri arasında daşınması üçün vacib olan mürəkkəb mühəndislik prosesidir.Suyun dərinliyi, dəniz dibinin tərkibi və ətraf mühit qaydaları kimi müxtəlif amillər boru kəmərinin çəkilməsi metodunun seçilməsinə təsir göstərir.Polad və ya çevik polimerlər kimi boru kəməri materiallarının seçimi nəql edilən mayenin dərinliyi, təzyiqi və korrozivliyi kimi amillərdən asılıdır.Dərin su qurğuları tez-tez dəqiq əməliyyatlar üçün uzaqdan idarə olunan nəqliyyat vasitələri (ROV) və avtonom sualtı nəqliyyat vasitələri (AUVs) kimi qabaqcıl texnologiyalar tələb edir. Boru kəmərinin quraşdırılmasının dəniz ekosistemlərinə və heyvanlar aləminə potensial təsirlərini qiymətləndirmək üçün ətraf mühitə təsirin qiymətləndirilməsi aparılır. Məqalədə sualtı boru kəmərlərinin çəkilməsində müxtəlif usulların tətbiqinin analizi aparılmış, baş verən çətinliklər, mürəkkəbləşmələr vurğulanmış, məsələnin hal-hazırdakı və gələcəkdəki aktuallığı barədə fikirlər bildirilmişdir. Burada əsas məqsəd dəniz tikintisinin və neft, qaz ehiyatlarının istisamarının əsasını təşkil edən sualtı boru kəmərlərinin tikinti mexanizm və mettodları haqqında ümümi məlumatın verilməsi nəzərdə tutulmuşdur.

Keywords: dəniz hidrotexniki qurğuları, dəniz tikintisi, sualtı boru kəmərlərinin tikintisi, boru kəmərlərinin çəkilməsi metodları, tikinti problemləri
РАЗРАБОТКА БИЗНЕС-ПЛАНА ОНЛАЙН МАГАЗИНА СРЕДСТВАМИ MICROSOFT PROJECT

Authors: Ульвия Рзаева, Эльвина Пирмагомедова

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-83

Year: 2024 Pages: 83-91

Show abstract

Abstract: Разработка бизнес-плана интернет-магазина с использованием Microsoft Project предполагает комплексный подход к стратегическому определению ключевых элементов предприятия. План начинается с тщательного анализа рынка, определения целевой аудитории, конкурентов и рыночных тенденций. Microsoft Project помогает создать подробный график, распределить ресурсы и установить контрольные точки. В плане изложено уникальное торговое предложение интернет-магазина, ассортимент продукции и ценовая стратегия. Использование Microsoft Project облегчает разработку структурированного бюджета, включающего такие расходы, как разработка веб-сайта, маркетинг и управление запасами. Диаграммы Ганта и функции планирования платформы помогают организовывать задачи, обеспечивая своевременную реализацию каждого аспекта плана. В бизнес-плане особое внимание уделяется интеграции стратегий цифрового маркетинга, включая кампании в социальных сетях и поисковую оптимизацию. Microsoft Project помогает определить роли и обязанности членов команды и установить сроки реализации маркетинговых инициатив. В плане также рассматриваются протоколы обслуживания клиентов и логистика, подробно описывается, как будут обрабатываться заказы и отгружаться продукция.

Keywords: Microsoft Project, интернет-магазин, бизнес, бизнес-план
FÖVQƏLADƏ HALLAR ZAMANI TƏHLÜKƏSIZLIK QAYDALARININ TƏMINI

Authors: Lalə Hüseynova, Emil Məmmədli

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-92

Year: 2024 Pages: 92-99

Show abstract

Abstract: Fövqəladə hal baş verən zaman təhlükəsizlik qaydalarıni bilmək ən əsası insanların rifahını təmin etmək və görünən və görünməyən bütün mümkün potensial zərərləri minimuma endirmək üçün çox əhəmiyyətlidir. Fövqəladə hal baş verdiyi zaman bütün hər kəsin riayət edilməli olduğu bəzi ümumi təhlükəsizlik müddəaları vardır. Əvvəla, mümkün qədər sakit olmalı,çünki panikaya düçar olmaq vəziyyəti daha da gərginləşdirə bilər. Sakit qalmağı bacarmaq daha dəqiq düşünməyə və düzgün rasional qərarlar verməyə kifayət qədər kömək edir.Yaranmış fövqəladə vəziyyətin mümkün xarakterini və şiddət dərəcəsinin tez zamanda qiymətləndirin. Təxliyə etmək,olduğun yerə sığınmaq və ya digər müvafiq tədbirlər görmək üçün daha təhlükəsiz şəraitin olub-olmadığını müəyyən edin.Əgər fövqəladə hal üçün hər hansısa bir prosedurlar və ya protokollar varsa, onlarla tanış olub, onlara əməl edin. Səlahiyyətli şəxslərin, fövqəladə hallar işçilərinin və ya müəyyən edilmiş rəhbərlərin verdiyi göstərişləri diqqətlə dinləyin və yerinə yetirin.İş yerlərində ,universitet, məktəblərdə və ya yaşayı ərazilərində təxliyə planları və toplaşma məntəqələri ilə yaxından tanış olun. Mütəmadi olaraq təxliyə məşqləri edin.Təhlükəsizlik qaydalarına aid biliklər yalnız fövqəladə hal zamanı deyil, həm də gündəlik həyatımızda da əhəmiyyətlidir. O, bizlərdə təhlükəsizlik şüurunun formalaşmasına və riskləriqiymətləndirilməsi və təhlükəsizlik mədəniyyətini inkişaf etdirməklə həm də təhsil sahəsində də və peşəkarfəaliyyətdə də inkişafı gücləndirə bilər.Ümumiyyətlə, təhlükəsizlik qaydalarına yiyələnmək şəxsi təhlükəsizlik, effektiv cavab tədbirləri və cəmiyyətin rifahı üçün vacibdir. Bu biliklər cəmiyyətə böhran zamanı riskləri endirməyi və özlərini və digərlərini mühafizə etmək üçün qabaqlayıcı tədbirlər görməyə şərait yaradır. Fövqəladə hallar baş verən zamanı zamanı təhlükəsizlik qaydalarına bələd olmaqda əsas məqsəd insanlara və əmlaka dəyən ziyanı azaltmağa xitmə edir . Əvvəlcədən müəyyən edilmiş təhlükəsizlik qaydalarına əməl etmək baş verə biləcək xəsarətləri, ölüm hallarını və əmlaklara dəyən zərəri azaltmağa yardım edə bilər. Təhlükəsizlik qaydalarına riayət etmək insanlar və təşkilatlar arasında hesabatlılığı müəyyən edir..

Keywords: fövqəladə hal, təhlükəsizlik, təlim və təlimat
MALİYYƏ BAZARININ FƏALİYYƏTİNİN SÜRƏTLƏNDİRİLMƏSİNDƏ VASİTƏÇİLƏRİN ROLU

Authors: Yeganə Həkimova, Əvəz Səfərli

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-100

Year: 2024 Pages: 100-107

Show abstract

Abstract: Vasitəçilər alıcıları və satıcıları birləşdirməklə, likvidliyi artırmaqla və riskləri idarə etməklə maliyyə bazarının fəaliyyətinin asanlaşdırılmasında mühüm rol oynayırlar. Vasitəçi kimi fəaliyyət göstərən investisiya bankları və marketmeykerlər kimi qurumlar maliyyə alətlərinin alqı-satqısında daim iştirak etməklə kapitalın rəvan hərəkətini təmin edirlər. Onların mövcudluğu əməliyyat xərclərini azaldır və səmərəli ticarəti asanlaşdırır. Vasitəçilər həmçinin riskləri qəbul edir və idarə edir, bazar iştirakçılarına mühüm hedcinq xidmətləri göstərirlər. Bundan əlavə, onlar aktivlər üçün ədalətli qiymətlər müəyyən edərək bazar fəaliyyətlərində fəal iştirak etməklə qiymətlərin aşkar edilməsinə töhfə verirlər. İnformasiya təminatçıları kimi vasitəçilər müvafiq məlumatların toplanması və yayılması ilə bazar şəffaflığının qorunmasına kömək edir, investorlara əsaslandırılmış qərarlar qəbul etməyə imkan verir. Ümumilikdə, vasitəçilər kapitalın bölüşdürülməsində və idarə olunmasında əsas vasitəçi rolunu oynayaraq maliyyə bazarlarının işləməsi və səmərəliliyinin ayrılmaz hissəsidir.

Keywords: maliyyə, maliyyə bazarları, vasitəçilər, vasitəçilərin rolu
ВЛИЯНИЕ ВНЕШНИХ ФАКТОРОВ НА ДОЛГОВЕЧНОСТЬ ЭКСПЛУАТАЦИИ МОРСКИХ НЕФТЕГАЗОВЫХ СООРУЖЕНИЙ

Authors: Гюляра Иманова, Руфан Юсифов

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-108

Year: 2024 Pages: 108-117

Show abstract

Abstract: В статье анализируются внешние условия воздействующие на МНГС , выбор оптимального вида сооружения эксплуатируемого в данных условиях , а так же анализ факторов влияющих на долговечность эксплуатации МНГС. Спроектированы 3D модели морских платформ на основе эксплутируемых в настоящее время сооружений. Проведены компъютерные симуляции влияния волнового и ветрового воздействия на структурные узлы МНГС. Так же были приведены симуляции по определению скорости коррозии, протекаемой на подводных частях МНГС, а так же на уровне смачивания зеркалом воды. Симуляции были проведены в различных условиях для определения их воздействия в зависимости от эксплуатируемой среды. Результаты проведенных симуляций были представлены в виде графических изображений взятых с интерфейса ипользованного програмного обеспечения, с показательными данными по воздействиям на узлы МНГС.

Keywords: нефть, газ, сооружения, платформы, морские, коррозия, долговечность волновое воздействие
ELEKTROMEXANİKİ QURĞULARIN ADAPTİV İDARƏ SİSTEMLƏRİ

Authors: Gülşən Kərimzadə, Emil Əhmədov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-118

Year: 2024 Pages: 118-128

Show abstract

Abstract: Təqdim edilən məqalədə adaptiv idarə sistemlərin xarakteristikalarına baxılmışdır. Uyğunlaşa bilən sistemlər (adaptasiya) –adaptasiya sistemləridir: passiv adaptasiya (ətraf mühitin dəyişməsinə sistemin reaksiyası) və aktiv adaptasiya (sistemin ətraf mühitə təsiri). Adaptiv idarəetmə - idarə sistemlərin sintezinə imkan yaradan idarə nəzəriyyəsi metodların cəmidir ki, tənzimləyicinin parametrlərinin və ya idarə obyektinin parametrlərinin dəyişməsindən yaxud idarə obyektinə təsir edən xarici təsirlərdən asılı olaraq, tənzimləyicinin strukturunun dəyişmə imkanına malikdirlər. Belə sistemlər adaptivdirlər və idarəetmə nəzəriyyəsində geniş tətbiq olunurlar. Qeyri xətti sistemlərin idarəsi üçün istifadə edilirlər və ya dəyişən parametrləri olan sistemlər üçün. Belə sistemlərin nümunələri kimi, məsələn, asinxron maşınları, maqnit yastıqları, maqnit yastıqları əsasında nəqliyyat vasitələrinı qeyd etmək olar.Mexaniki sistemlər kimi isə - qaldırıcı nəqliyyat maşınları, sualtı aparatları, addım maşınları, təyyarə, raket və digər idarə silah növlərini qeyd etmək olar.

Keywords: elektromexaniki qurğu, idarə sistemi, adaptiv, siqnal, xarakteristika, giriş, çıxış, parametr, modulyasiya, özünü tənzimləyən sistem, özünü təşkil edən sistem, öz özünə öyrənən sistem
ENDOSKOPİK ULTRASONOQRAFİYA (EUS) İLƏ MƏDƏ-BAĞIRSAQ XƏSTƏLİKLƏRİNİN DİAQNOSTİKASI VƏ MÜALİCƏSİ

Authors: Həbib Həsənzadə, Amalya Həsənova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-129

Year: 2024 Pages: 129-137

Show abstract

Abstract: Bu məqalə mədə-bağırsaq xəstəliklərinin diaqnostikası və müalicəsində EUS-un rolunu təsvir etmək məqsədi daşıyır. Əvvəlcə EUS-un əsas iş prinsiplərini və tətbiq üsullarını izah edəcəyik, sonra isə onun mədə-bağırsaq xəstəliklərinin diaqnostikasında necə istifadə edildiyini araşdıracağıq. Mədəaltı vəzi xəstəliklərinin, mədəaltı vəzinin kistik lezyonlarının, öd yollarının xəstəliklərinin və mədə-bağırsaq melanomalarının diaqnostikasındakı rolundan əlavə, EUS mədə-bağırsaq xəstəliklərində də digər mühüm tətbiqlərə malikdir. EUS-un əsas üstünlüklərindən biri onun mədə-bağırsaq divarının təbəqələrinin yüksək rezolyusiyada təsvirlərini təmin etmək qabiliyyətidir. Bu, həkimlərə mədə-bağırsaq xərçəngini dəqiq şəkildə təyin etməyə, müalicə qərarlarına rəhbərlik etməyə və cərrahiyyə, kimyaterapiya və ya radiasiya terapiyası kimi müvafiq yanaşmanı təyin etməyə imkan verir. EUS həmçinin yaxınlıqdakı strukturlara şiş invaziyasının dərəcəsini qiymətləndirmək üçün istifadə edilə bilər, cərrahi rezeksiyanı planlaşdırmağa və əlavə müalicə ehtiyacını qiymətləndirməyə kömək edir. EUS həmçinin mədə-bağırsaq stromal şişləri (GİST) kimi submukozal lezyonların qiymətləndirilməsində mühüm rol oynayır. Bu lezyonların təfərrüatlı şəkillərini əldə etməklə, EUS düzgün idarə edilməsi və müalicənin planlaşdırılması üçün vacib olan onların ölçüsünü, yerini və xüsusiyyətlərini müəyyən etməyə kömək edir. Bundan əlavə, EUS öd kisəsi və qaraciyər xəstəliklərinin qiymətləndirilməsində istifadə olunur. O, öd kisəsində daşların olması, öd yollarının tıxanması və qaraciyər kütlələrinin olması haqqında dəyərli məlumat verə bilər. İncə iynə aspirasiyası (İİA) və ya biopsiya kimi EUS tərəfindən idarə olunan müdaxilələr, histopatoloji müayinə üçün toxuma nümunələri əldə etmək üçün həyata keçirilə bilər ki, bu da bu şərtlərin diaqnostikası və mərhələlərini təyin etməyə kömək edir. Bundan əlavə, EUS müəyyən mədə-bağırsaq xəstəliklərinin, məsələn, mədəaltı vəzinin psevdokistlərinin və ya abseslərinin drenajının idarə edilməsində istifadə olunur. Bu məqalədə EUS-un mədə-bağırsaq xəstəliklərinin diaqnostikası və müalicəsində əhəmiyyəti vurğulanır, həkimlərə daha ətraflı və həssas görüntülər təqdim etməklə dəqiq diaqnoz və müalicə təmin edildiyi bildirilir.

