Volume 36, Issue 1 (2024)

NEFT ÇƏNLƏRİNİN DİB ÇÖKÜNTÜLƏRİNDƏN TƏHLÜKƏSİZ TƏMİZLƏNMƏSİ

Authors: Sakit Rəsulov, Aygül Abbasova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-07

Year: 2024 Pages: 7-15

Show abstract

Abstract: Tədqiqat neft sənayesində ciddi narahatlıq doğuran dib çöküntülərinin çıxarılması üçün neft çənlərinin təhlükəsiz təmizlənməsinin kritik prosesini əhatə edir. Ekoloji cəhətdən təmiz metodlara diqqət yetirərək, biz çöküntülərin effektiv çıxarılması üçün innovativ üsulları araşdırırıq. Tədqiqat təhlükəsizlik protokollarının və toksik olmayan, bioloji parçalana bilən təmizləyici vasitələrin istifadəsinin vacibliyini vurğulayır. Qabaqcıl robototexnika və avtomatlaşdırmanı birləşdirərək, bizim yanaşmamız insanların təhlükəli şərtlərə məruz qalmasını minimuma endirir. Biz həmçinin tullantı materiallarının səmərəli şəkildə ayrılması və utilizasiyası, ekoloji qaydalara riayət olunmasını müzakirə edirik. Nəticələrimiz göstərir ki, bu vahid yanaşma təkcə təmizləmə əməliyyatlarının təhlükəsizliyini və səmərəliliyini artırmaqla yanaşı, neftin saxlanması təcrübələrinin davamlılığına da töhfə verir. İlkin tapıntılardan davam edərək, araşdırmamız bu təmizləmə üsullarının iqtisadi nəticələrini araşdırır. Biz nümayiş etdiririk ki, bu qabaqcıl təmizləmə üsullarının tətbiqi çənlərə qulluq üçün dayanma müddətini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər, bu da neft sənayesi üçün əməliyyat səmərəliliyinin artmasına və xərclərə qənaət edilməsinə səbəb olur. Bundan əlavə, tədqiqat bu metodologiyaların kiçik ölçülü çənlərdən tutmuş iri sənaye rezervuarlarına qədər müxtəlif növ neft anbarları üçün uyğunlaşdırılması potensialını vurğulayır.

Keywords: Neft Sənayesi, Təhlükəsiz Təmizləmə, Neft Çənləri, Alt Yataqlar, Ekoloji Təhlükəsizlik, Zəhərli olmayan agentlər, Robototexnika
SU HÖVZƏLƏRINƏ DAĞILMIŞ NEFT VƏ NEFT MƏHSULLARINI TƏMIZLƏMƏK ÜÇÜN SEÇILMIŞ SORBENTLƏRIN TƏDQIQI

Authors: Yeganə Sadıqova, Aynur Cavadzadə

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-16

Year: 2024 Pages: 16-23

Show abstract

Abstract: Məqalədə bir neçə sorbent nümunələri hazırlanmış və su üzərinə dağılmış neftin yığılması tədqiq edilmişdir. Tədqiq edilən sorbentlər analoqlarının göstəriciləri ilə müqayisə edilmişdir. Su obyektlərində əsas çirklənmə mənbələrindən biri olan neft dağılmaları ətraf mühitə daima mənfi təsir göstərmişdir. Dağılan neft emissiyaları havada və dənizdə olmaqla insan orqanizmi üçün çox təhlükəli və zəhərli ola bilər. Neft sektorlarında ən əsas vacib sayılan məsələ neftlə çirklənmiş suyun ətraf aləmə, ekosistemə təsir etmədən neftdən təmizlənməsidir. Bu çirkləndiricilər əsasən isti bölgələrlə yanaşı bioloji olaraq özünütəmizləmə prosesləri nisbətən yavaş (buna misal olaraq, Baltik dənizi) gedən su ekosistemləri üçün təhlükəlidir. Biz , su səthinin xam neft, neft məhsulları çirkləndikdə, sorbentlərin sorbsiya qabiliyyətlərini müəyyənləşdirəcik. Burada təcrübələr əsasən laboratoriya şəraitində aparılır və təcrübəmizdə əsas qiymətləndirəcəyimiz sorbentlər siyahısına təbii sorbentlərdən olan mamırdan, yundan, yonqardan, torfdan bəhs edəcəyik. Təcrübələr nəticəsində müəyyənləşdirilmişdir ki, suyun səthinə tökülən neft məhsulları üçün ən effektli sorbent torf sayılır.

Keywords: sorbentlər, su hövzələri, neft və neft məhsulları, sorbsiya, çirklənmiş su səthləri
MİS – QRAFİT KOMPOZİSİYASINDA MİSİN MİQDARININ KOMPONENTLƏRİN DİSPERSLİYİNDƏN ASILILIĞI VƏ ƏMƏLƏ GƏLƏN MİSLƏNMİŞ QRAFİT HİSSƏCİKLƏRİNİN FORMASININ TƏDQİQİ

Authors: Ülfət Mürsəlli, Aynur Şərifova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-24

Year: 2024 Pages: 24-33

Show abstract

Abstract: Müxtəlif şəraitlərdə sürtünmə əmsalının kiçik qiymətinə və yeyilməyə yüksək müqavimətə malik materiallara tələbat iş şəraitinin mürəkkəbliyindən asılı olaraq daim artır. Bu isə yeni antifriksion materialların işlənməsini tələb edir. Belə materiallar arasında mis əsaslı antifriksion materiallar xüsusi yer tutur. Məhdud yağlama şəraitində, sürtünmə qovşaqlarında mis – qrafit ovuntu materialının tətbiqi avadanlığın etibarlığını və işlənmə müddətini artırır. Yüksək yük və sürət şəraitində işləyən qovşaqlarda isə tərkibdə qrafitin miqdarının nisbətən yüksək olması tələb edilir. Belə ki, yüksək qrafit tərkibli mis – qrafit materialları asanlıqla sürtgüsüz, məhdud sürtgülü, müxtəlif sulu məhlul mühitlərində işləyən sürtünmə qovşaqlarında tətbiq etmək olur. Lakin tərkibində qrafitin (kütlə) miqdarının 5 – 6 % - dən yüksək olması kompozisiyanın mexaniki xassələrinin kəskin şəkildə aşağı düşməsinə səbəb olur. Bu əsasən qrafitin miqdarının artırılması ilə metal matrisanın kəsilməzliyinin pozulması, diskert matrisa yaranması ilə izah edilir. Müəyyən olunmuşdur ki, mis – qrafit kompozisiya materialında qrafitin yüksək miqdarının təmin edilməsi onun misləndirmədən sonra tərkibə daxil edilməsilə və komponentlərin disperliyinin dəyişdirilməsilə mümkündür. Hazırki məqalədə mis – qrafit kompozisiyasında ayrı – ayrı fraksiyalar üzrə qrafit hissəciklərini örtən mis təbəqəsinin miqdarının (% - lə) mis hissəciklərinin ölçüsündən asılılığı tədqiq edilmişdir. Aydın olmuşdur ki, müəyyən qalınlıqlı mis təbəqəsinin alınması üçün dispersliyi yüksək olan qrafit hissəciklərinin örtülməsinə aşağı disperslikli hissəciyə nisbətən daha çox mis sərf olunur. Deməli, lazımi mexaniki və tribotexniki xassəli material əldə etmək üçün mis əsasın disperliyini saxlamaqla qrafit dənəciklərinin ölçüsünün artırılması kifayət edir.

Keywords: mis – qrafit, kompozisiya materialları, elektrokimyəvi misləndirmə, disperslik,disperliklər nisbəti, mikrostruktur
CONTROL MODEL OF THE WASTEWATER TREATMENT PROCESS

Authors: Ijabika Sardarova, Samir Alakbarli, Hajiagha Azizov, Aygun Gasimova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-34

Year: 2024 Pages: 34-41

Show abstract

Abstract: The main stages of biological wastewater treatment are studied, existing models and control of these processes are analyzed, methods for solving the system of differential equations and the disadvantages of each model when used for control purposes are shown. To find the optimal mode using models of the biological treatment process, various criteria are used. The parameters and variables of the process of biological wastewater treatment by microorganisms in aeration tanks are determined - control and exciting influences, as well as input and output quantities, and a system of differential equations connecting them is established. The feasibility of using MatLAB software for building an analytical model and its solution, and Simulink for visual modeling is shown.

Keywords: wastewater, model, aero tank, biological treatment, management
ELEKTRON APARATURA İDARƏ SİSTEMİNİN ÜSULLARI

Authors: Gülşən Kərimzadə, Eldar Şixəliyev

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-42

Year: 2024 Pages: 42-49

Show abstract

Abstract: Təqdim edilən məqalədə elektron aparatura idarə sistemlərinin bəzi üsullarına baxılmışdır. Məlum olduğu kimi, müasir elektron aparatura texnoloji prosesin idarəsində etibarlıq, stabilliyinin təmini və keyfiyyətin artırılması məsələlərinə dair tələblər irəli sürür. Güc elektron qurğusu idarə sisteminin əsas məsələsi - verilən keyfiyyətin təmini və onun çıxış parametrlərinin tənzimi, hansı ki, müəyyən qanuna görə onların dəyişməsini yaxud stabilləşməsini icra edir. İdarə sistemləri nəzarət parametrinin dəyişməsi və bunu yaradan təsirlərin tənzimilə olan sistemlərə ayrılırlar. İdarə sistemlərində tənzimlənən parametr kimi çıxış gərginlik yaxud cərəyanın qiymətləridir, təsiredici parametrləri isə - qida mənbəyinin giriş gərginliyi və kəmiyyəti yaxud yükün xarakteri.

Keywords: idarə üsulu, elektron aparatura, xarakteristika, skalyar üsul, vektor üsulu, çıxış parametrləri, tənzimləmə, yük, mənbə, keyfiyyət
DATA-MİNİNG-DƏ KLASTERİZASİYA ÜSULLARININ TƏDQİQİ

Authors: Faiq Hacıyev, Nubar Qəhrəmanlı

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-50

Year: 2024 Pages: 50-57

Show abstract

Abstract: “Data mining” termini böyük həcmli məlumatlardan bilik əldə etmə prosesini təsvir edir. Başqa sözlə, böyük verilənlər nəhəng və mürəkkəb məlumat dəstlərində əhəmiyyətli nümunələri tapmaq sənəti, elm və texnikasıdır. Nəzəriyyəçilər və praktiklər prosesin effektivliyini, qənaətcilliyini və dəqiqliyini artırmaq üçün daim daha yaxşı üsullar axtarırlar. Bir çox terminlər, o cümlədən verilənlərdən məlumat əldə etmək, məlumat toplamaq, məlumatların təhlili və məlumatların axtarışı, verilənlərin əldə edilməsi ilə oxşar və ya bir qədər fərqli mənalara malikdir. Tez-tez KDD kimi tanınan Datadan Bilik Kəşfiyyatı, data mining-in sinonim kimi istifadə etdiyi başqa bir geniş istifadə olunan ifadədir. Digərləri, məlumatların nümunələrini çıxarmaq üçün ağıllı üsullardan istifadə edildikdə, məlumatların əldə edilməsi prosesində yalnız həlledici mərhələ kimi baxırlar. Data miningin tətbiq sahələri. Səhiyyə, pərakəndə satış, bankçılıq, hökumət və istehsal da daxil olmaqla çoxsaylı sektorlar Data Mining-dən geniş şəkildə istifadə edir. Məsələn, əgər biznes müəyyən malları alan müştərilər arasında tendensiyaları və ya nümunələri tanımaq istəyirsə, o, keçmiş satınalmaları yoxlamaq üçün məlumat toplama üsullarından istifadə edə və xüsusiyyətlərinə və ya davranışlarına əsasən hansı müştərilərin malı almaq istəyəcəyini təxmin edən modellər yarada bilər.

Keywords: Data mininq, sərhəd, klasterizasiya, müvafiq
DAXILI ORQANLARIN TEMPERATURUNUN QEYRI-INVAZIV ÖLÇÜLMƏSI METODLARI

Authors: Yelena Rəhimova, Rahilə Hüseynova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-58

Year: 2024 Pages: 58-65

Show abstract

Abstract: Bu məqalədə insan bədəninin ayrı-ayrı orqanlarının temperaturunu ölçmək üçün istifadə olunan seçilir. Termometrik üsullar, pirometrik üsullar və spektrometrik üsullar ayrıca təqdim olunur. Bu üsullar arasında insan sağlamlığında hansı üsulun daha əlverişli və effektiv olduğu öyrənmək üçün araşdırma aparılıb. Eyni zamanda, hansı metodun xəta payının az olduğunu, yüksək dəqiqliyə malik olduğu və uyğunluq dərəcəsinin yüksək olduğu tədqiq olunur.

Keywords: Termoçevirici, temperaturun ölçülməsi metodları, termocütlər, termomaqnit metodları, termoküy metodları, termotezlik metodları, teplovizor, termoqrafiya
BİOSİD HIDROGELLƏRİN DƏRMAN PREPARATLARININ DAŞINMASINDA TƏDQİQİ

Authors: Samirə Səfərəliyeva, Dilqəm Tağıyev, Nizami Zeynalov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-66

Year: 2024 Pages: 66-77

Show abstract

Abstract: Biosid hidrogellər biokimya, biotibb və genetika sahələrində geniş istifadə olunan biomaterialların çox universal kateqoriyasıdır. Polimer hidrofil hidrogel strukturları dərman molekullarını effektiv şəkildə saxlamağa qadirdir ki, bu da onları potensial dərman daşıyıcı sistemi kimi nəzərdən keçirməyə imkan verir. Təbiətcə biouyğunluğu və bioloji parçalanma qabiliyyəti ilə xarakterizə olunan polisaxaridlər bu hibrid hidrogellərin inkişafı üçün ideal bünövrə yaradır. Bu icmalda məqsəd təbii mənşəli polisaxaridlərdən, xüsusən də xitozandan dərman preparatlarının daşınması sistemlərinin öyrənilməsinə aid tədqiqatların müzakirə edilməsidir. Xitozan xüsusi bioloji aktivlik göstərməklə yanaşı unikal xassələrə malik olan biopolimerdir, lakin suda zəif həll olması səbəbindən onun perspektivli istifadəsi məhduddur. İcmalda bu çatışmazlığı aradan qaldırmaq üçün xitozanın modifikasiya olunması üsulları,eləcə də tətbiq dairəsinin genişləndirməsi sadalanır. Həmçinin dərmanların xitozan tərkibli matrislərdən nəzarətli ayrılmasının qiymətləndirilməsi də verilmişdir.

