Volume 37, Issue 2 (2024)

  1. MODELLING OF DEEP WELL CEMENTING PROCESS

    Authors: Gullu Jabbarova, Sadig Abbaszade

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei37022024-06

    Year: 2024 Pages: 6-15

    Show abstract

    Abstract: The research aims to simulate Managed Pressure Cementing (MPC) for a deepwater field, focusing on optimizing the cementing process to ensure structural integrity and wellbore stability. The study addresses the challenges associated with conventional cementing methods, providing insights into the pressure dynamics, fluid properties, and pump performance crucial for deep well cementing operations. The methodology involves conducting a simulation to model the cementing process for a deep well with a total length of 9144 meters, where the previous casing's shoe is located at a depth of 6096 meters. Real data is utilized to obtain profiles of reservoir pressure, hydraulic fracturing pressure, and viscosities of essential fluids, including cement, drilling fluid, and buffer fluid. The simulation considers factors such as annular pressure loss, Equivalent Circulating Density (ECD) calculation, and pump performance under varying conditions. Additionally, the density of the cement slurry in the annulus during pumping is established. The study reveals that pump performance under the given conditions is 57 m³/h for drilling and buffer fluids, while for cement solutions, it can vary from 19 m³/h to 38 m³/h. These results offer actionable insights for operational planning and optimization of the cementing process in deep wells. The simulation successfully models the cementing process for a deep well, providing valuable data on equivalent circulation density and cement slurry density in the annulus. The determined pump performance under different conditions is critical for understanding the dynamics of fluid circulation during cementing operations. Practical implications of the research include the optimization of cementing processes, contributing to enhanced structural integrity, reduced wellbore instability, and improved efficiency in deepwater field operations. In conclusion, the study not only contributes to theoretical understanding but also provides practical data for optimizing the cementing process in deep wells, reflecting the industry's commitment to continuous improvement in drilling technologies and ensuring the reliability and efficiency of wellbore operations in challenging environments.

    Keywords: managed pressure drilling (MPD), wellbore stability, downhole conditions, real-time monitoring, managed pressure cementing (MPC), zonal isolation

  2. DARALDICI QURĞU VASİTƏSİLƏ QAZ AXINI SƏRFİNİN ÖLÇÜLMƏSİNDƏ QEYRİ-MÜƏYYƏNLİYİN TƏYİNİ

    Authors: Maya Kərimova, Səkinə Abbasova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei37022024-16

    Year: 2024 Pages: 16-26

    Show abstract

    Abstract: Ölçmə nəticələri milli metroloji institutların, metroloji təşkilatların, akkreditasiya olunmuş kalibrləmə və sınaq laboratoriyalarının, müəssisələrin metroloji xidmətlərinin və ölçmələrlə məşğul olan digər təşkilat və xidmətlərin əldə etdikləri çox mühüm texniki informasiyadan ibarətdir. Ölçmə nəticəsi yalnız o halda tam olur ki, ölçülən kəmiyyətin qiyməti qeyri-müəyyənliyin qiyməti ilə müşayiət olunsun. Hal-hazırda beynəlxalq səviyyədə qeyri-müəyyənlik ölçmələrin nəticələrinə etimad ölçüsü kimi qəbul edilmişdir. Ölçmələrin qeyri-müəyyənliyinin qiymətləndirilməsində əsas məqsəd ölçmələrin vəhdətinin təmin edilməsidir. Ölçmələrin ierarxiyası üzrə yuxarıya doğru hərəkət etdikcə, ölçmə nəticəsinin və onun qeyri-müəyyənliyinin necə alınması barədə daha çox informasiya tələb olunur. Ölçmələrin qeyri-müəyyənliyi ölçülən kəmiyyətin qiyməti ilə işləyənlərə uyğunluğun qiymətləndirilməsi zaman müqayisə aparmağa, ölçmələrə əsaslanan səhv qərarın qəbul edilmə ehtimalını əldə etməyə və yaranan riskləri idarə etməyə imkan verir. Qeyri-müəyyənliyin insan fəaliyyətinin müxtəlif sahələrində geniş tətbiqi ölçmə nəticələrinin analizində yeni istiqamətlərin inkişafına imkan yaradır, elmi və tətbiqi tədqiqatlar üçün geniş yol açır. Buna görə müxtəlif ölçmələrin qeyri-müəyyənliyinin təyin edilməsi yollarının işlənilməsi metrologiya sahəsində aktuallığını itirmir. Məqalədə maye və qazların sərfinin ölçülməsində ən geniş yayılmış üsul olan dəyişən təqyiqlər düşgüsünə əsasən aparılan ölçmələrin qeyri-müəyyənliyinin təyin edilməsi variantı göstərilmişdir.

    Keywords: qeyri-müəyyənlik, ölçmə məsələsi, sərf, diafraqma, təbii qaz, giriş kəmiyyətləri, qeyri-müəyyənlik büdcəsi

  3. ОБЗОР СУЩЕСТВУЮЩИХ МЕТОДОВ РЕГУЛИРОВАНИЯ ЦЕН И ИХ ЭФФЕКТИВНОСТЬ

    Authors: Афаг Гусейн, Аким Алиханов

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei37022024-27

    Year: 2024 Pages: 27-34

    Show abstract

    Abstract: Энергия, в самых разных формах, на протяжении всей истории являлась незаменимым катализатором экономического роста, важным компонентом человеческого прогресса. От самого раннего использования огня до промышленной революции, подпитываемой углем, стремление человечества к освоению, добыче, производству и использованию энергии формировало цивилизации и способствовало их развитию и прогрессу. Использование различных источников энергии развивалось на протяжении тысячелетий, отражая потребности общества и технологические возможности. Исторически общества полагались на разнообразные источники энергии: от биомассы и водяных мельниц до ветра и древесины. Переход к ископаемому топливу, особенно углю, ознаменовал эпоху преобразований во время промышленной революции, катапультировав экономику к беспрецедентному увеличению общего уровня энергии и, как следствие, к увеличению производительности экономики [7]. Однако именно ХХ век стал свидетелем сейсмического сдвига, когда нефть и газ стали основными источниками энергии. Открытие и широкое использование нефти в конце 19 века ознаменовали эпоху энергетического доминирования, которая сохраняется и по сей день.

    Keywords: налог, энергетика, финансы, налоговая система, государственные расходы

  4. OXIDATION OF CO WITH THE PARTICIPATION OF ALUMINUM-COPPER-CHROME OXIDE CATALYSTS IN A BED REACTOR

    Authors: Adigozal Huseynov, Aykhan Huseynov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei37022024-35

    Year: 2024 Pages: 35-41

    Show abstract

    Abstract: Bed reactors are critical components widely used in industrial processes. Because these reactors often operate under heavy workloads, they face high power and durability requirements.re However, heavy workloads and continuous use can lead to deterioration of the material properties of the reactor. The most important of these problems is the accumulation of carbon monoxide (CO) in the structural components of the reducer. CO is a toxic gas released into the atmosphere as a byproduct of industrial processes. Controlling this gas is important for both environmental and occupational health and safety. In this context, ensuring CO oxidation in fluidized bed reactors is an important area of research to both increase energy efficiency and reduce environmental impacts. This work aims to investigate the catalytic effects of aluminum, copper and chromium to enhance CO oxidation in hot bed reactors. Understanding the effect of incorporating catalytic materials on CO oxidation kinetics will be an important step towards improving reactor stability and performance. The research aims to contribute to a more sustainable and efficient use of fluidized bed reactors in industrial processes. A unique aspect of the study is to systematically investigate the effect of aluminum, copper and chromium on the CO oxidation process in reactors. It should be noted that the results obtained for this purpose are important in terms of their use and potential effects in industrial applications. This research aims to help make industrial processes more sustainable and environmentally friendly by filling the knowledge gaps related to CO control and oxidation in fluidized bed reactors.

    Keywords: hot-bed reactor, carbon monoxide, oxidation, copper, chromium, aluminum, catalytic effects

  5. YÜKSƏKGƏRGİNLİKLİ HAVA XƏTLƏRİNİN TEXNİKİ VƏZİYYƏTİNİN TƏHLİLİ

    Authors: Elşad Səfiyev, Rəqsanə Şirinova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei37022024-42

    Year: 2024 Pages: 42-52

    Show abstract

    Abstract: Yüksək gərginlikli hava elektrik veriliş xətlərinin elementlərinin, istehsalda olan qüsurlar və ya quraşdırma zamanı zədələnmə nəticəsində sıradan çıxması ilə yanaşı, istismar zamanı yaxşı vəziyyətdə olan xətt komponentlərinin ümumi köhnəlməsi baş verir. Məqalədə yüksəkgərginlikli hava xətlərinin istismar zamanı texniki vəziyyəti araşdırılmış, yaranan nasazlıqlar yığımı təhlil edilmişdir. Yüksək gərginlikli elektrik veriliş xətlərinin texniki cəhətcə yenidən qurulması və modernləşdirilməsi üzrə işlər hava xətlərinin və xətt komponentlərinin texniki vəziyyətinin yoxlanılmasının nəticələrinə əsasən aparılmalıdır. Yoxlama zamanı təhlil üçün kifayət qədər dəqiq və etibarlı məlumat əldə etmək lazımdır. Hava xəttinin yoxlanılmasının məqsədi, təsadüfi zədələnmə və ya istehsal qüsurları olmayan, hava xətti komponentlərinin mexaniki möhkəmliyinin itirilmə tempi (sürəti) barədə kəmiyyət göstəricilərini əldə etmək, nasazızlıqlar yıgimını aşkar etməkdir. Nasazlıqlar yığımının istismar dövrlərə ayrılması və istismar müddətindən asılılığı göstərilmiıdir. Dayaqların fundamentlərinin dəmir-beton dirəkləri və plitələrinin torpaq altı və torpaq üstü vəziyyətinə, həmçinin, dartıcı trosların texniki vəziyyətinə baxılmışdır. Göstərilmişdir ki, fundamentlərin vizual yoxlanılması çox çətindir və fundamentlərin qazılma halları çox azdır, lakin ciddi yoxlamalarda fundamentlərin 1 metr dərinliyə qədər qazılmasını təşkil etmək olar. Korroziya aşınmasını, ətraf mühit şəraitindən asılı olaraq, təyin etmək üçün riyazi ifadədən istifadə etmək təklifi verilmişdir.