Keywords: endoskopik ultrasonoqrafiya (EUS), mədə-bağırsaq xəstəliklər, diaqnostik tibb görüntü texnologiyalarış
YENİ KOMPOZİSİYANIN NEFT ÇÖKÜNTÜLƏRİNƏ QARŞI TƏSİRİNİN TƏDQİQİ

Authors: Hüseyn Qurbanov, Aygün Shabanova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-138

Year: 2024 Pages: 138-147

Show abstract

Abstract: Yüksək parafinli neftə əlavə edilmiş reagentin funksiyası məhz neft həcmində yaranmış və hərəkətdə olan parafin kristallarının bir biri ilə birləşməsini bloklamaqdır. Belə ki, reagent əlavə ediməmiş neftdə parafin kristalları hərəkət zamanı bir biri ilə toqquan zaman birləşib iri həcmli çöküntülər əmələ gətirir. Formalaşmış bu çüküntülər ağırlıq qüvvəsinin təsiri nəticəsində boru kəmərin daxili səthinə çökür. Hər bir neft üçün asfalten-qatran-parafin çöküntülərinə qarşı effektiv təsirə malik reagentlər ilk öncə çoxsaylı laboratoriya təcrübələrinin nəticələrinə əsasən seçilir. Həmçinin laboratoriya təcrübələri zamanı hər bir reagentin optimal qatılığı da təyin edilir. Beləliklə, yuxarıda qeyd olunanlara əsaslanaraq ilk dəfə olaraq yüksək parafinli neft nümünəsində asfalten-qatran-parafin çöküntülərinə qarşı fərdi depressor aşqarının və “Difron-3709” depressor aşkarı və MARZA-3 əsasında hazırlanmış və şərti adı A-1 olan yeni kompozisiyanın təsiri öyrənilmişdir. Laboratoriya şəraitində reagentsiz və “Difron-3907” depressor aşqarının və şərti adı A-1 olan yeni kompozisiyasının asfalten-qatran-parafin çöküntülərinə təsirini öyrənmək üçün təcrübə “soyuq borucuğ”un 00C, 50C, 100C, 150C, 200C, 250C, 300C temperaturlarında və iki saat ərzində yerinə yetirilmişdir.Metal borucuğun 00C, 50C, 100C, 150C, 200C, 250C, 300C temperaturlarında 0, 20, 40, 60, 80, 100, 120 dəqiqə ərzində onun səthinə toplanan parafin çöküntülərinin kütləsi analitik tərəzinin köməyi ilə dəqiqləşdirilmişdir. Yüksək molekullu komponentlərin çoxluq faizi ilə xarakterizə olunan neft nümünəsində “soyuq borucuq” üsulu ilə parafin çöküntülərinə qarşı “Difron-3907” depressor aşqarının və şərti adı A-1 olan yeni kompozisiyanın təsir effektivliyi 350, 450, 550, 650, 750 q/t qatılıqlarında tədqiq edilən zaman hər iki reagentin optimal qatılığı müəyyənləşdirilmişdir. Beləliklə, aparılmış laboratoriya təcrübələrinin nəticələrindən məlum olmuşdur ki, optimal qatılıqda “Difron-3907” depressor aşqarının asfalten-qatran-parafin çöküntülərinə qarşı effektivliyi 85%, yeni A-1 kompozisiyasının isə optimal qatılıqda effektivliyi isə 93% təşkil edir

Keywords: reagent, tərkib, asfalten, qatran, parafin, soyuq boru, aşqar
HƏYAT SIĞORTASININ SOSİAL-İQTİSADİ MAHİYYƏTİ

Authors: Rəşad Səfərov, Mikayıl Zeynalov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-148

Year: 2024 Pages: 148-155

Show abstract

Abstract: Həyat sığortası sığortalının ölümü halında fərdlərin və onların ailələrinin maliyyə müdafiəsini və təhlükəsizliyini təmin etmək üçün nəzərdə tutulmuş maliyyə məhsuludur. Sığortanın bu forması hərtərəfli maliyyə planlaşdırmasının mühüm komponenti kimi xidmət edir və gözlənilməz halların iqtisadi təsirlərinə qarşı təhlükəsizlik şəbəkəsi təklif edir. Həyat sığortasının iki əsas növü var: müddətli həyat sığortası və daimi həyat sığortası. Müddətli həyat sığortası, sığortalı müddət ərzində vəfat edərsə, benefisiarlara ölüm müavinəti təklif edərək, müəyyən bir müddət üçün əhatə edir. Daimi həyat sığortası isə sığortalının bütün ömrünü əhatə edir və zamanla pul dəyərini toplayan investisiya komponentini ehtiva edir. Benefisiarlara vergisiz ödəniş olan ölüm müavinəti bütün həyat sığortası siyasətlərinin əsas xüsusiyyətidir. Bu, sağ qalan ailə üzvləri üçün dəfn xərclərini, ödənilməmiş borcları və davam edən yaşayış xərclərini ödəməyə kömək edir. Həyat sığortası siyasətləri sığortalının gəliri, borcları və gələcək maliyyə öhdəlikləri kimi amillər əsasında fərdiləşdirilir. Həyat sığortası təkcə fərdi səviyyədə maliyyə təhlükəsizliyi təklif etmir, həm də sosial və iqtisadi dayanıqlıqda daha geniş rol oynayır.

Keywords: sığorta, həyat sığortası, sosial maəhiyyəti, iqtisadi mahiyyəti
MALİYYƏ BÖHRANLARININ KRİPTOVALYUTA BAZARINA TƏSİRİ

Authors: Elsevər Quliyev, Mehriban Müslümova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-156

Year: 2024 Pages: 156-162

Show abstract

Abstract: Kriptoaktivlərin beynəlxalq kapital axınları sisteminin çevrilməsindəki rolunu təhlil etmək üçün onları geniş mənada - onların uçotu və qəbul edilmiş dəyərlərini əks etdirmək üçün paylanmış reyestr texnologiyası əsasında buraxılmış rəqəmsal aktivlərin növü kimi müəyyənləşdirmək məsləhətdir. Bitcoin 2023-cü ilin yanvar ayından bəri 70%-dən çox dəyər qazanıb. Bunun əsas səbəblərdən biri ABŞ və Avropadakı bank böhranı olmuşdur. Hər şey ABŞ banklarının (Silikon Vadisi Bankı və İmza Bankı) problemləri ilə başladı və aktivlərə görə İsveçrənin ikinci ən böyük bankı olan Credit Suisse-nin çökməsi üzrə davam etdi. ABŞ-ın 16-cı ən böyük bankı olan və startapların maliyyələşdirilməsində ixtisaslaşan Silicon Valley Bankın demək olar ki, uğursuzluğu 2008-ci il qlobal maliyyə böhranından sonra ən böyük bank uğursuzluğu olmuşdur. Qeyd edək ki, bankdakı əmanətlərin 87%-i sığortalanmamışdır. ABŞ və İsveçrənin maliyyə tənzimləyiciləri həmin vəziyyətdən çıxmaq üçün bank sektorunu əlavə likvidliklə təmin edəcəklərini bəyan etişdir. Maliyyə tənzimləyicilərinin "yumşaq" siyasəti və bazara daxil olan pul investorları riski azaltmağa, həmçinin kriptovalyutalar da daxil olmaqla yeni texnologiyalara, başqa riskli aktivlərə investisiya qoymağa sövq edir. Bəzi ciddi investorlar öz vəsaitlərini qorumaq, eləcə də hazırkı vəziyyətdə daha çox qazanc əldə etmək üçün bitkoinə investisiya yatırmaqda maraqlı olublar.

Keywords: kriptovalyuta, bitcoin, ethereum, maliyyə böhranı, kapital axını
YENİ REAGENTİN KORROZİYADAN MÜHAFİZƏ EFFEKTİNİN TƏDQİQİ

Authors: Nərmin Vəliyeva, Hüseyn Qurbanov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-163

Year: 2024 Pages: 163-172

Show abstract

Abstract: Muasir dövrdə sənayedə nefçıxarma prosesində mürəkkəbləşmələr yaranmaqdadır və onlarında aradan qaldırılması üçün xüsüsi metodlardan istifadə olunur. Belə halda neftçi tədqiqatçı alimlər məsələyə kompleks halda yanaşaraq səmərə əldə edirlər. Tətbiq olunan üsullar isə öz npvbəsində neftverməni artırmaqla yanaşı avadanlıqların bir başa təmasda olduqları mühiti korroziya baxımından aqressivləşdirirlər.Nəticə olaraq mühitdə müxtəlif növ elektrokimyəvi korroziya hadisəsi baş verməklə avadanlıqların vaxtından əvvəl sıradan çıxırlar Yuxarıda sadalananlara əsaslanaraq təqdim olunan məqalədə məhz tədqiqat obyekti − neftmədən avadanlıqlarının və neftin mədəndaxili nəqli sistemin korroziyadan və mikrobioloji yeyilmələrdən mühafizəsini təmin edə bilən bakterisid-inhibitor xüsusiyyətli yeni reagentin laboratoriya şəraitində tədqiqinə həsr olunmuşdur.Bu baxımından işin məqsədi kimi neftmədən avadanlıqlarının və neftin mədəndaxili nəqli sistemin korroziyadan və mikrobioloji yeyilmələrdən mühafizəsini təmin etmək üçün asan əldə oluna bilən yerli məhsullardan istifadə etməklə kompleks təsirli yeni reagentin işlənilməsi olmuşdur. İlk dəfə olaraq MARZA-4 reagentin aqressiv korroziya mühitləri olan neytral, turş və qələvi mühitlərdə və “Postqeyt-B” qidalandırıcı mühitində sulfatreduksiyaedici bakteriyalara təsir effekti tədqiq olunmuş və onun optimal qatılığının 20 mq/l olmaqla bakterisid-inhibitor xassələrə malik olması müəyyən edilmişdir. Müəyyən edilmişdir ki, bakterisid-inhibitor xassəli MARZA-4 reagentinin neytral, turş və qələvi mühitlərdə 5, 10, 15, 20mq/l qatılıqlarda elektrokimyəvi korroziyadan mühafizə effekti uyğun olaraq 88, 91, 96 , 98% , 86, 90, 95 , 98% və 80, 84, 86 , 94% təşkil edir.Göstərilmişdir ki, MARZA- reagenti “Postqeyt-B” qidalandırıcı mühitində sulfatreduksiyaedici bakteriyalara qarşı effektiv təsirə malikdir və reagentin 5, 10, 15, 20mq/l qatılıqlarında sulfatreduksiyaedici bakteriyaların məhv etmə effekti uyğun olaraq 55%, 65% , 76% və 90% təşkil edir

Keywords: MARZA-4, qoruma dərəcəsi, mikroorqanizmlər, kimyəvi reagent, hidrogen sulfid, karbon qazı
ATMOSFER DİSTİLLƏ PROSESİNDƏ SƏVİYYƏYƏ NƏZARƏT SİSTEMLƏRİNDƏ SENSORLARIN TƏDQİQİ

Authors: Oqtay Novruzlu

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-173

Year: 2024 Pages: 173-183

Show abstract

Abstract: Səviyyə monitorinqi neft və qaz sənayesinin davamlı inkişafında həlledici rol oynayır. Məlumdur ki, əksər neft emalı əməliyyatlarında xam neft birbaşa olaraq xüsusi çənlərə müxtəlif miqdarlarda verilir. Hər bir maddənin ayrılıqda səviyyəsini bilmək ümumi emal prosesi üçün çox önəmlidir. Səviyyə sensorları sənayenin müxtəlif sahələrində geniş tətbiq olunur. Onlardan biri də neft emalında xam neftin müxtəlif qaynama nöqtələrinə əsasən fərqli məhsullara ayrıldığı atmosfer distillə prosesidir. Bir qayda olaraq, məqsəd potensial təhlükəli vəziyyətlərə səbəb olacaq həddindən artıq dolu və ya boş rejimdə işləmənin qarşısını almaqdır ki, ona görə dəqiqlik və etibarlılıq böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bu cihazlar neft emalı müəssisələrinin daha səmərəli və təhlükəsiz şəkildə işləməsinə kömək edir və onların sənayenin ən yüksək standartlarına cavab verməsini təmin edir. Bu məqalədə atmosfer distillə kalonunun misalında səviyyə sensorlarının tədqiqi aparılmışdır. Səviyyənin ölçülməsinə dair ümumi bir baxış yaratmaq məqsədilə, səviyyə nəzarəti tətbiqlərində bir çox ənənəvi üsullarla yanaşı, yeni müxtəlif üsulların əhəmiyyəti də vurğulanmışdır. Onların sadə, yəni üzgəcli sensorlardan kompleks, ultrasəs növlərinə kimi dəyişməsi göstərilmişdir. Səviyyəyə nəzarət zamanı nöqtəvi (hüdud) və ya davamlı ölçmə üsulunun seçilməsi prosesin ən kritik nüanslardan biri olduğu müəyyən edilmişdir. Nöqtəvi (hüdud) səviyyə sensorları müxtəlif sənaye sahələrində davamlı ölçmələrə imkan verən sensorlarla müqayisə daha geniş tətbiqlərə malikdir. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, sensorların iş prinsipi, ölçmə üsulu və tətbiq sahəsindən asılı olaraq müxtəlif növləri olsa da, məqalədə daha çox geniş yayılmış və neft emalında tətbiq olunan tip vasitələrə yer verilmişdir.