Keywords: xitozan, arabinoqalaktan, hidrogel,in vivo, in vitro, kimyəvi qarşılıqlı təsir
YERLİ MATERİALLAR ƏSASINDA ÖZÜYERLƏŞƏN BETON TƏRKİBİNİN İŞLƏNMƏSİ VƏ REOLOJİ XASSƏLƏRİNİN ÖYRƏNİLMƏSİ

Authors: Sənan Qəhrəmanov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-78

Year: 2024 Pages: 78-85

Show abstract

Abstract: Yüksəkmöhkəmlikli betonların mürəkkəb konstruksiyalı bina və qurğularda istifadə edilməsi maliyyə xərclərini əhəmiyyətli dərəcədə azaltmaqla bərabər onların seysmik təsirlərə müqavimətini və dayanıqlığını yüksəldir. Eyni zamanda yüksəkmöhkəmlikli betonun istifadəsi ilə tikintinin sürətinin artması da ciddi iqtisadi səmərə verə bilər. Eyni tərkibdə Şəmkir (qranodiorit) və Quba (Vəlvələ çay) qırmadaşı əsasında Okamura və Ozavanın metodu ilə layihələndirilmiş özüyerləşən beton qarışıqlarının tərkibləri verilmişdir. Nəticələrdən görünür ki, konusun yayılmasına görə axarlılığı 63-65 sm olan özüyerləşən beton qarışığı alınır. Beton qarışığının orta sıxlığı 2435 kg/m3 olduğundan o öz ağırlığının təsiri altında qəlibin bütün həcmində sərbəst şəkildə yayılır və vibrasiyadan istifadə olunmadan sıx quruluşlu beton alınır. Özüyerləşən betonda yüksək axarlılığı təmin etmək üçün SF 18 superplastikləşdiricisindən, seqreqasiyaya dayanıqlılığı artırmaq üçün isə narın dispers doldurucu kimi Silicacem mikrosilikadan istifadə olunmuşdur. Tədqiqat işində beton qarışığının reoloji xassələri öyrənilmişdir. Beton qarışığının axarlığı СТБ EN 12350 -9, СТБ EN 12350 -10, СТБ EN 12350 -12 uyğun sınanılmışdır. Müəyyən edilmişdir ki, sement xəmiri və doldurucuların nisbətinin, həmçinin doldurucuların dənəvər tərkibinin optimallaşdırılması ilə yüksəkmöhkəmli beton qarışıqlarının su ayırmasının və laylanmasının qarşısını almaq olar. Sement sistemlərində seqreqasiya dayanıqlılığını təmin etmək üçün aşağı fraksiyalı qırmadaşdan istifadə etmək olar. Mineral əlavələrin tətbiqi ilə betonun texnoloji və möhkəmlik xüsusiyyətləri sistemləşdirilmiş və betonlara yüksək möhkəmliyin verilməsini təmin edən mexanizmlər və amillər müəyyənləşdirilmişdir.

Keywords: beton qarışığı, superplastikləşdirici, özlülük, L-qutusu, V-qıfı, J-halqa
MÜƏSSİSƏDƏ İNFORMASİYA TƏHLÜKƏSİZLİYİNƏ YÖNƏLƏN TƏHDİDLƏRİN QARŞISININ ALINMASININ BƏZİ ÜSULLARI

Authors: Vaqif Məmmədov, Sevinc Cəfərzadə

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-86

Year: 2024 Pages: 86-93

Show abstract

Abstract: Son illər təşkilatlar öz daxili biznes proseslərini inkişaf etdirmək üçün informasiya sistemlərindən istifadə edirlər. Bu cür informasiya sistemləri artıq müəssissə informasiya sistemləri kimi tanınmağa başlamışdır. Müəssisə informasiya sistemləri müxtəlif zərərlərə, əhəmiyyətli dərəcədə maliyyə itkilərinə səbəb olacaq müxtəlif informasiya təhlükələrinə məruz qala bilər. Müəssisə təhlükəsizliyi məlumatları icazəsiz istifadədən, məlumatların məxfiliyi, bütövlüyü, əlçatanlığını poza biləcək risklərdən qorumaq texnika və proseslərini əhatə edir. İnformasiya təhlükəsizliyinin pozulması və məxfiliyin pozulması insanlar və müəssisələr üçün mühüm məsələlərdən biri hesab edilir. Rəqəmsal mühit inkişaf etdikcə, təşkilatlar bulud texnologiyalarına, rəqəmsal infostruktura daha çox etibar etdikcə onlara yönələn təhlükələr daha da genişlənir. Texnologiya ilə əlaqəli hər bir şeyin inkişafı kimi müəssisədə informasiya təhlükəsizliyinə yönələn təhdidlər də təkmilləşir. Müasir rəqəmsal dünyada müəssisələr kiberhücumlardan və zərərli proqramlardan tutmuş daxili təhdidlərə qədər bir sıra mühüm problemlərlə qarşı-qarşıya gəlirlər. Müəssisə ekosistemi inkişaf etdikcə riskləri azaltmaq, məlumatları qorumaq və daim inkişaf edən rəqəmsal mühitdə etibarlılığı təmin etmək üçün lazımi tədbirlərin görülməsi mütləqdir. Təhlükəsizliyi qorumaq üçün istifadə olunan texnologiyalardan əlavə ilk növbədə işçilərə düzgün qərarlar qəbul etməyə imkan verən təhsil və təlimlərin keçirilməsi mütləqdir. Təhlükəsizlik siyasətləri, giriş üçün nəzarət, baş verən pozuntuların aşkara çıxarılması, antivirus proqramları informasiyaları yarana biləcək təhlükələrdən qoruyan nümunələrdən bəziləridir. Müəssisə daxilində İnformasiya Təhlükəsizliyinin təmin olunması üçün davamlı olaraq təhlükəsizlik siyasətləri müəyyən olunmalı və həyata keçirilməlidir.

Keywords: informasiya təhlükəsizliyi, müəssisə, təhdidlər
SUALTI BORU KƏMƏRLƏRİNDƏ MÜRƏKKƏBLƏŞMƏLƏRİN QARŞISININ ALINMASINDA NANOTƏRKİBLİ REAGENTLƏRİN TƏTBİQİ

Authors: Ayxan Abazərli, Elşən Sultanov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-94

Year: 2024 Pages: 94-103

Show abstract

Abstract: Məqalədə təmassız üsuldan istifadə edərək sualtı boru kəmərlərində metal korroziyasının yerlərinin müəyyən edilməsi üsulları və nanotərkibli reagentlər ilə qorunan metalın mürəkkəbləşməyə davamlılığının artırılması təklifi təqdim olunur. Mürəkkəbləşmə metalların və ərintilərin ətraf mühitlə kimyəvi və elektrokimyəvi reaksiyalar nəticəsində məhv olmasını təsvir etmək üçün istifadə etdiyimiz sözdür. Təbiətdəki metalların əksəriyyəti ilkin vəziyyətinə (birləşmələr) qayıtmağa meyllidir və bu çevrilmə termodinamik olaraq enerji itkisi adlanır. Ətraf mühit və ya onun təsiri transformasiyanın əsas elementidir. Bu gün mövcud olan mürəkkəbləşmə dərəcəsinin yoxlanılması üsulları metalda korroziya sürəti haqqında məlumat əldə etmək üçün istifadə olunan ən vacib üsullardır.Metalın mürəkkəbləşmədən məhv olma dərəcəsi boru kəmərinin yerləşdiyi torpaq və ya su (dəniz) mühitlərində müəyyən edilə bilər. Sualtı boru kəmərləri bu gün geniş şəkildə istifadə edilən əhəmiyyətli konstruksiyalar dəniz axıdılması xətləri, soyuducu su kəmərləri, təbii qaz kəmərləri və s. kimi enerji ötürücü və rabitə strukturlarına bənzəyir. Quruda kommunal sualtı boru kəmərləri müxtəlif mövqelərdə yerləşə bilən üfüqi silindrik strukturlar hesab edilir. Boru səthinə tətbiq olunan qoruyucu örtüklər örtüyün keyfiyyətindən asılıdır (məsələn, maşın effekti, əl işi və səthin hazırlanması). Çevik dəmir borular yaxşı korroziyaya davamlıdır və bir çox torpaqlarda əlavə qorunma tələb etməsə də, bəzi torpaqlar xarici örtük tələb edə bilər. Qayalı torpaqlarda korroziyadan qorunma, çökmə, həddindən artıq mexaniki və ya termal yüklərin yaratdığı çatlar, torpaqda bakteriyaların hərəkəti və sonrakı tikinti işləri mühafizənin azalmasına səbəb olur.

Keywords: Sualtı boru kəmərlərinin mürəkkəbləşməsi, mürəkkəbləşmədən qorunma, reagentlər
MÜƏSSISƏNIN BILIKLƏR BAZASI ÜÇÜN MƏTNLƏRIN TƏSNIFATI SISTEMININ AVTOMATLAŞDIRILMASI

Authors: Rəşad Məmmədov, Günay Əliyeva

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-104

Year: 2024 Pages: 104-110

Show abstract

Abstract: Bu işin məqsədi MBB-nıın avtomatlaşdırılmasıdır. Günümüzdə müəssisənin biliklər bazasının mətnlərinin düzgün təsnifatlaşdırılması, avtomatlaşdırılması vacib məsələlərdən biri sayılır. Burada bəzi proqramlaşdırma dillərinin tətbiqi istifadəçilərin işini dahada sadələşdirir. Proqramlaşdırmanın əsas obyekti dəyişəndir. Nizam ilə olan ardıcıl əmrlər sisteminə proqram deyilir. Əməliyyatlarda yerinə yetirilən ardıcıl alqoritmlərdə nizam pozulduqda nəticələr düzgün alınmır. Müəssisənin biliklər bazası üçün mətnlərin avtomatlaşdırılmasında proqramlaşdırmadan istifadə edilir. Proqlamlaşdırmada vacib elementə operator deyilir. Operator ilə məsələ həllinin alqoritmi kompüter varianda yazılır və AİS EHM-də həllər alınmasında vacib rola malik olur.

Keywords: Müəssisənin biliklər bazası; İnterpretator; Biliklərin təsviri; Proqram təminatı
SÜNI NEYRON ŞƏBƏKƏLƏRI QURAN ZAMAN OPTIMAL AKTIVLƏŞDIRMƏ FUNKSIYASININ SEÇILMƏSI

Authors: Jalə Əhmədova, Ziya Mustafayev

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-111

Year: 2024 Pages: 111-118

Show abstract

Abstract: Süni intellektin faydalarını gördükcə ona tələbat da artır və daha fərqli məsələlərdə süni intellektdən istifadə edilir. Süni intellektin qurulmasında süni neyron şəbəkələrin dəstəyi böyükdür. Bu da öz-özlüyündə bir sıra çətinliklər yaradır və sürətli və dolğun nəticə alan sistem yaradılması üçün şəbəkənin düzgün qurulmasına diqqət yetirilməlidir. Bunlardan biri də aktivləşdirmə funksiyasının seçilməsidir. Aktivləşdirmə funksiyasının seçilməsi verilənlərə, məsələnin qoyuluşuna, neyron şəbəkənin qruluşuna görə dəyişir.

Keywords: Süni neyron şəbəkələr, aktivləşdirmə funksiyası, reqressiya, təsnifat, dərin öyrənmə, süni intellekt
TƏHSİLDƏ VİRTUAL VƏ ARTIRILMIŞ REALLIQ

Authors: Vaqif Məmmədov, Kamilə Xəlilova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-119

Year: 2024 Pages: 119-127

Show abstract

Abstract: İnformasiya texnologiyası (İT) dünya üzrə bir çox sahələrdə istifadəsinin artması ilə məşhurlaşmışdır. Virtual Reallıq (VR) və Artırılmış Reallıq (AR) bu cür texnologiyalardandır. Son illər ərzində yeni texnologiyaların tətbiqi Virtual Reallıq (VR) və Artırılmış Reallıq (AR) texnologiyalarının sürətlə inkişafına və populyarlıq qazanmasına yol açmışdır. Artırılmış Reallıq (AR) və Virtual Reallıq (VR) texnologiyaları həmçinin təhsil sahəsinə də yeni rəng qatan ən son texnologiyalardandır. Lakin hər bir texnologiyalarda olduğu kimi Artırılmış Reallıq (AR) və Virtual Reallıq (VR) texnologiyalarında da bir sıra məhdudiyyətlər vardır ki, onların faktiki qəbul edilməsinə mane olurdu. Yeni texnologiyaların tərəqqisi, aparat və proqram təminatının yayılmasına əlavə edilən texnoloji irəliləyişlər Artırılmış Reallıq (AR) və Virtual Reallıq (VR) texnologiyalarını bir çox sahələrdə, həmçinin təhsildə arzuolunan hala gətirdi. Araşdırmalar göstərir ki, Artırılmış Reallıq (AR) və Virtual Reallıq (VR) texnologiyaları müəllimlər və tələbələr üçün tədris və təlim prosesində bir vasitə kimi çıxış edir. Artırılmış Reallıq (AR) və Virtual Reallıq (VR) texnologiyaları 21-ci əsr şagirdinin tələblərinə uyğun və ehtiyaclarına cavab verən yeni tədris və öyrənmə modellərini qarşıya qoyur. Bunları nəzərə alaraq, təhsilin inkişafını izləmək və yenilikləri kəşf etmək yolundayıq. Bu yolda Artırılmış Reallıq (AR) və Virtual Reallıq (VR) texnologiyaları gələcəkdə təhsilin keyfiyyətinin yüksəldilməsi üçün həll yolu kimi istifadə oluna bilər.

Keywords: Artırılmış Reallıq (AR), Virtual Reallıq (VR), Təhsil
NANOTƏRKİBLİ İNHİBİTORLARIN QAZ XƏTLƏRİNDƏ TƏTBİQİ

Authors: Şəms Mahmudlu, Elşən Sultanov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-128

Year: 2024 Pages: 128-138

Show abstract

Abstract: Müvafiq örtükdən istifadə etməklə polad neft borularının korroziyadan qorunmasında nanotexnologiyanın tətbiqinə baxış keçirilib. Nanotexnologiya polad neft borularının korroziyasını idarə etmək üçün innovativ texnoloji nailiyyətləri dəstəkləməkdə mühüm rol oynayır. Bu yazı polad neft borularının korroziyasının idarə edilməsi ilə bağlı tətbiqi əhatə edir, o cümlədən üstün aşınma müqavimətinə və yaxşı korroziyaya davamlılığa malik yüksək performanslı örtüklər istehsal etmək üçün nanotexnologiyanın istifadəsi. Nanohissəciklərin (məsələn, 1 Gal Parıldadıcı: NANO10029, Satin: NANO10033 və Paslanmayan Polad: NANO20001 nanohissəciklər) qat-qat örtüldüyü suspenziya şəklində korroziyaya qarşı örtüklər. Korroziyaya qarşı örtüklər üçün nanokompozit əlavələrdən istifadə edildikdən sonra çox oksidləşdirici və korroziyalı sahil mühitləri üçün nəzərdə tutulmuş polad neft borularının səthləri çox yaxşılaşdırılır.