    Keywords: hava xətləri, nasazlıq yığımı, fundament, dəmir-beton dayaqlar, dəmir-beton plitələr, mühafizə trosları, dartıcı troslar, naqillər, izolyatorlar, xətt armaturları

  6. SİNTETİK QAZIN ALINMA TEXNOLOGİYASI VƏ YANMA SƏMƏRƏLİLİYİNİN ARTIRILMASI

    Authors: Gülbala Ələsgərov, Coşqun Rüstəmzadə, Lamiyə Nurullayeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei37022024-53

    Year: 2024 Pages: 53-60

    Show abstract

    Abstract: Təbii qaza və kömürə artan tələbat və onların yaxın keçmişdə kifayət qədər yüksək qiyməti sintetik təbii qaz adlanan alternativ yanacağın əldə edilməsi zərurətinə səbəb olmuşdur. Sintetik təbii qaz sistemlərindən bir sıra tətbiqlərdə istifadə olunur. Məsələn, onlar sənaye təbii qaz istehlakçıları üçün ehtiyatları təmin edir. Göstərilənlər həm kommersiya, həm də texniki səbəblərə görə ixtisarlaşdırılmayan istehlakçılardır. Sintetik təbii qaz sistemləri həmçinin yüksək yanma istiliyinə malik və qarışaraq şəhər şəbəkəsinin qaz təchizatını tamamlayır. İnkişaf etməkdə olan təbii qaz bazarlarında Sintetik təbii qaz çox vaxt təbii qazın gəlişindən əvvəl keçid yanacağı kimi istifadə olunur. Bu texnika faktiki təbii qazın özü gəlməzdən əvvəl təbii qaz infrastrukturu üçün yük inkişafını inkişaf etdirməyə kömək edir. [5] Qlobal miqyasda mayeləşdirilmiş təbii qaz (LNG) əsasən nəql prosesinin asanlığı və aşağı karbon qazı emissiyasının səbəbindən digər yerdə qalan yanacaqlarla müqayisədə yaşıl enerji mənbəyi kimi maraq dairəsindədir. Bununla belə, mayeləşdirilmiş təbii qaz (LNG) istehsalı sıxılma və ya soyuducu üçün böyük güc tələblərini üçün enerji və xərc tələb edən bir prosesdir. Bu səbəbdən, mayeləşdirilmiş qaz sənayesində əsas problemlər iqtisadi və ekoloji strategiya vasitəsilə LNG proseslərinində enerji səmərəliliyini artırmaqdır. Təbii qazın mayeləşdirilməsi mərhələlərinin dizayn və istismar parametrlərinin optimallaşdırmaq bu problemləri həll etmək üçün ən effektiv və ən populyar yanaşmalar hesab olunur. [4]

    Keywords: SNG, LNG, propan, butan, yaşıl enerji, təbii qaz

  7. KOŞİ MƏSƏLƏSİNİN HƏLLİ ÜÇÜN ƏDƏDİ METOD

    Authors: Cavanşir Həsənov, Mətanət Eyvazova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei37022024-61

    Year: 2024 Pages: 61-70

    Show abstract

    Abstract: Adi diferensial tənliklər üçün Koşi məsələsinin Eyler metodu ilə təqribi həllərinin tapılmasına həsr olunub. Məsələnin dəqiq həllini tapmaq çətin olduğundan onun təqribi həllini və ya ədədi həllini axtarılır. Məsələnin ədədi həllini tapmaq üçün məsələnin verildiyi oblast əvvəlcə diskretləşdirilir və sonra diskret nöqtələrdə məsələnin həlli tapılır. Bunun üçün parça sonlu sayda hissələrə bölünür. Alınmış kiçik parçalar eyni uzunluqlu və müxtəlif uzunluqlu ola bilər. Daha sadə həll olunması üçün adətən parçaları eyni uzunluqlu götürülür,yəni eyni uzunluqlu addımlardan istifadə olunur. Məsələnin təqribi həllini axtararkən tapılmış nəticələr müəyyən xəta ilə dəqiq həll ilə üst-üstə düşür. Sərbəst dəyişənin müəyyən bir (x0) qiyməti və funksiyanın özünün və onun bütün törəmələrinin qiyməti bu nöqtədə (n-1) tərtibinə qədər verilir. Bu nöqtə (x0) başlanğıc nöqtəsi adlanır. Bu cür problem, kimyəvi reaksiyaların kinetikasını təsvir edən adi diferensial tənliklərin həllində baş verə bilir. Bu vəziyyətdə maddələrin konsentrasiyaları zamanın başlanğıc anında bilinir (t = 0) və müəyyən bir müddətdən sonra maddələrin konsentrasiyalarını tapmaq lazımdır (t). Nümunə olaraq istilik ötürülməsi və ya kütlə ötürülməsi (diffuziya), qüvvələrin təsiri altında maddi nöqtənin hərəkət tənliyi və s. Bu vəziyyətdə funksiyanın və (və ya) onun törəmələrinin dəyərləri birdən çox nöqtədə, məsələn, başlanğıc və son anda bilinir və bu nöqtələr arasındakı diferensial tənliyin qismən həllini tapmaq lazımdır. Bu vəziyyətdə əlavə şərtlərin özlərinə krayev (sərhəd) şərtləri deyilir. Təbii ki, krayev məsələsi ən azı 2-ci tərtibdən aşağı olmayan adi diferensial tənliyin həllində istifadə oluna bilər.

    Keywords: Koşi məsələsi, Krayer məsələsi, Eyler metodu, diferensial tənlik, reaksiyanın kinetikası

  8. KƏND TƏSƏRRÜFATI ÜÇÜN İNNOVATİV HƏLLƏR: AĞILLI KƏND İNFORMASİYA SİSTEMLƏRİNİN TƏDQİQİ

    Authors: Nigar Mikayılova, Aytən Əliyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei37022024-71

    Year: 2024 Pages: 71-77

    Show abstract

    Abstract: Ağıllı kənd informasiya sistemləri, kənd təsərrüfatının və ətraf mühitin sürətli və effektiv bir şəkildə idarə olunması üçün texnologiyalardan istifadə edən bir yanaşmadır. Bu sistemlər, informasiya texnologiyaları və sensor texnologiyalarını birləşdirərək, kənd sahəsində keyfiyyətli məhsulların yetişdirilməsi, resursların optimal istifadəsi və ətraf mühitin qorunması üçün təkmilləşdirmələrə imkan yaradır. Ağıllı kənd informasiya sistemlərinin əsas məqsədlərindən biri, kənd təsərrüfatını daha sürətli, səmərəli və effektiv həll etməkdir. Bu məqalədə bölgələrdə yaşayan əhalinin kənd təsərrüfatı təcrübələrini təkmilləşdirmək və modernləşdirmək üçün yaradılan innovativ texnoloji həllərə geniş şəkildə diqqət yetirilmişdir. Əkinçiliyin səmərəliliyini, məhsuldarlığını və davamlılığını artırmaq üçün müəyyən rəqəmsal alətlərdən və məlumatlara əsaslanan texnologiyalardan istifadə haqqında ətraflı məlumat verilmişdir. Bu texnologiyalar, məlumatların təhlili, əlaqə və xidmətlərin göstərilməsində mühüm rol oynayaraq böglələrdə yaşayan əhalinin rəqəmsallaşmasına imkan yaradır. Mobil tətbiqlərdən, sorğulardan istifadə etməklə kənd sakinlərindən məlumatlar toplanaraq daha düzgün qərar qəbul etmədə istifadə edilir. Mövzuya əlavə olaraq, torpaq şəraiti və hava kimi amilləri izləmək üçün sensor və dronlardan istifadə edilərək məlumatların toplanması da əhəmiyyətli bir hissəni təşkil edir. Maşın öyrənmə və sensorlar sayəsində, traktorlar özbaşına hərəkət edə bilir, sahəni effektiv şəkildə işləyərək işçilərə və enerji resurslarına qazandırmağa yardım edir. Əvvəlcədən xüsusi diqqət yetirilmiş bu texnoloji həllər, bölgələrdə yaşayan kənd əhalisinin mədəniyyətini, səmərəliliyini və inkişafını dəstəkləyərək təsərrüfat sahəsində böyük inkişafa nail olur.

    Keywords: Ağıllı kənd, Kənd təsərrüfatı texnologiyası ,Kənd İnkişafı, Rəqəmsal İnqilab , IoT texnologiyası

  9. TIME METROLOGY IN AZERBAIJAN. ESTIMATION OF THE QUANTITY

    Authors: Shamkhal Abbasov, Nazrin Aliyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei37022024-78

    Year: 2024 Pages: 78-85

    Show abstract

    Abstract: Time is one of the seven units in SI and its determination stands for some hundred years ago. The fundamental principle for measuring time is to take such kinds of events that happen periodically. The distance between the hyperfine energy levels of the atom never changes. The transition of electrons from the ground state to the excited state and vice versa (the hyperfine levels belong to the ground state) is the best event for the determination of time. Therefore, atomic clocks are the best devices for accurate time measurement. Atomic clocks are being used for different types of purposes in science, metrology, and technology. The atomic clock has ultra-high accuracy for keeping time. These devices have self-calibration mechanism which eliminates the periodic calibration. The internal comparator of the atomic clocks consistently compares the local atomic clock and PTB, NIST etc. time. The GPS satellites are boarded cesium clocks which have traceability of worldwide advanced laboratories and they provided all local GPS controlled atomic clocks with 1 pps (pulse per second) signals. The 1 pps signal indicates the starting of the second in every atomic clock. The the comparison of 1 pps signals are called phase deviation or time error (TE) which the basis of self-calibration. The Time and frequency laboratory is the primary state standard laboratory of the Azerbaijan Institute of Metrology and this laboratory is equipped by a rubidium based atomic clock and a frequency counter. This laboratory is the primary laboratory of the time metrology of Azerbaijan. The following paper will find out the determination of frequency offset, time delay, TE distribution. The distribution form of TE (its deviation and mean value) gives information about the state of atomic clocks. The value of mean TE is related with clock accuracy, the deviation is related with clock stability.

    Keywords: time, SI units, atomic clocks, metrology, measurement, calibration, TE

  10. KIÇIK TIKIŞ MÜƏSSISƏLƏRINDƏ SƏNAYE GEYIM KOLLEKSIYALARININ YARADILMASI XÜSUSIYYƏTLƏRI

    Authors: Ayşən Abduləzimova, Fazil Vəliyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei37022024-86

    Year: 2024 Pages: 86-92

    Show abstract

    Abstract: Bazar şəraitində hər hansı bir tikiş müəssisəsinin müvəffəqiyyəti əsasən məhsul çeşidinin yenilənməsinin səmərəliliyi ilə müəyyən edilir ki, bu da məhsulun layihələndirilmə vaxtından və keyfiyyətindən birbaşa asılıdır. Ölkəmizdə bir neçə ildir müşahidə olunan, digər sahələr arasında iqtisadiyyatın və əhalinin rifahının artması geyim bazarının sürətli böyüməsinə səbəb oldu. Bu artımın nəticəsi olaraq həm geyim məmulatlarının dizaynına və istehsalının keyfiyyətinə, həm də onların satışı prosesinin təşkilinə dair istehlakçıların tələblərinin sərtləşdirilməsi müşahidə edilmişdir. Geyimlərin texniki konstruksiyalaşdırılmasında konstruktiv-texnoloji xüsusiyyətləri, istifadə olunan materialların quruluşu və xüsusiyyətləri baxımından eyni olan məhsul qrupuna kolleksiya deyilir. Belə bir kolleksiya onun tərkibinə daxil olan materialların paketlərinin və onların istehsalında istifadə olunan avadanlıqların eyni növlüyünü nəzərdə tutur. Sadalanan xüsusiyyətlərə malik olan və sənaye üsulu ilə istehsal üçün nəzərdə tutulmuş məhsul qrupları sənaye geyim kolleksiyaları adlanır. Səliqəli layihələndirilmiş sənaye geyim kolleksiyaları, geyim istehsalında texnoloji proseslərin çevikliyini təmin edir.

    Keywords: sənayesi müəssisələri, geyim, parça, model eskizləri, kostyum, eskiz

  11. СОВРЕМЕННОЕ СОСТОЯНИЕ И ТЕНДЕНЦИИ РАЗВИТИЯ УПРАВЛЕНЧЕСКОЙ СИСТЕМЫ СТРАТЕГИЧЕСКОГО МАРКЕТИНГА

    Authors: Мирза Рзаев, Джамиля Мамедова

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei37022024-93

    Year: 2024 Pages: 93-101

    Show abstract

    Abstract: Современная управленческая система стратегического маркетинга сталкивается с высокой динамикой, которая обусловлена быстрой адаптацией к новым технологиям, переменам в потребительском поведении и эволюцией социальных трендов. В поисках успеха в этой динамичной области компании вынуждены не только следить за технологическими инновациями, но также проявлять гибкость, анализировать тренды и оперативно адаптировать свои стратегии. В эпоху цифровизации и глобализации, эффективное управление стратегическим маркетингом становится неотъемлемым элементом для достижения долгосрочного успеха и обеспечения устойчивого роста бизнеса.