Keywords: səviyyə, sensor, neft emalı, atmosfer distillə prosesi
ELEKTROKARDİOQRAFİYA ÜÇÜN YAŞ VƏ QURU ELEKTRODLARIN MÜQAYİSƏLİ TƏHLİLİ: ÜSTÜNLÜKLƏRİ, MƏHDUDİYYƏTLƏRİ VƏ GƏLƏCƏK İSTİQAMƏTLƏRİ

Authors: Rafər Sabirov, Amalya Həsənova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-184

Year: 2024 Pages: 184-194

Show abstract

Abstract: Bu tədqiqat ürək dərəcəsinin (HR) monitorinqi üçün elektrokardioqrafiyada (EKQ) adətən istifadə edilən yaş və quru elektrodların müqayisəsini araşdırır, onların müvafiq üstünlüklərini və mənfi cəhətlərini aydınlaşdırır. Əsasən elektrolit geli olan gümüş-gümüş xloriddən (Ag/AgCl) ibarət olan yaş elektrodlar potensial olaraq dərinin qıcıqlanmasına və gelə qulluq tələb etməsinə baxmayaraq, yüksək dəqiqlikli siqnallar verməklə məşhurdur. Əksinə, metal disklərdən, keçirici plastiklərdən və ya karbon əsaslı materiallardan hazırlanmış quru elektrodlar gel tələbini aradan qaldıraraq uzunmüddətli və ambulator monitorinq üçün rahatlıq və rahatlıq təklif edir. Bununla belə, quru elektrodlar çox vaxt yaş analoqlarına nisbətən daha yüksək empedans və azalmış siqnal amplitudası nümayiş etdirir, siqnal keyfiyyətinin təminatında dəqiqləşdirmə tələb edir. Bu çətinliklərə baxmayaraq, həm yaş, həm də quru elektrodlar EKQ-əsaslı HR monitorinqində əsas rol oynayır, ürək dinamikası və sağlamlıq vəziyyəti haqqında kritik fikirlər verir. Bu müqayisəli təhlil EKQ-əsaslı HR monitorinqində yaş və quru elektrodların əhəmiyyətini vurğulayır, onların fərqli xüsusiyyətlərini və təkmilləşdirilməsi üçün potensial imkanları vurğulayır. Texnologiya təkamül etməyə davam etdikcə, elektrodların dizaynı və istehsalında yeniliklər ürək monitorinqi üsullarının effektivliyini və əlçatanlığını artırmaq vəd edir, nəticədə xəstələrə qulluq və nəticələrin yaxşılaşdırılmasına töhfə verir.

Keywords: Elektrokardioqram (EKQ), Sensor Texnologiyası, Quru və Yaş Elektrodlar, Kritik Xəstə Baxımı
ОЦЕНКА ЭФФЕКТИВНОСТИ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ ИНФОРМАЦИОННЫХ ТЕХНОЛОГИЙ В ИНФРАСТРУКТУРЕ ЭЛЕКТРОННОГО ПРАВИТЕЛЬСТВА (АЗЕРБАЙДЖАН)

Authors: Rufat Gulmammadov, Javidan Mammadli

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-195

Year: 2024 Pages: 195-202

Show abstract

Abstract: В эпоху цифровых технологий правительства во всем мире все чаще используют информационные технологии (ИТ) для улучшения предоставления государственных услуг посредством инициатив электронного правительства. Электронное правительство предполагает использование цифровых технологий, особенно Интернета, для предоставления гражданам доступа к государственным услугам, информации и каналам связи. Эффективность ИТ в инфраструктуре электронного правительства имеет решающее значение для достижения прозрачности, эффективности и участия граждан. Целью данного документа является оценка эффективности ИТ в инфраструктуре электронного правительства с акцентом на их влияние на управление, предоставление услуг и участие граждан.

Keywords: цифровой век, информация, государство, технологии, электронş
COMPUTER VISION IN SMART HOMES: ENHANCING LIVING WITH AI

Authors: Mehriban Ismayilova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-203

Year: 2024 Pages: 203-211

Show abstract

Abstract: This research focuses on the use of computer vision technology in smart homes. It starts by outlining the present developing state of intelligent homes and explaining the idea. After that, a thorough review of the literature is done in order to examine the current difficulties and roadblocks related to using computer vision in smart home settings. The paper then suggests a number of development and implementation strategies for computer vision-based intelligent home systems. Comprehensive research methods are covered, including data gathering, preprocessing approaches, training models, and system evaluation strategies.The study ends with a review of its main conclusions and an explanation of possible directions for future research and opportunities for application in the field of computer vision inside smart home ecosystems.

Keywords: Computer vision, Smart homes, Data collection, Model training, Application opportunities
PLATFORMADA YERLƏŞƏN QAZLİFT QUYULARI ÜÇÜN FƏRDİ VƏ QRUP ÜZRƏ OPTİMAL TEXNOLOJİ REJİMİN SEÇİLMƏSİ

Authors: Arifə Kərimova, Ədalət Rəfili

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-212

Year: 2024 Pages: 212-222

Show abstract

Abstract: Qazlift texnologiyası dəniz platformalarından neft və qaz hasilatının artırılmasında mühüm rol oynayır. Qazlift əməliyyatları üçün optimal texnologiya rejiminin seçilməsi istehsalın həmçinin iqtisadiyyatın səmərəliliyinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərə bilən mühüm qərardır. Mücərrəd dəniz platformalarında qazlift sistemləri üçün mövcud olan müxtəlif texnologiya rejimlərini araşdırır və seçim prosesinə təsir edən əsas amilləri vurğulayır. Tədqiqat bu qərarı qəbul edərkən lay şəraitini, quyu xüsusiyyətlərini, avadanlığın etibarlılığını və əməliyyat məqsədlərini nəzərə almağın vacibliyini vurğulayır. Bundan əlavə, mücərrəd “insan” açar sözünü insan faktorları kontekstində müzakirə edir, dəniz platformaları üçün qazlift texnologiyası rejimlərinin optimallaşdırılmasında insan təcrübəsinin və qərarların qəbul edilməsinin rolunu vurğulayır. Nəhayət, bu tədqiqat təhlükəsizlik və etibarlılığı təmin edərkən hasilatı maksimuma çatdırmağa diqqət yetirməklə, dəniz qazlift əməliyyatları üçün qərar qəbul etmə prosesinə dəyərli fikirlər təqdim etmək məqsədi daşıyır. Dəniz neft və qaz sənayesinin davamlı inkişafı dəniz platformalarında səmərəli qazlift əməliyyatlarının vacibliyini vurğulayır. İnsan təcrübəsi,və mülahizələri əsaslı qərarlar qəbul etmək üçün lay məlumatlarının, quyuların performansının və avadanlıqların etibarlılığının qiymətləndirilməsində əsas rol oynayır. Biz qazlift əməliyyatları üçün ən yaxşı nəticələrin əldə edilməsində mühəndislər, geoloqlar və operatorlardan ibarət multidissiplinar komandalar arasında əməkdaşlığın əhəmiyyətini müzakirə edirik.

Keywords: Qaz lifti, dəniz platforması, texnologiya rejimi, lay şəraiti, quyunun xüsusiyyətləri, avadanlığın etibarlılığı, əməliyyat məqsədləri, insan faktorları, qərarların qəbulu
YERALTI SU BORU KƏMƏRLƏRİNDƏ KORRELYASİYA VƏ AKUSTİK ÜSUL İLƏ ZƏDƏLƏNMƏ YERİNİN TƏYİNİ

Authors: Fəxrəddin Ağayev, Faiq Gülmaliyev

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-223

Year: 2024 Pages: 223-232

Show abstract

Abstract: İnkişaf etmiş ölkələrdə mərkəzləşdirilmiş su və istilik sistemi olan yeraltı çəkilmiş təzyiqli su təchizatı boru kəmərlərinin zədələnməsini aşkar etmək üçün yeni növ texniki vasitələr və üsulların tətbiqinə maraq artmışdır. Boru kəmərlərinin bərpa prosesi çoxlu sayda istismar xərcləri, böyük miqdarda su itkisi ilə nəticələnir. Sızma yerinin dəqiq və operativ şəkildə təyin olunması, torpaq işlərinin məhdudlaşdırılması, su kəmərlərində bərpa işlərinin tez bir zamanda başa çatması və qarşıya çıxan bütün çatışmazlıqların aradan qaldırılması üçün zədə yerini tez və operativ şəkildə tapan bir cihazın işlənilib hazırlanması məsələsinə həmişə böyük diqqət yetirilmişdir. Yeraltı boru kəmərlərinin zədələnməsi: • borunun bütövlüyünün pozulması və suyun üzə çıxması zamanı qəzalar – sızmaların baş verməsi; • konstruksiya elementlərinin dağıdılması intervalları (boru metalının korroziyası, istilik və hidroizolyasiyanın məhv edilməsi və s.), yəni sızma baxımından potensial təhlükəli yerlərin aşkar edilməsi deməkdir. Bu məqalədə su və istilik yeraltı borularında sızmaların aşkar edilməsi üçün ən çox istifadə edilən üsul və avadanlıqlar araşdırılır.

Keywords: zədələnmə, sızma yeri, korrelyasiya, akustik, metod, boru kəməri, təzyiq, temperatur, axınaxtaran
AQRAR SAHƏDƏ VERGI SISTEMI VƏ DIFERENSIAL VERGI SIYASƏTININ TƏTBIQININ QIYMƏTLƏNDIRILMƏSI

Authors: Təhmasib Hüseynov, Fuad Laçınov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-233

Year: 2024 Pages: 233-240

Show abstract

Abstract: Müasir iqtisadi şəraitdə, kənd təsərrüfatının inkişafının təmin edilməsi və bu sahədə iqtisadi, sosial və ekoloji tarazlığın təmin edilməsi daha çox investisiya qərarlarından asılıdır. Aqrar sahədə investisiya fəallığının artırılması üzrə tədbirlərin həyata keçirilməsi davamlı inkişaf məqsədlərinə birbaşa xidmət edir. Vergilər, resursların bölüşdürülməsi ilə bağlı qərarlar qəbul edərkən investisiya prossesinə təsir edən mühüm amildir. Bu kontekstdə məqalədə kənd təsərrüfatı məhsulları və onların istehsalında tətbiq olunan vergilər, vergi güzəştləri, aqrar sahədə diferensial vergi siyasətinin mahiyyəti və idxal məhsullarına əlavə dəyər vergisinin tətbiqi ilə bağlı mövcud vəziyyət təhlil edilir və onun investisiya fəaliyyətinə, kənd təsərrüfatındakı innovativ yeniliklərə təsiri araşdırılır. Burada aqrar sahədə vergi sisteminin təkmilləşdirilməsi və differensial vergi siyasətinin tətbiqi, istifadə olunan aralıq və investisiya məhsullarının əlavə dəyər vergisindən azad edilməsi ilə bağlı təkliflər öz təsdiqini tapıb.

Keywords: Vergi, kənd təsərrüfatı, vergi siyasəti, vergi sistemi, aqrar sənaye, differensial vergi siyasəti
İDARƏETMƏ SISTEMLƏRINDƏ DAXILI AUDITIN KEÇIRILMƏSI MƏRHƏLƏLƏRI

Authors: Qəmər Həmidova, Vüqar Məmmədov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-241

Year: 2024 Pages: 241-248

Show abstract

Abstract: Hal-hazırda istənilən müəssiə və təşkilatlarda daxili audit prosesinin həyata keçirilməsi əsas üstünlüklərdən biri hesab edilir. İSO standartlarının tələblərinə uyğun olaraq davamlı təkmilləşdirməni həyata keçirmək üçün daxili auditin həyata keçirilməsi müasir üsul kimi qeyd olunur. Daxili audit prosesi ISO 19011 beynəlxalq standartına əsaslanmaqla, həmçinin müəssisənin mövcud idarəetmə sisteminin tələblərinə uyğun olaraq beynəlxalq standartlar üzrə həyata keçirilir. İdarəetmə sistemlərinin proseslərinə müasir metod və texnologiyaların tətbiq edilməsi qurulan sistemin mənfi və müsbət xüsusiyyətlərinin effektiv mənimsənilməsinə imkan verir. Daxili auditin məqsədi təşkilatın bütün səviyyələrində fəaliyyətlərin səmərəliliyinin yoxlanılmasını, bu fəaliyyətlərin qanunvericiliyin, beynəlxalq standartların və təşkilatın özünün müəyyən etdiyi tələblərə uyğunluğunun qiymətləndirilməsini, eləcə də təşkilatın idarəetmə strukturlarına effektiv nəzarətin həyata keçirilməsini təmin etməkdən ibarətdir. Məqalədə İSO standartlarının tələblərinə əsasən real şəkildə tətbiq olunmuş daxili auditin həyata keçirilməsi ilə bağlı mərhələlər qeyd olunmuşdur. Daxili audit prosesiin tətbiq edilməsi ilə keyfiyyət sisteminin tələbələrinin aktiv saxlanılmasını, onların real şəraitlərdə tətbiq edilmə imkanını, ümumiləşdirilmiş keyfiyyət sistemlərində doğru həyata keçirilmiş daxili audit modelinin üstünlüyü göstərilmişdir. Daxili auditin qərəsiz şəkildə aparılması çox mübahisəli məsələdir. Belə ki, darəetmə sistemlərində daxili auditin aparılması davamlı yaxşılaşdırmanı təmin edən ən geniş yayılmış alətlərdən biridir. İdarəetmə sistemlərinin standartın tələblərinə cavab verməsinin öyrənilməsi öz aktuallığını itirmir.

Keywords: daxili audit, keyfiyyəti idarəetmə sistemləri, İSO standartları, auditor, audit texnikaları, tələblər
STUCK PIPE MITIGATION: FINDINGS, ANALYSIS, AND MACHINE LEARNING SOLUTIONS

Authors: Gullu Jabbarova, Sonakhanim Gasimova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-249

Year: 2024 Pages: 249-260

Show abstract

Abstract: The occurrence of stuck pipes during drilling presents significant challenges, leading to nonproductive time (NPT) and potential damage to equipment. This paper delves into the reasons behind, effects of, and methods for addressing incidents of stuck pipes in drilling actions. Extensive literature review and analysis reveal the prevalence of stuck pipe events and their diverse underlying causes, ranging from differential sticking to mechanical jamming. Additionally, the study identifies key drilling parameters and signals indicative of potential stuck pipe incidents, emphasizing the importance of early detection and intervention to prevent adverse outcomes. Proposing the utilization of machine learning algorithms and statistical models for predictive analytics as a proactive strategy to mitigate the risk of stuck pipe incidents. The paper discusses the limitations of traditional statistical models and highlights the efficacy of machine learning methods, such as artificial neural networks (ANNs) and support vector machines (SVMs), in accurately modeling drilling processes. Furthermore, practical machine learning models using real-time drilling data are presented as effective tools for early detection and timely intervention in stuck pipe incidents. The study also describes various software tools used to assess and mitigate risks in drilling operations. Overall, this paper presents prospects for improving operational efficiency and safety of drilling operations using advanced analytical methods and software solutions.