Keywords: Nanotexnologiya, nanohissəciklər, korroziyadan qorunma, korroziyaya qarşı örtük, polad neft boruları
NANOTEXNOLOGİYA ƏSASINDA YARADILMIŞ İZOLYASİYA ÖRTÜKLƏRİNİN TİKİNTİ QURAŞDIRMA İŞLƏRİNDƏ TƏTBİQİ

Authors: Murad Muxtarov, Elşən Sultanov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-139

Year: 2024 Pages: 139-150

Show abstract

Abstract: Nanotexnologiyaya əsaslanan materiallar əvvəllər kosmik tədqiqatlar, əczaçılıq və elektronika tərəfindən istifadə olunurdu, lakin son on ildə bir neçə nanotexnologiyaya əsaslanan istilik izolyasiya materialları tikinti sənayesində peyda oldu. Hal-hazırda onlar yalnız dar bir praktikada təqdim olunurlar, lakin bir çox potensial tətbiqlər təklif edirlər. Bu variantlar əksər memarlara məlum deyil, onlar natamam və çox vaxt ziddiyyətli xüsusi ədəbiyyata görə bu materiallardan sadəcə qorxa bilərlər. Nanotexnologiya ilə hazırlanmış izolyasiya örtükləri tikinti və quraşdırmada müxtəlif tətbiqlər tapır. Onlar istilik müqavimətini artırır, istilik ötürülməsinin qarşısını alır və binalarda, boru kəmərlərində və avadanlıqlarda üstün izolyasiya təmin edir. Bundan əlavə, bu örtüklər tez-tez davamlılıq, çeviklik və ətraf mühit amillərinə qarşı müqavimət nümayiş etdirir, enerji səmərəliliyinə və struktur uzunömürlülüyünə kömək edir. Buna görə də inamsızdırlar və adi və ənənəvi texnologiyalardan istifadə etməyə üstünlük verirlər. Bu məqalə dizaynerlər üçün nanotexnologiyaya əsaslanan istilik izolyasiya materialları haqqında əsas məlumatları təqdim etmək məqsədi daşıyır. Bu, onların ən mühüm material xüsusiyyətlərini, funksional prinsiplərini, tətbiqlərini və bina tikintisində potensial istifadə variantlarını təsvir edir.

Keywords: nanotexnologiya, tikinti, izoliyasiya, örtüklər, quraşdırma işləri
JAVASCRIPT DİLİNDƏ YAZILAN PROQRAMLARIN UML DİAQRAMLARI ŞƏKLİNDƏ VİZUALLAŞDIRILMASI

Authors: Vaqif Məmmədov, Nigar Teyufi-İbadova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-151

Year: 2024 Pages: 151-160

Show abstract

Abstract: Prototip əsaslı proqramlaşdırma obyektlərin klonlaşdırılması və prototipləşdirilməsi konsepsiyası üzərində işləyən proqramlaşdırma modelidir.JavaScript, Action Script və Newton Script prototip əsaslı proqramlaşdırma dillərindən bəziləridir. JavaScript-də “prototip” funksiyasından istifadə edərkən, obyekt öz sinfini təyin etmədən başqa proqramda çağırıla bilər. Bu zaman JavaScript yeni obyekt və əsas obyekt arasında əlaqə yaradır. Klonlanmış obyekt əsas obyektlə eyni şəkildə işləyir.Ümumiyyətlə, JavaScript bu gün ən populyar proqramlaşdırma dillərindən biridir.JavaScript, veb səhifələrin, bəzi tətbiqlərin, serverlərin və hətta oyunların yaradılması və inkişafı üçün istifadə olunan sinxron və single-thread proqramlaşdırma (skript) dilidir. JavaScript-də obyektləri modelləşdirmək və vizuallaşdırmaq üçün UML alətlərindən istifadə olunur. UML, sistem və proqram təminatı tərtibatçılarına proqram sistemlərinin artefaktlarını dəqiqləşdirmək, vizuallaşdırmaq və sənədləşdirmək imkanı verir.UML proqram layihələrinin dizaynını ifadə etmək üçün əsasən qrafik qeydlərdən və diaqramlardan istifadə edir.Bir sıra addımları izləməklə JavaScript konstruksiyaları da UML notasiya elementlərinə çevrilir. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, UML-in funksiyaları təkcə bununla bitmir.Məsələn, UML dizayn proseslərini avtomatlaşdırmaqla tərtibatçılara vaxta qənaət etməyə kömək edir. Bundan əlavə, bu dildən istifadə tərtibatçılara potensial səhvlərdən qaçmağa kömək edə bilər.Bir sözlə, UML geniş funksiyaları olan proqramlaşdırma dilidir.

Keywords: JavaScript dili, UML diaqramları,proqramlaşdırma
PARALEL PROQRAMLAŞDIRMADA İSTIFADƏ EDILƏN ƏSAS ALQORITMLƏR

Authors: Elviz İsmayilov, Şəbnəm Cəfərzadə

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-161

Year: 2024 Pages: 161-168

Show abstract

Abstract: Məlum olduğu Qeyd etmək lazımdır ki, müxtəlif sahələrdə meydana çıxan böyük hesablama və yaddaş resursları tələb edən mürəkkəb məsələlərin həllində fərdi kompüterlərin hesablama gücü və yaddaşı kifayət etmir.Buna görə böyük və sürətli hesablamalar zamanı imkanları daha böyük olan çoxprosessorlu hesablama maşınlardan istifadə olunması daha məqsədəuyğundur. Hazırda isə dünyada hesablama klasterlərindən istifadə olunur.Bu zaman böyük və sürətli məsələlərin həlli qısa müddətdə icra edilir.Bu klasterlər birdən çox hesablama maşınlarını özündə birləşdirərək, onların resurslarını bir məsələnin həllinə yönəltməyə imkan verir. Burada məsələ hissələrə bölünüb hesablanır və sonda isə alınan nəticələr birləşdirilir. Bütün bu prosses paralel proqramlaşdırma texnologiyası ilə həyata keçirilir.Ümumiyyətlə, hər bir proqram təminatı müxtəlif alqoritmlərlə paralelləşdirilə bilər. Bu gün paralel proqramlaşdırmada üç əsas alqoritmdən istifadə olunur. Bunlar: bölmək və idarə etmək, paralel göstərici üsulları və təsadüfiləşdirmə. Nəticədə hər paralel proqramlaşdırma alqoritmin özünəməxsus istifadə sahəsi var. Hansı alqoritmdən istifadə etmək, yaxud proqramın paralel proqramlaşdırmaya uyğun olub-olmaması proqramın strukturu ilə birbaşa bağlıdır.Paralel proqramlaşdırmaya ehtiyac və bu sahədə tədqiqatların əhəmiyyəti getdikcə daha aydın görünür.

Keywords: Paralel proqramlaşdırma, alqotirm, böl və idarə et, paralel göstərici üsulları, təsadüfiləşdirmə
BUZOVNA-MAŞTAĞA YATAĞININ QIRMƏKIALTI LAY DƏSTƏSININ IŞLƏNILMƏSININ BAŞA ÇATDIRILMASININ GEOLOJI-RIYAZI ƏSASLANDIRILMASI

Authors: Ağarza Hacıyev, Sürəyya Əliyeva

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-169

Year: 2024 Pages: 169-178

Show abstract

Abstract: Məqalədə Buzovna-Maştağa yatağı Qırməki altı lay dəstəsi timsalında işlənmənin başa çatdırılmasına baxılmışdır. Burada yataq haqqında kifayət qədər məlumat verilmiş, QA lay dəstəsinin işlənməsi hasilat əyrilərə görə təhlil edilmiş, istismarın tənzimlənməsi üçün “Nəzarət” xəritələri tərtib olunmuşdur. Obyektin işlənməsini səmərəli başa çatdırmaq üçün bir neçə təklif verilmişdir: ikinci lülə ilə quyuların qaytarılması, quyuların texnoloji rejimin dəyişdirilməsi və s.

Keywords: yataq, quyu, horizont, Şuxart xəritələri, Qırməki layı
DIGITAL IMAGE PROCESSING

Authors: Ulkar Huseynova, Anakhanim Mutallimova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-179

Year: 2024 Pages: 179-188

Show abstract

Abstract: Digital processing and subsequent picture identification are one of the scientific fields that is now experiencing rapid development. Currently, a lot of technology is focused on developing systems that use graphical images as information, including receiving, processing, storing, and transmitting information. Two primary areas of use for digital image processing methods are of interest: 1. Increasing image quality to enhance human visual perception. 2. Image processing for use in autonomous machine vision systems, including storage, transmission, and presentation. The fundamentals of digital image processing are covered in the first portion, and image operations including quantization, sampling, and alpha compositing are covered in the second. Bitmap storage is covered in the fourth part, and image compression algorithms such as RLE and LZW are covered in the third. The topic of enhancing image quality is covered in the fifth part. The concepts of grouping, segmenting, and object search in an image are covered in the sixth section. The Radon transform is used in the seventh section to discover grid structures and straight lines in an image.

Keywords: image processing, quantization, segmenting
INFORMASİYA SİSTEMLƏRİ LAYİHƏ SEÇİMİNDƏ QEYRİ-SƏLİS DELFİ METODU

Authors: Aygül Dadaşeva

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-189

Year: 2024 Pages: 189-194

Show abstract

Abstract: Layihənin qiymətləndirilməsi və seçilməsi mümkün bütün məqsədlər üçün maksimum effektivlik əldə etmək üçün lazım olan faktordur. Mövcud problemin qiymətləndirilməsi qərarın qəbul edilməsi prosesinin ilkin mərhələsidir. Problemləri qiymətləndirmək üçün bir qrup mütəxəssis lazımdır. Qeyri-səlis Delfi Metodu (FDM) layihənin performansını qiymətləndirmək üçün ən yaxşı nəticə əldə olunması məqsədilə qrupun rəyini almaq üçün sistematik prosesdir. Bu məqalədə FDM və Sıfır-Bir Məqsəd Proqramlaşdırılması birləşməsinə əsaslanan ən yaxşı alternativ layihənin qiymətləndirilməsini və seçilməsini təklif edir. Bu üsul yekun qərar hissəsi üçün çox kriteriyalı qərar qəbulunu həll etmək üçün istifadə olunur.

Keywords: Layihələrin seçilməsi, layihələrin qiymətləndirilməsi, ikinci tip qeyri-səlis ədədlər, çoxmeyarlı qərar qəbuletmə, qeyri-səlis Delphi metodu
KONYUQƏ REAKSIYALARININ NEFT EMALINDA ATQI QAZLARININ TƏMIZLƏNMƏSINDƏ TƏTBIQI

Authors: Mətləb Atayev, Həsən Vəlizadə

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-195

Year: 2024 Pages: 195-203

Show abstract

Abstract: Tərkibində ion mübadiləsi reaksiyası qabiliyyətinə malik olan ionogen qruplar - sintetik ion mübadiləsi qətranları həll olmayan yüksək molekullu üzvi birləşmələrdir. İon mübadiləsi qətranının makromolekulu elastik (mütəhərrik) toxunmuş polimer molekulları saplarından ibarətdir. Burada karbon zəncirində qətranın “tozvari” quruluşunu, daha doğrusu qətranın matrisini əmələ gətirən yan rabitələr – körpücüklər mövcuddur. Matris dayanıqlı ionlar adlanan hərəkətsiz yüklü qrupları özündə saxlayır. Onların təbiəti qətranın sintezi zamanı seçilən komponentə uyğun olaraq müəyyən edilir. Dayanıqlı ionların yükü ion mübadiləsi qabiliyyətinə uyğun hərəkət edən əks işarəli yüklü ionlarla - əks ionlarla tarazlaşır. Qətranda dayanıqlı yüklərin sayı nə qədər çox olarsa, onda əks ionların miqdarı da o qədər çox olur, bu halda ionitin mübadilə tutumu da yüksək olur. Əks ionların təbiəti qətranı əhatə edən mühitlə (elektrolitlə) müəyyən olunur. İonit membranlarında ion mübadiləsi prosesi ionit qətranlarından fərqli olaraq, əsas proses deyil, yalnız elektrik sahəsində membrandan ion köçürülməsi prosesinin mərhələlərindən biridir. Lakin bu halda ion köçürülməsi prosesinə qətranlarda ion mübadiləsi proseslərinə təsir göstərən amillər təsir edirlər. Elektrokimyəvi reaksiyaların kimyəvi reaksiyalarla konyuqə edilməsi proseslərini öyrənmək üçün aparılan elmi tədqiqat təcrübələri göstərir ki, bir çox amillər prosesə çox ciddi təsir göstərirlər. Göründüyü kimi bu amillər sırasına məhlulun qatılığından asılı olan elektrik keçiriciliyini, qurğuya verilən qazın sərfi və qatılığını, membran üzərində alınan məhsulların dəyişmə intensivliyini, yəni barbotaj rejiminin səviyyəsini göstərmək olar. Təqdim edilən elmi tədqiqat işlərinin yerinə yetirilməsi zamanı tələb olunan prosesləri həyata keçirmək üçün membranlı elektrolizer qurğusu tətbiq edilmişdir. Sınaqların yerinə yetirilməsində tərkibində NOx , SO2 ,və H2S kimi qeyri-üzvi zərərli komponentlər olan H.Əliyev adına neft emalı zavodunun tüstü qazlarından, o cümlədən, kimyəvi təmiz N2O –nun azot qazı və hava ilə müxtəlif tərkiblərdə hazırlanmış qarışıqlarından istifadə olunmuşdur. Xüsusilə vurğulamaq lazımdır ki, həyata keçirilmiş təcrübi proseslərin yekun nəticələrindən alınmış təcrübi dəlillərin analizi yolu ilə məhsulun fərqli keyfiyyət göstəriciləri arasındakı asılılığı xarakterizə edən tənliklər almaq mümkün olmuşdur.Bu zaman aparılmış təcrübi analizlərin istifadəsi nəticəsində reqresiya tənliyi əldə olunmuşdur ki, bu da prosesi tam təsvir etməyə şərait yaradır. Aydındır ki, kimyəvi reaksiyanın kinetikasını təsvir etmək üçün sürət sabitinin məlum olması çox mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bütün reaksiyaların kinetik tənliyi sürət sabitinin köməyi ilə ifadə olunur. Qeyd etdiyimiz kimi şərti olaraq reaksiyanı birtərtibli reaksiya kimi qəbul etmişik.

