Volume 34, Issue 11 (2023)

  1. INTRUSION DETECTION SYSTEMS AND METHODS: CURRENT SITUATION AND DIRECTIONS FOR IMPROVEMENT

    Authors: Bahar Askerova, Allahshukur Ahmedzade

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei34112023-05

    Year: 2023 Pages: 5-17

    Show abstract

    Abstract: The structure of modern intrusion detection systems (IDS) is reviewed. The main directions of recognition of security violations of protected systems are characterized in modern IDS. The analysis of the used methods and models of the structure of IDS was carried out according to the defined main groups. The main disadvantages of the current IDS are given and directions for their improvement are justified. Intrusion detection systems (IDS) are systems that collect information from various points of a protected computer system (computer network) and analyze this information to identify both attempts to breach and real security breaches (intrusions). It has been shown that in modern detection systems, the following main elements are logically distinguished: the information collection subsystem, the analysis subsystem, and the data presentation module. Each intrusion detection method has been reviewed separately and the disadvantages of the methods have been highlighted. The current situation regarding intrusion detection systems and methods is described and directions for improvement are indicated. Among the methods used in the analysis subsystem of modern IDS, two directions can be distinguished: one is aimed at detecting anomalies in the protected system, and the other is aimed at finding abuses. Each of these directions has its advantages and disadvantages, therefore, in most of the existing IDSs, combined solutions are used based on the synthesis of the corresponding methods. It was noted that there are two groups of methods: with controlled training (“training with an instructor”), and with unsupervised training (“training without an instructor”). The main difference between them is that supervised training methods use a fixed set of evaluation parameters and some a priori knowledge about the values of the evaluation parameters. The main methods of detecting anomalies are explained in detail and detailed in the Tables. It has been pointed out that the methods currently applied in IDS are based on the general concepts of pattern recognition theory. Several main methods of creating an “image” in modern IDS are discussed and the topic of choosing the optimal set of functions for evaluating the protected system is highlighted. Information about Bayesian statistics, Covariance matrices, Confidence networks (Bayesian networks) is reflected. Pros and cons of descriptive statistics, Neural networks, Pattern Generation, abuse detection methods are also discussed. It has been explained that the methods currently implemented in IDS are based on the general concepts of pattern recognition theory. In accordance with them, in order to detect an anomaly, an image of the normal functioning of the information system is formed on the basis of an expert assessment. This image acts as a set of evaluation parameter values. The data presentation subsystem is necessary to inform interested parties about the state of the protected system. Some systems assume the existence of groups of users, each of which controls certain subsystems of the protected system. Therefore, in such IDSs access control, group policies, permissions, and etc. is applied. In the end, the disadvantages of the existing detection systems were noted and recommendations were given for improving the IDS. It has been noted that due to the presence of a significant number of factors of various nature, the functioning of the information system and IDS has a probabilistic nature. Therefore, it is relevant to substantiate the type of probabilistic laws of specific parameters of functioning. Of particular note is the problem of substantiating the loss function of an information system, which is set in accordance with its objective function and on the area of the parameters of the system functioning. At the same time, the objective function should be determined not only at the expert level, but also in accordance with the totality of the parameters of the functioning of the entire information system and the tasks assigned to it. Then the IDS quality indicator will be defined as one of the parameters that affect the objective function, and its admissible values will be determined by the admissible values of the loss function. Based on the foregoing, it can be concluded that considerable experience has been accumulated in practical activities in solving intrusion detection problems. The applied IDS are largely based on empirical schemes of the intrusion detection process, further improvement of IDS is associated with the specification of methods for the synthesis and analysis of complex systems, the theory of pattern recognition as applied to IDS.

    Keywords: IDS, optimal function, Covariance matrix, Bayes statistics, detection systems

  2. ASSESSMENT OF THE HYDROGEOLOGICAL CONDITIONS OF THE KARABAGH-MIL PLAIN

    Authors: Allahverdi Tagiyev, Sevil Zeynalova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei34112023-18

    Year: 2023 Pages: 18-28

    Show abstract

    Abstract: Mil-Karabagh plain, the studied territory, located to the north-east from the piedmont of the Lesser Caucasus. The main irrigation canals of the region, including the bed of the Yukhari-Karabagh canal, have high water permeability, as they are built from local soils. This ensures that surface and underground waters interact, feeding each other along the flow. The amount of precipitation in different parts of the Karabagh plain was 370-453 mm, and they fall unevenly in different seasons. Thus, the maximum amount of precipitation is observed in autumn and spring, and the minimum amount of precipitation is observed in winter and summer. There are 6 aquifers (water-bearing horizons) in the upper part of the Mil plain: 1 underground, 5 confined aquifers. The underground and three confined aquifers are associated with the Quaternary period, the fourth aquifer is associated with the Absheron, and the fifth with Aghjagil stages sedimentary rocks. The variability of the level mode is fully studied here. Sources of formation of underground water resources and methods of their effective use have been identified to a sufficient level. The horizon of underground waters and water strikes form a single water horizon in the elevated parts of river tributaries. The water deposits mentioned here are composed of boulder-gravel-pebble stones according to their lithological composition, clay and clayey deposits are rare. These deposits are found at depths of up to 110 m and more. The degree of natural drainage of the territory is one of the main factors influencing soil reclamation, depending on the geological structure, geomorphological conditions and features of the relief. The Karabagh irrigation massif is served by the Mil-Karabagh reservoir. Which discharges drainage water with an average mineralization of 12.7 g/l to 200 million m3 per year. Occurrence depth of the groundwater within the territory of the Karabagh irrigation massif 0-10 m and deeper from surface. There is a tendency to decrease the depth of groundwater in the area from the south-west to the north-east, i.e. from the piedmont to the Kura river.

    Keywords: underground water, rural economy, drainage, water strikes, hydrogeological basin

  3. SƏNAYE MÜƏSSİSƏLƏRİNİN İDARƏ EDİLMƏSİNDƏ İNNOVASİYA VƏ İNNOVATİV TEXNOLOGİYALARIN ROLU

    Authors: Atif Novruzov, Humay Quliyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei34112023-29

    Year: 2023 Pages: 29-40

    Show abstract

    Abstract: The article analyzes the definition of innovative development of industrial enterprises, pays a special role in the formation of an enterprise development strategy, as well as the need to use an integrated approach in this matter. In addition, the article analyzes an integrated approach to managing innovative development and provides recommendations for its implementation. The process approach is becoming more common. An algorithm for developing a strategy to support the development of innovative activities among business entities is presented, adapted to modern conditions. The key directions and measures for stimulating innovation activity in general are outlined. The feasibility of creating a body responsible for the innovative development of an industrial enterprise is described. In addition, project management plays a key role in managing innovative development. The article discusses different points of view on the concept of innovation. The goals and objectives of innovative management are defined, its orientation towards changes in the field of planning, organization, management, control and analysis of innovative processes at the enterprise in strategic and operational terms is shown. Particular attention is paid to the practical experience of organizing innovative activities at the Zhukovsky Process Equipment Plant. Recommendations are given to strengthen the role of labor motivation in enhancing innovation activity at an enterprise based on the use of the developed scale of material incentives for authors of innovative projects; incentive payment periods have been determined. It is proposed to take into account the contribution of each innovative division to the increase in profit received through the introduction of an innovative product. In modern times, economic development processes in the international world have a serious impact on the economy of Azerbaijan. This influence is clearly manifested in socio-economic development, democratization of society, improvement of social and management processes. As the main influencing factor among development processes, innovative factors of scientific and technological progress are of particular importance. Thus, innovation and scientific and technological progress are the leading force, determining the main trends in the development of humanity, society, social and economic processes. In the modern and future development of our country, this is closely related to the organization and systematic improvement of innovation activities and management of innovation processes in accordance with modern requirements in ensuring continuous socio-economic growth. Thus, it is important to determine promising directions for the development of the country, using the results and intentions of innovation activities and innovative processes in public, economic and social life, as well as to reveal intellectual potential, improve the management system, build an innovative economy and ensure the production of competitive, knowledge-intensive products shows a positive effect . Taking into account all these factors we have listed, taking as a basis the need to develop innovative activity in the Republic of Azerbaijan, a number of measures are being implemented to implement it in a sustainable manner. In modern economic activity, the role of new technologies in response to rapidly changing demand, the creation of new products in accordance with international standards, the use of new technologies, and innovative development is increasing even more. The efficiency of economic processes and the requirements for ensuring the sustainability of the economic system as a whole determine the need for innovation in regulated intensive development. Otherwise, it becomes difficult not only to eliminate, but even to mitigate the social and environmental deficits of a growth economy based on economic interests. In short, innovativeness and innovative activity should be considered as a necessary part of sustainable development, and the role of science in all spheres of human life should increase. For an industrial company, innovative management seems to be the most effective means in comparison with traditional methods in competition. Innovations contribute to the fact that an industrial company switches to a special type of development, and this leads to the improvement of the competitiveness of technologies that are introduced into production, etc. Thus, industrial companies striving for leadership in competition should constantly search for and implement innovations. An innovation activity is a joint activity of a large number of participants who jointly take part in the innovation process, the purpose of which is the creation and implementation of innovation. It should be noted that in the management of innovative activities there are certain differences from traditional or routine activities. This is primarily due to the availability of research and design work. A manager who manages a scientific team or a team of highly professional developers must meet specific requirements. This is due not only to the nature of the scientific work being carried out, but also to the socio-psychological characteristics of scientific teams, as well as to the importance of taking into account the personal component as a result of scientific work, to the unpredictability of these results, etc. Managers responsible for the innovative activities of an industrial enterprise must have a comprehensive education, master the subject area of innovation, and be able to find solutions to technical and production issues, taking into account economic feasibility and economic benefit.