Keywords: stuck pipe, type of stuck, drillstring immobilization, nonproductive time, machine learning in drilling, risk analysis software
TORPAQDA DƏMİRİN EKSTRAKSİYALI-SPEKTROFOTOMETRİK TƏYİNİ

Authors: Könül Əliyeva, Əli Zalov, Kərim Kuliyev

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-261

Year: 2024 Pages: 261-271

Show abstract

Abstract: Müxtəlif növ torpaqda dəmirin (II) ekstraksiyalı-spektrofotometrik təyini üçün 5-(4- xlorbenziliden) tiazoli¬din -2,4- dionun (L) analitik reagent kimi istifadəsinin mümkünlüyü tədqiq edilmişdir. Ən yaxşı ekstragent kimi xloroform seçilmişdir. Xloroform ilə birdəfəlik ekstraksiya ilə 99.6% dəmirin kompleks birləşmə şəklində ekstraksiya olunur. Fe-L kompleksinin əmələ gəlməsinin optimal şəraiti pH 4.8-5.9 uyğun gəlir. Fe(II) - L kompleksi əmələ gələn zaman maksimal analitik siqnal 528 nm-də müşahidə olunur. Molyar işıq udma əmsalı 1.69×104 təşkil edir. Kompleksdə komponentlərin molyar nisbəti Fe:L=1:2-dir. Dəmirin kompleksinin ekstraktı 0.25-16 mkq/ml qatılıq intervalında Ber qanununa tabe olur. Dəmirin (II) L ilə spektrofotometrik tədqiqinin nəticələrinə əsasən müxtəlif torpaq nümunəsində bu elementin təyini üsulu işlənib hazırlanmışdır.

Keywords: Dəmir, 5-(4- xlorbenziliden)tiazolidin -2,4- dion, ekstraksiya-fotometrik üsul, rengen quruluş analizi
DIZEL MÜHƏRRIKLƏRINDƏ IŞLƏNMIŞ QAZLARIN TOKSIKLIYINI AZALTMAQ ÜÇÜN SINAQ SISTEMLƏRI VASITƏSI ILƏ MÜASIR METOD VƏ VASITƏLƏRIN QIYMƏTLƏNDIRILMƏSI

Authors: Hikmət Əsgərov, Laçın Əliyeva

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-272

Year: 2024 Pages: 272-281

Show abstract

Abstract: Mühərriklərin sınaqlarını mühərrikin taktiki göstəricilərinin qiymətləndirilməsi və onların hesablama göstəriciləri ilə müqayisə edilməsi, aparılmış təmir işlərinin keyfiyyətinin müəyyən edilməsi, həmçinin bu və ya digər tənzimləmələr ilə aparılır. Bir qayda olaraq, mühərrik sınaqları texnoloji tələblərə uyğun olaraq onların tam sınaq sürüşü aparıldıqdan sonra icra edilir [1].Sınaq nəticələrinin təhlili mühərriklərin hazırlanma keyfiyyətini və konstruktiv xüsusiyyətlərin səmərəliliyini qiymətləndirməyə, yeni mühərrik modellərinin zavod sınaqlarına və ya aparılmış təmirin icrasına keyfiyyət qiymətini verməyə imkan verir (mühərrik kapital və ya cari təmirindən sonra aparılan sınaqlarda). Dünya energetik balansında dizel yanacağından istifadə edən daxili yanma mühərrikləri üstünlük təşkil edir. Tırtıllı parkın 96%-i və təkərli parkın 67% -ə qədəri dizel mühərrikləri ilə təchiz edilmişdir ki, bu da zərərli maddələrin emissiyasına görə benzin mühərriklərini üstələyir [3]. Ona görə dizel mühərriklərdə işlənmiş qazların toksikliyinin azaldılması daha da aktuallaşır. Mühərrik konstruksiyasının təkmilləşdirilməsi beş əsas istiqamət üzrə: yanacaq sistemi konstruksiyasının təkmilləşdirilməsi, yanma kamerası və qarışıqyaratmanın optimallaşdırılması, silindr - porşen qrupu (SPQ) konstruksiyanın təkmilləşdirilməsi, havadakı yüklərin parametrlərinin və soyutma sisteminin optimallaşdırılması, hava təchizatı sisteminin təkmilləşdirilməsi həyata keçirilir. Mühərrik sınaqları növlərinin bir çoxunun verdiyi tam təhlili, stend sınaqlarının köməyi ilə əldə etmək mümkündür. Stend sınaqları böyük dərəcə dəqiqliklə daxili yanma mühərriklərinin dinamik istismar və iqtisadi xüsusiyyətlərini, həmçinin bu xüsusiyyətlərə bu və ya digər amillərin təsirini də qiymətləndirməyə imkan verir.

Keywords: mühərrik, sınaq, yanacaq, toksik maddə, qarışıq, benzin, dizel, stend
УТОЧНЕНИЕ СКОРОСТНОЙ МОДЕЛИ СРЕДЫ ПЛОЩАДИ ГОВСАНЫ И КАЛИБРОВКА ДАННЫХ АКУСТИЧЕСКОГО КАРОТАЖА ПО ДАННЫМ ВЕРТИКАЛЬНОГО СЕЙСМИЧЕСКОГО ПРОФИЛИРОВАНИЯ

Authors: Тофик Ахмедов, Мелекханум Мамедова

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-282

Year: 2024 Pages: 282-296

Show abstract

Abstract: В данной статье обсуждаются некоторые результаты скважинных сейсмических исследований, проведенных на площади Зиг-Говсан, направленных на определение нефтегазоносности миоценовых отложений, залегающих под продуктивными пластами нижнего плиоцена. В 2010 году наблюдения проводились методами продольного и неподольного вертикального сейсмического профилирования (ВСП и НВСП) на скважине № 1856 данного участка. В статье исследуются времена прихода первых волн, используемые для определения вертикальной зависимости ВСП от глубины и времени.По данным ВСП, кровля зоны значительного снижения скорости сейсмических волн до 2000 м/с установлена на глубине более 3900 м, что подтверждается сейсмической инверсией. Эти аномалии скорости сейсмических волн связаны с зоной повышенного давления, вызванной наличием флюидов в порах пласта. Стратиграфически интервал AHPD включает миоценовые отложения. В 2015 году на этом участке была пробурена глубокая скважина, которая подтвердила наши предположения об их нефтегазоносности и образовала фонтан с суточным дебитом около 100 тонн нефти. Точная временная зависимость глубины была получена по данным ВСП. Интервальные скорости ВСП хорошо коррелируют с данными переменного тока. Определены одномерные и двумерные скоростные зависимости, которые хорошо описывают акустические свойства пород, слагающих разрез в пределах исследуемой площади. Картирование ВСП выполнялось независимо от результатов береговых сейсморазведочных работ.Также ВСП подтвердила правильность структурной интерпретации скважины Н1867.

Keywords: миоценовые отложения, вертикальное сейсмическое профилирование, акустический каротаж, сейсмическая инверсия, аномальное высокое пластовое давление (АВПД)
DƏNIZ TIKINTILƏRININ QURULMASI VƏ SAHIL BAZALARININ TƏKMILI VƏ INŞASI

Authors: Ramiz İsmayılov, Rəşad Xəlilzadə

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-297

Year: 2024 Pages: 297-308

Show abstract

Abstract: Dəniz strukturlarının tikintisi və sahil bazalarının təkmilləşdirilməsi bu infrastrukturların gücləndirilməsində, sahil mühafizəsinin təmin edilməsində və davamlı inkişafın təşviqində mühüm rol oynayır. Məqalə, cəhdlərin əsas aspektlərini araşdırır, onların əhəmiyyətini, metodologiyalarını və nəticələrini vurğulayır. Dəniz platformalarından tutmuş liman obyektlərinə qədər strukturlarının tikintisində istifadə olunan müxtəlif tikinti texnikası və texnologiyalarını araşdırır. Təbii təhlükələrə və dəniz səviyyəsinin qalxmasına qarşı sahil dayanıqlığını gücləndirmək üçün mövcud bazaların təkmilləşdirilməsi və tikintisinin vacibliyini araşdırır. Strukturların, sahil bazalarının inkişafı və saxlanması dəniz ticarətini dəstəkləmək, beynəlxalq ticarəti asanlaşdırmaq eləcədə dəniz nəqliyyatının təhlükəsizliyini və səmərəliliyini təmin etmək üçün vacibdir. Göstərilən təşəbbüslər inkişaf edən ekoloji, iqtisadi və sosial ehtiyacları qarşılamaq üçün diqqətli planlaşdırma, səmərəli icra və davamlı monitorinq tələb edir. Əsas mülahizələrə ekoloji davamlılıq, qənaətcillik və tənzimləyici standartlara uyğunluq daxildir. Dəniz strukturlarının və sahil əsaslarının tikintisini və təkmilləşdirilməsini inkişaf etdirməklə, maraqlı tərəflər iqtisadi artımı təşviq edə, ətraf mühitə nəzarəti gücləndirə və sahil icmalarını təbii fəlakətlərdən qoruya bilər. Sahilyanı ərazilərdə uzunmüddətli uğur və dayanıqlılığa nail olmaq üçün dövlət qurumları, özəl müəssisələr və yerli icmalar arasında birgə səylərin vacibliyini vurğulayaraq, bu kritik infrastruktur layihələri ilə bağlı çoxşaxəli faydaları və çətinlikləri vurğulayır.

Keywords: dəniz strukturları, sahil əsasları, tikinti, infrastruktur, sahil mühafizəsi
GƏLIR BƏRABƏRSIZLIYI VƏ ONUN SOSIAL-IQTISADI NƏTICƏLƏRI, QLOBAL PERSPEKTIV

Authors: Mövlud Fərzəliyev, Sahib Zeynalov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-309

Year: 2024 Pages: 309-316

Show abstract

Abstract: Gəlir bərabərsizliyi günümüzün ən aktual sosial-iqtisadi problemlərindən biridir və bütün dünyada fərdlər, icmalar və hökumətlər üçün geniş nəticələrə malikdir. Bu tədqiqat empirik tədqiqatların, nəzəri çərçivələrin və sahə müşahidələrinin nəticələrini birləşdirərək dünya miqyasında gəlir bərabərsizliyinin hərtərəfli qiymətləndirilməsini təmin edir. Çoxlu empirik sübutlardan istifadə edərək biz coğrafiyalar və demoqrafik kateqoriyalar üzrə gəlir fərqlərinin ölçüsünü və paylanmasını araşdırırıq. Biz texnoloji inkişaf, qloballaşma, institusional çərçivələr və tarixi irslər də daxil olmaqla ciddi araşdırmalar vasitəsilə gəlir bərabərsizliyinə səbəb olan müxtəlif səbəbləri müəyyən edirik. Bundan əlavə, biz gəlir bərabərsizliyinin nəticələrini, o cümlədən onun sosial mobilliyə, yoxsulluq səviyyəsinə, iqtisadi inkişafa və sosial birliyə əhəmiyyətli təsirlərini araşdırırıq. Nəzəri çərçivələr empirik məlumatları şərh etmək və gəlir bərabərsizliyinin inkişafına təsir edən əsas mexanizmləri dərk etmək üçün faydalı linzalardır. Kuznets əyrisi kimi klassik modellərdən tutmuş müasir bərabərsizliyin davamlılığı nəzəriyyələrinə qədər bu çərçivələr gəlir boşluqlarının zamanla necə dəyişdiyinə dair həyati fikirlər təqdim edir. Real-dünya müşahidələri gəlir bərabərsizliyi haqqında biliklərimizə kontekst və mürəkkəblik əlavə etməklə empirik və nəzəri tədqiqatları tamamlayır. Keys tədqiqatları və müqayisəli təhlillər vasitəsilə biz müxtəlif sosial-iqtisadi şəraitdə gəlir bərabərsizliyini aradan qaldırmaq üçün istifadə edilən müxtəlif taktikaları və siyasət müdaxilələrini araşdırırıq. Həm zəfərlərdən, həm də səhvlərdən öyrənmək, gəlir bərabərsizliyinə qarşı uğurlu qlobal siyasət həlləri hazırlamaq üçün əsas anlayışları təmin edir. Nəticədə, bu məqalə dövrümüzün əsas problemi olan gəlir bərabərsizliyini həll etmək üçün siyasətçilərin, tədqiqatçıların və maraqlı tərəflərin birgə işləməsinə ehtiyac olduğunu vurğulayır. Biz empirik tədqiqatlardan, nəzəri çərçivələrdən və real dünya təcrübələrindən istifadə etməklə qlobal cəmiyyətin bütün üzvləri üçün daha ədalətli və davamlı gələcəyə doğru irəliləyişə nail ola bilərik.

Keywords: gəlir, demoqrafik kateqoriya, qlobala, davamlı gələcək
QAZ PAYLAYICI STANSİYALARDA TƏBİİ QAZIN TƏMİZLƏNMƏSİ ÜÇÜN ONUN SOYUDULMASI

Authors: Əlövsət Bağırov, Samir Abbaslı

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-317

Year: 2024 Pages: 317-324

Show abstract

Abstract: Təqdim olunan məqalədə təbii qazın dərin soyudulması, zərərli komponentlərdən və mayedən təmizlənməsi məsələlərinə baxılmışdır. Qazın tərkibindəki sərbəst və buxar halında olan mayeni ayırmaq üçün Laval soplosunun yaratdığı texniki imkanlara əsaslanaraq son illər dünyanın aparıcı şirkətləri və ölkəmizdə yerli alimlər tərəfindən qaz dinamik tipli separatorların yaradılması və tətbiqi barədə məlumatlar verilmişdir. Məqalədə araşdırılan tədqiqatın məqsədi qaz paylayıcı stansiyasında (QPS) əhali və məişət istehlakçılarına yönəldilən təbii qazın mayedən və zərərli komponentlərdən təmizlənməsi üçün supersəsli hərəkət əsasında dərin soyudulmasıdır. Təbii qazın supersəsli hərəkətindən istifadə etməklə yaradılmış texnoloji proseslər və avadanlıq kompleksləri təhlil edilmiş, onların üstün və çatışmayan cəhətləri müəyyənləşdirilmiş, onların izahı verilmişdir.