Keywords: reaksiyaların konyuqə edilməsi, elektrolizer qurğusu, membran, zərərli komponentlər, reqressiya tənliyi
BÖYÜK HƏCMLI VERİLƏNLƏRİN EMALI ÜÇÜN TƏTBIQLƏR

Authors: Maya Ömərova, Taleh Əsgərov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-204

Year: 2024 Pages: 204-210

Show abstract

Abstract: Müasir dövrdə verilənlərin həcmi və müxtəlifliyliyi sürətlə artmaqdadır. Böyük həcmli verilənlər (big data) və onların emalı günümüzün informasiya texnologiyaları sahəsində ən mühüm problemlərdən biridir. Bu problemin həll edilməsi, digər problemlərin həllinə kömək edir. Çünki, günümüzün informasiya dövründə, bir çox şirkətlər, müəssisələr və hətta hökumətlər, böyük həcmli verilənlərlə işləyir. Bu verilənlər, müxtəlif istiqamətli məlumatları və informasiyaları əhatə edir və onların müxtəlif formaları, kompleksliliyi alqoritmlərin işlənməsini çətinləşdirir. Böyük həcmli verilənlər, yəni,Big data müxtəlif mənbələrdən əldə edilir. Hər gün müasir sistemlər və Əşyaların İnterneti (Internet of Things, İoT) kimi rəqəmsal texnologiyalar vasitəsilə terabaytlarla ifadə olunan böyük verilənlər anbarı yaranır. Bəzən bir gündə 2.5 eksabayt həcmində məlumatlar ortaya çıxır. Belə dövrdə məlumat analitikasını mövcud texnikalarla aparmaq çətinlik törədir. Məlumatların böyük həcmi onların ölçülməsi və genişləndirilməsi məsələsini də ortaya qoyur.Böyük verilənlərin analitikası sahəsində kritik ölçüləri başa düşmək və effektiv şəkildə idarə etmək üçün 5V adlanan xüsusiyyətlər qeyd edilmişdir. Böyük həcmli verilənləri emal etmək üçün ilk olaraq Hadoop ekosistemini və ona daxil olan Kafka tədbiqini, Hadoop tədbiqinin proqramlaşdırma modeli olan Map Reduced texnologiyasını araşdırmaq lazımdır. Daha sonra, Apache Spark ,Mongo DB, Elastich Search, Hive, Hcatalog, Hbase, MPP (Massively Parallel Processing), PIG, Mahout, NoSQL və Cassandra kimi paylanmış fayl sistemləri ilə işləyən tədbiqlər araşdırılmışdır. Ən məşhur böyük məlumat texnologiyalarından biri kimi tanınan Hadoop, onun əsas komponentləri, HDFS (Paylanmış fayl sistemi) xidmətinin əsas və köməkçi qovşaqları haqqında araşdırma aparılmışdır.

Keywords: Big data, 5V, analitika, Hadoop, Map Reduced, Apache Spark
NEFTVERİMİNİN ARTIRILMASI ÜÇÜN NANOTEXNOLOGİYALARININ TƏTBİQİNİN TƏHLİLİ

Authors: Hacı Məlikov, Sadiq Əziyev

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-211

Year: 2024 Pages: 211-221

Show abstract

Abstract: Neft yataqlarının işlənməsində daha geniş tətbiq olunan ənənəvi üsul laylara soyuq su vurulmasıdır. Bu üsulla neft hasilatının artırılmasında, yüngül neft yataqlarının işlənməsinin ilkin mərhələlərində yüksək nəticələrin olması məlumdur. Bu üsulun geniş tətbiqi səbəbindən laylara soyuq suyun vurulması, layların neftverimini artırsa da, bir çox hallarda onun mənfi nəticələri də aşkar olmuşdur. Yəni laylara böyük həcmdə soyuq suyun vurulması, onun temperaturunun kəskin düşməsinə səbəb olur, nəticədə isə laylarda qalıq neft ehtiyatının durmadan çoxalmasına səbəb olmuşdur. Bu cür yataqlardan qalıq neft ehtiyatlarının çıxarılması öz aktuallığını qoruyub saxlamaqdadır. Bu səbəbdən də dissertasiya mövzusu aktualdır. Neft və qaz sənayesi üçün bir neçə sahəni, yəni kəşfiyyat, qazma, hasilat, emal və gücləndirilmiş neftin çıxarılmasını (EOR) əhatə etmişdir. Bu tədqiqat nanotexnologiyanın dünya miqyasında diqqətini cəlb etməyə və bu metodun neftin sıçrayışına necə təsir etdiyinə və EOR-u yaxşılaşdırmağa yönəlmişdir. Bu tədqiqat həmçinin süxur növləri, xam neft növləri, nanohissəciklərin növləri, konsentrasiyaları və ölçüləri kimi parametrlərin neftin nisbi keçiriciliyi, səthlərarası gərginlik (IFT), islanma qabiliyyəti kimi əsas parametrləri yaxşılaşdırmaqla bərpa əmsalı (RF) üzrə əhəmiyyətli amillərə malik olduğunu nəzərdə tutur.

Keywords: Neft yataqları, Nanohissəciklər, neft və qaz hasilatı, həcmini artırılması
BIG DATA TEXNOLOGIYALARIN MÜHASIBATLIQ SISTEMINDƏ TƏTBIQI MƏQSƏDILƏ KADR POTENSIALININ FORMALAŞDIRILMASI

Authors: Sədaqət İbrahimova, Paşa Kərimli

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-222

Year: 2024 Pages: 222-233

Show abstract

Abstract: Məqalədə rəqəmsallaşan dünyanın bütün sahələrində hər bir kəsin istifadə etməsi əlverişli və vacib olan, “Big Data” texnologiyalarının əhəmiyyətindən, və onun mühasibatlıq sistemində tətbiqi məqsədilə kadr potensialının formalaşdırılmasından bəhs edilir. Əlverişli biznes mühitinin formalaşması və sürətli inkişaf tempi, bu sahənin əhəmiyyətini bir az da artırır. “Big Data” texnologiyalarının müasir dövrdə müəssisə və təşkilatların mühasibatlıq fəaliyyətində tətbiqi ilə səmərəli inkişafa nail olunması əsas motiv olaraq dəyərləndirilir. Böyük verilənlərin əsas aspektləri, onun mahiyyəti və imkanları tədqiq və tətbiq edilərkən, onun nə qədər səmərəli olduğu müəyyən edilir. Big datanın rolu böyük olduğu kimi, şirkətlər də Big datanın stateji texnologiyalarından gələcəyin ən önəmli peşəsi olaraq, hərtərəfli istifadə edilməlidir. Bununla yanaşı, kadr strategiyası da təbii ki, paralel dəyərləndirilməlidir. Hər hansı bir pilot layihələrin həyata keçirilməsi üçün, böyük verilənlər texnologiyalarının tətbiqi vasitəsilə, mühasibat uçotunda onun dəyərini qiymətləndirməklə, yarana biləcək problemləri müəyyənləşdirmək və qarşısını almaq üçün investisiyalar təmin edilməlidir.

Keywords: Big Data (böyük verilənlər), mühasibatlıq, kadr potensialı, səmərəliliyin artırılması, maliyyə pozuntuları, riskin azaldılması, innovativ inkişaf
DEVELOPMENT OF THE MATHEMATICAL MODEL OF THE SEPARATE-ON PROCESS OF N-PARAFFIN FROM THE GASOLINE FRACTION THROUGH CAA ZEOLITE

Authors: Sevinj Guliyeva, Nahid Asadov, Kamala Gazvini

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-234

Year: 2024 Pages: 234-243

Show abstract

Abstract: The main factors applied to the obtained mathematical models of chemical technological processes for the optimal design and management of those processes are high speed, pressure, temperature, the main feature of multi-phase chemical technological processes and their complexity. This complexity is more evident in the presence of numerous and complex types of parameters, numerous relationships and interactions between them, and the change of one parameter causes a non-linear change of another parameter. The multiplicity of parameters, the complexity of the system, and the breadth of information in mathematical modeling can be done by selecting the parameters that characterize the main process and not simplifying the system. In this study, it was necessary to obtain experimental data of the process of separation of C5-C6 n-parafms from low-boiling gasoline fractions, to choose an effective adsorbent, to develop a mathematical model, to calculate the model parameters and to prove its adequacy. The mathematical model of the process was developed, the order of solving the model equations was determined, the model parameters were calculated and its adequacy was determined. Mathematical modeling plays the main role in the study of the processes in industry. choosing the methods of solving the system of equations of the mathematical description and its implementation in the form of a program and checking the adequacy. The demand for the use of high-purity output products in organic and inorganic synthesis, fine purification of industrial residues for the purpose of removing harmful substances greatly expands the fields of application of adsorption processes. Currently, adsorption technology is developing in two directions: Synthesis of adsorbents that meet modern requirements for conducting the process; Development of new, different types of adsorption processes. Currently, sorption processes are widely used in many production areas, so they require more recent research. Increasing and expanding the economic efficiency of technological processes, as well as modern requirements for environmentally friendly products, determine the importance of developing mathematical models of these processes and chemical-technological the mathematical modeling method is widely used in process design.

Keywords: adsorbent, mathematical modeling, gasoline, n-paraffin, zeolite, CaA, fraction, n-paraffins, adsorption
КОНКУРЕНЦИЯ НА РЫНКЕ ТРУДА АЗЕРБАЙДЖАНА

Authors: Фарид Набизаде

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-244

Year: 2024 Pages: 244-251

Show abstract

Abstract: Рынок труда Азербайджана в последние годы претерпел значительные трансформации, характеризующиеся динамичным взаимодействием экономических, демографических и технологических факторов. Переход страны от плановой экономики советской эпохи к рыночной экономике стимулировал многогранную конкуренцию на рынке труда. Одним из примечательных аспектов этой конкуренции является диверсификация секторов экономики. Традиционно зависимый от нефти и газа, Азербайджан стремится снизить свою зависимость от этих ресурсов и способствовать росту в ненефтяных секторах, таких как сельское хозяйство, туризм и технологии. Этот сдвиг создал новые возможности трудоустройства и усилил конкуренцию за квалифицированных работников в различных отраслях. Кроме того, демографические тенденции играют решающую роль в формировании динамики рынка труда. Молодое население Азербайджана в сочетании с растущей тенденцией урбанизации привело к увеличению рабочей силы. Этот демографический дивиденд открывает как возможности, так и проблемы, поскольку спрос на рабочие места растет, что требует стратегического подхода для приведения развития навыков в соответствие с потребностями рынка. Технологические достижения еще больше стимулировали конкуренцию, требуя от работников адаптации к меняющейся ситуации в сфере занятости. Спрос на цифровые навыки вырос во всех отраслях, создавая конкурентную среду, в которой люди, оснащенные новейшими технологическими ноу-хау, имеют явное преимущество. Одновременно автоматизация и искусственный интеллект также повлияли на требования к должностям, что привело к трансформации набора востребованных навыков. Правительственные инициативы и политика также формируют конкуренцию на рынке труда. Усилия по улучшению программ образования и профессиональной подготовки направлены на оснащение рабочей силы навыками, необходимыми для развивающегося рынка труда. Кроме того, политика, поощряющая предпринимательство и инновации, способствует созданию новых деловых предприятий, добавляя еще одно измерение конкуренции за таланты. В заключение, рынок труда Азербайджана характеризуется сложным взаимодействием экономических, демографических и технологических факторов. Продолжающаяся диверсификация экономики, демографические тенденции, технологические достижения и государственная политика в совокупности способствуют созданию конкурентной среды, в которой отдельные лица и предприятия должны постоянно адаптироваться, чтобы процветать. Балансирование этой конкуренции с инклюзивной политикой будет иметь решающее значение для содействия устойчивому и справедливому экономическому росту в ближайшие годы.

Keywords: Азербайджан, Рынок труда, Конкуренция, Диверсификация экономики, Нефть и газ
İSTIXANALARIN AVTOMATLAŞDIRILMASI: ISTIXANALARDA AĞILLI BITKI SUVARMA SISTEMI ÜÇÜN PROQRAMLAŞDIRILA BILƏN MƏNTIQ NƏZARƏTINDƏN (PLC) ISTIFADƏ

Authors: Nizami Süleymanov, Cavidə Dəmirova, Samrad Məhərrəmov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-252

Year: 2024 Pages: 252-264

Show abstract

Abstract: Müdaxilə olmadan iş proseslərinin və ya prosedurların icrasını asanlaşdıran bir texnologiya olan avtomatlaşdırma müxtəlif sahələrdə ayrılmaz hala gəldi. İstixanaların avtomatlaşdırılması xüsusi olaraq gübrələmə, suvarma və pestisidlərin səpilməsi kimi təkrarlanan insan fəaliyyətlərinə əsaslanan istixanalar daxilində çoxsaylı əməliyyat tapşırıqlarını həll edir. 4.0 sənaye inqilabı ilə qeyd olunan hazırkı dövrdə, əməliyyat səmərəliliyini artırmaq üçün avtomatlaşdırılmış sistemlər və cihazlarla əvəzlənən əl əməyi tutumlu fəaliyyətlərdə nəzərəçarpacaq dərəcədə azalma müşahidə edilmişdir. Proqramlaşdırıla bilən məntiq nəzarətçiləri (PLC) yaddaşda saxlanan təlimatlardan istifadə edən mikrokompüter əsaslı nəzarətçilər kimi meydana çıxır. Bu təlimatlar rəqəmsal və ya analoq giriş/çıxış (I/O) modulları vasitəsilə məntiq, ardıcıllıq, zamanlama, sayma və hesab funksiyalarını yerinə yetirmək, maşınları və prosesləri effektiv idarə etmək üçün proqramlaşdırıla bilər. Sənaye sferasında geniş şəkildə istifadə olunan PLC-lər istehsal maşınlarının avtomatlaşdırılması üçün vacib alətlər kimi xidmət edir. İstixana kontekstində PLC, xüsusilə bitkilər üçün avtomatik suvarma sistemi yaratmaq üçün avtomatlaşdırma vasitəsi kimi tətbiq oluna bilər. Bu tədqiqat avtomatik suvarma sistemi üçün prototipin hazırlanmasını təqdim edir. Sistem istixana daxilində saat əsaslı mexanizm və kombinə edilmiş saat sensoru sistemi üzərində işləyir, hər ikisi eyni PLC tərəfindən qüsursuz şəkildə idarə olunur.