    Keywords: цифровая трансформация, потребительское поведение, устойчивость, маркетинг, стратегии

  12. EQUIPMENT AND DEVICES OF FOOD QUALITY CONTROL

    Authors: Elnur Huseynov, Rahim Orujzada

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei37022024-102

    Year: 2024 Pages: 102-111

    Show abstract

    Abstract: This comprehensive research investigates the indispensable role of food quality control devices, including refractometers, pH meters, thermometers, and scales, in safeguarding the safety and integrity of the global food supply chain. The study meticulously elucidates the intricate functionalities, advantages, and limitations of these critical measuring instruments, underscoring the pivotal importance of their judicious selection for fostering sustainable and efficient food production practices. Notably, the research offers nuanced insights into crucial considerations such as the profound impact of temperature on refractometer readings, the efficiency factors inherent in pH meters, and the diverse types of thermometers tailored for specific applications within the food industry. The investigation goes beyond the mere exploration of equipment functionalities by delving into significant operational aspects. It addresses key factors like calibration, maintenance, and cleaning procedures, recognizing these as critical elements in ensuring the accuracy and reliability of food quality control processes. By conducting an exhaustive literature review, the research not only consolidates existing knowledge but also positions itself as a valuable resource for industry professionals, researchers, and policymakers engaged in the critical realms of food safety and quality assurance. Furthermore, this research seeks to fill gaps in understanding by contributing to a holistic understanding of the contemporary landscape surrounding food quality control and diagnostic equipment. As the findings are distilled from a diverse array of scholarly articles, scientific publications, and authoritative sources, the study underscores its commitment to promoting informed decision-making in the strategic selection and adept utilization of these essential tools. Ultimately, the research endeavors to transcend traditional academic boundaries, offering practical insights that can be directly applied to enhance food quality control measures and strengthen the robustness of the global food supply chain.

    Keywords: Quality control equipments, Refractometers, PH-meters, Thermometers, Scales

  13. KANALDA IKIKOMPONENTLI BIRFAZALI AXININ STRUKTUR FORMASININ INKIŞAFI

    Authors: Mirzə Dadaşzadə, Elzamin Qafarov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei37022024-112

    Year: 2024 Pages: 112-121

    Show abstract

    Abstract: Bu iş kanalın uzunluğu boyunca axının struktur formasının inkişaf xüsusiyyətlərini öyrənmək məqsədilə ikikomponentli su-neft emulsiyasının hidrodinamikasının ədədi tədqiqinə yönəldilmişdir. Tədqiqat qarışdırma kanalında ikikomponentli sıxılmayan maye axınlarının riyazi modelləşdirilməsi əsasında aparılır. İkikomponentli mühitin əsas tənliklərinin həlli qeyri-stasionar tərtibatda openFoam alqoritmlərindən istifadə etməklə həyata keçirilir. Göstərilir ki, axının davamlı yenidən qurulması bütün kanal boyunca baş verir. Axın strukturu hamar təbəqəli axından tıxac axınına dəyişir. Tam inkişaf ssenarisi belədir: hamar təbəqəli → dalğalı təbəqəli → qarışıq təbəqəli → mərmi. Kanalın aşağı divarında dəyişkən qalınlıqda nazik neft təbəqəsinin əmələ gəldiyi göstərilir. Verilmiş təbəqədə sürtünmə gərginliyinin dəyişməsi axının struktur formasına uyğundur. Emulsiya hərəkətinin qarışıq təbəqəli və şlak rejimləri divarda və təzyiqdə sürtünmə gərginliyindəki dəyişikliklərin təbiətinə pulsasiya gətirir. Bundan əlavə, fiş axını rejimi təzyiqin azalması sürətinin azalması ilə xarakterizə olunur.

    Keywords: ikikomponentli mühit, su, neft, ədədi modelləşdirmə, VOF metodu

  14. QIDA EMALI ZAVODLARINDA MAŞIN VƏ AVADANLIQLARIN IDARƏ EDILMƏSI

    Authors: Esmira Mustafayeva, Salman Məmmədli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei37022024-122

    Year: 2024 Pages: 122-128

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə qida sənayesi müəssisələrində avadanlığın idarə edilməsi ilə bağlı problemlər, xüsusilə də süd məhsulları istehsalı müəssisələrində işin təşkili və avadanlıqların istismarı ilə bağlı bir çox çatışmazlıqlar haqqında bəhs olunur. Qida sektorunun dinamik mənbələri arasında avadanlıqların idarə edilməsi, məhsulun keyfiyyəti, istehsal maliyyələri və işçi təhlükəsizliyi üçün əsasən kritik bir rola malikdir. Avadanlıqların effektiv idarəedilməsi, istehsal proseslərində məhsuldarlığı artırmaq, xərcləri azaltmaq və qida məhsullarının təhlükəsizliyini təmin etmək üçün kritikdir. Bu məqalə, avadanlıqların idarə edilməsinin və texniki xidmətinin tədqiqatını təqdim edir və qida emalı müəssisələrində avadanlıqların funksionallığının, təmirinin və texniki vəziyyətinin məhsul keyfiyyəti, istehsal xərcləri və işçi təhlükəsizliyi ilə doğrudan əlaqəsi olduğunu vurğulayır. Məqalədə müxtəlif metodoloji yanaşmalar, texniki tədqiqatlar, statistik analizlər və praktik təcrübələr əsasında avadanlıqların effektiv idarə edilməsi və məhsul keyfiyyətinin artırılması üçün təklif olunan yollar müzakirə edilir.

    Keywords: avadanlığın idarə olunması, qida məhsullarının emalı, qəza zamanı avadanlıqlarının idarə olunması

  15. TEKSTIL MATERIALLARI ÜÇÜN YANĞINDAN QORUYAN TƏRKIBLƏRIN SEÇILMƏSININ ÖZƏLLIKLƏRI

    Authors: Fazil Vəliyev, İbrahim Məmmədov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei37022024-129

    Year: 2024 Pages: 129-135

    Show abstract

    Abstract: Son zamanlarda liflərin və toxuculuq materiallarının emalının fiziki üsulları parçaların istehsalında və bəzənməsində geniş aspektdə istifadə edilməkdədir. Onlar fiziki-mexaniki və fiziki-kimyəvi xüsusiyyətləri yaxşılaşdırmaq məqsədilə tətbiq olunur. Tekstil materiallarını yanğından qoruyan emal üsulları və yanğndan qoruyucu kompozisiyaların kimyəvi əsasları təhlil edilmişdir. Yanma məhsullarının yanıcılığının, tüstülənməsinin və toksikliyinin azaldılması, lif əmələ gətirən polimerlərin termooksidləşmə prosesinin öyrənilməsi, həmçinin optimal yanğından qoruyucuların hazırlanması və onların dəyişdirilməsi üsulları ilə bağlı məsələlər işıqlandırılmışdır. Müxtəlif funksional təyinatlı Tekstil materiallarının yanğın təhlükəsini müəyyənləşdirmək üçün parametrlər və metodlar və onların tətbiq dairəsi haqqında məlumat verilir. Təmas zamanı insan dərisinə mənfi təsir göstərməyən parçalar üçün yanğından qoruyucu tərkibin hazırlanması imkanı öyrənilmişdir. Tekstil materiallarının hopdurulması üçün vasitələri təşkil edən və onların yanğından qoruyuculuğunu təmin edən karbamid əsaslı sabitləşdirici birləşmələrin seçilməsi ilə bağlı tədqiqatların nəticələri təqdim olunur; onların təsirinin effektivliyi qiymətləndirilmişdir.

    Keywords: yanğından qoruyucu hopdurucular; tekstil materialları; tekstil materiallarının yanğın təhlükəsi; yanma; tüstü əmələ gəlməsi; alovlanma

  16. ИССЛЕДОВАНИЕ ОСОБЕННОСТЕЙ РАЗРАБОТКИ СЛОИСТО-НЕОДНОРОДНЫХ КОЛЛЕКТОРОВ

    Authors: Евгения Мамедова, Фарид Зейналов

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei37022024-136

    Year: 2024 Pages: 136-145

    Show abstract

    Abstract: Данное исследование посвящено анализу современных методов разработки слоисто-неоднородных коллекторов. Сложности, связанные с неоднородностью коллекторов, подчеркивают необходимость точного контроля и планирования в процессе добычи углеводородов. В статье рассматриваются ключевые технологии, такие как геологическое картирование, гравитационные методы, инновационные системы бурения и интегрированные системы мониторинга, и их влияние на эффективность и точность разработки сложных коллекторов. Результаты исследования выделяют, как использование современных методов способствует увеличению производительности, снижению рисков и оптимизации добычи в гетерогенных геологических условиях. Это подчеркивает актуальность внедрения современных технологий для успешной разработки слоисто-неоднородных коллекторов.

    Keywords: разработка слоистых коллекторов, гетерогенность пород, геологическое картирование, системы мониторинга

  17. İDARƏ SISTEMLƏRINDƏ STABILITRONLARIN XARAKTERISTIKALARI

    Authors: Gülşən Kərimzadə, Əfruz İsmayılova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei37022024-146

    Year: 2024 Pages: 146-155

    Show abstract

    Abstract: Təqdim edilən məqalədə idarə sistemlərində stabilitronların bəzi xarakteristikalarına baxılmışdır. Müasir elektron aparatura qida mənbəyin sabit gərginliyinin stabilliyinə sərt tələblər təqdim edir. Tələblərin sərtliyi az stabillik, qida mənbəyin çıxış gərginliyinin dəyişməsi 2-5% təşkil edir,orta stabillik 0.5-2%, yüksək 0.1-0.5%, çox yüksək – 0.1% dən az göstəricilərlə izah olunur Qida mənbəyi yüksək gərginliyinin belə yüksək stabillik göstəricilərini xüsusi qurğusuz – qida mənbəyinin çıxışına qoşulmuş sabit gərginlik stabilizatorsuz, almaq mümkün deyil.

    Keywords: stabilitron, xarakteristika, idarə sistemi, parametr, qida mənbəyi, giriş, çıxış, siqnal, stabillik, gərginlik, yük, müqavimət

  18. NEFT BORULARINDA KORROZİYA ZAMANI ADSORBSİYANIN FİZİKİ MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

    Authors: Nuriyyə Abdullayeva, Aynurə Yarıyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei37022024-156

    Year: 2024 Pages: 156-166

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə neft borularının korroziyası zamanı adsorbsiya prosesinin getmə mexanizminə təsir edən amillər araşdırılmışdır. Aydın olur ki korroziyanın getmə mexanizmi adsorbsiyanın getmə mexanizmindən asılıdır. Lakin hissəciklərin radiusu onların səthindən və həcmindən asılı olaraq dəyisir.Ümumiyyətlə adsorbsiya prosesinə adsorbsiya qüvvələri, eyni zamanda səthin termodinamik vəziyyəti, adsorbsiya təbəqələrinin vəziyyəti, Gibbs enerjisinin termodinamik qanunlardan asılı olaraq dəyişməsi, absorbentin məsaməli strukturu, adsorbsiyanın dinamikası adsorbentin səthi üzərində gedən proseslər məsaməli həcmin dolma dinamikası əhəmiyyətli şəkildə təsir edir. Əlbəttə bu anda səth enerjisinin təsirinin ararşdırılması ən vacib məsələlərdən biridir. Nəzərə alsaq ki nefti təşkil edən əsas karbohidrogenlərdir və bu maddə cox güclü enerjiyə malikdir, bu faktorun prosesə təsirinin nəzərə alınması cox vacib və aktual məsələdir. Məlumdur ki, adsorbsiyada daxili enerji cox boyuk əhəmiyyət kəsb edir.Əlbəttə osmotik təzyiq, molekul konsentrasiyası, səthin dolma dərəcəsi, Van-der-Vals prinsipi, tarazlıq təzyiqi, adsorbsiya olunmuş maddənin kimyəvi potensialı, istiliyin inteqral bərabərliyi, adgeziya prinsipi, diffuziya və relaksasiya proseslərinin mexanizmi də boyük əhəmiyyət daşıyır.