    Keywords: innovative development, management of innovative development, industrial enterprise, management system, strategic management, process approach

  4. AĞIR NEFTLƏRİN NƏQLƏ HAZIRLANMASINDA YENI EFFEKTİV KOMPOZİSİYALARIN İŞLƏNMƏSİ

    Authors: Aysel Qasımzadə

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei34112023-41

    Year: 2023 Pages: 41-53

    Show abstract

    Abstract: Təqdim olunan məqalə ağır neftlərdə yaranan dayanıqlı su-neft emulsiyalarının fərdi reagentlər və onlar əsasında hazırlanmış kompozisiyalar vasitəsilə parçalanmasına, eyni zamanda ən effektli təsir göstərən kompozisiyanın hidrogen sulfidli lay suyunda korroziyadan mühafizə effektinin təyin olunmasına əsaslanmışdır. Təqdiqat obyekti olaraq “SOCAR”-ın Muradxanlı, Bulla-dəniz, Balaxanı, Neft daşları və Suraxanı yataqlarının quyularından hasil olunan dayanıqlı su-neft emulsiyalarından istifadə olunmuşdur. Deemulsasiya tədqiqat prosesi “butulka sınağı” üsulu ilə həyata keçirilmişdir. Deemulsasiyaedici agent kimi ND-12, Dissolvan-4411, Alkan-415, Qossipol qətranı reagentlərindən, eyni zamanda həmin reagentlər əsasında hazırlanan ND-12+Dissolvan-4411,+Alkan-415+Qossipol qətranı=1:1:1:1 (şərti adı A1) və ND-12+Qossipol qətranı=3:1 (şərti adı A2) kompozisiyaları tətbiq olunmuşdur. Tədqiq olunan neft nümunələrində müqayisəli təhlil aparmaq məqsədilə təcrübələr, reagentlərin 800 q/t qatılıqlarında və 20˚C, 30˚C və 50˚C temperaturlarda aparılmışdır. Aparılmış tədqiqatlardan məlum olmuşdur ki, fərdi reagentlər əsasında hazırlanmış kompozisiyalardan olan A2 deemulsasiya xassəsinə görə ən yüksək effektivlik göstərir. Kompozisiya tərkiblərinin istifadə olunması əksər hallarda təmiz halda hər hansı birləşmənin istifadə olunmasına nisbətən daha effektli olur. Bununla əlaqədar olaraq, nisbətən effektiv kompozisiya deemulqatorlarının işlənib hazırlanması və dayanıqlı su-neft emulsiyalarının parçalanmasında tətbiqi müasir neft sənayesinin olduqca aktual məsələlərindən biri hesab edilir. Ağır neftlərin mədənlərdə yığılması enerji xərclərinin əhəmiyyətli dərəcədə azaldılması məsələsi aktual olaraq qalır və dayanıqlı emulsiyaların əmələ gəlməsi ilə qismən əlaqədardır. Ona görə də onun həll edilməsi su-neft emulsiyalarının parçalanması dərəcəsindən çox asılıdır. Hal-hazırda yüngül neftlərin aktiv resurslarının hasilatı hesabına dünyada özlülüyü yüksək olan ağır neftlərin hasilat miqdarının artmasında artışlar aşkar edilmişdir. Aşağı qatılıqlı və orta qatılıqlı dispers sistemlərdən ibarət olan neftlərdən fərqli olaraq, özlülüyü yüksək olan ağır neftlər yüksək qatılıqlı dispers sistemlər hesab edilir ki, bu da onların hasilatı, nəql olunması və emalı proseslərinin effektivliyində öz əksini tapmışdır. Neftlərin keyfiyyəti karbohidrogenlərin tərkibi və xassələrindən, eləcə də onların tərkibindəki qarışıqlardan asılıdır ki, bunlar da emal texnologiyasına, alınan neft məhsullarının keyfiyyəti və çıxımına əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərir, eyni zamanda avadanlıqların daxili səthinin korroziyasına səbəb olur və emal zavodunda bahalı katalizatorları zəhərləyir. Bütün bunlar yekun nəticədə neft emalının dəyərinin və neft məhsullarının maya dəyərinin yüksəlməsinə gətirib çıxarır. Ona görə də emala daxil olmazdan əvvəl nefti hazırlamaq lazımdır, daha doğrusu ondan su, duzlar, mexaniki qarışıqlar və sairə kimi çirkləndiriciləri maksimal kənarlaşdırmaq lazımdır. Suyun iştirakı ilə xloridlər, xlor-üzvi və kükürdlü birləşmələr avadanllıqların intensiv korroziyaya uğramasına səbəb olur. Neftlərin nəqlə hazırlanma prosesində baş verən proseslərdən biri də nəqlə hazırlanma qurğularının daxili səthinin elektrokimyəvi korroziyaya məruz qalmasıdır. Bu səbəbdən də deemulsasiya prosesində korroziya sürətinin azaldılması məqsədilə A2 kompozisiyasının korroziyadan mühafizə effekti tədqiq edilmişdir. Tədqiqat zamanı A2 kompozisiyasının 400 q/t, 600 q/t və 800 q/t miqdarlarından istifadə olunmuşdur. Korroziyadan mühafizədə ən yüksək effekt A2-nin 800 q/t qatılığında müşahidə edilmişdir.

    Keywords: korroziya sürəti, mühafizə effekti, qatılıq,reagent,kompozisiya, neft, deemulqatorlar, susuzlaşdırma, çökdürmə, hidrogen sulfid, butulka sınağı, dayanıqlı emulsiyalar

  5. DESIGN OF AN INTELLIGENT INFORMATION MEASUREMENT SYSTEM FOR PHOTOVOLTAIC DC MICROGRIDS

    Authors: Elvin Yusubov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei34112023-54

    Year: 2023 Pages: 54-64

    Show abstract

    Abstract: The integration of photovoltaic (PV) systems into direct current (DC) microgrids has garnered significant attention as a promising solution for sustainable energy distribution. In this article, the development of intelligent information measurement systems holds the utmost importance to optimize system performance, ensure stability, and facilitate efficient energy management. The aim of the research. This article presents the design of the intelligent information measurement system for PV-DC microgrids to achieve advanced functions such as power prediction, performance monitoring, fault diagnosis, maximum power extraction etc. by performing electrical and non-electrical measurements. These systems enhance data processing capabilities, enabling predictive analytics and adaptive control strategies. The research highlights the synergistic effects of electrical and non-electrical measurements in designing information measurement systems. By leveraging real-time electrical measurements for system control and non-electrical measurements for forecasting energy availability and assessing environmental impact, intelligent decision-making and adaptive control strategies are facilitated, resulting in efficient energy management. Conclusion. An intelligent information measurement system is designed to perform advanced functions to increase the efficiency of these systems. The research also provides a holistic understanding of the importance of measurements in developing intelligent information measurement systems for PV-DC microgrids. The study contributes to advancing microgrid technology and promoting sustainable and decentralised energy solutions.