Keywords: təbii qaz, qaz paylayıcı stansiya, Laval ucluğu, supersəsli hərəkət, kritik temperatur, Max ədədi
SOCAR-ın DAVAMLI İNKİŞAFINDA DÜNYA TƏCRÜBƏSİNƏ ƏSASLANAN MÜASİR TEXNOLOJİ TRANSFORMASİYANIN TƏTBİQİ MODELİNİN İŞLƏNMƏSİ

Authors: Sədaqət İbrahimova, Leyla Paşazadə

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-325

Year: 2024 Pages: 325-335

Show abstract

Abstract: Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkətinin (ARDNŞ) davamlı inkişafı qlobal bazarda uzunmüddətli uğur və rəqabət qabiliyyətini təmin etmək üçün vahid və innovativ yanaşma tələb edən mühüm səydir. Tədqiqat SOCAR daxilində davamlı inkişafı dəstəkləmək üçün dünya təcrübəsindən istifadə edən müasir texnoloji transformasiya tətbiqi modelinin işlənib hazırlanmasını araşdırır. Ən yaxşı qlobal təcrübələri, qabaqcıl texnologiyalar və davamlı inkişaf prinsiplərini birləşdirərək, model əməliyyat səmərəliliyini artırmaq, ətraf mühitə təsirləri azaltmaq və şirkətin iqtisadi dayanıqlığını təmin etmək məqsədi daşıyır. Tədqiqat metodologiyasına oxşar sənayelərdə uğurlu texnoloji transformasiyaların nümunələri və SOCAR daxilində təkmilləşdirmə və innovasiya üçün əsas sahələrin müəyyən edilməsi üçün davamlılıq çərçivələrinin tətbiqi daxildir. Strateji planlaşdırmanın, maraqlı tərəflərin cəlb edilməsinin və davamlı öyrənmə həmçinin uyğunlaşmanın vacibliyini vurğulayır. Təklif olunan model milli və qlobal davamlılıq məqsədlərinə töhfə verərkən SOCAR-ın enerji sektorunun mürəkkəbliklərində işıq salmaq məqsədi daşıyır. SOCAR üçün təklif olunan texnoloji transformasiya modeli təkcə əməliyyat və ekoloji davamlılığı vurğulamır, həm də onun işçi qüvvəsi arasında innovasiya mədəniyyətinin və rəqəmsal savadlılığın təşviqinə diqqət yetirir. Model bərpa olunan enerji mənbələrinin inteqrasiyasını, əməliyyatların rəqəmsallaşdırılmasını və resursların idarə edilməsi, qərar qəbulu proseslərinin optimallaşdırılması üçün qabaqcıl analitika eləcədə, süni intellektin tətbiqini müdafiə edir. Mövcud modelin tətbiqi ilə SOCAR-ın istixana qazları emissiyalarının əhəmiyyətli dərəcədə azaldılmasına nail olacağı, bazar dəyişkənliyinə qarşı dayanıqlığını artıracağı və Azərbaycanın sosial-iqtisadi inkişafına ümumi töhfəsini artıracağı gözlənilir.

Keywords: SOCAR, davamlı inkişaf, texnoloji transformasiya, qlobal qabaqcıl təcrübələr, əməliyyat səmərəliliyi, ekoloji davamlılıq, enerji sektoru
LÖKBATAN-PUTA-QUŞXANA SAHƏSİNDƏ QUYU VƏ SEYSMİK MƏLUMATLARIN TƏHLİLİNİN NƏTİCƏLƏRİ

Authors: Səidə İbrahimova, Günel Ağamalıyeva, Leyla Həsənova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-336

Year: 2024 Pages: 336-344

Show abstract

Abstract: Abşeron yarımadasının cənub-qərbində olan Lökbatan-Puta-Quşxana yatağı Abşeron yarımadasının cənub-qərb hissəsində, Bakıdan 15-20 kilometr aralıqda yerləşir. Yataq Yasamal dərəsi ilə şərq, cənub-şərq tərəfdən, Güzdək yaylası ilə şimaldan, qərbdən «Bakı qulaqları» ilə sərhədlənmişdir. İnzibati bölgüyə əsasən yataq Qaradağ rayonuna aiddir. Antiklinalların tağ hissəsində vulkan püskürməsi məhsullarına rast gəlinir, IV dövr allüvial çöküntüləri ilə isə düzən hissə örtülmüşdür. Abşeron NQR-nin tədqiq olunan sahəsində Məhsuldar qat və ondan altda yatan çöküntüləri (Diatom və Maykop) üzrə kollektorların yayılma arealınının öyrənilməsi məqsədilə, Quyu geofiziki tədqiqatları (QGT) və 2D seysmik məlumatlarına görə aparılmış kompleks tədqiqatların nəticələri araşdırılmışdır.

Keywords: kollektor, məhsuldar qat, məsaməlik, atribut,kəsiliş
AUDITIN BEYNƏLXALQ STANDARTLARI

Authors: Tünzalə Qurbanova, Sevinc Abışova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-345

Year: 2024 Pages: 345-354

Show abstract

Abstract: Beynəlxalq Audit Standartları (BSA) yüksək keyfiyyətli maliyyə auditinin aparılması üçün qlobal səviyyədə tanınmış meyarlar kimi xidmət edir. Bu mücərrəd sərhədlər boyu maliyyə hesabatlarında ardıcıllığın, şəffaflığın və etibarlılığın təmin edilməsində BSA-nın əhəmiyyətini araşdırır. Beynəlxalq Audit və Təminat Standartları Şurası (IAASB) tərəfindən buraxılmış bu standartlar, maliyyə hesabatlarının ədalətliliyini və düzgünlüyünü qiymətləndirmək üçün auditorların əməl etdiyi hərtərəfli çərçivəni təmin edir. Abstrakt audit proseslərinin etibarlılığının artırılmasında, investorların inamının artırılmasında və audit təcrübələri üçün ümumi dil yaratmaqla beynəlxalq ticarətin asanlaşdırılmasında BSA-nın rolunu vurğulayır. O, BSA-nın əsasını təşkil edən əsas prinsipləri araşdırır və onların müxtəlif biznes mühitlərinə uyğunlaşmasını vurğulayır. Müəssisələr qlobal miqyasda getdikcə daha çox qarşılıqlı əlaqəyə girdikcə, beynəlxalq audit standartlarına riayət etmək dünya miqyasında maliyyə bazarlarında inam, dürüstlük və hesabatlılığın gücləndirilməsi üçün vacib olur.

Keywords: audit, audit standartları, beynəlxalq standartlar, ISA
ƏHALININ HƏYAT SƏVIYYƏSINƏ NEFT STRATEGIYASININ TƏSIRININ QIYMƏTLƏNDIRILMƏSI

Authors: Fəridə Əmirova, Təranə Pənahlı

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-355

Year: 2024 Pages: 355-365

Show abstract

Abstract: “Əsrin müqaviləsi” mühüm xarici investisiyaların cəlb edilməsi, neft sektorunun müasirləşdirilməsi və Azərbaycanı qlobal iqtisadiyyata inteqrasiya edən başlanğıc nöqtəsi oldu. Strategiya çərçivəsində həyata keçirilən Bakı-Tbilisi-Ceyhan magistral neft kəməri layihəsi neftin dünya bazarlarına nəqli üçün alternativ marşrut yaratmaqla yeni iqtisadi və geosiyasi üstünlüklər təmin etdi. Bu strateji addımlar Azərbaycanın makroiqtisadi göstəricilərinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərmişdir. 2015-2022-ci illərdə ölkənin ÜDM-i 54,4 milyard manatdan 133,8 milyard manata, dövlət büdcəsinin gəlirləri isə 17,5 milyard manatdan 30,7 milyard manata yüksəlib. Bu dəyişikliklər iqtisadiyyatın uğurlu diversifikasiyasını, qlobal neft qiymətlərinin təsirini və neft ehtiyatlarından səmərəli istifadəni nümayiş etdirir. “Əsrin müqaviləsi”nin imzalanması Azərbaycanı ABŞ üçün daha cəlbedici etdi, münasibətlərdə yeni mərhələ açdı. Heydər Əliyev Azərbaycan-Amerika Ticarət Palatasının yaradılmasını təklif etdi ki, bu da fəal əməkdaşlığa və siyasi maneələrin aradan qaldırılmasına səbəb oldu. Azərbaycanın münaqişənin həllində dəstəyi və 907 saylı düzəlişin ləğvi hərbi və təhlükəsizlik sahələrində əməkdaşlığın genişləndirilməsi üçün əsas olub. ABŞ ilə əməkdaşlıq maliyyə yardımının əhəmiyyətli dərəcədə artmasına və Azərbaycanın Sülh Naminə Tərəfdaşlıq proqramına daxil olmasına səbəb olub. Ölkə bir çox beynəlxalq təşkilatlara üzv olub, regional təşəbbüslərdə iştirak edib və Aİ ilə fəal əməkdaşlıq edib.

Keywords: neft, neft strategiyası, əhalinin həyat səviyyəsi, təsir, qiymətləndirmə
AERASİYA STANSİYASI ÜÇÜN HİBRİD ELEKTRİK STANSİYASININ MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

Authors: Tural Mustafazadə

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-366

Year: 2024 Pages: 366-374

Show abstract

Abstract: Tullantı suların bioloji təmizləyici qurğusunun, xüsusən də aerasiya stansiyasının istismarının məqalənin sonunda verilmiş ədəbiyyat mənbələrinin təhlili əsasında bu sahədə ən son nailiyyətlər nəzərə alınmaqla günəş və külək enerjisindən istifadə edən alternativ enerji mənbələrinin tətbiqi yolu ilə enerji səmərəliliyinin artırılması nəzərdən keçirilir. Aerasiya stansiyası üçün günəş və külək elektrik stansiyalarının daxil olduğu hibrid elektrik stansiyasının vizual simulyasiya modelinin qurulmasının zəruriliyi qeyd olunmuşdur. Aylıq elektrik enerjisi istehlakı əsasında aerasiya stansiyasında orta gündəlik enerji istehlakının hesablanması, bu kəmiyyətləri simulyasiya etmək üçün ən sadə Simulink modeli təqdim olunmuşdur. Göstərilmişdir ki, əsas enerji istehlakı müxtəlif nasosları idarə edən asinxron elektrik mühərriklərinin payına düşür. Aerasiya stansiyasında elektrik enerjisi istehlakının simulyasiya modelinin kompüterdə realizə edilməsi nəticələri gündəlik və aylıq enerji istehlakının faktiki qiymətlərinə uyğundur ki, bu da modelin adekvatlığını göstərir. Vizual müşahidə üçün həmin parametrlərin dəyişməsinin gündəlik və aylıq qrafikləri verilmişdir. Günəş və külək elektrik stansiyalarının simulyasiya bloklarından, həmçinin sabit gərginliyi dəyişən cərəyan gərginliyinə çevirmək üçün çeviricidən ibarət hibrid elektrik stansiyasının simulyasiya modelinin blok sxemi və müvafiq Simulink modeli təklif olunmuşdur. Modelin kompüterdə tətbiqi üçün əsas parametrlərin dəyişmə intervallarının və standart Simulink bloklarının sazlamalarını müəyyən etmək lazımdır.

Keywords: aerasiya stansiyası, günəş və külək enerjisi, hibrid elektrik stansiyası, modelləşdirmə
ELEKTROKARDIOQRAMMANIN INTERPRETASIYASI: NORMAL EKQ DALĞALARININ TƏRIFLƏRI, MEYARLARI VƏ XÜSUSIYYƏTLƏRI, INTERVALLARI, MÜDDƏTI VƏ RITMI

Authors: Türfə Ağayeva, Sevinc Abdullayeva

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-375

Year: 2024 Pages: 375-384

Show abstract

Abstract: Məqalədə elektrokardioqrammanın (EKQ) tədqiqatının və təhlilinin əsasları və praktiki məhdudiyyətləri barədə bəhs edilmişdir. EKQ-nin ürəyin elektrik fəaliyyətinin izlənməsində necə istifadə olunduğunu və bu metodun kardioloji təşhis prosesindəki əhəmiyyəti izahı verilmişdir. EKQ-də müşahidə olunan fərqli dalğalar, seqmentlər və intervalların təfsiri ilə bağlı təlimatlar verməklə birlikdə, ürək sancılarının tezliyi, ritmi və elektrik impulsları haqqında məlumatlar təqdim edilir. Habelə, EKQ təhlili zamanı müşahidə olunan müxtəlif dəyişiklikləri müəyyən etmək üçün istifadə olunan müəyyən anlayışlar və alqoritmlər təsvir edilir. Məqalə, tibbi məxfiliklər və praktiki məhdudiyyətlər daxil olmaqla EKQ-nin interpretasiyasına və müəyyən edilməsinə dair məlumatları da özündə əks etdirir. Son olaraq, EKQ-nin dəyişikliyini təsdiq etmək üçün aparılan müdaxilələrin və müdaxilələrin təhlilinə dair praktiki məsləhətlərə də toxunulur. Bu məqalə, tibb praksiyasında EKQ-nin mühüm bir rol oynadığını və kardioloji təşhis və müalicə prosesində tibb işçilərinə yaxşı bir mənbə kimi xidmət etdiyini göstərir.

Keywords: elektrokardioqramma, interpretasiya, ürəyin ritmi, EKQ dalğaları
AZƏRBAYCAN RESPUBLIKASINDA IQTISADI TƏHLÜKƏSIZLIYIN TƏMIN EDILMƏSINDƏ GÖMRÜK XIDMƏTLƏRININ MÖVCUD VƏZIYYƏTININ TƏHLIL EDILMƏSI

Authors: Arif Şəkərəliyev, Xəyal Qasımov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-385

Year: 2024 Pages: 385-395

Show abstract

Abstract: Azərbaycan Dövlət Gömrük Komitəsi dünya birliyinə inteqrasiya üçün gömrük xidmətlərini fəal şəkildə modernləşdirir. Gömrük orqanları Kioto Gömrük Konvensiyası və Avtomatlaşdırılmış İdarəetmə Sistemi kimi yeni texnologiyalar və proqramlardan istifadə edərək beynəlxalq standartlara uyğunlaşmağa çalışırlar. Azərbaycan digər MDB ölkələrinin gömrük xidmətləri ilə əməkdaşlıqda, təcrübə mübadiləsində və ümumi problemlərin həllində fəal iştirak edir. Neft-qaz sənayesinin əsas sənaye kimi seçilməsi strateji baxımdan uğurlu olsa da, davamlı inkişafı təmin etmək üçün elmi-texniki potensialın bölüşdürülməsinə və iqtisadiyyatın digər sahələrində innovasiyaların stimullaşdırılmasına da diqqət yetirilməlidir. Son illər gömrük xidmətinin bərpası və gücləndirilməsi, qanunvericiliyin yaradılması və qaçaqmalçılığa qarşı mübarizə sahəsində mühüm işlər görülüb. Gömrük sisteminin sosial-iqtisadi sistemə inteqrasiyası onun beynəlxalq standartlara uyğun təkmilləşdirilməsini tələb edir. İnkişaf edən Azərbaycanda gömrük orqanları iqtisadi artımın aktiv olduğu dövrlərdə mühüm vəzifələri yerinə yetirirlər. Gömrük işçilərinin peşəkar və məsuliyyətli fəaliyyət göstərməsi də vacibdir. Ölkənin iqtisadi inkişafı cəmiyyətin daimi inkişafı üçün sosial-iqtisadi münasibətlər və yeni idarəetmə formaları vasitəsilə formalaşır.