    Keywords: adsorbsiya, korroziya, osmotik təzyiq, Gibbs enerjisi, adgeziya, molekul konsentrasiyası

  19. SAXLAMA VƏ QURUTMA ŞƏRAİTİNİN PAMBIQ LİFLƏRİNİN SUPRAMOLEKULYAR QURULUŞUNA TƏSİRİ

    Authors: Şəfəq Əsgərova, Təranə Səfərova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei37022024-167

    Year: 2024 Pages: 167-174

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə liflərin supramolekulyar quruluşu, xam pambığın buntlarda saxlanması, saxlanmadan öncə və emal zamanı liflərin qurudulması, 160 və 2000 0C-də qurudulmuş lif səthinin topoqrafiyası, lifin səthində və kristalitlərində dəyişiklik məsələləri tədqiq edilmişdir. Hal-hazırda pambıq təmizləyici qurğular və hazırlayıcı məntəqələr üçün əsas problem xam pambığın qurudulması və buntlarda saxlanmasıdır. Ədəbi əsərlərin təhlili göstərdi ki, xam pambıq yüksək temperaturda qurudulduqda və buntlarda saxlanıldıqda, qırılma yükü, qıvrımlıq, uzunluq və lif qüsurlarının əmələ gəlməsi kimi vacib xüsusiyyətlərində pisləşmə müşahidə edilir və pambığın müxtəlif seleksiyalı sortları üçün dəyişikliklər fərqlilik təşkil edir [1]. Pambığın supramolekulyar quruluşdakı dəyişiklikləri öyrənmək üçün elektron mikroskopunun öyrənilməsinin iki metodundan - replika və hidroliz metodundan istifadə edilmişdir.

    Keywords: xam pambığın qurudulması, saxlama şəraiti, supramolekulyar, lifin səthi, lifin parçalanma kinetikası

  20. YAŞLI QADINLAR ÜÇÜN ÜST GEYİMLƏRİNİN FORMALAŞDIRILMASININ XÜSUSİYYƏTLƏRİ

    Authors: Sevda Abbasova, Təranə Səfərova, Cəmalə İbrəhimova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei37022024-175

    Year: 2024 Pages: 175-181

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə yaşlı qadınlar üçün böyük ölçülü qadın geyimlərinin dizaynının formalaşdırılması xüsusiyyətlərinin hərtərəfli öyrənilməsinin nəticələri təqdim olunur. Siluetə uyğun olan qadın paltarının baza dizaynı üçün rasional parametrlər təklif olunur. Hazırlanmış konstruksiyaların keyfiyyətinin obyektiv qiymətləndirilməsini təmin etmək üçün modellərin uyğunluq keyfiyyətinin hərtərəfli qiymətləndirilməsi aparılmışdır. Yaşlı qadınlar üçün geyim konstruksiyalaşdırılması təcrübəsi göstərdi ki, standartlarda öz əksini tapmayan fiqur tipləri, eyni zamanda bədən quruluşunun özəlliklərinə görə bir-birindən fərqlənən eyni ölçüdə və doluluq qrupuna aid fiqurlar mövcuddur. Buradan belə nəticəyə gəlinir ki, baza konstruksiyalarının formalaşdırılması üçün bədən quruluşunun fiquralarının fiziki xüsusiyyətləri, əsas etibarilə döş qəfəslərinin, qarın, kürəkciklərin, sarğıların və s. çıxıntılarının parametrləri barədə əlavə məlumatlara yiyələnmək lazımdır. Buna görə də, yaşlı qadınlara uyğunlaşdırılmış geyim konstruksiyalarının işlənib hazırlanmasına və öyrənilməsinə əsaslanan geyimin layihələşdirilməsi üsullarını təkmilləşdirmək lazımdır.

    Keywords: yaşlı, qadın, bazar, geyim, qrup, bədən quruluşu, məhsul, fiqura, konstruksiyalaşdırma, paltar, artırma, qiymətləndirmə, keyfiyyət, maket

  21. KAMVOL İPLİYİN KEYFİYYƏTİNİN YÜKSƏLDİLMƏSİ ÜSULLARI

    Authors: Sevinc Yusifova, Fazil Vəliyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei37022024-182

    Year: 2024 Pages: 182-189

    Show abstract

    Abstract: Çoxsaylı tədqiqat işləri göstərmişdir ki, liflərin xassələri əsasən birsaplı ipliyin keyfiyyət göstəricilərini müəyyən edir. Tədqiqatların əksəriyyətində uzunluq, qalınlıq, qırılma yükü və qırılma zamanı uzanma kimi lif xüsusiyyətlərinin təsiri qeyd olunur. Bu ardıcıllığa əsasən təqdim edilmiş məqalədə lif xassələrinin ipliyin keyfiyyət göstəricilərinə təsiri üzrə tədqiqatların nəticələri nəzərdən keçirilir. Eyni zamanda məqalədə keyfiyyət göstəricilərini və istehlak xüsusiyyətlərini artırmaq məqsədilə kamvol iplikləri yumşaltmaq üçün tamamlama işləmləri müzakirə olunur. İplik istehsalının texnoloji prosesinin bir mərhələsi müəyyən edilmişdir ki, bu mərhələdə yumşaldıcı bəzəmə icra etmək daha məqsədəuyğundur. Bəzəmə texnoloji prosesinin optimal parametrlərini və yumşaldıcının tərkibini müəyyənləşdirmək üçün eksperimental tədqiqatların nəticələri verilmişdir. Göstərilmişdir ki, yun ştapelinin orta uzunluğunun artması ipliyin möhkəmliyinə əhəmiyyətli təsir göstərmir, çünki eyni zamanda liflərin nömrəsi azalır və liflərin uzunluq boyunca qeyri-bərabərliyi böyüyür. Həmçinin göstərilir ki, uzunluqları daha vahid olan liflərdən hazırlanan ipliyin möhkəmliyi, hətta onların uzunluğu bir qədər artdıqda belə nəzərə çarpacaq dərəcədə artır. Bu, hesablama düsturlarına liflərin uzunluğu boyunca qeyri-bərabərliyin təsirinə düzəlişlərin daxil edilməsinin zəruri olduğunu deməyə əsas verir.

    Keywords: yumşaldıcı bəzəmə, kamvol iplik, tədqiqat, yumşaldıcı, şərti sərtlik, qırılma yükü, trikotaj polotno

  22. MƏKTƏBLI GEYIM FORMASININ LAYIHƏLƏNDIRILMƏSININ KONSEPSIYASININ HAZIRLANMASI

    Authors: Təranə Səfərova, Günay Bəhrəmova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei37022024-190

    Year: 2024 Pages: 190-197

    Show abstract

    Abstract: Uşaq geyimlərinin layihələşdirilmə prosesinin uşağın böyümə və inkişafının müxtəlif dövrlərində morfologiya, fiziologiya və psixologiya xüsusiyyətlərinə görə istehlakçıların ona olan tələbatının artması ilə əlaqədar olan, özünəməxsus xüsusiyyətləri vardır. Müəyyən edilmişdir ki, məktəbyaşlı uşaqlar vaxtlarının əsas hissəsini (70%-dən çoxunu) məktəbdə keçirirlər və buna görə də məktəbdə geyinilən geyimlər ən çox tələb olunan və rəngarəng hesab olunur. Məktəb üçün geyim layihələşdirərkən bu nəzərə alınmalıdır. Məqalədə rasional qarderobun proqnozlaşdırılması ilə bağlı bir sıra tədqiqat və inkişaf işləri aparılmış, sənaye kolleksiyasının çeşid quruluşunun layihələşdirilməsi prosesi üçün əsas şərtlər araşdırılıb marketinq əsasında ilkin məlumatların toplanmasının tərkibi və metodları müəyyən edilmişdir. Bu prosesin ümumi CAD geyimində həyata keçirilməsi üçün alt sistemlər və proqramlar hazırlanmışdır.

    Keywords: uşaq geyimlərinin layihələşdirilməsi, çeşidin genişlənməsi, qarderob, məktəb forması

  23. KIÇIK MÜƏSSISƏLƏRDƏ TIKIŞ ISTEHSALATININ LAYIHƏLƏNDIRILMƏSININ XÜSUSIYYƏTLƏRI

    Authors: Təranə Səfərova, Rüfət İlyasov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei37022024-198

    Year: 2024 Pages: 198-207

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə bazar və rəqabət şəraitində geyim sənayesinin kiçik müəssisələrinin inkişafının ilkin şərtləri nəzərdən keçirilir. Tikiş sənayesində kiçik müəssisələrin istehsalının təşkili və laihələndirilməsi üzrə aspektlər şərh olunmuşdur. Az istehsal gücü olan müəssisələrdə tikiş istehsalının layihələndirilmə formaları və metodları, çeşid siyasətinin idarə edilməsi, tikiş istehsalının texnoloji və istehsal proseslərinin təşkili barədə müasir təsəvvür irəli sürülür. Tikiş sənayesinin kiçik müəssisələrinin inkişaf perspektivləri istehlakçı tələbindəki dəyişikliklərə tez cavab vermək qabiliyyətindədir. Texniki yeniliklərə daha həssasdırlar və xərclərin sürətli qaytarılmasını təmin edirlər. Bu baxımdan kiçik müəssisələrin sayının artması tikiş sənayesinin inkişafı üçün çox aktual bir vəzifədir. Bununla birlikdə, sənaye islahatları hələ bu cür müəssisələrin təşkili üçün möhkəm bir zəmin yaratmamışdır. Buna görə istehsal həcmi bazarın tələblərindən asılı olan qeyri-sabit çeşidli geyim istehsalına çevik uyğunlaşan tikiş məmulatlarının hazırlanması üçün texnoloji proseslərin layihələndirilməsi texnologiyalarının işlənib hazırlanması tələb olunur.