    Keywords: Information measurement system, DC-DC converters, DC microgrid, measurements in microgrids

  6. MULTİFAZALI KARBOHİDROGENLƏRİN NƏQLİ ZAMANI YARANAN TEXNOLOJİ ÇƏTİNLİKLƏRİN ARADAN QALDIRILMASININ İNNOVATİV ÜSULLARI

    Authors: Elman İskəndərov, Həcər İsmayılova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei34112023-65

    Year: 2023 Pages: 65-74

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə Azərbaycan yataqlarının timsalında mədən yığım-nəql sistemlərinin işinin tənzimlənməsi məsələlərinə baxılmış, multifazalı boru kəmərlərində yaranan çətinliklər, onları yaradan səbəblər araşdırılmış və problemin həlli istiqamətində aparılmış tədqiqatların nəticələri təhlil edilmişdir. Multifazalı sistemlərin nəqli zamanı texnoloji kəmərlərdə, o cümlədən kəmərin qalxan hissələrinin başlanğıcında maye və bərk hissəciklərin toplanması və dövrü olaraq yuxarı-aşağı hərəkət etməsi nəticəsində tıxacların və təzyiq döyüntülərinin yaranması, boruların daxili səthinin aşınmaya məruz qalması kimi mürəkkəbləşmələr baş verir. Multifazalı qarışıqların axın sürətinin müxtəlif qiymətlərində mexaniki qarışıqların fraksiya ölçülərinin boru divarının daxili səthində törətdiyi sürtünmənin gücünün onların həndəsi ölçülərindən asılılıq xarakteri öyrənilmişdir. Məlum olmuşdur ki, texnoloji kəmərlərin daxili səthinin eroziyadan aşınmasının əsas səbəbi mexaniki qarışıqların tərkibində ölçüləri 0,5 mm-dən böyük olan fraksiyalardır. Onların hidrosiklonların köməyilə tutulması ilə korroziya sürətinin əhəmiyyətli dərəcədə aşağı salınmasının mümkünküyü qeyd edilmişdir. İşdə multifazalı boru kəmərlərində mexaniki hissəciklərin axınla daşınması üçün axın sürətinin hidrodinamik tənzimlənməsi üsulu təklif edilmişdir

    Keywords: qazın nəqli, multifazalı axın, korroziya, eroziya, mexaniki qarışıq, fraksiya tərkibi, sürtünmə gücü, hidrodinamik tənzimləmə

  7. BUTEN-1-in BUTEN-2-yə İZOMERLƏŞMƏSİ REAKSİYASINDA BİNAR KOBALT TƏRKİBLİ KATALİZATORLARIN AKTİVLİYİ

    Authors: Fəridə Mədətova, Əzizə Zeynalova, Dilarə İsmayılova, Vaqif Bağıyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei34112023-75

    Year: 2023 Pages: 75-84

    Show abstract

    Abstract: Hydrogen is considered the main source of chemical energy that can be converted directly into electricity and with the help of fuel cells into zero emissions of harmful waste, such as volatile organic compounds, nitrogen oxides and carbon. The production of hydrogen in accordance with the generation of energy using a fuel cell is considered a promising alternative to stationary and portable power generation plants in the future. Various methods are used to produce hydrogen: water electrolysis, gasification, partial oxidation of heavy oil and steam corrugation of organic compounds. Currently, in industry, about 90% of hydrogen is produced by the reaction of high-temperature steam reforming of light fractions of natural gas or oil. An attractive alternative to hydrogen production is the reaction of ethanol steam reforming. The activity of binary iron-cobalt, zinc-cobalt and magnesium-cobalt oxide catalysts in the reaction of isomerization of butene-1 to butenes-2 was studied. Iron-cobalt, zinc-cobalt and magnesium-cobalt oxide catalysts were prepared by co-precipitation from aqueous solutions of iron, zinc, magnesium and cobalt nitrate salts. The resulting mixture was evaporated at 95-100°C, then the resulting precipitate was dried at 100-120°C and then decomposed at 250°C until the nitrogen oxides were completely separated. The resulting solid was calcined at 700°C for 10 hours. Thus, 27 catalysts were prepared satisfying the following conditions: mA/NB, where A is Mo, Ti, Cu; cis, m,n=1-9, m+n=10. The isomerization reaction of butene-1 to butene-2 was carried out at a rate of 1200 h-1 volume of feedstock in the temperature range of 150-400°C. The reactor was filled with 5 mL of 1-2 mm thick catalyst and fed with a reaction mixture consisting of butene-1 and nitrogen. The ratio of butene-1 to nitrogen is 1:9. It is shown that with increasing cobalt content in the Fe-Co-o catalyst composition, its activity in the isomerization reaction reaches a maximum on catalysts with equivalent ratio of initial elements. The ratio of trans- and cis-butenes-2 practically does not change and is equal to 1.2. It is found that both Lewis acid centers and Bransted acid centers are present on the surface of this catalyst in approximately equal amounts. It was found that with increasing zinc content in the catalyst composition, the degree of butene-1 isomerization decreases and the ratio of trans-butene-2 to cis-butene-2 increases from 0 to 2.1, indicating the presence of Lewis and Bronsted acid centers on the surface of Zn-Co-O catalysts. It is found that for the Mg-Co-O catalytic system the ratio of trans and cis butenes-2 yields varies in the range 0.8-1.5. It is shown that, in the whole temperature range studied, the atomic ratio of cobalt and magnesium has a strong influence on their activity in the reaction of Butene-1 isomerization into Butene-2. It is found that the number of Lewis and Bronsted acid centers is practically independent of the composition of the Mg-Co-O catalytic system. Based on the study of the reaction of butene-1 to butene-2 isomerization on binary cobalt-containing catalysts, it was found that the samples with equimolar ratios of primary elements in Fe-Co-O catalysts, as well as samples with one of the predominant elements in the catalytic systems Zn-Co-O and Mg-Co-O are active.

    Keywords: Isomerization, butene-1, butenes-2, binary catalysts Cobalt oxide

  8. STUDY OF PACKER'S SWELLING RATE IN DIFFERENT LIQUIDS

    Authors: Gullu Jabbarova, Lamiya Rustamova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei34112023-85

    Year: 2023 Pages: 85-96

    Show abstract

    Abstract: Cementing is currently the only method used in oil fields to establish zonal isolation. Another method for zonal isolation involves the use of swellable packers. Swellable packers are designed using elastomeric components that have a unique swelling property when exposed to water, water-based fluids or oil. The swelling of the elastomer creates a tight seal. Swellable packers offer several advantages in well construction and maintenance. They can be used for a variety of purposes including preventing gas migration, shutting off water flow, and facilitating fracturing operations. Swellable packer technology involves the selection of elastomers that can expand in the presence of water, oil, or certain brines. It is assumed that the degree of swelling and rate of expansion depends on factors such as elastomer composition, conditions in the wellbore, and the salinity of the surrounding fluids. The use of swellable packers requires careful consideration of well conditions and the fluids present. Matching the packer's swelling properties to the intended well’s fluids is essential to achieve effective zonal isolation. Proper elastomer compatibility testing and evaluation is recommended prior to field deployment to ensure successful and reliable packer operation. in this regard, the purpose of this study is to experimentally confirm the possibility of expanding packers in fluid with different salt concentrations and oil. The study highlights the importance of conducting a comprehensive quality assessment of elastomers prior to their use in field operations.

    Keywords: cementing, zonal isolation, swellable packers, swelling property, salinity, elastomers, crude oil, swelling rate

  9. MULTİFAZALI PARALEL NEFT-QAZ KƏMƏRLƏRİNİN HESABLANMASI

    Authors: Gulnarə Zeynalova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei34112023-97

    Year: 2023 Pages: 97-104

    Show abstract

    Abstract: Məlumdur ki, neft yatağının mədəni dinamik obyekt hesab olunur və onun parametrləri zamandan asılı dəyişir. Bu zaman neft və qaz yığan kollektorlar əhəmiyyətli dəyişikliklərə məruz qalır. İşlək quyuların fondu artdıqca, şəbəkənin buraxma qabiliyyətini artırmaq lazım gəlir. Mədənlərdə, bir qayda olaraq, bu artım paralel boru kəmərlərinin çəkilməsi ilə əldə edilir. Məlumdur ki, çoxxətli boru kəməri sistemlərinin hidravlik hesablanması xeyli çətinliklər yaradır və şəbəkənin hesablama sxemini tərtib edərkən kəmərin diametrindən, giriş və çıxışların sayından asılı olaraq müxtəlif kombinasiyalara rast gəlmək olar. İşdə diametri 150 və 200 mm, uzunluğu 600 m olan paralel boru kəmərlərinin hidravlik hesablanması əsasında Ps = 0,56 MPa son təzyiqdə paralel kəmərlərin qrup hidravlik (sərf) xarakteristikası qurulmuşdur. Hesablama nəticələri göstərdi ki, başlanğıcda hər iki kəmər üçün təzyiq eynidir. Çoxfazalı axının D-150 və 200 mm qolları arasında paylanması müvafiq olaraq 30 və 65 m3/saat təşkil edir. Şəbəkənin hesablanmış hissəsinin son nöqtəsində məlum təzyiqə əsasən başlanğıcda olan təzyiq müəyyən edilmişdir.