Keywords: Ağıllı istixana, PLC, sensor, mikrokontroller, rasionallıq, enerji effektivliyi, məhsuldarlıq, keyfiyyət, məlumat analtikası, iqlimə nəzarət, avtomatik suvarma
NEFT-QAZ YATAQLARININ IŞLƏNMƏSI ZAMANI ƏMƏK TƏHLÜKƏSIZLIYININ TƏMINI

Authors: Yeganə Sadıqova, Emil Məmmədli

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-265

Year: 2024 Pages: 265-272

Show abstract

Abstract: Neft-qaz sənayesi ən təhlükəli sənaye sahələrindən biridir, ona görə də neft-qaz sənayesinin əsas vəzifələrindən biri işçilərin həyat və sağlamlığının qorunmasıdır. Güclü avadanlıq, tez alışan kimyəvi maddələr və yüksək təzyiqli proseslərin birləşməsi təhlükəli iş mühiti yaradır. Buna görə də, biznes liderləri işə başlamazdan əvvəl hər bir iş yerində mövcud olan tövsiyə olunan təhlükəsizlik nəzarətlərini müəyyən edib onlara çatdırmaları vacibdir. Bu məqalədə neft və qaz hasilatı müəssisələrində əməyin mühafizəsinin təşkili və qəza və ölüm statistikası anlayışlarından bəhs edilir. Neft və qaz sənayesində gözlənilməz hadisələr həmişə qaçılmaz olub. Yanğın, dağılma və ya digər təhlükəli vəziyyətləri idarə etmək bacarığı işçinin təhlükəsiz iş qabiliyyətinə böyük təsir göstərir. Bu vəziyyətlərin öhdəsindən gəlmək üçün fövqəladə avadanlıq və işçi heyəti hazırlamaq vacibdir. Əməyin mühafizəsini təmin etməyin ən mühüm yolu təhlükəsizlik texnikası və texnologiyalarından düzgün istifadə etməkdir. Müəssisələr üçün işçilərin təhlükəsizliyini yaxşılaşdıran ən son texnologiya və avadanlıqlardan istifadə etmək vacibdir. Bundan əlavə, bu avadanlıqlara müntəzəm texniki qulluq və monitorinq təmin edilməlidir. İşçilər və həmkarlar öz təhlükəsizliklərinə cavabdehdirlər və təhlükəsiz iş təcrübələrini öyrənməli və onlara əməl etməlidirlər.

Keywords: neft və qaz sənayesi, əməyin təhlükəsizliyi, təhlükəsizlik, risk
ОСОБЕННОСТИ СЕКТОРА УСЛУГ И ЕГО ИННОВАЦИОННЫЕ ЗАДАЧИ

Authors: Эсмира Мустафаева, Фидан Алимова

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-273

Year: 2024 Pages: 273-281

Show abstract

Abstract: Услуги играют ключевую роль в развитых экономиках. Отрасли, которые предоставляют помощь, полезность, опыт, информацию или другой интеллектуальный контент, быстро развивались в последние десятилетия и в настоящее время составляют более 70% общей добавленной стоимости в странах ОЭСР. Рыночные услуги (то есть, исключая те, которые обычно предоставляются государственным сектором, такие как образование, здравоохранение и правительство) составляют 50% от общего объема и стали основным двигателем производительности и экономического роста. Услуги также стали основным источником создания рабочих мест, часто компенсируя потерю рабочих мест в производственной сфере. Деловые услуги, такие как вычислительная техника и информационные услуги, обеспечили более половины общего роста занятости во многих странах в последние годы. Более того, они способствуют повышению эффективности конкурентоспособных фирм во всех секторах современной экономики. Поскольку сейчас мы живем в экономике, основанной на услугах, вызывает беспокойство тот факт, что университеты в своей исследовательской деятельности не уделяют больше внимания сектору жизненно важных услуг. В то время, когда обеспокоенность по поводу перевода рабочих мест «белых воротничков» за границу вызывает тревогу, область, которая могла бы помочь понять, как повысить ценность этих рабочих мест, остается неисследованной. Наша способность добиться дальнейшего повышения уровня жизни требует глубокого понимания того, как внедрять инновации в сфере услуг.

Keywords: сфера услуг, характеристики, инновации, задачи, будущее
TOXUNMAMIŞ MATERİALLARIN İSTEHSALINDA POLİMERLƏRİN İSTİFADƏSİ

Authors: Fazil Vəliyev, Nigar Nəsirzadə

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-282

Year: 2024 Pages: 282-288

Show abstract

Abstract: Keyfiyyəti və məqsədi istehsal olunduğu məhsulla müəyyən edilən müasir toxuculuq məhsullarının əsas növlərindən biri olan toxunmamış materialların xüsusiyyətləri nəzərdən keçirilmişdir. Toxunmamış materialların xüsusiyyətləri onların quruluşundan və istehsal üsulundan, xammalın təbiətindən asılıdır. Əsas texnoloji əməliyyatlar və toxunmamış materialların alınması üsulları öyrənilmişdir. Toxunmamış materialların istehsalında uğurla istifadə olunan əsas müasir materiallardan biri polimerlərdir. Yüngül sənaye və Polimer Materialları texnologiyası sahəsində yeni məlumatlar əldə edildi: müasir toxuculuq məhsullarının əsas növlərindən birinə çevrilmiş toxunmamış materialların istehsalında istifadə üçün polimer materialların xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi və tədqiqi; istehsalın quruluşu və metodunun, xammalın təbiətinin toxunmamış materialların xüsusiyyətlərinə təsiri; toxunmamış materialların alınmasının əsas texnoloji əməliyyatları. Toxunmamış materiallarının keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq və rəqabət qabiliyyətini artırmaq üçün əldə edilmiş biliklərdən istifadə etmək, polimer materiallardan istifadə etməklə onların çeşidini yeniləmək dizaynerlər arasında peşəkar bacarıqların inkişaf etdirilməsi zamanı zəruridir [1].

Keywords: texnologiya, toxunmamış materiallar, polimer materiallar, liflər, tekstil
ORGANIZATIONS OF TERRITORY AND POPULATION PROTECTION FROM WASTEWATER CONTAMINATED WITH PETROLEUM PRODUCTS

Authors: Lala Huseynova, Yusif Pashayev

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-289

Year: 2024 Pages: 289-297

Show abstract

Abstract: The contamination of wastewater with petroleum products is a burgeoning issue that poses significant threats to both the environment and public health. This study proposes an integrated approach towards territory and population protection against such contaminations. A multi-tiered strategy is designed that encompasses preventive measures, timely detection, efficient wastewater treatment, and public awareness campaigns. The preventive measures include stringent regulations on industrial emissions and petroleum handling protocols. A real-time monitoring system is developed for the timely detection of contaminants, while an advanced treatment facility employing both biological and chemical treatment methods is envisioned for effectively mitigating the pollution. Furthermore, public awareness campaigns are initiated to educate the masses about the risks associated with wastewater contamination and the importance of adhering to the proposed protective measures. The implementation of this integrated approach exhibits a notable reduction in the contamination levels, thereby safeguarding the territory and its populace from the adverse effects of petroleum-contaminated wastewater.

Keywords: wastewater contamination, petroleum products, territory protection, population protection, preventive measures, real-time monitoring, wastewater treatment, public awareness
SEWING MACHINE MALFUNCTIONS AND THEIR ELIMINATION

Authors: Rena Mammadova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-298

Year: 2024 Pages: 298-304

Show abstract

Abstract: The working principles of the sewing machine technology and sewing forms defined during the past centuries have been able to maintain their relevance to the present day, and in general, no serious innovation has been made in the constructive parameters. In addition, in recent times, significant progress has been made in the technology of further improving the sewing machine. The introduction of new materials and the role of modern electronic systems in the emergence of these advances is undeniable. Currently, manufacturers are trying to apply new combinations of design elements, taking into account modern requirements, to increase the efficiency of sewing machines to be put into operation. The presented article includes a study of the malfunctions of sewing machines, including modern design combinations, due to the disruption of the interaction of working parts, wear of parts, and changes in the surface treatment of parts.

Keywords: sewing machine, mechanism, needle, shuttle, upper thread, lower thread, bobbin cover
SOLVING ENVIRONMENTAL PROBLEMS BY RECYCLING MUNICIPAL SOLID WASTE

Authors: Samira Garaybayli

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-305

Year: 2024 Pages: 305-312

Show abstract

Abstract: Multifaceted human activities are accompanied by the release of large amounts of greenhouse gases into the atmosphere, which is one of the reasons that can lead to disruption of natural processes occurring in the atmosphere. About 80% of greenhouse gas emissions come from industrial processes. Increasing concentrations of greenhouse gas emissions into the atmosphere, as well as lack of recycling or improper disposal of waste, can upset the balance of the ecosystem. In addition to industrial waste, municipal solid waste (MSW) is a source of greenhouse gas emissions into the atmosphere. When solid waste is used as a renewable energy source, significant amounts of carbon dioxide are released into the atmosphere. In this regard, the disposal of solid waste waste and subsequent processing can play a certain role in solving a serious environmental problem that concerns all of humanity. The article is devoted to the issue of environmental problems caused by the accumulation of MSW, which can become potentially dangerous for environment and human health. The objective of the study was to study the possibility of using fractions separated by a large MSW processing center operating in the country as secondary raw materials, as well as developing an environmentally friendly method for processing MSW for their disposal. The possibility of transforming the organic component, separated by sorting during solid waste disposal, into organic-mineral fertilizers has been studied. To neutralize the raw organic component of MSW from helminths, mineral waters of Azerbaijan were used, coming to the surface at a temperature of 25-75°C, containing 5-18% H2S As a mineral component of the fertilizer, phonolite is used, which is part of the rock of volcanic origin in the Lerik region of Azerbaijan, containing potassium, necessary for the development of plants. To eliminate the acidity of the resulting pulp before granulation, local shell rock was used. The neutralized organomineral component of MSW was mixed with pre-crushed phonolite until the nutrients were completely transferred into the pulp, followed by drying in an oven for 1.5-2 hours at a temperature of 100-110°C. The resulting mass was cooled for 30 minutes to ripen, then shell rock was added. During the processing process, organic compounds present in MSW undergo hydrolytic destruction. A technological process has been developed for producing potassium-containing organomineral fertilizer by processing the organic component of solid waste using local natural resources, which is protected by an AR patent.

Keywords: ecology, waste management, municipal solid waste, recycling, organomineral fertilizers
DEPRESSOR AŞQARIN MODEL NEFTİN DONMA TEMPERATURUNA TƏSİRİ

Authors: Səidə Paşayeva

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-313

Year: 2024 Pages: 313-321

Show abstract

Abstract: Ilk dəfə olaraq laboratoriya şəraitində NDP-1 və ND-NDP-1 depressor aşqarlarının yüksəkparafinli model neftin donma temperaturuna təsiri tədqiq edilməklə optimal qatılığı təyin edilmişdir. Təcrübələr zamanı tədqiqat obyekti kimi SOCAR-ın Nərimanov və Abşeron yataqlarının əmtəə neftlərinin 2:1 nisbətində hazırlanmış model neft nümunəsindən istifadə olunmuşdur və hazırlanmış neft nümunəsinin donma tempreaturuna NDP-1 və ND-NDP-1 depressor aşqarının laboratoriya şəraitində təsiri tədqiq edilərək optimal sərf norması təyin olunmuşdur. Tədqiqatlar nəticəsində məlum olmuşdur ki, depressor aşqarların qatılığı 200q/t – dan 800 q/t –a qədər artması zamanı təsir effektivliyi də yüksəlir. Belə ki, hər iki depressor aşqar üçün ən effektiv göstərici məhz 800q/t-da olmuş və bu zaman yüksəkparafinli model neftin donma temperaturunu NDP-1 depressor aşqarı +16°С-dən -1°С-yə qədər(donma temperaturuna təsir effekti 113% ), ND-NDP-1 depressor aşqarı isə +16°С-dən -4°С-yə qədər azaltması (donma temperaturuna təsir effekti 131% ) müşahidə edilmişdir. Beləliklə, aparılmış çoxsaylı təcrübələr nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, hər iki depressor aşqarın optimal qatılığı 800 q/t təşkil etmişdir və bu zaman donma temperaturu ən minimal yəni -1 ℃ və -4 ℃ temperatur təşkil etmişdir.

Keywords: yüksək parafinli model neft, reoloji parametrlər, donma temperaturu, donma temperaturuna təsir effekti, depressor aşqar
BƏRPA OLUNAN VƏ ALTERNATİV ENERJİ MƏNBƏLƏRİNİN İDARƏETMƏ SİSTEMİ

Authors: Təranə İsayeva, Samirə Maliyeva, Samir Məmmədli, Ramin Haciyev

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-322

Year: 2024 Pages: 322-331

Show abstract

Abstract: Azərbaycan kimi inkişaf etməkdə olan dövlətlər kontekstində məqsədyönlü inkişaf təşəbbüsləri vasitəsilə böyümə və sənayeləşməni sürətləndirmək üçün zəngin imkanlar mövcuddur. Bu irəliləyişin mərkəzi prinsipi həddindən artıq enerji istehlakının məhdudlaşdırılmasında mühüm rol oynayan səmərəli enerji idarəçiliyi sahəsindədir.Azərbaycan kimi inkişaf edən ölkələr üçün özünü göstərən inkişaf proqramlarının və energetika idarəetməsinin əhəmiyyətini vurğulayaraq, effektiv enerji idarəetməsinin enerji istehlakını azaltmağa necə nail olduğunu izah edir. Bərpa olunan və alternativ enerji mənbələrinin artan global enerji tələbatına cavab olaraq daha böyük əhəmiyyət qazandığını vurğulayaraq, texnoloji inkişafın bu mənbələrin əldə edilməsi üçün tələb olunan avadanlıqların qiymətini azaltmağa nail olduğu barədə təhlil edir. Enerji tarifləri və qalıq yanacağın qiymətləri artmağa davam etdikcə, bərpa olunan və alternativ enerji mənbələrindən istifadənin iqtisadi səmərəliliyi getdikcə daha aydın görünür. Məqalə elektrik enerjisinin idarə edilməsində ən son texnologiyaların ətraflı təhlilini təqdim edir, onların davamlı enerji təcrübələrinə potensial təsirini vurğulayır. Adi yanacağın qiyməti artmaqda davam etdikcə, bərpa olunan mənbələrdən istifadə daha geniş yayılmış və iqtisadi cəhətdən səmərəli həll yolu kimi ortaya çıxır. Bərpa olunan və alternativ enerji sistemlərinin ətraf mühitə uyğunluğu onların cəlbediciliyini daha da artırır.Yekun olaraq, bu məqalə enerjinin səmərəli idarə edilməsinin kritik rolunu və bərpa olunan və alternativ enerji mənbələrinin transformasiya potensialını vurğulayaraq, inkişaf edən enerji mənzərəsini hərtərəfli təsvir edir.