    Keywords: tikiş istehsalatının təşkili, istehsal prosesi, kiçik müəssisələr, istehsalatın layihələndirilməsi, çeşid, çeviklik, axın

  24. PAYIZ-QIŞ UŞAQ GEYIMLƏRININ MODELLƏRI VƏ ONLARIN HAZIRLANMASININ TEXNOLOJI PROSESLƏRI VƏ MATERIALLARI

    Authors: Ulduzə Novruzova, Təranə Səfərova, Sənəm Allahverdiyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei37022024-208

    Year: 2024 Pages: 208-214

    Show abstract

    Abstract: Uşaq geyim nümunələrin istehsal texnologiyasında istifadə edilən məhsullar yüksək keyfiyyəti ilə özündə hər zaman tələb və kriteriyalara cavab verməlidir. Burada məhsulun keyfiyyətinin yüksək olması əsas amillərdən biri olmaqla yanaşı uşaqlara rahatlılıq və praktiklik də verməlidir. Eyni zamanda məmulatın hiqroskopikliyi, nəfəs alma xüsusiyyəti də yüksək olmalıdır. Bu faktorların sayəsində geyim təri daha yaxşı udur, bədəni quru saxlayır. Bu fiziki xüsusiyyətlərlə yanaşı uşaq geyim modellərinin texnoloji hissəsində parça rəngi, koloritliyi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Hər bir geyim üzərində xırda detallar, naxışlar və ya zolaqlar məmulatın estetikliyini artıraraq vizuallılığına da xoş görünüş bəxş edir. Geyimlərin layihələndirilməsində seçilən hər bir konstruktiv xətt məmulatın harmoniyasını dəyişərək geniş kütlənin də tələbatına uyğun olur. Parçada rəng koloritliyi və onun zərifliyi əsasən kiçik yaş qrupunda olan uşaqların təbiətinə uyğun gəlir. Məhz bu xüsusiyyətə görə, körpə, məktəbəqədər və məktəbli uşaqların geyimlərində müxtəlif şəkillərdən, bəzək motivlərdən və rəng kontrastlarından istifadə edilir. Təbii olaraq payız-qız uşaq geyim modellərinin hazırlanmasında daha çox təbii yun, pambıq və bəzən də onların sintetik qarışıqlarından istifadə edilir. Hər birinin səciyyəvi xüsusiyyəti istehsalatda texnoloji proseslərinin gedişatına müvafiq istifadə edilməsi və onun təyinatına uyğun yararlılıq müddətinin daha davamlı olmasıdır. Texnoloji proseslərdə layihələndirmə mərhələlərin icrası və konstruktiv qaydaların tətbiqi işinin məqsədini daşımalı və qarşıya qoyulan hədəflərə nail olmağa kömək etməlidir. Məlum işimizin əsasını uşaqlar, onların kiçik dünyaları, həssas bədənlərinin fizioloji xüsusiyyətləri və onların pespektiv gələcəkləri təşkil edir.

    Keywords: uşaq geyimləri, geyim konstruksiyası, modelləşdirmə, kontrast, kolorit, antropometik göstəricilər, estetik baxış, vizuallılıq

  25. TEXNOGEN DƏYİŞİLMİŞ ƏRAZİLƏRİN GEOKİMYASI VƏ TEXNOGENEZİN İNSAN SAĞLAMLIĞINA TƏSİRİ

    Authors: Lətifə Kazımova, Xəyal Cavadov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei37022024-215

    Year: 2024 Pages: 215-223

    Show abstract

    Abstract: Təqdim olunan məqalə Azərbaycan respblikasının ərazisində dağ-mədən işlərinin aparılması, üzvi və mineral sərvətlərin çıxarılması, emalı və nəqli zamanı texnogen pozulmuş torpaqların bərpası, eləcə də mədən suları ilə bataqlaşmış, palçıq vulkanlarının püskürmə materialları ilə örtülmüş torpaqların iri miqyaslı tədqiqi, genetik xüsusiyyətləri və onların münbitliyinin bərpasına aid yeni üsul və metodik tövsiyyələri özündə əks etdirir.

    Keywords: bataqlaşmış ərazi, texnogen fəaliyyət, antropogen amil, bioloji, texniki, rekultivasiya

  26. YERİN SÜNİ PEYKLƏRİNİN ORBİTAL HƏRƏKƏT TRAYEKTORİYASININ PROQNOZLAŞDIRMA ASPEKTLƏRİ

    Authors: Kəmaləddin Ramazanov, Ceyhun Qocayev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei37022024-224

    Year: 2024 Pages: 224-232

    Show abstract

    Abstract: Tədqiqat süni Yer peyklərinin hərəkətini proqnozlaşdırmaq üçün modellərin işlənib hazırlanmasına və təkmilləşdirilməsinə yönəlmişdir. Qravitasiya təsirləri, atmosfer sürüklənməsi və günəş radiasiya təzyiqi də daxil olmaqla geniş spektrli dəyişənləri təhlil edərək, tədqiqat peyk trayektoriyasının proqnozlarının dəqiqliyini artırmağa çalışır. Daha etibarlı modellər yaratmaq üçün qabaqcıl hesablama üsulları və ən son astrodinamik nəzəriyyələrdən istifadə edilmişdir. Məqalə həmçinin peyk orbitlərinə müxtəlif təxribatların təsirini qiymətləndirir, uzunmüddətli peyk sabitliyi və çürümə nümunələri haqqında məlumat verir. Araşdırmanın peyk naviqasiyası, kosmik missiyanın planlaşdırılması və kosmik tullantıların azaldılması üçün əhəmiyyətli təsiri var. Tədqiqatın sonuncu hissəsində, dəyişən kosmik hava şəraitində peyk davranışını daha dəqiq proqnozlaşdırmaq üçün maşın öyrənmə alqoritmlərinin klassik astrodinamika ilə inteqrasiyasına diqqət yetirilir. Hibrid yanaşma, geomaqnit qasırğaları kimi gözlənilməz təlatümləri nəzərə alaraq, peyk trayektoriyalarını adaptiv şəkildə düzəltməyi hədəfləyir. Həmçinin peyk izləmə məlumatlarını artırmaq üçün yerüstü radar və teleskop müşahidələrindən istifadənin mümkünlüyünü araşdırır və bununla da modelin proqnozlaşdırma imkanlarını təkmilləşdirir. Mövcud nəticələri cari və gələcək kosmik missiyaların etibarlılığını və təhlükəsizliyini artırmaq, həmçinin avtonom peyk naviqasiya sistemlərinin inkişafı üçün çox vacibdir.

    Keywords: Peyk Hərəkətinin Proqnozlaşdırılması, Qravitasiya Təsirləri, Atmosfer Sürtünməsi, Günəş Radiasiya Təzyiqi, Hesablama Astrodinamikası, Orbital Perturbasiyalar, Peyk Trayektoriyası

  27. AVTOMATİK İDARƏETMƏNİN XƏTTİ VƏ QEYRİ-XƏTTİ SİSTEMLƏRİNİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİ ÜSULLARI

    Authors: Samirə Xanəhmədova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei37022024-233

    Year: 2024 Pages: 233-241

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə avtomatik idarəetmənin xətti və qeyri-xətti sistemlərinin modelləşdirilməsi üsulları araşdırılır. Avtomatik idarəetmə sistemlərində baş verən dinamiki proseslərin analiz edilməsi üçün diferensial və xətti tənliklər sistemlərinin alqoritmlərinin yazılması, modellərin tərtib edilməsi əsas parametrlərin təyin edilməsinə imkan verir [2, 5, 6]. Avtomatik idarəetmənin xətti və qeyri-xətti sistemlərinin modelləşdirilməsi məqsədilə MATLAB proqramının Workspace pəncərəsinin və Simulink bölməsinin imkanlarından istifadə edilir. Modelləşdirmə məsələlərinin daha aydın şəkildə mənimsənilməsi üçün misallardan istifadə edilir. İdarəetmə sistemlərində loqarifmik miqyasdan istifadə etməklə tezlik xarakteristikalarının tərtib edilməsi geniş istifadə olunur. İdarəetmə sisteminin ötürmə funksiyasına əsasən Simulink modeli tərtib edilir. Xətti analiz üçün Linear Analysis Points, Open-loop input, Analysis, Control Design, Linera Analysis, Linearise Model, Bode əmrlərindən istifadə edilir. Müvafiq ardıcıllıqdan sonra idarəetmə sisteminin xətti analizi üçün loqarifmik miqyasda təsvir olunan amplitud və faza-tezlik xarakteristikaları alınır. Bu növ xarakteristikaların MATLAB proqramının Workspace əmrlər pəncərəsində alınmasına baxılır. Elmi tədqiqat işlərində xətti tənliklər sisteminin hesablanılması üsulları təqdim edilir. Misal olaraq üç dəyişənli tənliklər sisteminə baxılır. Bunun üçün Simulink bölməsinin Constant, Gain, Add, Display bloklarından və xətti tənliklərin hesablanması üçün əsas vacib element olan Solve finksional bloku istifadə edilir. Həmin tənliyin Workspace əmrlər pəncərəsində alqoritmlərinin yazılması ilə dəyişənlərin hesablanmasına baxılır.

    Keywords: xətti tənliklər, qeyri-xətti tənliklər, dinamiki proses, idarəetmə sistemi, MATLAB, Simulink, Workspace

  28. ОЦЕНКА УПРАВЛЕНИЯ КРЕДИТНЫМ РИСКОМ В КОНТЕКСТЕ ФИНАНСОВОЙ УСТОЙЧИВОСТИ БАНКА

    Authors: Атиф Новрузов, Лала Мамедова

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei37022024-242

    Year: 2024 Pages: 242-249

    Show abstract

    Abstract: В современном мире банки играют важную роль в рыночной экономике, поскольку именно благодаря их деятельности может происходить любая экономическая деятельность как в финансовой системе, так и в других областях рыночной экономики. Большинство банковских операций проводятся под влиянием различных рисков. Эти риски обычно негативно влияют на результаты работы банков и на их существование. Поэтому для большинства участников экономических отношений между банками и другими участниками рынка необходимы процессы поиска, контроля и управления всеми видами банковских рисков. В настоящее время основным видом банковских рисков, связанным с деятельностью кредитов, является кредитный риск. По этой причине эффективность всей банковской деятельности в большей степени зависит от качества управления кредитным риском. В данной статье рассматривается, что такое кредитные риски и их влияние на работу коммерческих банков. В статье также отмечается, что проблемы обеспечения финансовой устойчивости кредитных учреждений становятся все более важными в настоящее время. Показано, что эффективное управление банковскими рисками, особенно кредитным риском, определяет устойчивость банков. Расчет финансовых коэффициентов используется для определения оценки риска кредитного портфеля банка и определения направлений совершенствования системы управления кредитным риском.

    Keywords: кредитный риск, финансы, управление кредитными рисками, коммерческие банки, вероятность, опасность, возможность, устойчивость банка

  29. TƏHLÜKƏSIZLIK KAMERASI İLƏ HƏRƏKƏTDƏ OLAN CİSİMLƏRİN TƏYİNİ

    Authors: Azər Kərimov, Fərid Quluzadə

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei37022024-250

    Year: 2024 Pages: 250-258

    Show abstract

    Abstract: Təhlükəsizlik kameraları, hərəkətə həssas sensorlar sayəsində mərkəz bölgələrdə hərəkət edən cisimləri müəyyənləşdirən effektiv alətlərdir. Bu kameralar, təhlükəli və ya şübhəli hərəkətləri aşkarlayaraq təhlükəsizlik tədbirlərini gücləndirir. Hərəkət təyin etmə funksiyası sayəsində, sensorlar istifadəçiyə təhlükəli və ya potensial təhlükəli zonlarda baş verən hadisələri anında bildirir. Bu, həm fiziki, həm də digər sahələrdə təhlükəli vəziyyətlərin müəyyən edilməsində və ordu sisteminin təhlükəsizliyinin təmin edilməsində vacib rolu oynayır. Təhlükəsizlik kameraları, yüksək keyfiyyətli görüntülər və effektiv hərəkət sensorları ilə müstəqil şəkildə çalışaraq təhlükəli hərəkətlərin müdafiə olunmasında əhəmiyyətli bir vasitədir. Bu kameralar, digər təhlükəsizlik sistemləri ilə birləşdirilərək, təhlükəli hadisələrdən sürətlə müdafiə edilməsinə imkan verir. Hərəkət təyin etmə funksiyası, iş yerləri, ictimai binalar və digər strukturlar üçün müstəqil təhlükəsizlik tədbirləri qurmağa və optimal təhlükəsizlik strategiyalarının inkişaf etməsinə kömək edir. Belə vəziyyətlərin daha tez və effektiv şəkildə müəyyənləşdirilməsi, təhlükəsizlik kameralarının qoşulduğu ərazi və strukturlarda sürətli reaksiya və müdafiə tədbirlərini təmin edir.