    Keywords: neft yığım şəbəkəsi, çoxfazalı, hidravlik hesablama, qarışığın sərfi, paralel boru kəmərləri, təzyiq

  10. KAPSUL ENDOSKOPİYASI İLƏ İNCƏ BAĞIRSAQ MÜAYİNƏSİNDƏ MÖVCUD VƏZİYYƏT VƏ GƏLƏCƏK PERSPEKTİVLİYİ

    Authors: Həbib Həsənzadə, Amalya Həsənova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei34112023-105

    Year: 2023 Pages: 105-113

    Show abstract

    Abstract: Mədə - bağırsaq xəstəliklərinin diaqnostikası üçün kapsul endoskopiyası adlanan qeyri-invaziv tibbi prosedur zamanı kiçik bir kapsul qəbul edilir. Ənənəvi endoskopiya prosedurları xəstələr üçün narahat və invaziv ola bilər. Bununla belə, kapsul endoskopiyası bu məhdudiyyətləri aradan qaldırır və nazik bağırsağın ətraflı müayinəsinə imkan verir. Bu texnologiya xüsusilə iltihablı bağırsaq xəstəliyi, bağırsaq qanaxması və polip aşkarlanması kimi sahələrdə böyük təsir göstərmişdir. Məqalədə bu texnologiyanın bağırsaq xəstəlikləri üçün faydalarına diqqət yetirilir və onun iddialarını dəstəkləmək üçün müxtəlif mənbələrdən alınan məlumatlar daxildir. Mürəkkəb görüntüləmə imkanlarına görə iltihablı bağırsaq xəstəliyi, bağırsaq qanaxması və poliplərin müəyyən edilməsi kimi şəraitdə əhəmiyyətli irəliləyişlər təklif edir. Kapsul endoskopiyası həzm sistemi problemlərinin əlamətlərini aşkar edə və müxtəlif vəziyyətlərin diaqnozuna kömək edə bilər. Həkimlər adətən bu xəstəliklər üçün kapsul endoskopiyasını tövsiyə edə bilərlər: Crohn xəstəliyi və iltihablı bağırsaq xəstəliyinin digər formaları, mədə-bağırsaq qanaxması, çölyak xəstəliyi, ülseratif kolit, kolon polipləri və ya kolon və düz bağırsaq xərçəngi. Qeyri-invaziv olduğu üçün xəstələr üçün də uyğun bir üsuldur. Bununla belə, məqalədə vurğulanan digər vacib məqam kapsul endoskopiyasının məhdudiyyətlərinə aiddir. Onun hərəkətə nəzarət və batareyanın ömrü kimi bəzi problemlərlə üzləşməsi bu yanaşmanın hələ də təkmilləşdirilməsinə ehtiyac olduğunu göstərir. Bu günə qədər kapsul endoskopiyasının istifadəsi standart endoskopik prosedurlardan kənara çıxmamışdır. Kapsul endoskopunun texnoloji yeniliklərlə daha da təkmilləşdirilməsi onun bu məsələdə standart endoskopik müayinələri keçməsinə zəmin yarada bilər. Məqalə bütün bunları əhatə edir və kapsul endoskopiyasının indiki və gələcək vəziyyətini obyektiv şəkildə araşdırır.

    Keywords: Kapsul endoskopiyası, mədə-bağırsaq xəstəlikləri müayinəsi, nazik bağırsaq

  11. BULUD TEXNOLOGIYASININ TƏHLÜKƏSIZLIK MƏSƏLƏLƏRI

    Authors: Leyla Kərimli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei34112023-114

    Year: 2023 Pages: 114-121

    Show abstract

    Abstract: Bulud hesablamalarına son zamanlarda ortaya çıxması hər kəsin infrastruktur arxitekturaları barədə həmçinin program təminatı və inkişaf modelləri haqqında təsəvürünü kəskin şəkildə dəyişdi. Bulud hesablamaları şəbəkə hesablamalarını, faydalı hesablamaları, avtonom hesablamaları və innovativ arxitekturalara qədər elementləri əhatə edir. Bulud hesablama sistemlərinə olan təlabat, informasiya sistemlərində məlumat bütövlüyü üçün kritik bir məsələ olan təhlükəsizlik problemlərini artırdı. Təhlükəsizlik nöqteyi-nəzərindən buludlardan istifadə etmək bir sıra risklər və problemləri ortaya çıxardı. Ənənəvi mühafizə mexanizmləri işə yaramadı. Belə ki, bu məqalənin məqsədi ikidir; birincisi, təhlükəsizlik tələblərini müəyyən etməklə bulud təhlükəsizliyini qiymətləndirmək və ikincisi, bu potensial təhlükələri aradan qaldıran etibarlı həlli təqdim etməyə çalışmaq. Təklif olunan həll, məlumatların autentifikasiyasını, bütövlüyünü və məxfiliyini təmin etmək üçün kriptoqrafiyaya, xüsusən SSO və LDAP ilə birgə fəaliyyət göstərən Açıq Açar İnfrastrukturuna yönləndirilir. Həmçinin “face recognation” yəni üz tanıma sistemi vasitəsilə bulud sistemlərinə girişi təmin etməklə sistemin təhlükəsizliyini müəyyən qədər artırmaq.

    Keywords: Bulud hesablaması, Təhlükəsizlik riskləri, Açıq açar, Face Recognation

  12. EKQ SİQNALLARININ QEYDİYYATI VƏ TƏHLİLİ

    Authors: Ləman Səfərova, Akif Xidirov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei34112023-122

    Year: 2023 Pages: 122-131

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə EKQ siqnallarının qeydiyyatı, emalı və analizi və informativ parametrlərin təyini məsələləri şərh edilmişdir. EKQ siqnallarının gücləndirilməsi və filtrasiyası məsələlərinə baxılmışdır. Hər bir ürək dövrü ilə ürəyin elektrik fəaliyyətini təsvir edən elektrokardioqram (EKQ) siqnalları təbiətcə zəifdir və dəqiq aşkarlanmasını təmin etmək üçün həm gücləndirmə, həm də filtrasiya tələb edir. EKQ siqnallarının gücləndirilməsi ürək xəstəliklərinin dəqiq diaqnozunda böyük əhəmiyyət kəsb edir, kiçik elektrik impulslarını ölçülə bilən məlumatlara çevirir. Filtrləmə və ortalama kimi siqnal manipulyasiya üsullarından istifadə arzuolunmaz müdaxilə və artifaktları aradan qaldırmaqla siqnal dəqiqliyini daha da artırmağa xidmət edir. EKQ monitorinqi səhiyyədə, xüsusilə də yaş qrupları arasında ürək xəstəliklərinin aşkar edilməsində mühüm rol oynayır. Bu filtrlər, xüsusilə, qurğuların və ətraf mühit faktorlarının yaratdığı maneə və küyləri zəiflətmək və beləliklə də siqnalın dəqiq qeydiyyanını aparmaq üçün çox vacibdir. Qeyd edək ki, siqnal/küy nisbətini yaxşılaşdırmaq üçün filtrləmə üsullarından istifadə olunur. Bundan əlavə, ilkin sürüşmə və spesifik dalğa tezlikləri kimi amillər siqnalın keyfiyyətinə təsir göstərə bilər ki, bu da təkmilləşdirmə üçün diferensial metodlara ehtiyac yaradır.

    Keywords: elektrokardioqram, ürək ritminin aritmiyaları, səs-küyü aradan qaldırması, siqnal xüsusiyyətlərini gücləndirməsi

  13. QOSSİPOL QATRANLI KOMPOZİSİYALARIN KORROZİYAYA QARŞI EFFEKTİVLİYİNİN TƏDQİQİ.

    Authors: Mehparə Adıgözəlova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei34112023-132