Keywords: bərpa olunan və alternativ enerji mənbələri, enerji idarəetmə sistemi, elektrik enerjisi, enerjiyə qənaət, külək turbinləri
METHODS FOR INCREASING THE CONDENSATE RECOVERY COEFFICIENT WHEN DEVELOPING GAS CONDENSATE FIELDS

Authors: Vadim Bogopolsky, Ali Nagiyev

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-332

Year: 2024 Pages: 332-342

Show abstract

Abstract: This article will discuss methods for increasing the condensate recovery coefficient and the concept of condensate recovery. Gas condensate is a cold hydrocarbon reservoir that includes natural gas as well as liquid hydrocarbons, often in the form of liquid condensate. During reservoir extraction, liquids are mixed from mixtures of light hydrocarbons (eg methane, ethane, propane) and denser liquid hydrocarbons (known as condensates). Gas condensates are found in underground reservoirs, where temperature and pressure conditions allow the gas to condense into liquid form as it moves from the formation to the surface. Such situations are often observed in tanks where there is a combination of increased pressure, high temperatures and a specific gas composition. The condensate production indicator from the reservoir describes the level of gas condensate extraction from gas condensate and oil and gas condensate fields. A distinction is made between instantaneous condensate production (determined at a certain point in time) and final production (at the end of commercial exploitation of the field). To quantify condensate production, the condensate production indicator is used - this is the ratio between the given definition of condensate and the reserves taken from the reserves of the field based on its study (expressed as a percentage or fraction of units). This indicator is used to extract recoverable condensate reserves. In addition, it is taken into account when developing a project for a gas condensate or oil and gas condensate field, taking into account the efficiency of the technology used. The completeness of condensate removal in some cases determines the reasonableness of developing the selected system. The main features of the behavior of gas condensate systems are associated with the corresponding phenomena reflected in the phase diagrams of reverse condensation and evaporation. These features lead to the fact that when the pressure in the gas condensate system decreases to a level below the saturation pressure, condensation of heavier hydrocarbons (condensate) occurs. If the pressure in the gas condensate formation during development is maintained at the initial level (or the pressure at the beginning of condensation), then phase transitions occur only in the formation zones adjacent to the well. This requires taking into account changes over time, such as changes in filtration characteristics in the bottomhole zones of wells. When developing a gas condensate field to the point of depletion, condensate begins to fall out everywhere in the reservoir. However, the condensate that falls often has little effect on the gas saturation coefficient of the entire formation. Consequently, when developing a gas condensate field until depletion (with a low condensate content in the gas), filtration flows can be considered as single-phase, since the precipitated condensate remains motionless. Low condensate saturation of the formation leads to slight changes in its capacitive and filtration characteristics. In the zone of the bottomhole space of the formation, two-phase filtration occurs.

Keywords: gas, gas condensate, heavier hydrocarbons, dew point, the condensate recovery coefficient
ОСОБЕННОСТИ ЭКСПЛУАТАЦИИ ЦЕНТРОБЕЖНЫХ НАСОСОВ ПРИ РАБОТЕ С ГИДРОДИНАМИЧЕСКИ-АКТИВНЫМИ ДОБАВКАМИ В СОВРЕМЕННЫХ УСЛОВИЯХ

Authors: Джавахир Гасымова, Юсиф Джалилов

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-343

Year: 2024 Pages: 343-351

Show abstract

Abstract: В условиях современной промышленности и быстрого развития технологий, насосное оборудование играет ключевую роль в многих отраслях, обеспечивая подачу жидкостей и газов с нужными параметрами. Насосы используются в таких областях, как энергетика, нефтегазовая промышленность, водоснабжение, химическая промышленность и другие. Поэтому требования к насосному оборудованию становятся все более строгими, а эксплуа-та¬ция – более сложной. Однако, для повышения эффективности работы насосных систем, инженеры все чаще обращаются к использованию гидродинамически-активных добавок [1-3]. Эти добавки представляют собой вещества, изменяющие гидравлические свойства жидкости, что влияет на характеристики насоса. В данной статье рассмотрим основные методы исследования центробежного насоса при его работе с такими добавками.

Keywords: гидродинамически-активные добавки, математическое моделирование, Метод CFD, уравнение Навье-Стокса, оптимизация процесса
DƏNİZ YIĞIM QAZ KƏMƏRLƏRİNDƏ FAZA ÇEVRİLMƏLƏRİ NƏTİCƏSİNDƏ YARANAN KARBOHİDROGEN İTKİLƏRİNİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ

Authors: Elman İskəndərov, Səbinə İbadova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-352

Year: 2024 Pages: 352-360

Show abstract

Abstract: Dəniz mədənlərində hasil edilən quyu məhsulu yığım məntəqələrində ilkin hazırlıq mərhələsini keçərək, sualtı kəmərlərlə sahilə nəql edilən zaman onun keyfiyyət göstəriciləri dəyişikliyə məruz qalır. Tədqiqatlar göstərir ki, dənizdə yığım sistemlərində meydana çıxan problemlər, əsasən axınların multifazalılığı və çoxkomponentliyi ilə bağlıdır. Baş verən faza çevrilmələrindən kəmərin daxili səthinin çirklənməsi yığım-nəql sistemlərində istismar xərcləri artırır. Qazın tərkibindəki maye və mexaniki hissəciklərin ayrılaraq boru daxilində çökməsi sualtı boru kəmərlərində tıxacların əmələ gəlməsi və texnoloji çətinliklərin yaranması ilə nəticələnir. Qazın ilkin hazırlanması qurğularında qeyri-mükəmməl separasiya nəticəsində buxar halında olan kondensat və su qazla birlikdə nəql sisteminə keçir. Qazın sonraki nəqli zamanı nəql şəraitinin dəyişilməsi termodinamik parametrlərin dəyişməsinə səbəb olur. Belə ki, yüngül karbohidrogenlərin və suyun buxarları təkrar kondensləşir və mayeyə çevrilir. Beləliklə, bu, növbəti dəfə faza çevrilmələrinin baş verməsinə səbəb olur. Qeyd etmək lazımdır ki, separatorlardan nəql sistemlərinə (boru kəmərinə) maye buxarlarının daxil olmasının əsas səbəbi separasiya prosesinin qeyri-mükəmməl olması, eləcə də, qaz kəmərində baş verən drosselləşmə və sürtünmə prosesləri nəticəsində nəql olunan qazın temperaturunun və təzyiqinin dəyişməsidir. Məqalədə karbohidrogenlərin yığılması və nəqli zamanı baş verən itkilərin əsas mənbələrindən biri olani faza çevrilmələrindən meydana çıxan qaz itkilərinin qiymətləndirilməsinə baxılmışdır. Karbohidrogenlarin nəqli zamanı termodinamik parametrlərin tərəddüdlərindən baş verən faza çevrilmələri tədqiq edilmiş, maksimal kondensləşmə təzyiqinin qiyməti hesablanmış və karbohidrogen itkilərinin miqdarının bu qiymətdən asılılıq dinamikası müəyyən edilmişdir.

Keywords: Karbohidrogen qarışıqları, multifazalılıq, faza çevrilmələri, kondensləşmə, karbohidrogen itkiləri, borudaxili seperasiya
ВЕРИФИКАЦИЯ ЛЕГКОВЕСНОГО БЛОЧНОГО СИММЕТРИЧНОГО ШИФРА LЕА

Authors: Хазаил Рзаев, Муса Мамедов, Эльнур Багиров

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-361

Year: 2024 Pages: 361-375

Show abstract

Abstract: Развитие вычислительных ресурсов и технологий G определили стремительный рост Интернет-вещей на основе синтеза физических систем и Интернет-технологий. Эти системы рассматриваются как новое поколение встроенных систем управления. . В статье проводится анализ криптоанализа на основе полномасштабного квантового компьютера, а также верификация легковесного блочного симметричного алгоритма шифрования. В дополнение проведенная верификация алгоритмов шифрования/расшифрования предлагаемого легковесного блочно-симметричного шифра LEA обеспечивает его практическую реализацию в смарт-технологиях на основе чипсетов с ограниченными вычислительными ресурсами. Кроме этого, предлагаемый подход снижает возможности взлома киберфизических систем злоумышленниками через открытые каналы элементов физической платформы (датчики, сенсоры и т.п.), что существенно повышает уровень защищенности киберфизических систем в целом. Также проведенные исследования возможностей полномасштабного квантового компьютера по реализации криптоанализа на основе алгоритмов Шора (взлом несимметричных алгоритмов шифрования, и несимметричных/гибридных криптосистем), и Гровера (взлом симметричных блочных алгоритмов шифрования и симметричных криптосистем) позволяют злоумышленникам за полиномиальное время взламывать современные системы защиты информации, что вызывает обоснованное опасение у всех экспертов с кибербезопасности. Кроме этого “открытость” каналов киберфизических систем на основе беспроводных/мобильных каналов требует разработки и внедрения в смарт-технологии с ограниченными вычислительными возможностями легковесных блочных шифров.

Keywords: симметричные криптосистемы, легковесный блочно-симметричный алгоритм шифрования, поля Галуа
PAMBIQ LIFININ SƏMƏRƏLILIYINI ARTIRMAQ ÜÇÜN ONUN NƏMLƏNDIRILMƏSI ÜSULUNUN IŞLƏNIB HAZIRLANMASI

Authors: Nihad Hacızadə, Esmira Mustafayeva

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-376

Year: 2024 Pages: 376-384

Show abstract

Abstract: Pambıqtəmizləmə sahəsi yüngül sənayenin ən mühüm sahəsidir, pambıq lifi isə strateji əmtəə hesab olunur. Bazar iqtisadiyyatı şəraitində pambıqtəmizləmə sənayesinin vəzifələrindən biri yüksək keyfiyyətli məhsulların, yəni dünya standartlarının tələblərinə cavab verən pambıq lifinin istehsalıdır. Bu gün pambıq emalı zavodlarına daxil olan xam pambığın xeyli hissəsi yüksək çirklənməyə və rütubətə malikdir ki, bu da istehsal olunan pambıq lifinin keyfiyyətini aşağı salır. Hazırda xam pambığın emalının fasiləsiz texnoloji prosesində pambıq lifinin nəmləndirilməsi üçün müxtəlif üsul və qurğular işlənib hazırlanmış və təklif edilmişdir. Nəmləndirici vasitələrdən istifadə edən pambıq fabriklərinin mövcud vəziyyətinin təhlili göstərir ki, heç bir zavodda xam pambıq və pambıq lifi üçün kütləvi istehsal olunan nəmləndiricilər yoxdur, quraşdırılmış konstruksiyaların əksəriyyəti lifli kütlənin yalnız səth qatının nəmləndirilməsini təmin edir ki, bu da qeyri-bərabər və qeyri-kafi nəmləndirməyə gətirib çıxarır. Nəticədə pambıqtəmizləmə zavodlarında rütubəti dövlət standartı ilə müəyyən edilmiş normadan aşağı olan lif istehsal olunur [1, 2]. Nəmləndirmə metodunun effektivliyini axtarmağa bir çox tədqiqatlar həsr edilmişdir. Bu məqalədə tədqiqatlar müzakirə olunur. Bu tədqiqatlar nəticəsində material təbəqəsinin həddindən artıq nəmlə doymuş hava ilə (dumanla) üfürülməsini təmin edən bir üsulun işlənib hazırlanmış və hazırda istifadə edilir.

Keywords: nəmləndirmə, yüksək dispersiyalı nəm, lif seçimi, nümunə, su sərfi
XÜSUSİ GEYİM MODELLƏRİ ÜÇÜN TƏKMİLLƏŞDİRİLMİŞ HİQROSKOPİK XÜSUSİYYƏTLƏRİ OLAN POLİMER TEKSTİL MATERİALININ ALINMASI

Authors: Günel Əhmədli, Fazil Vəliyev

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-385

Year: 2024 Pages: 385-391

Show abstract

Abstract: 20-ci əsrin sonlarında baş verən sürətli texniki proses nəticəsində, tekstil materiallarına yeni, zahirən fantastik tələblər qoyuldu: onlar insan fəaliyyətinin konkret sahəsində zəruri olan spesifik xassələrə malik olmalı, həmçinin xarici mühitin təsiri altında insanın ehtiyac duyduğu istiqamətdə dəyişdirilə bilinməlidir. “Polimer toxuculuq materialı”ndan hazırlanan məmulatlar hərbi qulluqçuların və ekspedisiya iştirakçılarının, alpinistlərin, idmançıların, habelə təbii fəlakətlərin ekstremal şəraitlərində təchiz etmək üçün geniş istifadə olunur. “Polimer toxuculuq materialı” sahəsində işin inkişafı iki istiqamətdə gedir: koloristik və intellektual. Koloristik istiqamət, ordu kamuflyajının yeni növlərinin inkişafı və qeyri-adi rəng effektləri ilə geyim təklif edən, dəbin inkişafı ilə əlaqələndirilir. Onlarla boyanmış parçalar suyun, istiliyin və işığın təsiri altında rəngini dəyişə bilir. Bu parçalar xarici faktorlardan asılı olaraq rəngini dəyişə bilir və ordu kamuflyajı üçün ideal material hesab edilir. Dəyişikliklər qeyri-müəyyən formalı yerli xarakterə və geyimin müəyyən hissələrində və ya sahələrində aydın şəkildə müəyyən edilmiş naxışa malik ola bilər.

Keywords: polimer, material, tekstil, modifikasiya, hiqroskopik xüsusiyyətlər, geyim
HETEROGEN QUYU MƏHSULUNUN SƏMƏRƏLİ SEPARASİYASINA DAİR

Authors: Hikmət Bəbirov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-392

Year: 2024 Pages: 392-398

Show abstract

Abstract: Neft-mədən praktikasından məlumdur ki, heterogen quyu məhsullarının separasiyası, fazalara ayrılması və ayrı-ayrı yığılması və nəqli üçün müxtəlif üsullardan istifadə olunur. Texnoloji proseslərin səmərəliliyinin artırılması məqsədilə multifazalı axınlar üçün tətbiq olunan üsulların tənzimlənən olması şərti xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. İşdə multifazalı qazların səmərəli şəkildə separasiyası (maye hissəciklərinin səmərəli ayrılması) üçün axının fırladılması, droselləmə ilə aparılmasının zərurətləri, həmçinin, fazaların qarşılıqlı təsiri nəzərə alınmaqla heterogen sistemlərin ayrılmasının səmərəliyinin artırılmasına dair məsələlər işıqlandırılmışdır. Texnoloji seperasiya qurğularının istismar təcrübəsi göstərir ki, qazdan maye hissəcikjlərinin effektiv şəkildə çökməsinə heç də həmişə nail olmaq mümkün deyil. Seperatorlarda hissəciklərin çökməsi sürətinin təyini üçün hal-hazırda mövcud olan hesablama düsturları seperatora daxil olan qaz axınının əsas parametrlərinin(təzyiq və sıxlığın ) termodinamik tarazlığına əsaslanır. Məqalədə qaz axınının qeyri-taraz xüsusiyyəti nəzərə alınmaqla maye hissəciklərinin çökmə sürətinin dinamikasını qiymətləndirmək məqsədilə hesablamalar aparılmışdır. Müəyyən edilmişdir ki, Stoks qanununa görə çpkmə sürətinin qərarlaşmış rejimə çıxması vaxtı relaksasiya vaxtından çox asılıdır. Belə ki, relaksasiya vaxtı çoxaldıqca qərarlaşmış rejimə çıxma vaxtı əhəmiyyətli dərəcədə artmış olur. Aparılan hesablamalar nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, qravitasiyalı seperatorlarda maye hissəciklərinin effektiv şəkildə ayrılması üçün çökmə sürətinin relaksasiya vaxtı 10 s-dənb artıq olmamalıdır.