    Keywords: Təhlükəsizlik kamerası, Optik Axın, Süni İntellekt, Görüntü Difraksiyası

  30. TEKSTIL MAŞINLARININ HISSƏLƏRININ TƏMIRI VƏ IŞ QABILIYYƏTININ BƏRPASININ TƏŞKILI

    Authors: Elman Cəfərov, Ayan Abdullayeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei37022024-259

    Year: 2024 Pages: 259-266

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə tekstil sənayesində istifadə olunan maşınların və detallarının qüsurlarının təhlili verilmişdir. Eyni zamanda tekstil maşınının işləmə qabiliyyətinin yenilənməsi sahəsində tədqiqat təcrübəsi araşdırılmışdır. Müasir dəzgahların nasazlıqlarının səbəblərini öyrənmək, dayanıqlığı artırmaq, təmir və istismar səmərəliliyini artırmaq üçün aparılan araşdırmalara elmi mütəxəssislər tərəfindən daim böyük əhəmiyyət verilir. Tekstil sənayesində istifadə olunan maşınların dayanıqlığının artırılması probleminin həlli eyni istehsal sahələrində onların məhsuldarlığının artırılmasına bərabərdir. İstismar müddətini başa vurmuş hissələrin təkrar istifadəsi böyük iqtisadi əhəmiyyət kəsb edir. Yerli maşınqayırmada işlərin real vəziyyətini nəzərə alaraq nəzərə almaq lazımdır ki, maşın parkının ehtiyat hissələrinə tələbatın artması istismarda köhnəlmiş hissələrin təkrar istifadəsi hesabına ödənilməlidir.

    Keywords: istismar, maşın detalları, materialların dağılması, zədələnmə, qüsurların təsnifatı, elektromexaniki emal

  31. MAGİSTRAL QAZ KƏMƏRLƏRİNİN TEXNİKİ VƏZİYYƏTİNİN DİAQNOSTİKASI

    Authors: Fidan Ismayılova, Elvin Hüseynli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei37022024-267

    Year: 2024 Pages: 267-275

    Show abstract

    Abstract: Magistral qaz kəmərlərinin texniki vəziyyətinin diaqnostikası qaz ötürücü sistemlərin təhlükəsizliyini, səmərəliliyini və etibarlılığını təmin etmək üçün həlledici aspektdir. Bu yazıda magistral qaz kəmərlərinin fiziki bütövlüyünün və istismar qabiliyyətinin diaqnostikasında və monitorinqində istifadə olunan metod və texnologiyaların hərtərəfli təhlili təqdim olunur. Potensial nasazlıqların qarşısını almaq və fasilələri minimuma endirmək üçün müntəzəm yoxlama və texniki xidmət cədvəllərinin vacibliyini vurğulayır. Ağıllı ərsinləmə, akustik emissiya sınağı və uzaqdan zondlama texnologiyaları kimi qabaqcıl diaqnostika üsulları sızma, korroziya və digər aşınma formalarının aşkarlanmasında effektivliyi üçün araşdırılır. Tədqiqat həmçinin texniki müdaxilələr üçün qərar qəbuletmə prosesinin təkmilləşdirilməsində məlumat analitikasının və proqnozlaşdırıcı texniki xidmət strategiyalarının rolunu araşdırır. Cari tədqiqatların və nümunə araşdırmalarının sintezi vasitəsilə bu məqalə magistral qaz kəmərlərinin bütövlüyünü qorumaq, beləliklə, qazın fasiləsiz təchizatını və infrastrukturun təhlükəsizliyini təmin etmək üçün ən yaxşı təcrübələr və innovativ həllər haqqında anlayışlar təqdim etmək məqsədi daşıyır. Məqalə əsas qaz kəmərlərinin diaqnostik proseslərinə təsir edən tənzimləyici və ekoloji mülahizələri araşdırır. Qaz nəqli əməliyyatlarının ekoloji dayanıqlığını təmin etmək üçün beynəlxalq standartlara və qaydalara uyğunluğun zəruriliyini vurğulayır. Ətraf mühitin monitorinqi üsullarının texniki diaqnostika ilə inteqrasiyası boru kəmərinin idarə edilməsinə vahid yanaşmaya nail olmaq üçün bir vasitə kimi müzakirə edilir, bu yanaşma təkcə əməliyyat səmərəliliyi və təhlükəsizliyi deyil, həm də ətraf mühitin mühafizəsini prioritetləşdirir.

    Keywords: qaz kəmərləri, diaqnostika, texniki xidmət, ağıllı ərsinləmə, akustik emissiya testi, uzaqdan zondlama, məlumat analitikası, proqnozlaşdırıcı texniki xidmət, korroziya aşkarlanması, boru kəmərinin bütövlüyü

  32. ИССЛЕДОВАНИЕ УТИЛИЗАЦИИ ОКСИДОВ УГЛЕРОДА, ОБРАЗУЮЩИХСЯ В ПРОЦЕССАХ ПРОИЗВОДСТВА ВОДОРОДА

    Authors: Абульфаз Бабаев, Асмар Гасанзаде

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei37022024-276

    Year: 2024 Pages: 276-285

    Show abstract

    Abstract: Исследования по утилизации оксидов углерода, образующихся в процессах производства водорода, важны для решения экологических проблем, связанных с производством этого чистого носителя энергии. В исследовании изучаются методы управления побочными продуктами углекислого газа (CO2) и окиси углерода (CO) с упором на их эффективную и устойчивую утилизацию. В исследовании рассматриваются различные подходы, включая традиционные методы улавливания и хранения углерода (УХУ), новые технологии, такие как прямой улавливание воздуха и электрохимическое преобразование, а также оценку экономического и экологического воздействия. Цель состоит в том, чтобы внести свой вклад в разработку руководящих принципов и передовых практик, в конечном итоге повысить экологическую устойчивость водородных технологий и поддержать переход к низкоуглеродной экономике.

    Keywords: производство голубого водорода, сорбция, усиленное паровое преобразование метана, улавливание углерода

  33. EVENT TOURISM AS CATALYST FOR EMPLOYMENT GROWTH IN AZERBAIJAN

    Authors: Hikmat Hasanov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei37022024-286

    Year: 2024 Pages: 286-295

    Show abstract

    Abstract: This paper explores the profound impact of event tourism on employment growth in Azerbaijan, a nation renowned for its rich cultural heritage and dynamic tourism sector. Event tourism, encompassing cultural, sporting, and business events, has emerged as a global driver of economic development. Azerbaijan, spurred by the success of hosting prestigious events like the Eurovision Song Contest and the European Games, has strategically invested in and promoted its event tourism sector. The study employs a robust methodology, combining statistical data, case studies, and interviews with key stakeholders, to analyze the direct and indirect employment effects of event tourism. Notably, this examination extends beyond immediate event periods, encompassing the ripple effects on sectors such as hospitality, travel, and infrastructure development. Azerbaijan's commitment to event tourism is rooted in historical successes, with the Eurovision Song Contest and the European Games serving as catalysts for increased investments and promotional efforts. The government's support, coupled with private sector participation, has shaped an environment conducive to hosting diverse events, leading to a surge in employment opportunities. The paper scrutinizes the sustainability of employment growth, assessing its alignment with Azerbaijan's broader economic goals. While acknowledging the sector's positive contributions, challenges like seasonal employment fluctuations and skill mismatches are considered. The findings highlight the significant role of event tourism in urban employment growth but also underscore the importance of addressing associated challenges. In conclusion, this research underscores the substantial contribution of event tourism to employment in Azerbaijan. The paper concludes with practical recommendations aimed at maximizing the employment potential of event tourism, ensuring long-term economic and social benefits. By navigating challenges and fostering strategic alignment, Azerbaijan can harness the transformative power of event tourism for sustained and inclusive employment growth.

    Keywords: Event Tourism, Employment Growth, Azerbaijan, Economic Development, Hospitality Industry, Infrastructure Development, Sustainable Employment

  34. TEKSTILIN MODELLƏŞDIRILMƏSINDƏ VƏ SIMULYASIYASINDA ƏN SON YENILIKLƏR

    Authors: Hüseyn Qəmbərov, Elnur Hüseynzadə

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei37022024-296

    Year: 2024 Pages: 296-304

    Show abstract

    Abstract: Bir çox tekstil və lif strukturlarında material liflərin struktur quruluşu, onların qalınlığı və en kəsiyi, eləcə də material xüsusiyyətləri ilə müəyyən edilir. Tekstil bir-birinə toxunan nazik uzun saplardan ibarət nazik təbəqələrdir. Sapların özləri elastikdir və uzanmır. Tekstilin bütün bu struktur parametrləri onun makroskopik davranışını müəyyən edir. Onun qatlanması bütün bu parametrlər və sərhəd fiksasiyasının növü və ya yükləmə istiqaməti ilə müəyyən edilir. Növbəti təsir edən xüsusiyyət yükün dəyəridir. Məqalədə yükləmə və sürtünmə parametrləri üzrə sərhədlər tapılır. Bundan əlavə, struktur məlumatlara əsaslanaraq effektiv tekstil xassələrinin hesablanması üçün alqoritmlər təklif olunur. Tədqiqatımızın sonrakı diqqəti ipliklərdə qabaqcadan dartılma və tekstil hərəkətlərinin müəyyən müstəvidə məhdudlaşdırılması xarakteridir. Əlavə araşdırmalar makroskopik parça davranışına təsir edən struktur parametrləri və optimallaşdırma yollarıdır.

    Keywords: liflərin struktur quruluşu, tekstil modelləşdirmə, homogenləşmə, şüa əsaslı model, bükülmə, qatlama, yükləmə

  35. MÜHƏRRİKİN İŞLƏMƏ PROSESİNİN TEXNİKİ GÖSTƏRİCİLƏRİNİN MÜƏYYƏNLƏŞDİRİLMƏSİ VƏ MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

    Authors: İmran Bayramov, Orxan Şirinov, Asiya Əliyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei37022024-305

    Year: 2024 Pages: 305-314

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə neft boru kəmərinin fəaliyyətinin səmərəliliyinə təsir edən amillərin kompleks səciyyəsi açıqlanmış və bu prosesin idarə edilməsinin bəzi metodoloji xüsusiyyət daşıyan mövcud məsələləri, eləcə də neftin nəqli prosesinin bəzi kəmiyyət göstəricilərinin qiymətləndirilmə düsturları şərh edilmişdir. Neftin nəqli prosesinin məhsuldarlığı isə bir sıra kompleks xarakterli amillərlə səciyyələnir ki, bunlardan ən mühümü neft kəməri avadanlıqlarının parametrləri ilə əlaqədardır. Təhlil edilmiş texniki göstəricilər əsasında əməliyyat parametrlərini dinamik şəkildə tənzimləyən əks əlaqə nəzarət sistemlərini əhatə edən səylər sadəcə performans göstəricilərindən kənara çıxır. Bu sistemlər mühərrikin müxtəlif şəraitdə optimal işləməsini təmin edir. Bundan əlavə, optimallaşdırma strategiyaları həm iqtisadi, həm də ekoloji dayanıqlığa töhfə verərək, enerji istehsalı, yanacaq sərfiyyatı və emissiyalar arasında tarazlıq yaratmağı hədəfləyir. Texniki göstəricilərin müəyyən edilməsi və modelləşdirilməsi təkcə mühərrikin cari performansını nəzərə alaraq deyil, həm də gələcək çətinlikləri proqnozlaşdıraraq mühərrikin idarə edilməsinə proaktiv və səmərəli yanaşmanı təşviq edən kompleks yanaşma formalaşdırır. Neft kəməri avadanlıqlarının parametrlərinin onun daşınması prosesinin məhsuldarlığına və elektrik enerjisindən istifadənin səmərəliliyinə təsirinin qiymətləndirilməsinin aktuallığı, başlıca olaraq, daşınan neft həcmlərində illik stabillik və artıma, eləcə də xüsusi elektrik sərfiyyatının azaldılmasına olan ehtiyacın olması kimi iki əsas amillə izah olunur. Bildiyiniz kimi, hər hansı bir texnoloji prosesin məhsuldarlığı və səmərəliliyi istifadə olunan avadanlıqların parametrləri və istifadə olunan xammal və digər mənbələrin keyfiyyəti ilə müəyyən edilir. Ona görə də neftin daşınması prosesinin kompleks səmərəliliyinin müəyyən edilməsinin də bu amillərin nəzərə alınması çərçivəsində aparılması məqsədəuyğun hesab edilir.