Keywords: iqtisadi təhlükəsizlik, gömrük xidməti, mövcud vəziyyət, təhlil
Sığorta bazarlarında məlumat assimmetriyası: Çin nümunəsində

Authors: Mustafa Abbasbəyli, Ağabala Əliyev

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-396

Year: 2024 Pages: 396-407

Show abstract

Abstract: Mürəkkəb tənzimləmə mənzərəsi ilə sürətlə inkişaf edən iqtisadiyyat kimi Çin məlumatın yayılmasının dinamikasını və onun sığorta əməliyyatlarına təsirini araşdırmaq üçün unikal kontekst təqdim edir. Mövcud ədəbiyyatın, tənzimləyici çərçivələrin və empirik məlumatların hərtərəfli təhlili vasitəsilə bu tədqiqatın məqsədi Çin sığorta sektorunda məlumat asimmetriyasının dərəcəsini və onun bazar səmərəliliyi və istehlakçıların rifahı üçün təsirlərini aşkar etməkdir. Asimmetrik məlumat problemlərinin yumşaldılmasında informasiya şəffaflığının, tənzimləyici müdaxilələrin və texnoloji irəliləyişlərin roluna xüsusi diqqət yetirilir. Çin sığorta landşaftındakı informasiya bərabərsizliklərinin incəliklərinə işıq salmaqla, bu tədqiqat bazar dinamikasının daha dərindən dərk edilməsinə kömək edir və siyasətçilər, sənaye maraqlı tərəfləri və istehlakçılar üçün fikirlər təklif edir.

Keywords: sığorta, sığorta bazarı, məlumat assimmetriyası, Çin
NOISE REDUCTION IN EXTERNAL GEAR PUMP

Authors: Sevda Agammadova, Jamal Mammadov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-408

Year: 2024 Pages: 408-415

Show abstract

Abstract: External gear pumps are widely employed in various industrial applications due to their simplicity, reliability, and efficiency. However, they often generate considerable noise, which can be a significant concern in noise-sensitive environments. This article investigates strategies for enhancing noise reduction in external gear pumps through a comprehensive scientific approach. We explore the underlying mechanisms contributing to pump noise and propose innovative solutions to mitigate it effectively. Through experimental analysis and numerical simulations, we demonstrate the effectiveness of vibration-damping mounts in reducing noise levels and enhancing pump efficiency. Graphical representations further illustrate the impact of these mounts on noise reduction, providing valuable insights for engineers seeking to mitigate noise in external gear pumps.

Keywords: noise reduction, vibration, external gear pump, hydraulic equipments
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ЦИФРОВЫХ ТЕХНОЛОГИЙ В ФАРМАЦЕВТИЧЕСКОМ МАРКЕТИНГЕ

Authors: Камиль Шахбазов, Эльнара Ибрагимова

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-416

Year: 2024 Pages: 416-424

Show abstract

Abstract: Цифровые технологии становятся ключевым элементом современного фармацевтического маркетинга, изменяя способы взаимодействия с врачами, пациентами. В данной статье рассматриваются уникальные особенности фармацевтического маркетинга и преимущества использования цифровых технологий. Обсуждаются успешные стратегии в социальных медиа, применение цифровой рекламы, влияние мобильных приложений на взаимодействие с пациентами. Анализ данных и роль искусственного интеллекта в персонализированной медицине также будут рассмотрены. Эта статья предоставляет обзор современного состояния цифровых технологий в фармацевтическом маркетинге и исследует их роль в формировании будущего отрасли.

Keywords: цифровые технологии, фармацевтический маркетинг, фармацевтические компании, персонализация, пациенты
VAKUUM QAZOYLUNUN VƏ BITKI YAĞI ILƏ QARIŞIĞININ TERMIKI VƏ TERMOKATALITIK ÇEVRILMƏ PROSESININ TƏDQIQI

Authors: Nadirə Həsənxanova, Fatma Salahova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-425

Year: 2024 Pages: 425-432

Show abstract

Abstract: Piroliz prosesi neft kimya sənayesində əhəmiyyətli bir prosesdir və aşağı molekullu olefinlərin, xüsusilə etilen və propilen kimi olefinlərin istehsalında əsas mənbələrdəndir. Etilenə olan tələbatla yanaşı propilenə olan tələbatın da artması piroliz prosesinin daha da inkişaf etməsinə səbəb yaratmışdır. Neft emalının dərinləşdirilməsi problemini nəzərə alaraq, müxtəlif ağır neft fraksiyalarının prosesə cəlb edilməsi mümkündür. Neft ehtiyatlarının tükənməsi məsələsi aktual problemlərdəndir. Bərpa olunan xammal növləri, müxtəlif yanacaq və neft kimyası məhsullarının istehsalında alternativ mənbə kimi önə çıxır. Ən geniş istifadə olunan yeni bərpa olunan xammal növlərindən biri bitki və işlənmiş yağlardır. Bitki yağları, neft ehtiyatlarının əvəzedici mənbə kimi öz əhəmiyyətini artırır. Aşağı molekullu olefinlərin alınmasının müasir tendensiyasında etilenin əldə olunmuş yüksək çıxımını saxlamaqla, propilenin daha çox çıxımla alınmasının təmin edilməsini nəzərə aldıqda geniş temperatur aralığında həm etilenin, həm də propilenin çıxımının kifayət qədər yüksək olmasına imkan verən yeni növ katalizatorların axtarılması problemi yaranır. Bu nöqteyi nəzərdən kimyəvi formulu Al2Si2O5(ОН)4.2H2O olan təbii halloizit nanoboruları diqqəti cəlb edir. Halloizitlərin unikal xassələrini və yüksək temperaturlarda istifadə edilə bilmə qabiliyyətini nəzərə alaraq С2-С4 aşağı molekullu olefinlərin alınması prosesinin tədqiqində, yəni bu işdə 650-700оС temperatur intervalında halloizit katalizator kimi, 700-800оС temperaturlarda isə qızdırıcı səth kimi istifadə olunmuşdur. Təqdim olunan məqalənin əsas məqsədi vakkum qazoyl (VQ) fraksiyasının təmiz halda və onun pambıq yağı ilə qarışığının 650-800°C temperatur intervallarında termokatalitik çevrilməsi nəticəsində C2-C4 aşağı molekullu olefinlərinin alınma prosesi tədqiq olunmasıdır. Qızdırıcı səth kimi halloizitlərdən istifadə olunduqda isə 650-800°C temperaturlarda çıxımlarında etilenə görə 14,6-8,6 %, propilenə görə 8,9-7,7 % artım olduğu müşahidə olunmuşdur.

Keywords: piroliz, katalitik krekinq, vakkum qazoylu, bitki yağı, aşağı molekullu olefinlər etilen, propilen, halloizit
AZƏRBAYCAN RESPUBLIKASINDA XARICI TICARƏT ƏLAQƏLƏRI ÜZRƏ GÖMRÜK ƏMƏLIYYATLARININ TƏNZIMLƏNMƏSININ MÖVCUD VƏZIYYƏTININ TƏHLILI

Authors: Arif Şəkərəliyev, Günay İbrahimova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-433

Year: 2024 Pages: 433-441

Show abstract

Abstract: Azərbaycan Respublikasında xarici ticarət əlaqələri üzrə gömrük əməliyyatlarının ümumi çərçivəsi haqqında ümumi məlumat verə bilərəm. Bununla belə, tənzimləmənin mövcud vəziyyətinin ən dəqiq və müasir təhlili üçün mən son hüquqi və hökumət mənbələrinə və ya akademik araşdırmalara müraciət etməyi tövsiyə edirəm. Azərbaycanda gömrük əməliyyatlarını və xarici ticarət əlaqələrini tənzimləyən qanunvericilik bazası yaradılıb. Bu çərçivəyə gömrük rəsmiləşdirilməsi, idxal/ixrac nəzarəti, tariflər və gömrük qiymətləndirməsi ilə bağlı qanunlar, qaydalar və prosedurlar daxildir. Azərbaycan idxal olunan mallara Gömrük Tarif Cədvəli əsasında gömrük rüsumları tətbiq edir. İdxalçılar və ixracatçılar gömrük prosedurlarına riayət etməli və gömrük rəsmiləşdirilməsi üçün lazımi sənədləri təqdim etməlidirlər. Buraya gömrük bəyannamələri, qaimə-fakturalar, qablaşdırma vərəqləri, mənşə sertifikatları və digər müvafiq sənədlər daxildir.Azərbaycan Gömrük Xidməti gömrük sahəsində qanun və qaydaların tətbiqinə, qaçaqmalçılığın qarşısının alınmasına və ticarət siyasətinə riayət olunmasına cavabdehdir. Gömrük orqanları uyğunluğu yoxlamaq və hər hansı pozuntuları aşkar etmək üçün yoxlamalar, yoxlamalar və araşdırmalar apara bilər. Azərbaycan gömrük prosedurlarını sadələşdirmək, ticarət maneələrini azaltmaq və malların sərhədlərdən keçməsini asanlaşdırmaq üçün ticarətin asanlaşdırılması tədbirləri həyata keçirə bilər. Bura elektron gömrük sistemlərindən istifadə, səlahiyyətli treyderlər üçün sadələşdirilmiş gömrük prosedurları və beynəlxalq gömrük təşkilatları ilə əməkdaşlıq daxil ola bilər. Azərbaycan müxtəlif beynəlxalq ticarət sazişlərinin və gömrük konvensiyalarının iştirakçısıdır ki, bu da onun gömrük əməliyyatlarına və xarici ticarət əlaqələrinə təsir göstərə bilər. Gömrük əməliyyatlarının səmərəliliyinin artırılması, iş proseslərinin avtomatlaşdırılması, məlumat texnologiyalarının istifadəsi və effektiv idarəetmə stratejiyalarının tətbiqi ilə bağlıdır. Bu məqsədlərlə tənzimlənmiş gömrük əməliyyatları, Azərbaycanın beynəlxalq ticarətdə sürətlə tərəqqi etməsini və ölkənin ticarət fəaliyyətlərinin səmərəliliyini artırmağa kömək edir.

Keywords: Gömrük Qanunvericiliyi, Tariflər, Gömrük Sənədləri, Gömrük Nəzarəti
EFFECT OF VIBRATION ON CENTRIFUGAL COMPRESSOR

Authors: Shikar Mammadov, Gunel Karimova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-442

Year: 2024 Pages: 442-449

Show abstract

Abstract: Centrifugal compressors play a critical role in various industrial applications, including oil and gas, petrochemical, and aerospace industries. These machines are subjected to various operating conditions, including mechanical vibrations, which can significantly affect their performance, reliability, and longevity. Centrifugal compressors often face challenges related to mechanical vibrations, which can compromise performance and reliability. This article provides a comprehensive review of the effects of vibration on centrifugal compressors, covering the mechanisms of vibration generation, its impact on compressor components, and explores the application of active vibration control systems as a solution to mitigate vibration-induced issues in centrifugal compressors. Specifically, the implementation of active magnetic bearings (AMBs) is emphasized for its ability to actively suppress vibrations and enhance compressor stability. Through theoretical analysis and simulation results, the effectiveness of AMBs in reducing vibration levels and improving compressor performance is demonstrated.

Keywords: compressors, centrifugal compressors, vibration, vibration effect on compressors
AVROPA ÖLKƏLƏRINDƏ ALMAN VƏ ANQLO-SAKSON MODELLƏRININ MÜQAYISƏLI TƏHLILI

Authors: Faiq Əhmədov, Habil Namazov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-450

Year: 2024 Pages: 450-457

Show abstract

Abstract: Yerli idarəetmələrin yaranması ilə bağlı müxtəlif ölkələrdə strukturlar fərqli olmuşdur. Məlumdur ki, yerli özünüidarəetmə orqanlarının yaranması ümumiyyətlə “idarəetmə fenomeni” mövcud olduqdan sonra baş vermişdir. Siyasət və idarəçilik macərasının şəhərlərin yaranması ilə başladığını söyləmək olar. Oturaq həyata keçid, şəhər yerlərində məskunlaşmaların qurulması və şəhər mühitində həyatın gətirdiyi şərtlər kollektiv yaşayışla bağlı xidmətlərin istehsalını və bu xidmətləri istehsal edəcək bölmələrin yaradılmasını gündəmə gətirib. Bu mənada yerli idarəetmə və şəhər “eyni məkan” anlayışları kimi qəbul edilə bilər. Tarixi gedişatda ilk yerli özünüidarəetmə orqanlarının dövlət/mərkəzi hökumətə qalan vəzifələri (hərbi təşkilatlanma, milli müdafiə, cinayətkarların cəzalandırılması kimi) yerinə yetirdiyi görünür. Qədim dövrlərdə bəzi mütəfəkkirlər tərəfindən ilk yerli idarəetmə vahidləri kimi görülən “qədim yerlər” adlandırılan vahidlər müəyyən bir torpaq sahəsində yaşayan, özünüidarəetmə qabiliyyətinə malik, siyasi hakimiyyətə malik insanların formalaşdırdığı “ən kiçik demokratik inzibati vahidlər”dir. Bu birliklər, Roma İmperiyasının bütün qitədə dominant bir güc olduğu dövrə qədər saytların bu rolunu davam etdirdi. Roma İmperiyası dominant gücə çevrildikdə sosial və siyasi muxtariyyəti məhv edildi – kommunalar, başqa sözlə, “muxtar yerli idarələr” yarandı. Bu dövrdəki kommuna hökumətləri müasir mənada yerli idarəetmələrin başlanğıcı sayılmasa da, kommunaları “demokratiyanın əsası” hesab etmək olar. Son 30 ildə Avropa ölkələrində yerli özünüidarəetmə sistemləri və strukturları Qərb və Şərqdə mühüm qurumlarda kəskin dəyişikliklər və parçalanmalar yaşayıb. Bu, təkcə keçmiş sosialist Mərkəzi Şərqi Avropa ölkələrində yerli özünüidarəetmə institutlarında yaranan qırılmalara deyil, həm də yerli hökumətlərin geniş miqyasda dərin dəyişikliklərin yaşandığı Qərbi Avropa ölkələrinə də aiddir

Keywords: Avropa ölkələri, Alman modeli, Anqlo-Sakson modeli, müqayisə, təhlil
VERGILƏRIN IQTISADIYYATA TƏSIRLƏRIN TƏHLILI

Authors: Rauf Salayev, Hüseyn Nəsirov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-458

Year: 2024 Pages: 458-466

Show abstract

Abstract: Tədqiqatın əsas məqsədi vergilərin iqtisadiyyata təsirinin araşdırmaqdır. Tədqiqatda metod olaraq korrelyasiya təhlili, ümumiləşdirmə və müqayisəli təhlil istifadə olunmuşdur. Tədqiqatda vergi siyasətinin önəmindən, dolayı və birbaşa vergilərin vergi daxilolmalarındakı paylarından danışılmışdır. Vergi siyasətinin iqtisadi artımı stimullaşdıran cəhətləri qeyd olunmuşdur. Dolayı və birbaşa vergilər ilə iqtisadi artım arasındakı əlaqə araşdırılaraq təhlil edilmişdir.Tədqiqatın məhdudiyyəti daha dolğun informasiya bazasının əldə edilməməsi olmuşdur. . Tədqiqatın nəticə hissəsində ölkənin vergi sistemində beynəlxalq təcrübədəki modellərdən istifadə edilməsi, kölgə iqtisadiyyatının minumuma çatdırılması, sahibkarlığın inkişafı üçün tədbirlərin görülməsi, Azərbaycanda iqtisadi artıma dolayı vergilərin təsirinin qiymətləndirilməsi ilə bağlı təkliflər göstərilmişdir. Tədqiqatın praktiki əhəmiyyəti vergilərin iqtisadi artıma təsirinin qiymətləndirilməsi və əldə edilmiş nəticələr əsasən praktiki təkliflərin işlənib hazırlanmasıdır.