Keywords: heterogen axınlar, separasiya, seperator, hidrosiklon, disperqləmə, axının fırladılması
AZƏRBAYCANDA FƏALİYYƏT GÖSTƏRƏN MÜƏSSİSƏLƏRDƏ İNFORMASİYA MENECMENTİNDƏN İSTİFADƏNİN MÖVCUD VƏZİYYƏTİNİN TƏHLİLİ

Authors: Sakit Səmədov, İsmayıl Qasımov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-399

Year: 2024 Pages: 399-408

Show abstract

Abstract: İnformasiya menecmentinin əsas alətlərini nəzərdən keçirmək üçün ilk növbədə onun əhatə etdiyi fəaliyyət dairəsini müəyyən etmək lazımdır. Beləliklə, geniş mənada informasiya menecmenti sahəsi müəssisənin yuxarı rəhbərliyinin işində bütün idarəetmə vəzifələrinin, o cümlədən həm informasiya, həm də müəssisə və bütövlükdə onun məhsulları ilə əlaqəli bütün hərəkət və əməliyyatların məcmusudur. Eyni zamanda, təkcə informasiyanın özündən deyil, həm də müəssisənin informasiya ilə təmasda olan digər resurslarından: texnoloji, kadr, maliyyə və s.-dən istifadənin dəyərinin və səmərəliliyinin müəyyən edilməsi problemləri həll edilməlidir. Dar mənada informasiyanın idarə edilməsi informasiya xidməti daxilində ilk növbədə istehsal və texnoloji xarakter daşıyan idarəetmə tapşırıqlarının məcmusudur.

Keywords: menecment, informasiya menecmenti, innovasiya, idarəetmə
ВЛИЯНИE МАКРОЭКОНОМИЧЕСКИХ ФАКТОРОВ НА ВЕНЧУРНОЕ ФИНАНСИРОВАНИЕ В РАЗВИТЫХ СТРАНАХ В НАЧАЛЕ 21-ГО ВЕКА

Authors: Кянан Салаев, Зульфия Мамедова

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-409

Year: 2024 Pages: 409-418

Show abstract

Abstract: В данной статье представлен эконометрический анализ венчурного финансирования в странах с развитой экономикой в период с 2008 по 2023 год. С помощью регрессии по методу обыкновенных наименьших квадратов (OLS) мы изучаем влияние макроэкономических факторов, включая рост ВВП, процентные ставки, инфляцию и уровень безработицы, на венчурные инвестиции. В ходе исследования были выявлены значительные корреляции, что позволило понять, как экономическая среда формирует тенденции развития венчурного капитала. Данное исследование способствует более глубокому пониманию динамики между венчурным капиталом и экономическими показателями, предлагая ценные перспективы для инвесторов и политиков на развитых рынках.

Keywords: Венчурное предприятие, тенденции инвестирования, промышленные инновации
QUYU KAROTAJI MƏLUMATLARINA TECHLOG PROQRAM PAKETİNİN TƏTBİQİ İLƏ PETROFİZİKİ PARAMETRLƏRİN TƏYİNİ VƏ TƏHLİLİ

Authors: Kifayət Kərimova, Ümid Səmədli, Sevər Əhmədova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-419

Year: 2024 Pages: 419-435

Show abstract

Abstract: Son illər qarşıya qoyulan mühüm məsələlərdən biri də texnoloji proqram təminatı vasitəsi ilə quyu məlumatlarının geoloji və geofiziki parametrlərinin müəyyən edilməsidir. Bu səbəblə, mədəndə geofiziki tədqiqat işləri aparan zaman yeni nəsil proqram təminatının vasitəsi ilə quyu kəsilişi boyunca bir sıra karotaj dioqramlari kompleksindən istifadə etməklə kollektorların petrofiziki parametrlərinin təyin edilməsi qarşıya qoyulan əsas məsələlərdən biridir. Karotajın nəticələri əsasında müasir proqram təminatından istifadə etməklə, layların kollektor xüsusiyyətlərini əks etdirən petrofiziki parametrlər müəyyən edilmişdir. Neft-qazla doyumluq, su doymumluluq, effektiv məsaməlilik, gillik və keçiricilik bu parametrlərə misal ola bilər. Bildiyimiz kimi, bu parametrlər laylarının məhsuldarlığının qiymətləndirilməsində ən vacib parametrlərdir. Bu məqalədə Techlog proqram təminatının köməyi ilə karotaj məlumatlarınadan istifadə etməklə, quyu kəsilişi boyunca lay dəstələri təyin edilmiş, karotaj dioqramı üzrə kəsiliş boyunca ümumi və effektiv məsaməlik, həcmi gillik və ARCHI düsturundan istifadə etməklə su və neft-qaz doyumluluq təyin edilmişdir. İnterpretasiya nəticəsində 1 saylı quyu kəsilişində II horizont qırmakı üst lay dəstəsində 4 laydan 3-ü neftli, 1-i sulu, II horizont qırmakı alt lay dəstəsində yerləşən bütün laylar neftli, qırmakı alt yuxarı lay dəstəsində yerləşən laylardan 4-ü sulu digərləri neftli, qırmakı alt aşağı lay dəstəsində yerləşən bütün laylar neftli, 2 saylı quyu kəsilişi boyunca qırmakı və qırmakı alt lay dəstəsində yerləşən laylardan 2-si neftli digərləri sulu, 3-saylı quyu kəsilişi boyunca qırmakı və qırmakı alt lay dəstəsində yerləşən laylardan 5-i neftli digərləri sulu, 4 saylı quyu kəsilişində qırmakı və qırmakı alt lay dəstəsində yerləşən laylardan 5-i sulu qalanları neftli, 5 saylı quyu kəslişində yerləşən qırmakı və qırmakı alt lay dəstəsində yerləşən laylardan 4-ü sulu digərləri neftli olaraq qiymətləndirilmişdir.

Keywords: quyu, karotaj, gillik, qumluluq,interpretasiya, keçirilicilik, məsaməlik (effektiv və ümumi), doyumluluq, techlog
SUPER DƏRİNLİKLƏRDƏ HİDROSTATİK TƏZYİQDƏN VƏ ƏYİCİ MOMENTDƏN YARANAN GƏRGİNLİKLƏRİN SUALTI BORU KƏMƏRLƏRİNƏ TƏSİRİ

Authors: Qafar İsmayılov, Mənsur Şahlarlı

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-436

Year: 2024 Pages: 436-443

Show abstract

Abstract: Məqalədə sualtı boru kəmərlərinin möhkəmliyinə, etibarlılığına suyun dərinliyinin (hidrostatik təzyiqin ) təsiri öyrənilmişdir. Dəniz sualtı boru kəmərinin şəkili üsulla çəkilişi zamanı statik təsirlərlə yanaşı çəkiliş zamanı dinamik təsirlər də tədqiq edilmişdir. Çəkiliş zamanə əyici momentdən asılı olaraq dərinliyin dəyişməsi hesablanılmış, hidrostatik təzyiqdən yaranan uzununa sıxılma gərginliyi və əyilmədən yarnan gərginliklər araşdırılmış, nəticəsə cəm gərginlik hesablanmışdır. Çəkiliş zamanı yaranan çətinliklərin qarşısını almaqdan ötrü bəzi innovativ tətbiqlər təklif edilmişdir.

Keywords: Sualtı boru kəməri, əyici moment, hidrostatik təzyiq, boru tutucuları
MEASUREMENT OF TRANSPORTED GAS CONSUMPTION: ANALYSIS OF MEASUREMENT METHODS

Authors: Gurban İbadli, Ulduz Mammadov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-444

Year: 2024 Pages: 444-454

Show abstract

Abstract: One of the key aspects in the development of the economy of the Republic of Azerbaijan is the export of natural gas to foreign countries. The relevance of the issue of measuring consumption increases over time with the expansion of gasification operations in the country and the growth of gas exports to the international market. Therefore, there is a demand for the development of new projects for the improvement of the used metering systems in accordance with modern standards, their reconstruction with more efficient methods, and the discovery and application of new measuring devices and methods. During such reconstruction activities, the main focus is naturally on creating optimal and cost-effective information measurement systems. The measurement process is a precision-demanding operation, and various nuances affect the reliability of the result. Metrology is the scientific discipline that implements measurement processes. The key stage for its accuracy is the proper organization of the measurement device and methods in accordance with the characteristics of these devices. Additionally, the expertise of the personnel involved in the measurement process significantly influences the reliability of the measurement result. Failure to adhere to these processes negatively impacts the reliability of the result. In Azerbaijan, the widely used method of consumption measurement is the orifice metering method (ISO 5167-1), but this method has both advantages and disadvantages for large-diameter flow meters. These include a limited range of measured flow velocities, fouling and contamination of the diaphragm edge during operation, the complexity and high labor intensity of regular technical maintenance, high costs of spare parts, and the construction and installation of measuring devices. These problems lead to inaccuracies in gas consumption measurement, causing time and material losses during the process. Improving the accuracy of gas measurement in Azerbaijan can significantly increase financial gains. Therefore, alongside traditional methods, there is an interest in developing new methods for measuring volume flow with high accuracy and user convenience, as well as lower initial and operating costs. One of the promising areas for the development of modern flow measurement technology is the use of optoelectronics. Among them, the most significant interest lies in the use of Laser Doppler interferometry methods. These methods have been proven to be the most effective for studying physically dispersed environments (such as gas and liquid). The advantages of Laser Doppler anemometry, based on these methods, such as high accuracy and speed, a wide measurement range, resistance to noise, the possibility of simulated calibration, controllability of characteristics, and non-changeability according to the surrounding environment, make them highly favorable. The high accuracy of flow meters based on Laser Doppler anemometry allows them to be used both as working tools and as metrological support means for the verification of flow meters.

Keywords: Gas consumption measurement, Measurement systems, Measurement methods, Orifice metering method, Laser Doppler
GƏLƏCƏK TENDENSİYALAR: KVANT RABİTƏSİ ÜÇÜN OPTİK SİQNALLARIN İŞLƏNMƏSİ

Authors: Zaur Zəkəryəyev

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-455

Year: 2024 Pages: 455-462

Show abstract

Abstract: Məqalədə gələcək tendensiyalar: kvant rabitəsi üçün optik siqnalların işlənməsini tədqiq edilmişdir. Bu tendensiyalar davam etdikcə, tədqiqatçılar və sənaye mütəxəssisləri təkcə kommunikasiyada yüksək təhlükəsizliyə deyil, həm də kommersiya baxımından əlverişli kvant texnologiyalarının praktiki tətbiqinə nail olmaq perspektivinə nikbin yanaşırlar. İnteqrasiya edilmiş fotonika, maşın öyrənmə inteqrasiyası və uyğunlaşdırılmış kvant siqnal emalı alqoritmlərinin kollektiv təsiri kvant rabitəsi inqilabının ön sıralarında optik siqnal emalını yerləşdirir və kvantla gücləndirilmiş məlumat emalının texnoloji ekosistemimizin ayrılmaz hissəsinə çevrildiyi gələcəyə doğru irəliləyir.

Keywords: kvant rabitəsi, optik siqnallar, gələcək tendensiyalar
KİBERTƏHLÜKƏSİZLİYİN GÜCLƏNDİRİLMƏSİ: TƏHLÜKƏNİN AŞKARLANMASINDA İNTERAKTİV VİZUALLAŞDIRMANIN GÜCÜ

Authors: Allahşükür Əhmədzadə

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-463

Year: 2024 Pages: 463-472

Show abstract

Abstract: Məqalədə kibertəhlükəsizliyin gücləndirilməsi: təhlükənin aşkarlanmasında interaktiv vizuallaşdırmanın gücü tədqiq edilmişdir. Təhlükələrin aşkarlanmasında interaktiv vizuallaşdırmanın gücü istifadəçilərə verilənlərlə qarşılıqlı əlaqədə olmağa və onu müxtəlif perspektivlərdən araşdırmağa imkan verən qrafiklər, qrafiklər, xəritələr və ya diaqramlar kimi məlumatların qrafik təsvirlərindən istifadə etmək qabiliyyətidir. İnteraktiv vizuallaşdırma kibertəhlükəsizlik üzrə analitiklərə və peşəkarlara şəbəkə fəaliyyətini və vəziyyətini izləmək, anomaliyaları və nümunələri müəyyən etmək, kiber insidentlərin kontekstini və təsirini anlamağa kömək edə bilər. İnteraktiv vizuallaşdırma həmçinin istifadəçilərə kibertəhlükəsizlik anlayışları və təcrübələri haqqında daha çox məlumat əldə etməyə, həmçinin bu sahəyə maarifləndirmə və marağını artırmağa kömək edə bilər. Təhlükənin aşkarlanması üçün istifadə edilən interaktiv vizuallaşdırma üsullarından bəziləri piksel əsaslı vizuallaşdırma, qrafik təsviri və əlaqələndirilmiş çoxlu görünüşlərdir. Piksel əsaslı vizuallaşdırma məlumatın əsas vahidi kimi piksellərdən istifadə edir və verilənlərin müxtəlif atributlarını və ya dəyərlərini təmsil etmək üçün müxtəlif rənglər və ya formalar təyin edir. Qrafik təsviri hostlar, əlaqələr, protokollar və ya hücumlar kimi verilənlərdəki obyektləri və əlaqələri təmsil etmək üçün qovşaqlardan və kənarlardan istifadə edir. Koordinasiya edilmiş çoxtərəfli görünüşlər xəritələr, vaxt qrafikləri, idarə panelləri və ya cədvəllər kimi bir-biri ilə əlaqəli və sinxronlaşdırılan çoxsaylı vizuallaşdırma növlərini istifadə edir.