    Keywords: Neftin nəqli, boru kəməri, avadanlıqlar, elektrik enerjisi sərfiyyatı, mühərrikin parametrləri, optimallaşdırma strategiyası

  36. KORPORATIV ŞƏBƏKƏLƏR ÜÇÜN DINAMIK MARŞRUTLAŞ-DIRMANIN ƏSASLARI

    Authors: Məharət Vəliyev, Yeganə Əliyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei37022024-315

    Year: 2024 Pages: 315-322

    Show abstract

    Abstract: Dinamik marşrutlaşdırma, şəbəkədə marşrutların avtomatik olaraq təyin edilməsi prosesi ilə əlaqəlidir. Bu proses zamanı, şəbəkədəki routerlər və ya marşrutlaşdırıcılar, digər routerlərdən və şəbəkədə başqa dəyişikliklərdən gələn marşrut məlumatlarını avtomatik olaraq qəbul edir və bu məlumatları əsasında şəbəkədə ən optimal marşrutları təyin edir. Bu məqalədə korporativ şəbəkələrin ən önəmli hissəsi olan dinamik marşurutlaşdırma protokolları haqda araşdırılmışdır. Bu, dayanıqlı şəbəkə infrastrukturu qurmaq üçün cəhdlər və nailiyyətlər barədə ətraflı bir təhlil təqdim edir. Bu məqalədə həmçinin OSPF, EIGRP və BGP kimi dinamik marşrutlaşdırma protokollarının müəssisə mühitlərində istifadəsi, onların unikal xüsusiyyətləri, cihaz uyğunluğu və müxtəlif şəbəkə strukturları ilə uyğunluğu vurğulanır.. Bu məqalədə şəbəkə topologiyaları və texnologiyaları da həmçinin araşdırılıb. Gələcəyin texnologiyası hesab edilən Segment Routing, SD-WAN və digər texnologiyalar ilə marşurutlaşdırma protokollarının qarşılıqlı əlaqəsinə də bu məqalədə toxunulmuşdur. Məqalə, dinamik marşrutlaşdırmanın korporativ şəbəkələr üçün əhəmiyyətini vurğulamaqla birlikdə, bu texnologiyaların sahədə qarşılaşdığı çətinlikləri də araşdırır.. Həm də protokolların ən son versiyalarının və ya əlavələrinin nəqliyyatın sürətini artırmaq və şəbəkənin effektivliyini artırmaq üçün nə təklif etdiyinə dair məlumat verilir. Son olaraq, məqalə, dinamik marşrutlaşdırmanın effektiv tətbiqi və təhlükəsizliyin qorunması üçün təcrübəli şəbəkə administrativlərinə praktiki tövsiyələr və əməliyyat prinsipləri təklif edir. Bu, məqalənin qabağındakı məlumatları ətraflı şəkildə tətbiq etmək istəyən təcrübəli tətbiqetməçilər üçün praktiki bir əsas yaradır.

    Keywords: Dinamik Marşurutlaşdırma Protokolları, Korporativ Şəbəkələr, Təhlükəsizlik, OSPF, EIGRP, BGP

  37. MÜXTƏLIF PROFILLI DIŞLI ÇARXLARIN TƏSNIFATI

    Authors: Məzahir Fərzəliyev, Maqsud Nəsirov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei37022024-323

    Year: 2024 Pages: 323-330

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə mexaniki ötürmələr haqqında ümumi məlumat verilir. Qeyd olunur ki, dişli ötürmələr ən çox maşınqayırma və alət istehsalında istifadə olunur. Evolvent diş profilli dişli çarx xüsusiyyətləri verilmişdir və onların əsas həndəsi parametrları təhlil edilmişdir. Evolvent ötürmələrin üstünlükləri və çatışmazlıqları, həmçinin yeni tətbiq sahələri göstərilmişdir. Novikov ötürməsi dairəvi profilli diş ötürməsi nümunəsi kimi qəbul edilir. Novikovun iki əsas ötürməsinin növü, həmçinin onun qısa müqayisəli xüsusiyyətləri də verilmişdir. Tədqiqatda sikloidlərin əsas təsvir üsulları və növləri araşdırılır. Sikloid dişlilərin növlərindən biri kimi zəncir dişlilərinin xüsusiyyətləri verilmişdir. Eksantrik-sikloid (ES) dişli çarxın formalaşması ətraflı araşdırılır. Sənaye sınaqlarının və riyazi modelləşdirmənin nəticələri təqdim olunur və ES dişlilərinin əsas dişli növləri ilə müqayisəli xarakteristikası verilir. Onun üstünlükləri və mənfi cəhətləri, eləcə də mümkün tətbiq sahələri göstərilir. Yekun olaraq, mədən texnologiyasında ötürücü mexanizmlərin layihələndirilməsi zamanı icmalda toplanmış məlumatlardan istifadənin mümkünlüyü haqqında bir nəticə çıxarılır.

    Keywords: Novikov ötürməsi; sikloid; eksantrik-sikloid dişli çarx, ötürmələr; dişli ötürmələr

  38. РЕАЛИЗАЦИЯ НАЛОГОВОГО АДМИНИСТРИРОВАНИЯ В ЦИФРОВОЙ ЭКОНОМИКЕ

    Authors: Рауф Салаев, Рамиль Гасанлы

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei37022024-331

    Year: 2024 Pages: 331-337

    Show abstract

    Abstract: В начале 2000-х годов термин "цифровая экономика" часто использовался как синоним электронной коммерции. Однако последующее развитие технологической и информационной инфраструктуры, а также использование больших баз данных привели к масштабной цифровой трансформации общества. В предшествующем этапе цифровизации был заметен значительный рост доступа к Интернету для сотен миллионов потребителей. Нынешний этап характеризуется интеграцией разнообразных цифровых услуг, продуктов и систем во вновь созданную кибер-физическую систему. Очевидно, что развитие Интернета и мобильной связи играют ключевую роль в цифровой экономике, позволяя людям стать субъектами этой экономической системы. Роль налогового администрирования резко изменилась за последнее десятилетие. В последние годы темпы изменений, связанных с разработкой и применением новых технологий, а также применением технологий в функциях и процессах налогового управления, значительно ускорились.

    Keywords: налог, администрация, цифровая экономика, декларация, налоговый орган, налогоплательщик

  39. QIDA MAŞINLARININ ƏSAS DETALLARININ HƏNDƏSI PARAMETRLƏRININ OPTIMALLAŞDIRILMASI ÜSULLARI

    Authors: Sevinc Alməmmədova, Elman Cəfərov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei37022024-338

    Year: 2024 Pages: 338-345

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə məhsulların qurudulması üçün qurutma kamerasının konstruksiya tənzimlənməsi ilə resursların qənaətbəxş olunması ehtimalı nəzərdən keçirilmişdir. Maqalənin məqsədi, bəzi həndəsi parametrlərin dəyişdirilməsinə dair nəzəri təsvirin tərtib olunmasıdır. Ayırıcı divarlar əlavə edilməsi sahə həndəsəsini dəyişdirərək cihazın iş göstəricilərini yaxşılaşdırdı. Təcrübələr üçün nümunəvi məhsullar hazırlanmışdır. Kompyuter modellərinin ölçü parametrizasiyası konstruksiya hazırlıq mərhələsini daha da sadələşdirdi.

    Keywords: qurutma kamerası, məhsulların qurudulması, parametrizasiya, işlək sahə, kompüter modeli, optimallaşdırma

  40. BAZARDA YÜKSƏK QƏTNAMƏ ADC-NİN MÜQAYİSƏSİ

    Authors: Elmar Yusifov, Seyidəli Əhmədzadə

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei37022024-346

    Year: 2024 Pages: 346-352

    Show abstract

    Abstract: Məqalə yüksək keyfiyyətli ADC bazarındakı əsas oyunçuları təhlil edərək rəqabət mənzərəsini araşdırır. O, müxtəlif istehsalçıların qəbul etdiyi strategiyaları, o cümlədən innovasiyalar, tərəfdaşlıqlar və bazarda yerləşdirməni araşdırır və oxuculara sənaye dinamikası haqqında strateji perspektiv təklif edir.İstifadə olunan üsullara kvant hesablamalarının yüksək ayırdetmə qabiliyyətinə malik ADC-lərin gələcəyinə potensial təsirinin perspektivli təhlili daxildir. Kvant sistemlərinin unikal hesablama imkanlarını nəzərə alaraq, məqalə bu irəliləyişlərin növbəti illərdə ADC-lərin tələblərini və funksiyalarını necə yenidən formalaşdıra biləcəyinə dair spekulyasiya edir.Bundan əlavə, məqalə müasir elektron cihazlarda təhlükəsiz məlumat ötürülməsinin vacibliyini dərk edərək yüksək ayırdetmə qabiliyyətinə malik ADC-lərin kibertəhlükəsizlik sahəsində təsirlərini araşdırır. Bundan əlavə, məqalə yüksək ayırdetmə qabiliyyətinə malik ADC-lərin maşın öyrənməsi alqoritmlərinin və süni intellektin təkamülünə potensial təsirini nəzərdən keçirir. O, ADC texnologiyası və daha geniş süni intellekt sahəsi arasında sinerjiyə futuristik perspektiv təqdim edərək, ADC-lərin dəqiqliyi və dəqiqliyinin süni intellekt sistemlərində təlim və nəticə çıxarma proseslərinə necə töhfə verdiyini araşdırır.Qlobal perspektivi təmin etmək üçün məqalə yüksək ayırdetmə qabiliyyətinə malik ADC-lərin qəbulu və istifadəsində regional dəyişikliklərə dair fikirləri ehtiva edir. Regional üstünlükləri, tənzimləyici mühitləri və bazar tendensiyalarını tədqiq etməklə, müqayisəli təhlil müxtəlif coğrafi amillərin bu mühüm komponentlərin seçilməsinə və tətbiqinə necə təsir göstərə biləcəyinə dair nüanslı anlayış təklif edir. Nəhayət, məqalə kənar hesablamalar dövründə yüksək ayırdetmə qabiliyyətinə malik ADC-lərin roluna toxunur. O, hesablama gücünün şəbəkələrin kənarına qeyri-mərkəzləşdirilməsinin ADC-lərin tələblərinə və spesifikasiyalarına necə təsir etdiyini araşdırır, onların paylanmış hesablamanın inkişaf edən mənzərəsində əhəmiyyətinin vahid başa düşülməsinə töhfə verir.