    Year: 2023 Pages: 132-141

    Show abstract

    Abstract: Hazırda texnoloji baxımından yuksək inkişaf mərhələsində olan bəşəriyyətin əsas enerji mənbəyi hələ də neft olaraq qalmaqdadır. Neft-qaz sənayesi inkişaf etniş ölkələrdə korroziyaya qarşı effektli mübarizə aktual məsələlərdən biridir. Korroziyaya qarşı inhibitor və kompozisiyaların işlənərək laboratoriyada və mədən şəraitində sınaqdan keçirilməsi günün tələbindən irəli gələn həlli vacib olan məsələlərdən biri olaraq qalmaqdadır. Məqalədə neft quyu-yığım-nəql sistemində neft-mədən avadanlıqlarının istismar müddətinin artırılması məqsədilə korroziya proseslərinin qarşısını alan kompozisiyalarının laboratoriya şəraitində sınaqdan keçirilməsi nəticəsəndə əldə olunan nəticələr əks olunmuşdur. Kompozisiyaların hazırlanmasında MARZA-2 inhibitorundan, qossipil qatranından, həlledici kimi kerasin və dizel yanacağından istifadə olunmuşdur. Hazırlanmış on iki kompozisiyada ( bunlardan altısı kerasin və altısi dizel yanacağında) komponentlərin müxtəlif faiz nisbətlərindən istifadə edilmişdir və əvvəlcə onların fiziki-kimyəvi, texnoloji xassələri tədqiq edilmişdir. Və müəyyən olmuşdur ki, tədqiq olunan kompozisiyalar korroziya inhibitorları üçün tələb olunan özlülüyə malik olmaqla yanaşı, lay temperaturunda stabil, -400C kimi davamlı, lay suları, tıxac mayeləri ilə uyğunlaşan bircinsli mayedir. Hazırlanmış kompozisiyaların laboratoriya şəraitində korroziyaya qarşı effektivlikləri tədqiq edilmişdir. Təcrubələr müqayisə məqsədilə həm reagetsiz, həm də reagetli mühitlərdə aparılmışdır. Həmçinin laboratoriya şəraitində hazırlanmış kompozitlərinn tərkibində hidrogen sulfid olan lay suyunda inhibitor xassələri tədqiq edilmiş və onların korroziyadan mühafizə effekti hesablanmışdır. Korroziya mühiti kimi Bibiheybətneft NQÇİ-nin 1082 saylı quyusundan göturulmuş lay suyu numunəsindən istifadə olunmişdur. Aparılmış çox saylı təcrubələrin nəticələrindən məlum olmuşdur ki, ümumilikdə tədqiq olunan tərkiblər korroziyaya qarşı effektiv təsirə malikdir. Kompozisiyalarda kerasin və dizel yanacağının miqdarını sabit saxlamaqla, MARZA-2 inhibitorunun miqdarının artması və qassipol qatranının miqdarının azalması ilə effektivliyin yüksəlməsi müşahidə edilmişdir. Məlum olmuşdur ki, sınaq üçün göturulmuş kompozisiyaların hamısının lay suyunda qatılığı artdıqca onların korroziyadan mühafizə effekti də yüksəlir. Laboratoriya sınaqlarının nəticələ əsaslanaraq KTKDİ-K1, KTKDİ-K2, KTKDİ-K3, KTKDİ-K4 və KTKDİ-D1, KTKDİ-D2, KTKDİ-D3, KTKDİ-D4 kompozisiyaların korroziyaya qarşı mühafizə effekti 90%-dən aşağı olduğundan bu reagentlərə qoyulan tələblər ödəmir. KTKDİ-K5 və KTKDİ-D5 kompozisiyalarda 90%-dən az olmayan ilkin mühafizə effektinin hansı qatlıqlardan başlamasını dəqiqləşdirmək məqsədilə tədqiqatlar onların 20, 30, 40, 50, 70, 100, 120 mq/l qatılıqları üçün aparılmışdır. KTKDİ-K6 və KTKDİ-D6 kompozisiyaları yalnız 100 mq/l qatılıqlarda korroziyaya yuxarı mühafizə effektliyi göstərir. Korroziyaya qarşı ən yüksək effektivlik KTKDİ-K5 ( 100 mq/l-də Kİ 99%) və KTKDİ-D5 (100 mq/l-də Kİ 100% kompozisiyalarında müşahidə olunmuşdur. Ilkin optimal qatılıq KTKDİ-K5 üçün 40 mq/l ( effektivlik Kİ 92%), KTKDİ-D5 üçün isə 30 mq/l (effektivlik Kİ 91%) təşkil etmişdir.

    Keywords: kompozisiya, lay suyu, qossipol qatranı, MARZA-2, korroziya, kerasin, dizel yanacağı, effektivlik, optimal qatılıq, inhibitor

  14. İNTEQRASIYALI NƏQLIYYAT-LOGISTIKA SISTEMININ IŞININ TƏŞKILI, IDARƏ OLUNMASI VƏ ONUN ƏHƏMIYYƏTINƏ YANAŞMALARDA BAZAR IQTISADIYYATI MÜNASIBƏTLƏRI VƏ MEXANIZMLƏRI ƏSAS MEYARLAR VƏ PRINSIPLƏR KIMI

    Authors: Nəsimi Novruzov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei34112023-142

    Year: 2023 Pages: 142-149

    Show abstract

    Abstract: İqtisadiyyatda gedən dəyişikliklər nəzərə alınmaqla nəqliyyat-logistika sisteminin işinin təşkil olunması, onun idarə olunması və bu sistemin əhəmiyyətinə yanaşmalarda bazar iqtisadiyyatı münasibətləri və mexanizmlərinin əsas meyar və və prinsiplərinin bazar münasibətlərinin inkişafında rolunun qiymətləndirilməsi vacib amillərdən biridir. Bu baxımdan inteqrasiyalı nəqliyyat logistika sisteminin idarə edilməsi daim inkişafda olan iqtisadi şəraitdə həm müəssisə səviyyəsində, istərsə də ayrıca bazar subyektlərinin öz aralarında material ehtiyatlarının azaldılmasına, öhdəliklərin istehsal yerlərinə çatdırılma intervalının yüksəltməyə, informasiyanı zamanında qəbul etmə prosesinin tezləşməsinə, servis səviyyəsinin artırılmasına geniş imkanlar verir.. Müasir iqtisadi şəraitdə tədavül sferasında yeni keyfiyyət dəyişikliklərinin baş verməsi digər sahələrlə inteqrasiya olmuş nəqliyyat logistika siteminin əhatə dairəsinin onun inkişafına təkan verə biləcək meyar və prinsiplərin bazar münasibətlərinə uyğun olaraq daha yeni səviyyəyə çatmasını tələb etməkdədir. Bazar münasibətləri inkişaf etdikcə digər sahələrdə olduğu kimi logistika sahəsində də inkişaf baş verməkdədir. Logistikanın da inkişaf etməsi ölkəmizin iqtisadi artım göstəricilərinin artmasında müsbət rol oynayır. Nəqliyyat logistika sisteminin inkişaf etməsi onun digər sahələrlə inteqrasiya olunması yoluyla baş verən bir prosesdir. Ümumi iqtisadi problemlər, onların logistik qoyuluşu, onların xarakterik cəhətlərini aşkara çıxarmaq bazar münasibətlərinin inkişafı zamanı əsas prioritet hallardan birinə çevrilən məsələlərdəndi. İnkişaf etmiş bazar şəraitində nəqliyyat-logistika xidmətin təşkil olunması, onun işinin idarə olunması üçün lazımi mexanizmini yaratmaq, bazar münasibətlərinin inkişafı yolunda logistika sahəsinin birbaşa təsir göstəricilərinin dəyərləndirilməsi önəmli amildir..

    Keywords: nəqliyyat-logistika, inteqrasiya, bazar iqtisadiyyatı, inkişaf, prinsip, meyar

  15. ПРИМЕНЕНИЕ СОВРЕМЕННЫХ НАВИГАЦИОННЫХ СИСТЕМ ПРИ БУРЕНИИ НАКЛОННЫХ И ГОРИЗОНТАЛЬНЫХ СКВАЖИН

    Authors: Самед Рзазаде, Ниджат Мамедов, Эмиль Джаниев

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei34112023-150

    Year: 2023 Pages: 150-157

    Show abstract

    Abstract: Данная статья исследует современное применение навигационных систем в процессе бурения наклонных и горизонтальных скважин. Сложные геологические условия и требования к повышению добычи эффективности подчеркивают важность точности и контроля в бурении. Статья фокусируется на ключевых технологиях, таких как инерциальная навигация, глобальное позиционирование, технология MWD и системы автоматической навигации, и их роли в обеспечении точного планирования и мониторинга траектории скважин. Результаты исследования обозначают, как современные навигационные системы способствуют повышению производительности, уменьшению рисков, связанных с попаданием в нежелательные слои, а также оптимизации добычи в сложных условиях. Это подчеркивает актуальность и важность внедрения современных навигационных технологий для обеспечения успешного бурения наклонных и горизонтальных скважин.

    Keywords: геонавигационные, наклонные скважины, зенитные и азимутальные углы, горизонтальные скважины, компоновка телеметрических систем

  16. NƏBZ OKSİMETRİNİN TƏDQİQİ: SENSOR PERFORMANSI, CAVAB VAXTI VƏ MÜQAYİSƏLİ ANALİZ

    Authors: Rafər Sabirov, Amalya Həsənova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei34112023-158

    Year: 2023 Pages: 158-167

    Show abstract

    Abstract: Müasir səhiyyədə nəbz oksimetriyası xəstələrdə oksigenlə doyma səviyyələrinin monitorinqi və qiymətləndirilməsində mühüm rol oynayır. Bu məqalə nəbz oksimetriyasının işini tənzimləyən fundamental prinsipləri, istifadə olunan müxtəlif sensor növlərini, sensor performansının mürəkkəb nüanslarını, cavab müddətlərini və bu əsas texnologiyanın dərin müqayisəli təhlilini öyrənir. Texniki aspektlərdən əlavə, bu məqalə nəbz oksimetriyasının klinik tətbiqlərini vurğulayır. Nəbz oksimetriyasının xəstəxanalarda müntəzəm xəstələrin monitorinqindən tutmuş uzaqdan və evdə səhiyyə xidmətlərinə qədər müxtəlif tibbi ssenarilərdə necə əvəzedilməz vasitəyə çevrildiyini izah edir. Davamlı və qeyri-invaziv olaraq oksigen saturasiyasına nəzarət etmək qabiliyyəti, hipoksemiyanın erkən aşkarlanmasını asanlaşdıraraq və vaxtında müdaxiləyə kömək edir. Bu məqalə reanimasiya şöbələrində və bütün cərrahi əməliyyatlar zamanı tətbiqi də daxil olmaqla, ağır xəstələrin müalicəsində nəbz oksimetriyasının həlledici əhəmiyyətini vurğulayır. O, mexaniki ventilyasiya parametrlərinin dəqiq tənzimlənməsində və xəstənin sağlamlığnın qorunmasında oksigen doymasının dəqiq və sürətli ölçülməsinin vacibliyini araşdırır. Nəbz oksimetriyası işığın iki dalğa uzunluğundan istifadə edərək oksigenlə zəngin (oksihemoqlobin) və deoksigenləşdirilmiş qanda (deoksihemoglobin) işığın udulmasındakı dəyişiklikləri ölçməklə qanın oksigenlə doymasını ölçür. Sensor Texnologiyası və Növləri: Məqalə əsasən ötürmə və əks etdirmə rejimlərinə təsnif edilən müxtəlif nəbz oksimetr sensoru növlərini əhatə edir. Transmissiya sensorları işıq mənbəyini və detektoru ayıraraq, onları barmaqlar, ayaq barmaqlarının ucları və qulaq ucları tətbiqləri üçün uyğun edir. Bunun əksinə olaraq, alnın yerləşdirilməsi üçün nəzərdə tutulmuş əks etdirmə sensorları səpələnmiş işıqdan oksigenlə doymağı təxmin edir. Hər bir sensor növünün üstünlükləri və məhdudiyyətləri ciddi şəkildə yoxlanılır və onların klinik faydasına işıq salır.