Keywords: kibertəhükəsizlik, interaktiv vizuallaşdırma, təhlükə, kiber hücüm
QAZ-MAYE SİSTEMLƏRİNDƏ FAZA KEÇİDLƏRİ PROSESLƏRİNİN TƏDQİQİ

Authors: Hacı Məlikov, Murad Ağazadə

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-473

Year: 2024 Pages: 473-482

Show abstract

Abstract: Həll nəzəriyyəsinin mühüm vəzifələrindən biri real sistemlərdə maye-buxar faza tarazlığının modelləşdirilməsidir. Məhlulun qeyri-kamilliyi saf komponentlərin birləşməsi və həll olma, yəni məhlullarda molekulyar birləşmələrin əmələ gəlməsi ilə əlaqədardır. Molekulların birləşməsi müxtəlif faza vəziyyətlərində baş verə bilər və faza tarazlığını proqnozlaşdırmaq üçün müəyyən edilməli olan nümunələrə tabedir. Faza diaqramları dövlətin enerji (sahə) təsvirindən maddənin ikili təbiətinin nəticəsi olan qüvvə təsvirinə keçə biləcəyiniz açardır. Bu o deməkdir ki, faza diaqramı termodinamik potensial metodu ilə, eləcə də faza keçid temperaturunun isitmə vaxtından asılılığının ölçülməsi üsulu ilə qurula bilər. Maddənin vəziyyətinin tənliyi iki formada yazıla bilər - istilik və kalori. Faza tarazlığı əyriləri təmiz komponentlərin və qarışıqların həm kalorili (enerji, U, H, F, G fəzasında), həm də istilik (koordinat, P, V, T, S koordinat fəzasında) xüsusiyyətləri haqqında məlumat verə bilər. Termodinamik xassələri eksperimental olaraq ölçmək bəzən çətin olur, bu halda proqnozlaşdırıcı model lazımdır. Hidrogen bağlarının qarşılıqlı təsirlərini təsvir edən parametrlər infraqırmızı spektroskopiya kimi müstəqil eksperimental üsulla müəyyən edilirsə, o zaman proqnozlaşdırıcı modellərin işlənib hazırlana biləcəyini nümayiş etdirmək olar. Proqnozlaşdırılan molekulyar termodinamik modellər, qarışıqdakı saf komponentlərin molekulyar quruluşu və ya fiziki xassələri məlum olduqda, faza tarazlığını təsvir edə bilər. Bu işdə maye-qaz tarazlığının hesablanması nəticəsində alınmış mayedə solvasiya və assosiasiya parametrlərinə və buxarda seçilmiş xüsusi assosiasiya modelinə əsaslanaraq, sabit təzyiqdə maye-buxar fazasının keçidinin hesablanması imkanları araşdırılır. Tərkibində spirt olan binar sistemlər spirtin öz-özünə assosiasiyası və qarışıqdakı hidrogen bağlarının dərəcəsi və gücündə dəyişikliklərə görə böyük maraq doğurur, onların böyüklüyü onların termodinamik xüsusiyyətlərindən asılıdır.

Keywords: izobar şəraitdə maye-buxar tarazlığı, azeotrop, solvasiya parametri, assosiasiya parametri
LAY SULARININ SELEKTIV TƏCRIDI ÜÇÜN YENI TƏRKIBIN IŞLƏNMƏSI

Authors: Samirə Mansurova, Nicat Yusifli, Tural Nəbiyev, Xıdır Yusibov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-483

Year: 2024 Pages: 483-489

Show abstract

Abstract: Məlumdur ki, neft və qaz yataqlarının işlənmə prosesinin inkişaf mərhələsi onların işlənməsi şəraitinin mürəkkəbləşməsi ilə xarakterizə olunur. Səbəb isə neftin strukturunun və kollektorların xüsusiyyətinin dəyişməsi ilə əlaqədar yataqlardakı ehtiyatın çətin çıxarıla bilən ehtiyata çevrilməsidir. Nəticədə çıxarılan neftin həcminin aşağı düşməsi, sulaşmanın kəskin şəkildə artması və xeyli sayda yüksək məhsuldarlıqlı yataqların son işlənmə dövrünə keçməsi baş verir. Azərbaycanın neft yataqlarının işlənməsində baş verən mürəkkəbləşmələr sırasında hasilat quyularının sulaşmasını, layların zəif sementləşmiş süxurlardan təşkil olunması səbəbindən quyularda qum tıxacının yaranması problemlərini, layın quyudibi zonasında və qaldırıcı lift borularında asfalt-qatran və parafin çöküntülərinin yaranması ilə quyuların neft hasilatının azalmasını, duz çökməsi və hidrat yaranması səbəbindən neft hasilatının azalmasını və layların neftvermə əmsalının aşağı düşməsini və s. mənfi halları göstərmək olar. Bunları nəzərə alaraq, neft hasilatını intensivləşdirilmək və neftvermə əmsalını artırmaq məqsədi ilə laya və quyudibi zonaya müxtəlif təsir üsullardan istifadə olunur. Bu da müəyyən üsullarla lay enerjisinin bərpası və ya neftin fiziki-kimyəvi xüsusiyyətlərinin dəyişdirilməsi yolu ilə həyata kecirilir.

Keywords: quyudibi zona, sulaşma, intensivləşmə, təsir, selektiv
AZƏRBAYCAN RESPUBLIKASINDA VERGI AUDITININ NORMATIV-HÜQUQI BAZASININ TƏHLILI

Authors: Zahid Rzayev, Göyüşov Rəşad

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei36012024-490

Year: 2024 Pages: 490-501

Show abstract

Abstract: Azərbaycanda vergi ödəyicilərinin stimullaşdırılmasına və kölgə iqtisadiyyatı ilə mübarizəyə yönəlmiş dövlət xərclərinin vergi daxilolmalarından əhəmiyyətli dərəcədə asılı olması ilə bağlıdır. Bu, həm inkişaf etmiş, həm də inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün aktualdır, çünki vergidən yayınma problemi aktual olaraq qalır və daimi diqqət tələb edir. Hüquqi tədbirlərin genişləndirilməsi vergidən yayınmanın yeni üsullarına səbəb ola bilər, ona görə də Azərbaycanda vergi yoxlamalarının digər ölkələrin təcrübəsi ilə müqayisəsi və yeni təcrübələrin tətbiqi bu məqalədə araşdırılmışdır.

Keywords: vergi, audit, maliyyə, vergi sistemi, dövlət xərcləri

Volume 36, Issue 1 (2024)

NEFT ÇƏNLƏRİNİN DİB ÇÖKÜNTÜLƏRİNDƏN TƏHLÜKƏSİZ TƏMİZLƏNMƏSİ

SU HÖVZƏLƏRINƏ DAĞILMIŞ NEFT VƏ NEFT MƏHSULLARINI TƏMIZLƏMƏK ÜÇÜN SEÇILMIŞ SORBENTLƏRIN TƏDQIQI

MİS – QRAFİT KOMPOZİSİYASINDA MİSİN MİQDARININ KOMPONENTLƏRİN DİSPERSLİYİNDƏN ASILILIĞI VƏ ƏMƏLƏ GƏLƏN MİSLƏNMİŞ QRAFİT HİSSƏCİKLƏRİNİN FORMASININ TƏDQİQİ

CONTROL MODEL OF THE WASTEWATER TREATMENT PROCESS

ELEKTRON APARATURA İDARƏ SİSTEMİNİN ÜSULLARI

DATA-MİNİNG-DƏ KLASTERİZASİYA ÜSULLARININ TƏDQİQİ

DAXILI ORQANLARIN TEMPERATURUNUN QEYRI-INVAZIV ÖLÇÜLMƏSI METODLARI

BİOSİD HIDROGELLƏRİN DƏRMAN PREPARATLARININ DAŞINMASINDA TƏDQİQİ

YERLİ MATERİALLAR ƏSASINDA ÖZÜYERLƏŞƏN BETON TƏRKİBİNİN İŞLƏNMƏSİ VƏ REOLOJİ XASSƏLƏRİNİN ÖYRƏNİLMƏSİ

MÜƏSSİSƏDƏ İNFORMASİYA TƏHLÜKƏSİZLİYİNƏ YÖNƏLƏN TƏHDİDLƏRİN QARŞISININ ALINMASININ BƏZİ ÜSULLARI

SUALTI BORU KƏMƏRLƏRİNDƏ MÜRƏKKƏBLƏŞMƏLƏRİN QARŞISININ ALINMASINDA NANOTƏRKİBLİ REAGENTLƏRİN TƏTBİQİ

MÜƏSSISƏNIN BILIKLƏR BAZASI ÜÇÜN MƏTNLƏRIN TƏSNIFATI SISTEMININ AVTOMATLAŞDIRILMASI

SÜNI NEYRON ŞƏBƏKƏLƏRI QURAN ZAMAN OPTIMAL AKTIVLƏŞDIRMƏ FUNKSIYASININ SEÇILMƏSI

TƏHSİLDƏ VİRTUAL VƏ ARTIRILMIŞ REALLIQ

NANOTƏRKİBLİ İNHİBİTORLARIN QAZ XƏTLƏRİNDƏ TƏTBİQİ

NANOTEXNOLOGİYA ƏSASINDA YARADILMIŞ İZOLYASİYA ÖRTÜKLƏRİNİN TİKİNTİ QURAŞDIRMA İŞLƏRİNDƏ TƏTBİQİ

JAVASCRIPT DİLİNDƏ YAZILAN PROQRAMLARIN UML DİAQRAMLARI ŞƏKLİNDƏ VİZUALLAŞDIRILMASI

PARALEL PROQRAMLAŞDIRMADA İSTIFADƏ EDILƏN ƏSAS ALQORITMLƏR

BUZOVNA-MAŞTAĞA YATAĞININ QIRMƏKIALTI LAY DƏSTƏSININ IŞLƏNILMƏSININ BAŞA ÇATDIRILMASININ GEOLOJI-RIYAZI ƏSASLANDIRILMASI

DIGITAL IMAGE PROCESSING

INFORMASİYA SİSTEMLƏRİ LAYİHƏ SEÇİMİNDƏ QEYRİ-SƏLİS DELFİ METODU

KONYUQƏ REAKSIYALARININ NEFT EMALINDA ATQI QAZLARININ TƏMIZLƏNMƏSINDƏ TƏTBIQI

BÖYÜK HƏCMLI VERİLƏNLƏRİN EMALI ÜÇÜN TƏTBIQLƏR

NEFTVERİMİNİN ARTIRILMASI ÜÇÜN NANOTEXNOLOGİYALARININ TƏTBİQİNİN TƏHLİLİ

BIG DATA TEXNOLOGIYALARIN MÜHASIBATLIQ SISTEMINDƏ TƏTBIQI MƏQSƏDILƏ KADR POTENSIALININ FORMALAŞDIRILMASI

DEVELOPMENT OF THE MATHEMATICAL MODEL OF THE SEPARATE-ON PROCESS OF N-PARAFFIN FROM THE GASOLINE FRACTION THROUGH CAA ZEOLITE

КОНКУРЕНЦИЯ НА РЫНКЕ ТРУДА АЗЕРБАЙДЖАНА

İSTIXANALARIN AVTOMATLAŞDIRILMASI: ISTIXANALARDA AĞILLI BITKI SUVARMA SISTEMI ÜÇÜN PROQRAMLAŞDIRILA BILƏN MƏNTIQ NƏZARƏTINDƏN (PLC) ISTIFADƏ

NEFT-QAZ YATAQLARININ IŞLƏNMƏSI ZAMANI ƏMƏK TƏHLÜKƏSIZLIYININ TƏMINI

ОСОБЕННОСТИ СЕКТОРА УСЛУГ И ЕГО ИННОВАЦИОННЫЕ ЗАДАЧИ

TOXUNMAMIŞ MATERİALLARIN İSTEHSALINDA POLİMERLƏRİN İSTİFADƏSİ

ORGANIZATIONS OF TERRITORY AND POPULATION PROTECTION FROM WASTEWATER CONTAMINATED WITH PETROLEUM PRODUCTS

SEWING MACHINE MALFUNCTIONS AND THEIR ELIMINATION

SOLVING ENVIRONMENTAL PROBLEMS BY RECYCLING MUNICIPAL SOLID WASTE

DEPRESSOR AŞQARIN MODEL NEFTİN DONMA TEMPERATURUNA TƏSİRİ

BƏRPA OLUNAN VƏ ALTERNATİV ENERJİ MƏNBƏLƏRİNİN İDARƏETMƏ SİSTEMİ

METHODS FOR INCREASING THE CONDENSATE RECOVERY COEFFICIENT WHEN DEVELOPING GAS CONDENSATE FIELDS

ОСОБЕННОСТИ ЭКСПЛУАТАЦИИ ЦЕНТРОБЕЖНЫХ НАСОСОВ ПРИ РАБОТЕ С ГИДРОДИНАМИЧЕСКИ-АКТИВНЫМИ ДОБАВКАМИ В СОВРЕМЕННЫХ УСЛОВИЯХ

DƏNİZ YIĞIM QAZ KƏMƏRLƏRİNDƏ FAZA ÇEVRİLMƏLƏRİ NƏTİCƏSİNDƏ YARANAN KARBOHİDROGEN İTKİLƏRİNİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ

ВЕРИФИКАЦИЯ ЛЕГКОВЕСНОГО БЛОЧНОГО СИММЕТРИЧНОГО ШИФРА LЕА

PAMBIQ LIFININ SƏMƏRƏLILIYINI ARTIRMAQ ÜÇÜN ONUN NƏMLƏNDIRILMƏSI ÜSULUNUN IŞLƏNIB HAZIRLANMASI

XÜSUSİ GEYİM MODELLƏRİ ÜÇÜN TƏKMİLLƏŞDİRİLMİŞ HİQROSKOPİK XÜSUSİYYƏTLƏRİ OLAN POLİMER TEKSTİL MATERİALININ ALINMASI

HETEROGEN QUYU MƏHSULUNUN SƏMƏRƏLİ SEPARASİYASINA DAİR

AZƏRBAYCANDA FƏALİYYƏT GÖSTƏRƏN MÜƏSSİSƏLƏRDƏ İNFORMASİYA MENECMENTİNDƏN İSTİFADƏNİN MÖVCUD VƏZİYYƏTİNİN TƏHLİLİ

ВЛИЯНИE МАКРОЭКОНОМИЧЕСКИХ ФАКТОРОВ НА ВЕНЧУРНОЕ ФИНАНСИРОВАНИЕ В РАЗВИТЫХ СТРАНАХ В НАЧАЛЕ 21-ГО ВЕКА

QUYU KAROTAJI MƏLUMATLARINA TECHLOG PROQRAM PAKETİNİN TƏTBİQİ İLƏ PETROFİZİKİ PARAMETRLƏRİN TƏYİNİ VƏ TƏHLİLİ

SUPER DƏRİNLİKLƏRDƏ HİDROSTATİK TƏZYİQDƏN VƏ ƏYİCİ MOMENTDƏN YARANAN GƏRGİNLİKLƏRİN SUALTI BORU KƏMƏRLƏRİNƏ TƏSİRİ

MEASUREMENT OF TRANSPORTED GAS CONSUMPTION: ANALYSIS OF MEASUREMENT METHODS

GƏLƏCƏK TENDENSİYALAR: KVANT RABİTƏSİ ÜÇÜN OPTİK SİQNALLARIN İŞLƏNMƏSİ

KİBERTƏHLÜKƏSİZLİYİN GÜCLƏNDİRİLMƏSİ: TƏHLÜKƏNİN AŞKARLANMASINDA İNTERAKTİV VİZUALLAŞDIRMANIN GÜCÜ

QAZ-MAYE SİSTEMLƏRİNDƏ FAZA KEÇİDLƏRİ PROSESLƏRİNİN TƏDQİQİ

LAY SULARININ SELEKTIV TƏCRIDI ÜÇÜN YENI TƏRKIBIN IŞLƏNMƏSI

AZƏRBAYCAN RESPUBLIKASINDA VERGI AUDITININ NORMATIV-HÜQUQI BAZASININ TƏHLILI

ISSN

Statistics

Latest publications

Information

Developed By

Browse