    Keywords: yüksək qətnamə ADC bazarı,rəqabətli mənzərə, əsas oyunçular, strateji perspektiv, sənaye dinamikası, kvant hesablamalar, hesablama imkanları, ADC tələbləri, kibertəhlükəsizliyin təsirləri, məlumat ötürülməsi, ADC modelləri, dözümlülük, təhsil resursları

  41. STUDY OF THE ENVIRONMENTAL IMPACT OF THE EXPLOITATION OF RARE ELEMENTS

    Authors: Vahid Hamzayev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei37022024-353

    Year: 2024 Pages: 353-360

    Show abstract

    Abstract: The presented article is devoted to the investigation of changes in the environment caused by the exploitation of deposits of rare elements in different ways. As is known, significant changes occur in the environment during exploitation of mineral deposits. For instance, air pollution with various emissions, formation of depressions, and etc. It is necessary to implement complex measures to prevent such situations. Extraction of rare elements is a very important. These elements are applied in various fields of industry. The article provides general information about rare elements, the methods used in obtaining, and separating of rare elements are shown. The fields of application of rare and rare-earth elements are shown in more detail. The distribution of rare-earth elements in the earth’s crust and the amount of these elements produced by the countries of the world is shown. Environmental changes during the exploitation of deposits, and also the effects of these elements on the human body were investigated. The results are discussed at the end of the article. Issues such as implementation of intensive control of changes in the environment during exploitation of mineral deposits, application of machines and equipment that meet safety standards, and recultivation of disturbed lands were specially emphasized. In addition, the importance of neutralization of radioactive waste is noted.

    Keywords: environmental protection, rare elements, exploitation, rare-earth elements, minerals

  42. NEFT HASİLATININ ARTIRILMASININ HƏRTƏRƏFLİ TƏHLİLİ

    Authors: Zaminq İsmayilov, Xəyal Əhmədov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei37022024-361

    Year: 2024 Pages: 361-369

    Show abstract

    Abstract: Azərbaycan Respublikasında neft ehtiyatlarının əhəmiyyətli bir hissəsi yataqlarla bağlıdır. İstehsalın intensivləşdirilməsinin əsas yolu müxtəlif geoloji-texniki tədbirlərin (GTT) həyata keçirilməsidir.Araştırma zamanı Azərbaycan Respublikasının ərazilərilərinin geoloji-texniki tədbirlərin səmərəliliyinin öyrənilməsi göstərdi ki, tədbirlərin əhəmiyyətli bir hissəsi axın sürətinin nəzərdə tutulan artımına nail olmur ki, bu da laylara təsir göstərmək üçün istifadə olunan bir çox üsullar üçün mənfi məqamdır. Məqalədə, Azərbaycan Respublikasının müxtəlif bölgələrində həyata keçirilən fəaliyyətlərin kəmiyyətcə qiymətləndirilməsi aparılmışdır. Texnologiyalara uyğun aparılan geoloji-texniki tədbirlərdən, eləcə də yaradılmış qruplar üzrə bir quyu istismarından əlavə hasilat müəyyən edilmişdir. Aparılan araştırmalar nəticəsində əldə edilmişdir ki, regionların yataqlarının əhəmiyyətli bir hissəsində digər tədqiq edilən üsullarla müqayisədə əlavə hasilat səviyyəsinin aşağı olduğunu göstərir. Bu ərazilərdə işlənmiş yataqlarda karbonat laylarının yüksək nisbəti nəzərə alınaraq, tətbiq olunan turşu tərkiblərinin və turşu emal texnologiyalarının məhsuldar təbəqələrə təsiri təhlil edilmişdir. Müəyyən edilmişdir ki, müəyyən turşu tərkiblərinin istifadəsi bu tip geoloji-texniki tədbirlərdən əlavə hasilatın əsas hissəsini təmin edir, onlar digər istifadə olunan kompozisiyalarla müqayisədə bir quyu istismarından hasilatın orta hesabla əhəmiyyətli dərəcədə artmasına malikdir və eyni zamanda, bir quyu istismarından hasilatın əhəmiyyətli dərəcədə artmasına malikdir.

    Keywords: neft yatağı, karbonatlı və terririk lay, geoloji-texniki tədbirlər (GTT), hasilatın artımı, GTT-nin uğuru, texnologiyanın səmərəliliyi

  43. КРАТКАЯ ИСТОРИЯ СТАНДАРТОВ И ОРГАНИЗАЦИЙ ПО СТАНДАРТИЗАЦИИ

    Authors: Гюльнара Мамедова, Эльнур Набиев

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei37022024-370

    Year: 2024 Pages: 370-378

    Show abstract

    Abstract: Эта статья рассматривает историю стандартизации, начиная со стандартизации на уровне предприятия в начале Промышленной Революции, до частных организаций по стандартизации и добровольных стандартов в рыночной экономике, а также национальных или международных организаций по стандартизации, возникших в результате индустриализации и международной торговли, а также их национальных или международных стандартов. В статье рассматриваются ссылки, принципы и методологии стандартизации, и обсуждается позиция и роль технических стандартов и организаций по стандартизации в контексте рыночной экономики. Автор утверждает, что стандартизация позволяет оптимизировать распределение ресурсов в рыночной экономике, и что стандартизация является корнем "невидимой руки" Адама Смита. Концепция стандартизации в данной статье рассматривается в широком контексте исторического развития, начиная с процессов стандартизации на уровне отдельных предприятий в период ранней Промышленной Революции, продолжая через формирование частных организаций по стандартизации и добровольных нормативов в условиях рыночной экономики, и заканчивая созданием национальных и международных организаций по стандартизации, вызванным процессами индустриализации и развитием международной торговли. В работе освещаются факторы и принципы, лежащие в основе стандартизации, а также ее методология, подробно анализируется роль технических стандартов и организаций по стандартизации в современной рыночной экономике. Автор делает акцент на том, что стандартизация является ключевым фактором в оптимизации распределения ресурсов. Особое внимание уделяется взаимосвязи между инновационными технологиями и стандартами в области информационно-коммуникационных технологий (ИКТ), демонстрируя стратегическое значение стандартов в этой отрасли и их влияние на развитие индустрии.

    Keywords: стандарт, стандартизация, индустриализация, рыночная экономика, ВТО/ТБТ

  44. LAMİNAR REJİMDƏ MAYENİN HƏRƏKƏTİ VƏ SIXIŞDIRILMASININ REOTEXNOLOJİ XÜSUSİYYƏTLƏRİ

    Authors: Qafar Ismayılov, Fidan Ismayılova, Əmrah Qulubəyli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei37022024-379

    Year: 2024 Pages: 379-387

    Show abstract

    Abstract: Müxtəlif reoloji xüsusiyyətlərə malik olan neftlərin, neft məhsullarının, texnoloji mayelərin, qazma məhlulları və sement məhlullarının, borularda laminar hərəkət rejimləri neft-mədən praktikasında geniş yayılmış hərəkət formasıdır. Turbulent axınlarla müqayisədə nisbətən sadə hərəkət forması hesab edilməsinə baxmayaraq tədqiqatlar göstərir ki, laminar axınlrda sürət sürət profilinin stabilləşməsi üçün tələb olunan zonanın uzunluğu turbulent axınlarla müqayisədə dəfələrlə çoxdur [1÷4]. Bu cür stabilləşmə zonalarının mövcudluğu laminar axınların hidrodinamik stabilləşmə zonalarının düzgün qiymətləndirilməsini və hidravlik hesablanmasını daha stabil meyarlara uyğun təyin edilməsini tələb edir. Bu cür axınlarda fiziki və riyazi modellərin dəqiqləşdirilməsi baxımından da faydalıdır. Nəzərə alsaq ki, hl-hazırda sərhəd qatının və qradiyent-sürət sahəsinin yeni nəzəriyyələri artıq formalaşıb, onda axının təkcə uzunu boyu deyil, həm də en kəsiyi boyu dinamik parametrlərin necə dəyişməsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir [4,5]. Məqalədə laminar axınlarda sürtünmə gərginliyinin dəyişməsi əsasında axının sürət profilinin parabolik qanunla dəyişməsinə uyğun gələn stabilləşmə zonası araşdırılmış və onun qiymətlənditilməsi məsələsinə baxılmışdır. Bu zonanın istər mayelərin axınlar, istərsə də bir-biri ilə sıxışdırılması zamanı nəzərə alınmasının vacibliyi göstərilmişdir. Laminar axınlarda hidravliki itkilərin sürətin paylanmasının stabil olmadığı başlanğıc zonada daha çox olmasının bu cür axınların hidravlik qiymətləndirilməsi zamanı hesaba alınmasının zəruriliyi qeyd olunmuşdur. Çox da uzun olmayan boru kəmərlərinin hidrvlik hesablanmasının Puazeyl və ya Darsi-Veyzbax düsturu ilə aparılmasının yol verilməzliyi vurğulanmışdır. Ümumiyyətlə laminar axınlarda reotexnoloji xüsusiyyətlərin nəzərə alınmasının əhəmiyyəti qeyd olunmuşdur. Neft-mədən praktikasından yaxşı məlumdur ki, neft və qaz quyularının qazılması, quyudibi zonasının müxtəlif üsullarla işlənməsi, quyu məhsullarının yığılması və nəqli zamanı müxtəlif reoloji və fiziki-kimyəvi xüsusiyyətli mayelərin borulard hərəkəti və bir-birilə sıxışdırılması halları geniş yayılmışdır. Bir qayda olaraq bu cür hərəkət formaları laminar və ya turbulent rejimlərdə baş vermiş olur

    Keywords: laminar rejim, reotexnologiya, sürətin paylanması, toxunan gərginlik, qeyri-stabil, hidravlik itki

  45. SULAŞMIŞ QUYULARDA FONTAN VURMA DÖVRÜ ZAMANI YARANAN FƏSADLARIN ARADAN QALDIRILMASI ÜSÜLLARI

    Authors: Mirzə Dadaşzadə, Tural Kərimov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei37022024-388

    Year: 2024 Pages: 388-397

    Show abstract

    Abstract: Sulanan quyularda, xüsusən də neft quyularında fontanlama dövrü təsirli təsir azaltma strategiyalarına ehtiyac duyan fəsadlar yarada bilər. Məqalə quyuların qazılmasının bu kritik mərhələsində yaranan fəsadların aradan qaldırılması üçün müxtəlif üsulları araşdırır. Müzakirə olunan əsas üsullara partlamanın qarşısını alanlar, qazma məhlulu ilə mübarizə, quyuların dayanıqlığı tədbirləri və fövqəladə hallara reaksiya protokolları daxildir. Mövcud üsullar neft quyularının qazılmasında təhlükəsiz və səmərəli əməliyyatların təmin edilməsi, bahalı qəzaların qarşısının alınması və ekoloji risklərin minimuma endirilməsi üçün çox vacibdir. Sulanan quyularda fontanlama prosesi zamanı, xüsusən də neft quyularının qazılması kontekstində mühüm problemlər və risklər yaradan müxtəlif fəsadlar yarana bilər. Tədqiq olunan əsas strategiyalara təzyiqə nəzarət etmək üçün partlama qarşısının alınması, quyuların dayanıqlığını idarə etmək üçün qazma məhluluna nəzarət üsullarının həyata keçirilməsi və dəqiq müəyyən edilmiş fövqəladə hallara cavab protokollarının yaradılması daxildir. Mövcud üsullar neft quyularının qazılması əməliyyatlarının təhlükəsizliyinin və səmərəliliyinin təmin edilməsində, son nəticədə bahalı insidentlərin qarşısının alınmasında və ekoloji təhlükələrin azaldılmasında mühüm rol oynayır. Ümumilikdə, bu tədqiqat neft qazma sənayesində təhlükəsizliyin və əməliyyat uğurunun artırılması üçün vacib təcrübələri vurğulayır.

    Keywords: fontanlama, sulanan quyular, neft quyuları, fəsadlar, partlamanın qarşısının alınması, qazma məhluluna nəzarət, quyuların dayanıqlığı, fövqəladə hallara reaksiya, quyu qazma təhlükəsizliyi