    Keywords: Pulse Oximetry, Sensor Technology, Oxygen Saturation, Kritik Xəstə Baxımı, Müqayisəli Analiz

  17. METROLOGİYANIN İQTİSADİ ASPEKTLƏRİ

    Authors: Raziyə Səfərova, Maya Kərimova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei34112023-168

    Year: 2023 Pages: 168-174

    Show abstract

    Abstract: Metrologiya bir çox sahələr kimi iqtisadiyyata da öz təsirini göstərir. Elə bir sahə yoxdur ki, orada metroloji təminatdan istifadə olunmasın. Bunun üçün çoxlu sayda insan əməyindən və yüksək maliyyə dəyərlərindən istifadə edilir. Təqribi hesablamalara görə ictimai işlərin 15 faizi ölçmə proseslərinin həyata keçirilməsinə sərf edilir. İstehsalın inkişafı üçün müasir dünyada metrologiya sahəsinə aid elmi biliklərə və peşəkar mütəxəssislərə yüksək səviyyədə tələblər qoyulur. Ona görə ki, məhsulların exniki keyfiyyəti, səviyyəsi, göstərilən xidmətlərin növləri metrologiya və metroloji səviyyədən birbaşa olaraq asılıdır. Yazılan məqalədə ilk növbədə metrologiyanın əsas məqamları təsvir edilmişdir. Metrologiyanın iqtisadiyyatla birbaşa əlaqəsi və metroloji nailiyyətlərin iqtisadiyyata göstərdiyi müsbət təsirlər məqalədə öz əksini tapmışdır. Baş verə biləcək və böyük problemlərin yaranmasının qarşısını almaq üçün ən əlverişli metodlar təhlil edilmişdir. Keyfiyyətin statistik nəzarətinin ən müasir metodu kimi 6ϭ-nın nə dərəcədə əlverişli olduğu müəyyən edilmişdir.

    Keywords: metrologiya,3ϭ, 6ϭ, keyfiyyət, iqtisadi aspekt

  18. GÖRMƏ QABİLİYYƏTİ ZƏİF OLAN İNSANLAR ÜÇÜN ULTRASƏS EKOLOKASİYA CİHAZI, TƏDQİQAT VƏ MÜQAYİSƏLİ ANALİZ

    Authors: Turab Musayev, Amalya Həsənova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei34112023-175

    Year: 2023 Pages: 175-183

    Show abstract

    Abstract: Dünyada görmə qüsurlu 285 milyon insan var, bunlardan 39 milyonu tamamilə kor, 246 milyonu isə görmə qabiliyyəti zəifdir (1). Uzun qamışlar və bələdçi itlər onlar üçün məşhur nəqliyyat vasitələridir. Təəssüf ki, başlarını və yuxarı bədənlərini, xüsusən də şəhər şəraitində küçə nişanları, avtobus dirəkləri, açıq pəncərələr, ağac budaqları və çəpərlər kimi toqquşmalardan qoruya bilmirlər. Yuxarıda göstərilən problemləri həll etmək üçün tədqiqat və ticarət məhsullarında qlobal yerləşdirmə sistemi (GPS), lazerlər, kameralar və ultrasəs dalğaları da daxil olmaqla müxtəlif aşkarlama texnologiyaları istifadə edilmişdir (2).Şəhər mühitində görmə qüsurlu insanları lokallaşdırmaq və naviqasiya etmək üçün GPS-dən istifadə edən bir neçə yanaşma var. GPS(3) əsaslı naviqasiya sistemi, İstifadəçinin təxminən 20 m məsafədə yerləşməsini təmin etmək üçün peyk siqnallarından istifadə edən kommersiya məhsuludur. Bu cihaz daxili istifadə üçün uyğun deyil, çünki yüksək siqnal itkisi və aşağı dəqiqlik görmə qabiliyyəti zəif olan insanlar üçün təhlükəli vəziyyətlər yarada bilər. Xəritəyə əsaslanan yer parametrləri (4) sabit yer GPS qəbuledicilərindən siqnallar yaradır və cihazın vəziyyətini düzəltmək üçün mobil qəbuledici istifadə olunur. Bununla birlikdə, bu GPS xidməti bütün ərazilərdə mövcud deyil və görmə qüsurlu insanlar qarşısında maneələr barədə məlumat verə bilməz. Ətraf mühitin aşkarlanması və aşkarlanması üçün alət (5), lazer texnologiyası təhlükəsizliyi artırır (6) və LaserCane (7) lazer məsafə ölçmə metodlarından istifadə edir. Bu aşkarlama məhdud əhatə dairəsinə malikdir, bu da kor ləkələr səbəbindən təhlükəlidir. Akustik geribildirim yanaşması (8) ilə maneə aşkarlama və xəbərdarlıq sistemi, qapalı və açıq 3D ssenarilərdə potensial maneələri aşkar etmək üçün stereo görüntüləmə sistemidir. Xüsusilə, maneələrin mövcudluğunu təmsil etmək üçün müxtəlif tezliklərlə stereo səs rəyindən istifadə edir. İddia edilən performansa baxmayaraq, bu cihazın əsas komponentləri daha kiçik bir cihaza sığdırmaq üçün təkmilləşdirilməsinə ehtiyac var. Ultrasonik aşkarlama cihazları iki növə bölünə bilər: səsli rəy və haptik rəy. Ultrasonik səs geribildirim cihazlarına misal olaraq ekolokasiya (9), naviqasiya kəməri (10) və Florida Beynəlxalq Universiteti (FIU) layihəsidir (11). Bu səs geribildirim cihazlarının dezavantajı, görmə qüsurlu istifadəçilərin şəhər mühitində eşitmə hisslərinə daxil ola bilməməsidir.

    Keywords: Ekolokasiya; haptik rəy; naviqasiya; ultrasəs çeviricisi; görmə qüsurlu

  19. NADİR ELEMENTLƏRİN AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ SULFİD YATAQLARINDA YAYILMASI VƏ İQTİSADİ ƏHƏMİYYƏTİ

    Authors: Vahid Həmzəyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei34112023-184

    Year: 2023 Pages: 184-190

    Show abstract

    Abstract: Məqalə respublikamızın sulfid yataqlarında geniş yayılmış nadir elementlərin iqtisadi əhəmiyyətinə həsr edilmişdir. Məlum olduğu kimi Azərbaycan Respublikası müxtəlif faydalı qazıntılarla zəngindir. Bunların sırasında nadir elementlər müxtəlif xüsusiyyətlərinə görə mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Nadir elementlərə litium, berillium, skandium, ittirium, indium, qallium və digər elementlər daxildir. Nadir elementlərin tətbiq sahələri müxtəlifdir. Məqalədə nadir elementlər haqqında qısa məlumat verilmiş, ölkəmizin Filizçay, Katex, Kasdağ və Cixix-Saqator, həmçinin, Qoşa, Dağkəsəmən və digər sulfid yataqlarında yayılan nadir elementlər göstərilmişdir. Bu yataqlar sırasında Filizçay yatağı regionun ən böyük polimetal yatağıdır və böyük strateji əhəmiyyətə malikdir. Bununla yanaşı, nadir elementlərin tətbiq sahələri ətraflı şəkildə şərh edilmişdir. Bu elementlərin rahat üsullarla emalının vacibliyi xüsusi vurğulanır. Yekunda nəticələr müzakirə edilir.