Keywords: vergi siyasəti, birbaşa və dolayı vergilər, vergi sistemi, vergi daxilolmaları, iqtisadi artım
SIĞORTA SEKTORUNDA RISKLƏRIN IDARƏ EDILMƏSI STRATEGIYALARI VƏ QIYMƏTLƏNDIRILMƏSININ TƏKMILLƏŞDIRILMƏSI ISTIQAMƏTLƏRI

Authors: Mustafa Abbasbəyli, Mobil Cavadov

DOI: https://doi.org/10.36962//pahtei39042024-467

Year: 2024 Pages: 467-476

Show abstract

Abstract: Məqalədə sığorta təşkilatları üçün rəsmiləşdirilmiş risklərin idarə edilməsi strukturları təklif edilir və sığorta sektorunda risklərin idarə edilməsi sistemlərinin elementlərinin əks olunması araşdırılır, sığorta şirkətinin risklərinin qiymətləndirilməsinin rolundan bəhs edilir, sığorta şirkətinin risklərinin təsnifatı verilir və idarəetmə qərarlarının qəbulu üçün risklərin qiymətləndirilməsi metodologiyası verilir. Sığortaçıların risk idarəetmə sistemlərinin rəsmiləşdirilməsinin zəruriliyi və bunun üçün tələb olunan şərtlər müzakirə olunur. Sığorta sistemi eyni risklərə məruz qalan insanların bu təhlükələrin qarşısını almaq üçün birgə işləməsini təmin edir. Sığorta sisteminin inkişafı onu iqtisadi həyatın qorunması alətinə çevirmişdir. Sığorta uzun bir tarixi dövr ərzində əhəmiyyətli artım nümayiş etdirərək öz inkişafı ilə əlaqədar obyektiv qanunauyğunluqları müəyyən edən elm sahəsinə çevrilmişdir. Nəticədə müəyyən elmi fikirlər yaranaraq sığortanın müəyyən nəzəriyyələri formalaşdı. Sığorta nəzəriyyələri sığortanın müxtəlif aspektlərini əhatə edir. Bu nəzəriyyələrə həmçinin sığortanın konkret növləri, onun elementləri, sığorta fəaliyyətinin praktiki tərəfləri, sığortanın elmi təşkili daxildir. Beləliklə, sığorta iqtisadi və ictimai həyat baxımından çox böyük əhəmiyyətə malik olmaqla bərabər risklərin idarə edilməsi alətidir.

Keywords: Risk, sığorta, risklərin idarə edilməsi, sığorta sektoru, könüllü sığorta, sığorta bazarının formalaşması
KOSMIK ŞƏKILLƏRIN ƏSASINDA MAGISTRAL NEFT-QAZ KƏMƏRLƏRININ EKOLOJI MONITORINQ SISTEMININ VƏZIYYƏTININ QIYMƏTLƏNDIRILMƏSI

Authors: Rafiq Hacıyev, Nubar Abbasova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-477

Year: 2024 Pages: 477-486

Show abstract

Abstract: Karbohidratların təbii resurslarının rasional istifadə edilməsi, neft-qaz yataqları ehtimal edilən ərazilərdə geoloji quruluşunun öyrənilməsi, neft-qaz yataqlarının kəşfiyyatının səmərəliliyinin yüksəldilməsi, neft, neft məhsulları və qazın çıxarılması, emalı, saxlanması, nəql edilməsi və paylanmasında təhlükəsizliyin təmin edilməsi, həmçinin ətraf mühitə neqativ təsirinin aşağı salınması üçün elm və texnikanın son nailiyyətlərindən və müvafiq informasiya təminatından istifadə etmək zəruridir. Bu problemlərin həllində daha səmərəli vasitə müasir aerokosmik üsul, məsafədən zondlama vasitə və texnologiyaları, aerokosmik informasiya və geoinformasiya texnologiyalardan daha geniş sürətdə istifadə edilməsidir. Bu məqalədə neft-qaz kompleksinin müxtəlif obyektlərində, neft-qaz kompleksinin ərazilərinin geoloji quruluşunun öyrənilməsində, neft və qaz yataqlarının axtarışında, neft-qaz və onların məhsullarının boru kəmərlərinə nəzarət, həmçinin quru və dənizdə karbohidratların emalı, saxlanması və nəql edilməsində müasir aerokosmik üsul və texnologiyalardan istifadə edilməsi ilə monitorinq aparılmasının aktuallığı əsaslandırılır və tətbiq olunması xüsusiyyətləri təhlil aerokosmik informasiyadan istifadə etməklə neft-qaz sənayesinin həll edilə bilən məsələləri sistemləşdirilir. Neft-qaz kompleksinin müxtəlif məsələlərinin həllində məsafədən zondlamanın əsas fiziki metodları və aerokosmik monitorinqin təşkilatı prinsiplərinə baxılır. Aerokosmik monitorinq təşkil edildikdə və keçirildikdə neft-qaz sənayesinin maraqları nəzərə alınaraq mürəkkəb informasiya sistemlərinə xas olan prinsiplərdən istifadə zəruridir. (1) Aerokosmik monitorinq aparıldıqda müxtəlif kosmik aparatlardan, hava vasitələrindən istifadə edilə bilər. Bu vasitələr müxtəlif növ passiv və ya aktiv məsafədən zondlama, elektromaqnit dalğalarının müxtəlif diapozonlarında (ultrabənövşəyidən radioyadək) funksionallığı olan, həmçinin geofiziki avadanlıqlarla rabitə vasitələri, peyk məlumatlarının yerüstü qəbulu vasitələri, situasiya və informasiya analitik mərkəzlər, texniki və proqram emalı vasitələri, aerokosmik informasiyanın uzun müddət saxlanılması və istifadəçilərə verilməsi ilə yanaşı geoinformasiya təminatı avadanlıqları ilə təchiz edilir.

Keywords: neft, qaz, resurs, kosmik monitorinq, geoinformasiya, deşifrləmə, magistral boru kəməri
NEFT EMАLI SƏNАYESINDƏ HАVАNIN KEYFIYYƏTI VƏ IDАRƏ EDILMƏSI

Authors: Rafiq Hacıyev, Rаmin Əliyev

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-487

Year: 2024 Pages: 487-494

Show abstract

Abstract: Qаlıq yаnаcаqlаr аrаsındа neft geniş növdə hаzır məhsullаrın istehsаlınа görə bir sırа müəssisələr üçün dаhа qiymətlidir. Neft sənаyesinin hаvаnın çirklənməsinə ən аçıq mаneələri оnun emаlı seqmentində cəmləşmişdir. Neft emаlı prоsesinin müxtəlif fаzаlаrındаn müxtəlif çirkləndiricilər аtılır. Neft ən yüksək qlоbаl enerji istifаdəsini və iqtisаdi inkişаfı təklif edir. Neft sənаyesində çirklənmə emаl sektоrundа ən yüksəkdir, bunа görə də ekоlоji prоtоkоlun tətbiqi çоx vаcibdir. Neft emаlı ilə bаğlı prоseslər, hаvаnın çirklənməsi mənbələri, təsirlər, tаpıntılаr üzrə icmаllаr və hаvаnın keyfiyyəti və idаrə оlunmаsı ilə bаğlı müxtəlif elmi hesаbаtlаrdаn diqqət çəkən məqаmlаr hаqqındа yeniləmə təklif edir. Neft emаlı sənаyesində ekоlоji prоtоkоllаrın yаrаdılmаsı və tətbiqinin insаnlаrın dа dаxil оlmаqlа flоrа və fаunаnı qоrumаq üçün hаvаnın çirklənməsinə nəzаrət etmək üçün mühüm əhəmiyyət kəsb etməsi çоx vаcibdir. Аrtаn enerji tələbаtının, sənаyeləşmənin və əhаlinin həddindən аrtıq аrtmаsının dаhа çоx emissiyаyа və hаvаnın keyfiyyətinin аşаğı düşməsinə səbəb оlduğu inkişаf etməkdə оlаn ölkələrdə hаvаnın keyfiyyətinə dаhа ciddi şəkildə nəzаrət edilməlidir. Neft və qаz hаsilаtındаn yаrаnаn çirklənmə uzun məsаfələr qət edə bilir və bu, çirklənmənin hаsilаt yerlərindən uzаqdа yаşаyаn əhаliyə, eləcə də yаxınlıqdа yаşаyаnlаrа təsir göstərə biləcəyini göstərir. Neft və qаz hаsilаtının çirklənməsi əhаlinin sаğlаmlığınа və iqlim dəyişikliyinə əhəmiyyətli təsir göstərir. İstehsаldаn emissiyаlаrın аzаldılmаsının fаydаlаrı əhəmiyyətlidir, о cümlədən оzоnа, PM 2.5 və NО 2- yə məruz qаlmаnın аzаldılmаsı vаsitəsilə ictimаi sаğlаmlığın yаxşılаşdırılmаsı və metаn аzаldılmаsı vаsitəsilə iqlim dəyişikliyinin аzаldılmаsı prоssesi həyаtа keçirilə bilər. Bundаn əlаvə, emissiyаlаrı аzаldаn siyаsətlərin fаydаlаrı neft və qаz hаsil edən rаyоnlаrdаn kənаrdа dа genişlənərək, neft və qаz hаsil edən rаyоnlаrdаn uzаqdа оlаn əhаliyə sаğlаmlıq fаydаlаrı təmin edə bilər. Аçаr sözlər: Hаvаnın keyfiyyəti, neft, hаvа keyfiyyətinin idаrə edilməsi, neft emаlı, hаvа keyfiyyəti indeksi, keyfiyyətin idаrə edilməsi.
ATMOSFERIN AŞAĞI QATINDA ƏSAS HAVA ELEMENTLƏRINI ÖLÇƏN METEOROLOJI MÜŞAHIDƏ CIHAZLARI

Authors: Fəxrəddin Ağayev, Seymur Mürşüdov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-495

Year: 2024 Pages: 495-504

Show abstract

Abstract: Atmosferi tədqiq edən meteoroloqlar fizikanın əsas qanunlarına istinad edərək, xüsusi olaraq atmosfer proseslərinin baş verdiyi coğrafi şəraiti nəzərə alırlar. Meteorologiya, öyrənilən proseslərin qanunauyğunluqlarını təbii şəraitdə aparılan müşahidələr əsasında aşkar edir.Lakin fizikadan fərqli olaraq, onlarda əsas tədqiqat metodu təcrübələrin, başqa sözlə hadisələrin laboratoriya şəraitində yaradılmasının aparılmasıdır. Son illərdə bəzi meteoroloji işlərdə təcrübələrin əhəmiyyəti artsa da, atmosfer haqqında olan elmin əsas istiqaməti hələ də təbii şəraitdə müşahidəyə əsaslanır. Təcrübi metodlarına, qapalı otaqların mikroiqliminin tədqiqatı məqsədilə havanın sanitar fiziki üsullarının işlənməsi üçün hava nümunələrinin seçilməsi və fiziki xüsusiyyətlərinin tədqiqini misal göstərmək olar.Atmosferdə gedən proseslərə isə meteoroloqlar əsasən meteoroloji elementləri və onların zaman və məkan daxilində dəyişməsi xüsusiyyətlərini təhlil edərək, müşahidələri ümumiləşdirərək qərar verirlər [1].

Keywords: atmosfer, meteorologiya, müşahidə, sanitar normalar, temperatur, təzyiq, fiziki proseslər
BÖYÜK QAFQAZIN CƏNUB YAMACININ DURUCA STRUKTUR - FORMASIYA ZONASININ GIL ŞISTLƏRININ FILIZƏ PERSPEKTIVLIYI

Authors: Rauf Kərimov, Səyyad Yunusov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-505

Year: 2024 Pages: 505-513

Show abstract

Abstract: Duruca zonasında ilk dəfə olaraq nəcib, nadir və nadir torpaq elemetləri geniş spektrda öyrənilmiş və qara şistlərdə yüksək klark konsentrasiyaları aşkar olunmuşdur. Bu yüksək konsentrasiyalar zonanın prespektivliyi baxımından tektonik və metamorfik proseslərlə əlaqədardır. Tektonik hərəkətlər nəticəsində süxurlarda əmələ gələn çatlara (mikroçatlara) filiz daşıyan flüidlərin nüfüs etməsi nəticəsində yuxarda qeyd olunan elemetlərin çökməsi baş vermişdir. Duruca zonasının filizləşmə sahələrində (Qum-Ləkit, Qızılqaya, Ağalıq-Filfilli və Qalacıq) aparılan tətiqatlar zamanı qeyd olunan filizləşmə sahələrinin filizlərində mineroloji tərkibinə görə sadə olub pirit, xalkopirit, markazit, sfalerit, qalenit, arsenopirit minerallaşması müşahidə olunur. Həmçinin filizlərdə geokimyəvi tərkibinə görə: Cu, Zn, Mo, Se, Cd, La, Tb, Sn, Zr, Cd, Sb, Au, Ag və.s digər elememetlər klarkından yüksək miqdarda müşahidə edilmişdir.