    Keywords: nadir elementlər, nadir-torpaq elementləri, sulfid yataqları, litofil, xalkofil

  20. SYNTHESIS OF AMINATED EPOXY DERIVATIVES OF POLYBUTADIENE AND THE STUDY OF THEIR ANTI-CORROSION PROPERTIES IN THE COMPOSITION OF CONSERVATION LIQUIDS

    Authors: Khayala Abbasova, Fuzuli Nasirov, Sevda Rafiyeva, Vusale Bakhshiyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei34112023-191

    Year: 2023 Pages: 191-197

    Show abstract

    Abstract: The synthesis of amino derivatives of epoxidized polybutadienes was carried out by the amination reaction. The composition and structure of the amino derivatives were confirmed by NMR and IR spectroscopy. It has been established that the synthesized amine derivatives have a synergistic effect, accelerate the solubility in mineral oils and significantly improve the anticorrosion properties of conservation fluids. Samples of aminated epoxidized polybutadienes were tested for corrosion resistance in a hydro chamber, in sea water and in a sulfuric acid environment. Their high efficiency against corrosion has been established.

    Keywords: liquid polybutadiene, epoxidation, amination, corrosion inhibitor

  21. CATALYSTS OF THE ISOMERIZATION PROCESS OF n-HEXANE

    Authors: Elvira Guseinova, Zahid Saftarov, Mugaddas Salayev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei34112023-198

    Year: 2023 Pages: 198-208

    Show abstract

    Abstract: Information on the isomerization of n-hexane is systematized. It has been shown that the process of isomerization of n-alkanes is a priority issue in solving the problems of improving the quality of modern automobile gasolines and their compliance with environmental requirements. The use of low-octane fractions as raw materials determines the high efficiency of the process in addition to the production of high-value isomerizate. The obtained isomerizate meets all the requirements for motor fuels: high impact resistance, easy volatility, absence of benzene, olefins and sulfur. The article presents thermodynamic data, provides general information about modern catalytic systems used in the isomerization of n-alkanes, and shows their mechanisms of action. Comparative data on Friedel-Crafts catalyst, chlorinated alumina, zeolites, sulfated and tungsten-containing zirconium, and heteropolyacids are summarized. In the process of isomerization of the pentane-hexane fraction, platinum-containing catalysts based on chlorinated aluminum oxide, zeolites and sulfated zirconium dioxide are used in industry. SO4/ZrO2-based catalysts can be considered the most promising due to their high performance indicators. The current work is mainly focused on the systematic study of the physico-chemical regularities of the formation and isomerization activity of catalysts based on anion-modified oxides, depending on their composition and preparation conditions.

    Keywords: n-hexane, isomerization, thermodynamics, 2-methylpentane, 3-methylpentane, 2,2-dimethylbutane, 2,3-dimethylbutane, catalytic systems

  22. ИСПОЛЬЗОВАНИЕ МЕТОДА ДВОЙНОГО ГРАДИЕНТА ПРИ БУРЕНИИ ГЛУБОКОВОДНЫХ СКВАЖИН С ПЛАВУЧИХ БУРОВЫХ УСТАНОВОК

    Authors: Самед Рзазаде, Джейхун Санаев

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei34112023-209

    Year: 2023 Pages: 209-214

    Show abstract

    Abstract: Данная статья глубоко анализирует применение метода двойного градиента в контексте бурения глубоководных скважин с использованием плавучих буровых установок. Ее основное внимание уделено изучению того, как этот метод может улучшить процесс бурения в глубоководных условиях с целью увеличения эффективности и обеспечения безопасности этого технически сложного процесса. Исследования, проведенные в данной области, имеют большое стратегическое значение, поскольку они способствуют разработке и совершенствованию методов, которые обеспечивают надежный доступ к энергетическим ресурсам в глубоководных месторождениях, при этом снижая потенциальные негативные воздействия на окружающую среду. Важными аспектами, рассматриваемыми в данной статье, являются увеличение точности бурения, предотвращение попадания в нежелательные слои грунта и оптимизация процессов добычи при сложных условиях работы на море. Таким образом, в данной статье будут подробно рассмотрены преимущества и перспективы использования метода двойного градиента в контексте бурения глубоководных скважин с целью улучшения его эффективности и безопасности в глубоководных условиях.

    Keywords: метод двойного градиента, геологические особенности месторождений, бурение в морских условиях, инновации в бурении глубоководных скважин, безопасность на плавучих буровых установках

  23. ИССЛЕДОВАНИЕ ТЕХНОЛОГИИ СТРОИТЕЛЬСТВА СКВАЖИН В УСЛОВИЯХ ПОГЛОЩЕНИЯ БУРОВОГО РАСТВОРА

    Authors: Елена Шмончева, Рафаил Манафов

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei34112023-215

    Year: 2023 Pages: 215-222

    Show abstract

    Abstract: Процесс бурения нефтяных и газовых скважин является сложной и ответственной составляющей добычи углеводородов. Среди сложностей, присущих бурению, серьезную проблему представляет потеря бурового раствора. Если оставить эти потери без внимания, они могут существенно нарушить операции бурения и поставить под угрозу целостность скважин. Поглощение бурового раствора здесь определяется как непреднамеренная утечка бурового раствора в пробуренный пласт, приводящая к уменьшению объема бурового раствора в стволе скважины. Возникновению поглощений способствуют различные факторы, в том числе повышенная проницаемость пласта, нестабильность ствола скважины и избыточное скважинное давление. Эти события приводят к ряду неблагоприятных последствий, включая нестабильность ствола скважины, повреждение пласта, увеличение затрат на бурение и, в тяжелых случаях, проблемы с управлением скважиной. Глубокое понимание последствий потери бурового раствора необходимо специалистам по бурению для разработки эффективных профилактических мер. Кроме того, компания изучает инновационные технологии бурения, такие как бурение с управляемым давлением (MPD) и бурение на депрессии (UBD), как потенциальные стратегии снижения потерь бурового раствора и повышения эффективности бурения. Однако комплексное понимание их происхождения, последствий и стратегий смягчения позволяет операторам снизить такие потери, тем самым повышая эффективность буровых работ. Эта диссертация служит ценным ресурсом, подчеркивающим важность решения проблемы потерь бурового раствора для обеспечения безопасной и продуктивной добычи углеводородов из подземных резервуаров.

    Keywords: поглощение раствора, наполнители для борьбы с поглощениями, бурение с управляемым давлением, бурение на депрессии, контроль скважины

  24. XARİCİ AŞQAR PAKETLƏRİNİN TƏDQİQİ İLƏ GƏMİ DİZELLƏRİ ÜÇÜN M-14ГБ MOTOR YAĞININ YENI SÜRTKÜ KOMPOZİSİYALARININ YARADILMASI

    Authors: Həqiqət Cavadova, Nərminə Əliyeva, Gülşən Yusifzadə, Zəkiyə Məhərrəmova, Tuncay İmanlı, Sevil Əsgərli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei34112023-223

    Year: 2023 Pages: 223-231

    Show abstract

    Abstract: M-14ГБ motor yağı gücləndirilmiş və yüksək gücləndirilmiş 6-8 ЧРН, ДК-2 və ДК-10 tipli gəmi, teplovoz və sənaye dizel mühərriklərində istifadə edilir. Azərbaycanda M-14ГБ motor yağının böyük tətbiq sahəsinin olduğu üçün qeyd olunan yağın yerli xammal əsasında yeni analoqunun yaradılmasını aktual etmişdir. Bu yağ, əsasən, ARDNŞ “Bayıl Limanı” Dəniz Kəşfiyyat Qazma İdarəsinin nəzdində olan maşın və və mexanizmlərdə istismar olunur. Məqalədə М-14ГБ motor yağının yeni sürtkü kompozisiyalarının xarici aşqar və aşqar paketləri əsasında yaradılması üzrə aparılan tədqiqatların nəticələri verilmişdir. Tədqiqatlar nəticəsində ilk növbədə M-8 və M-13,78 Bakı baza yağlarının (45:55% nisbətində) kompaundundan M-10 baza yağı hazırlanmış və Almaniyanın “Evonik” şirkətinin Viscoplex-2-670 və Viscoplex-1-810 özlülük aşqarlarının istifadəsi ilə M-14 baza yağı yaradılmışdır. Özlüülük aşqarlarının seşimi ultrasəs disperqatorunda təyin edilən özlülük stabilliklərinin nəticələrinə əsaslanmışdır. M-14 baza yağı və detergent-dispersedici aşqar Lubrizol-6446 (ABŞ), çoxfunksiyalı aşqar paketi OLOA-9999 (ABŞ) və s. müxtəlif təyinatlı aşqarların əsasında M-14ГБ motor yağının yeni sürtkü kompozisiyaları yaradılmış və onların müqayisəli laboratoriya və kavalifikasiya sınaqları aparılmışdır. Müəyyən edilmişdir ki, xarici aşqar və aşqar paketinin aşağı qatılıqlarda istifadəsi yağın əsas fiziki-kimyəvi göstəricilərini təmin edir. Yüksək keyfiyyətli xarici aşqar və çoxfunlsiyalı aşqar paketi əsasında yaradılan M-14ГБ motor yağının yeni sürtkü kompozisiyasları fiziki-kimyəvi və istismar xassələrinə görə gücləndirilmiş və yüksək gücləndirilmiş 6-8 ЧРН , ДК-2 və ДК-10 tipli gəmi, teplovoz və sənaye dizel mühərriklərində istifadəsi üçün qoyulan ГОСТ 12337 tələblərinə tam cavab verir və tətbiq üçün tövsiyə edilir.