Keywords: gil şistləri, mineral, filiz, yaş, element
AZƏRBAYCANDA INNOVASIYA FƏALIYYƏTININ STIMULLAŞDIRILMASININ VERGI MEXANIZMI VƏ ONUN TƏKMILLƏŞDIRILMƏSI

Authors: Yaşar Kəlbiyev, Vüsalə Əliyeva

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-514

Year: 2024 Pages: 514-524

Show abstract

Abstract: Bazar iqtisadiyyatı ölkələrində vergi mexanizmi iqtisadi artımın əsas elementlərindən biri kimi qəbul edilməsinə baxmayaraq İEOÖ-də bu mexanizm, xüsusilə də innovasiya fəaliyyətilə əlaqəli olan sahələr üçün qənaətbəxş sayılmır. Həqiqətən də, bu ölkələrin əksəriyyətində vergilər vergi ödəyicisinin spesifikliyinə kifayət qədər uyğunlaşdırılmır və çox vaxt region ölkələrinin zəif inzibati potensialını nəzərə almır. Mövcud iqtisadi şəraitdə vergi siyasətinin formalaşdırılmasını elə təşkil etmək lazımdır ki, elmi tədqiqatların nəticələrinin korporativ və dövlət sektorunda tətbiqinə, əmək məhsuldarlığının artırılmasına və işin optimallaşdırılmasına kömək edən vergi ödəyiciləri üçün vergilərin ödənilməsi prosesində maneələrin yaranmasının qarşısını almağa və vergi yükünü yüngülləşdirməyə kömək etsin. Bu kontekstdə qənaət, investisiya, sahibkarlıq və sosial innovasiyaları təşviq edən vergi mühitinin yaradılması üçün son illərdə islahatlara başlanılıb. Bu araşdırma İEOÖ-də innovativ fəaliyyətin stimullaşdırılması və inkişafı istiqamətlərinə nail olmaq, innovasiyanın iqtisadi səmərəliliyinin müəyyən edilməsi məqsədilə vergi mexanizminin innovasiya fəaliyyətinə təsiri ilə bağlı tədqiqatların icmalı və müvafiq nəticələri təqdim edir, onun inkişafının mövcud vəziyyəti, tendensiyaların və inkişaf yollarının öyrənilməsi və tətbiqi, o cümlədən mexanizmin innovasiya fəaliyyətinə təsiri kimi vergi məsələləri araşdırılır.

Keywords: İnnovasiya, Vergi, Vergi mexanizmi, innovasiya fəaliyyətinin stimullaşdırılması, vergi güzəştləri, vegi siyasəti, investisiya
AZƏRBAYCAN RESPUBLIKASINDA VƏ INKIŞAF ETMƏKDƏ OLAN ÖLKƏLƏRIN VERGI SISTEMININ MÖVCUD VƏZIYYƏTININ TƏHLILI VƏ TƏKMILLƏŞDIRILMƏSI ISTIQAMƏTLƏRI

Authors: Zahid Rzayev, Zülfiyyə Əsgərli

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei39042024-525

Year: 2024 Pages: 525-533

Show abstract

Abstract: Vergilərə vergi ödəyiciləri ilə dövlət büdcəsi arasında qarşılıqlı maliyyə münasibəti kimi baxmaq olar. Bu zaman maliyyə resursları dövlət büdcəsində cəmləşir. Vergi sistemi bu prosesi inkişaf etdirir və konkretləşdirir, onun vəzifələrini, formalarını, üsullarını və prinsiplərini müəyyən edir. Bu araşdırma bu gün inkişaf etməkdə olan ölkələrin vergi siyasətinin həyata keçirilməsində üzləşdiyi məsələlər ölkəmiz üçündə aktuallıq kəsb edir. Bu tədqiqatlar islahatların vergi sistemlərinə təsirinin qiymətləndirilməsi, vergi siyasətinin vergi daxilolmalarına təsiri vergi inzibatçılığının səmərəliliyinin yüksəldilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bütün dünyada vergi sistemi dövlətin iqtisadi, siyasi və sosial problemlərinin həlli üçün maliyyə resurslarının səfərbər edilməsinin ən mühüm yollarından biridir. Onun köməyi ilə pərakəndə, istehsal və qeyri-istehsal fəaliyyətinin əksəriyyəti maliyyələşdirilir. Maliyyə böhranı şəraitində milli iqtisadiyyatın intensiv inkişafı, onun real sektorunun müasirləşdirilməsi probleminin kəskinləşməsi ilə əlaqədar vergi mexanizminin keyfiyyətcə təkmilləşdirilməsinə, onun təsərrüfat praktikasının real tələblərinə yanaşmasına ehtiyac artır.

Keywords: vergilər, vergi siyasəti, vergitutma, vergi islahatı, vergi rejimi, vergi güzəştləri, vergi sistemi

Volume 39, Issue 4 (2024)

AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASINDA REGİONAL İQTİSADİYYATIN DÖVLƏT TƏNZİMLƏNMƏSİNİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ

ŞTANQLI DALMA QURĞULARI İLƏ QUYULARIN İSTİFADƏ EDİLMƏSİ ZAMANI YARANAN PROBLEMLƏRİN TƏHLİLİ

NEFTİN BORU KƏMƏRLƏRİ İLƏ NƏQLİNDƏ ENERJİYƏ QƏNAƏTEDİCİ TEXNOLOGİYALARIN TƏTBİQİ

DAYAQ BLOKLARINDA DƏNİZİN DƏRİNLİYİNDƏN ASILI OLARAQ KORROZİYA İNTENSİVLİYİNİN MÖVSÜMİ DƏYİŞMƏSİ VƏ SUYUN SƏVİYYƏSİ İSTİQAMƏTİNDƏ MÖVSÜMİ ARTAN KORROZİYA İNTENSİVLİYİNİN QARŞISININ ALINMASI

BANK SİSTEMİNİN MÜASİR DÖVRDƏ İNKİŞAF XÜSUSİYYƏTLƏRİ

KORPORATİV STRUKTURLARDA MALİYYƏ İNTİZAMININ ƏHƏMİYYƏTİ VƏ BEYNƏLXALQ TƏCRÜBƏ

BAHAR QAZ KONDENSAT YATAĞINDA QAZ TOPLAMA VƏ TƏMİZLƏNİLMƏ SİSTEMİNİN OPTİMALLAŞDIRILMASI

SUALTI BORU KƏMƏRLƏRİNİN ÇƏKİLMƏSİ ÜSÜLLARININ TƏHLİLİ

РАЗРАБОТКА БИЗНЕС-ПЛАНА ОНЛАЙН МАГАЗИНА СРЕДСТВАМИ MICROSOFT PROJECT

FÖVQƏLADƏ HALLAR ZAMANI TƏHLÜKƏSIZLIK QAYDALARININ TƏMINI

MALİYYƏ BAZARININ FƏALİYYƏTİNİN SÜRƏTLƏNDİRİLMƏSİNDƏ VASİTƏÇİLƏRİN ROLU

ВЛИЯНИЕ ВНЕШНИХ ФАКТОРОВ НА ДОЛГОВЕЧНОСТЬ ЭКСПЛУАТАЦИИ МОРСКИХ НЕФТЕГАЗОВЫХ СООРУЖЕНИЙ

ELEKTROMEXANİKİ QURĞULARIN ADAPTİV İDARƏ SİSTEMLƏRİ

ENDOSKOPİK ULTRASONOQRAFİYA (EUS) İLƏ MƏDƏ-BAĞIRSAQ XƏSTƏLİKLƏRİNİN DİAQNOSTİKASI VƏ MÜALİCƏSİ

YENİ KOMPOZİSİYANIN NEFT ÇÖKÜNTÜLƏRİNƏ QARŞI TƏSİRİNİN TƏDQİQİ

HƏYAT SIĞORTASININ SOSİAL-İQTİSADİ MAHİYYƏTİ

MALİYYƏ BÖHRANLARININ KRİPTOVALYUTA BAZARINA TƏSİRİ

YENİ REAGENTİN KORROZİYADAN MÜHAFİZƏ EFFEKTİNİN TƏDQİQİ

ATMOSFER DİSTİLLƏ PROSESİNDƏ SƏVİYYƏYƏ NƏZARƏT SİSTEMLƏRİNDƏ SENSORLARIN TƏDQİQİ

ELEKTROKARDİOQRAFİYA ÜÇÜN YAŞ VƏ QURU ELEKTRODLARIN MÜQAYİSƏLİ TƏHLİLİ: ÜSTÜNLÜKLƏRİ, MƏHDUDİYYƏTLƏRİ VƏ GƏLƏCƏK İSTİQAMƏTLƏRİ

ОЦЕНКА ЭФФЕКТИВНОСТИ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ ИНФОРМАЦИОННЫХ ТЕХНОЛОГИЙ В ИНФРАСТРУКТУРЕ ЭЛЕКТРОННОГО ПРАВИТЕЛЬСТВА (АЗЕРБАЙДЖАН)

COMPUTER VISION IN SMART HOMES: ENHANCING LIVING WITH AI

PLATFORMADA YERLƏŞƏN QAZLİFT QUYULARI ÜÇÜN FƏRDİ VƏ QRUP ÜZRƏ OPTİMAL TEXNOLOJİ REJİMİN SEÇİLMƏSİ

YERALTI SU BORU KƏMƏRLƏRİNDƏ KORRELYASİYA VƏ AKUSTİK ÜSUL İLƏ ZƏDƏLƏNMƏ YERİNİN TƏYİNİ

AQRAR SAHƏDƏ VERGI SISTEMI VƏ DIFERENSIAL VERGI SIYASƏTININ TƏTBIQININ QIYMƏTLƏNDIRILMƏSI

İDARƏETMƏ SISTEMLƏRINDƏ DAXILI AUDITIN KEÇIRILMƏSI MƏRHƏLƏLƏRI

STUCK PIPE MITIGATION: FINDINGS, ANALYSIS, AND MACHINE LEARNING SOLUTIONS

TORPAQDA DƏMİRİN EKSTRAKSİYALI-SPEKTROFOTOMETRİK TƏYİNİ

DIZEL MÜHƏRRIKLƏRINDƏ IŞLƏNMIŞ QAZLARIN TOKSIKLIYINI AZALTMAQ ÜÇÜN SINAQ SISTEMLƏRI VASITƏSI ILƏ MÜASIR METOD VƏ VASITƏLƏRIN QIYMƏTLƏNDIRILMƏSI

УТОЧНЕНИЕ СКОРОСТНОЙ МОДЕЛИ СРЕДЫ ПЛОЩАДИ ГОВСАНЫ И КАЛИБРОВКА ДАННЫХ АКУСТИЧЕСКОГО КАРОТАЖА ПО ДАННЫМ ВЕРТИКАЛЬНОГО СЕЙСМИЧЕСКОГО ПРОФИЛИРОВАНИЯ

DƏNIZ TIKINTILƏRININ QURULMASI VƏ SAHIL BAZALARININ TƏKMILI VƏ INŞASI

GƏLIR BƏRABƏRSIZLIYI VƏ ONUN SOSIAL-IQTISADI NƏTICƏLƏRI, QLOBAL PERSPEKTIV

QAZ PAYLAYICI STANSİYALARDA TƏBİİ QAZIN TƏMİZLƏNMƏSİ ÜÇÜN ONUN SOYUDULMASI

SOCAR-ın DAVAMLI İNKİŞAFINDA DÜNYA TƏCRÜBƏSİNƏ ƏSASLANAN MÜASİR TEXNOLOJİ TRANSFORMASİYANIN TƏTBİQİ MODELİNİN İŞLƏNMƏSİ

LÖKBATAN-PUTA-QUŞXANA SAHƏSİNDƏ QUYU VƏ SEYSMİK MƏLUMATLARIN TƏHLİLİNİN NƏTİCƏLƏRİ

AUDITIN BEYNƏLXALQ STANDARTLARI

ƏHALININ HƏYAT SƏVIYYƏSINƏ NEFT STRATEGIYASININ TƏSIRININ QIYMƏTLƏNDIRILMƏSI

AERASİYA STANSİYASI ÜÇÜN HİBRİD ELEKTRİK STANSİYASININ MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

ELEKTROKARDIOQRAMMANIN INTERPRETASIYASI: NORMAL EKQ DALĞALARININ TƏRIFLƏRI, MEYARLARI VƏ XÜSUSIYYƏTLƏRI, INTERVALLARI, MÜDDƏTI VƏ RITMI

AZƏRBAYCAN RESPUBLIKASINDA IQTISADI TƏHLÜKƏSIZLIYIN TƏMIN EDILMƏSINDƏ GÖMRÜK XIDMƏTLƏRININ MÖVCUD VƏZIYYƏTININ TƏHLIL EDILMƏSI

Sığorta bazarlarında məlumat assimmetriyası: Çin nümunəsində

NOISE REDUCTION IN EXTERNAL GEAR PUMP

ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ЦИФРОВЫХ ТЕХНОЛОГИЙ В ФАРМАЦЕВТИЧЕСКОМ МАРКЕТИНГЕ

VAKUUM QAZOYLUNUN VƏ BITKI YAĞI ILƏ QARIŞIĞININ TERMIKI VƏ TERMOKATALITIK ÇEVRILMƏ PROSESININ TƏDQIQI

AZƏRBAYCAN RESPUBLIKASINDA XARICI TICARƏT ƏLAQƏLƏRI ÜZRƏ GÖMRÜK ƏMƏLIYYATLARININ TƏNZIMLƏNMƏSININ MÖVCUD VƏZIYYƏTININ TƏHLILI

EFFECT OF VIBRATION ON CENTRIFUGAL COMPRESSOR

AVROPA ÖLKƏLƏRINDƏ ALMAN VƏ ANQLO-SAKSON MODELLƏRININ MÜQAYISƏLI TƏHLILI

VERGILƏRIN IQTISADIYYATA TƏSIRLƏRIN TƏHLILI

SIĞORTA SEKTORUNDA RISKLƏRIN IDARƏ EDILMƏSI STRATEGIYALARI VƏ QIYMƏTLƏNDIRILMƏSININ TƏKMILLƏŞDIRILMƏSI ISTIQAMƏTLƏRI

KOSMIK ŞƏKILLƏRIN ƏSASINDA MAGISTRAL NEFT-QAZ KƏMƏRLƏRININ EKOLOJI MONITORINQ SISTEMININ VƏZIYYƏTININ QIYMƏTLƏNDIRILMƏSI

NEFT EMАLI SƏNАYESINDƏ HАVАNIN KEYFIYYƏTI VƏ IDАRƏ EDILMƏSI

ATMOSFERIN AŞAĞI QATINDA ƏSAS HAVA ELEMENTLƏRINI ÖLÇƏN METEOROLOJI MÜŞAHIDƏ CIHAZLARI

BÖYÜK QAFQAZIN CƏNUB YAMACININ DURUCA STRUKTUR - FORMASIYA ZONASININ GIL ŞISTLƏRININ FILIZƏ PERSPEKTIVLIYI

AZƏRBAYCANDA INNOVASIYA FƏALIYYƏTININ STIMULLAŞDIRILMASININ VERGI MEXANIZMI VƏ ONUN TƏKMILLƏŞDIRILMƏSI

AZƏRBAYCAN RESPUBLIKASINDA VƏ INKIŞAF ETMƏKDƏ OLAN ÖLKƏLƏRIN VERGI SISTEMININ MÖVCUD VƏZIYYƏTININ TƏHLILI VƏ TƏKMILLƏŞDIRILMƏSI ISTIQAMƏTLƏRI

ISSN

Statistics

Latest publications

Information

Developed By

Browse