    Keywords: baza yağı, motor yağı, aşqar, aşqar paketi, sürtkü kompozisiyası, disperqator, özlülük stabilliyi

  25. FUZZY LOGIC IN DISTANCE MEASUREMENT: COMPARATIVE ANALYSIS

    Authors: Mahabbat Khudaverdiyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei34112023-232

    Year: 2023 Pages: 232-242

    Show abstract

    Abstract: Measuring distance plays a pivotal role across a multitude of domains, such as robotics, automation, and navigation systems. Fuzzy logic has increasingly garnered substantial interest as a means to augment the accuracy and versatility of distance measurement systems. This comprehensive review delves deep into the examination and juxtaposition of diverse techniques for measuring distance by harnessing the power of Fuzzy logic. The primary objective is to meticulously assess the efficacy of Fuzzy logic when contrasted with alternative methodologies and affirm their dominance regarding precision, resilience, and adaptability. Fuzzy logic holds the potential to revolutionize distance measurement technology and contribute to safer and more efficient operations in fields such as robotics, automation, and navigation systems. Future research should focus on fine-tuning fuzzy logic parameters and exploring new applications to further harness their potential. Fuzzy logic outperforms conventional control methods in distance measurement due to their remarkable adaptability, robustness, human-like decision-making capabilities, ease of integration, capacity to handle non-linearity, and real-time adaptability. While traditional methods have their merits, they often struggle to match the versatility and reliability of Fuzzy logic in a world where complex and uncertain environments demand precision and adaptability. As technology continues to evolve and applications become more demanding, Fuzzy logic remains at the forefront of enhancing the accuracy and efficiency of distance measurement systems across various domains.

    Keywords: Fuzzy Logic, Distance Measurement, Ultrasonic sensors, Non-linearity, Measurement accuracy

  26. ELEKTRON TICARƏTDƏ TƏTBIQ EDILƏN STRATEGIYALAR

    Authors: Fariz Əhmədov, Süleyman Rəhimov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei34112023-243

    Year: 2023 Pages: 243-254

    Show abstract

    Abstract: Dünya iqtisadiyyatındakı müasir tendensiyalar bir çox məsələlərdə yeni çağırışları ortaya qoydu və dünya ölkələrinin milli iqtisadiyyatlarının müxtəlif sahələrinin təkmilləşdirilməsinə və yeni istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsinə səbəb oldu. Qlobal iqtisadi problemlər kontekstində vacib bir məsələ hər bir ölkənin iqtisadiyyatının prioritet sahələrinin inkişafını sürətləndirmək və qlobal təhdidlərə daha adekvat müqavimət göstərən yeni iqtisadi mexanizmlərin inkişafı və dövriyyəyə buraxılmasıdır. Azərbaycan iqtisadiyyatı qlobal iqtisadi təhdidlər kontekstində ciddi problemlərlə üzləşir. Lakin son onilliyin dayanıqlı, balanslaşdırılmış iqtisadi siyasəti və iqtisadi islahatları, eləcə də müasir texnologiyalar əsasında iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrinin inkişafı nəticəsində ölkəmizin iqtisadiyyatı qlobal təhlükələrə qarşı müqavimət göstərmişdir. Müstəqillikdən sonra Azərbaycan öz iqtisadiyyatını liberal dəyərlərə əsaslanan sistemin sürətlə formalaşması yoluna qoydu. Zəngin təbii sərvətləri sayəsində ölkəyə xarici investisiyalar əsasən neft sektoruna yönəldilirdi. Ölkəmizdə qeyri-neft sektorunun inkişafına strateji yanaşma mövcuddur və artıq böyük sənaye mərkəzlərində, iqtisadi zonalarda və ölkənin bəzi yerlərində texnoparklar, sənaye zonaları, aqroparklar və s.ölkəmizdə qeyri-neft sektorunun inkişafına strateji yanaşma mövcuddur və artıq böyük sənaye mərkəzlərində, iqtisadi zonalarda və ölkənin bəzi yerlərində texnoparklar, sənaye zonaları, aqroparklar və s. fəal şəkildə yaradılır. Yaxın gələcəkdə Azərbaycanda qeyri-neft sektorunun inkişaf problemlərinin həllinə yönəlmiş müasir proseslərin daha da intensivləşəcəyini proqnozlaşdırmaq olar. Bu da öz növbəsində ölkəmizin iqtisadi inkişafının artmasında və qlobal təhdidlər qarşısında yaranan problem və çətinliklərin aradan qaldırılmasında mühüm rol oynayacaqdır.

    Keywords: e-ticarət, strategiya.ş iqtisadiyyat, prioritet, sənaye

  27. ИССЛЕДОВАНИЕ ЗАКОНОМЕРНОСТЕЙ СЕМАНТИЧЕСКИХ ОТНОШЕНИЙ ПРОСТРАНСТВА ПРИЗНАКОВ

    Authors: Фаиг Гаджиев, Хуснийя Пашаева

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei34112023-255

    Year: 2023 Pages: 255-263

    Show abstract

    Abstract: В статье рассматривается проблема исследования свойств объектов исходного пространства признаков с целью выявления закономерностей их отображения на классы определенных характеристик, что реализуется разработанным в работе алгоритмом, ориентированным на решение задачи кластеризации на основе метода последовательного выявления кластеров как в четкой постановке, так и исходя из нечетких представлений рассматриваемых характеристик. . Известно, что упорядочение знаний в когнитивных структурах наряду с другими факторами происходит также на основе оценки семантической близости понятий, расположенных в пространстве, изучение которого было произведено еще в начале прошлого века. Выявление закономерности расположения объектов указанного пространства позволили ввести понятие кластеров, отражающих некоторую типовую ситуацию. Поскольку, разработка интеллектуальных систем производится, как правило, с учетом интеллектуальных принципов, в большинстве из них упорядочение признаков, объектов и понятий производится методами кластерного анализа, интенсивное развитие которого отмечается к настоящему времени и, в определенной мере, связано с интересами Data Mining, Big Data и т.д. Таким образом можно предположить, что наряду с исследованиями заданного пространства признаков с позиций ассоциативных отношений его объектов, дерева решений, классификации целесообразно проведение анализа системы средствами кластерного анализа. Следуем иметь в виду, что методы многомерной классификации ориентированы на выявление множества объектов, характеризующихся совокупностью признаков, определенных классов, что представляется в плоскости кластерного и дискриминантного анализа и, как правило, предполагает дополнительного рассмотрения задачи оценки информационности признаков. Это имеет важное значение при адаптации указанных подходов к большим и сверхбольшим объемам информации, когда кластеризация, в том числе, рассматривается как стартовый этап ее исследования и предполагает соответствие заданному критерию оптимальности как функционала, отражающего эффективность выявления кластеров, к примеру в виде внутригрупповой суммы квадратов отклонения: Таким образом, если основная проблема классификации может восприниматься в определении принадлежности заданного вектора признаков тому или иному числу заранее известных классов, то кластеризация представляется, как классификация без обучающейся выборки с символами классов, При этом алгоритмы кластеризации в соответствии с подобием образов, традиционно, рассматривают эквивалентные образы в составе одного кластера, что стимулирует использование таких подходов в операциях на базах знаний интеллектуальных систем , а также в задачах по сжатию и исследованию свойств исследуемых объектов. Большей частью указанные подходы ориентированы на решение задач оптимизации, которая предполагает существование решения, удовлетворяющего системе ограничений и минимизирующих или максимизирующих целевую функцию. Ключевые слова. Классы, кластеры, сходство объектов, расстояние между кластерами, нечеткие характеристики.

  28. İNNOVATİV TƏHSİL TEXNOLOGİYALARININ MÜTƏXƏSSİSLƏRİN HAZIRLANMASINDA ROLU

    Authors: Əfşan Bayramova, Maya Kərimova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei34112023-264

    Year: 2023 Pages: 264-273

    Show abstract

    Abstract: Hal-hazırda cəmiyyətin sürətli inkişafı tədris prosesinin texnologiyaları və metodikalarında dəyişiklikləri zəruri edir. Təhsil müəssisələrinin məzunları müasirlik tendensiyalarına hazır olmalıdır. Tədris proseslərinə müasir metod və texnologiyaların tətbiq edilməsi informasiyanın effektiv mənimsənilməsinə imkan verir, tələbələrin idrak fəaliyyətini aktivləşdirir, onların yaradıcılıq potensialını inkişaf etdirir, bununla da tələbələrin hazırlıq keyfiyyətinin yüksəldir. Məqalədə təhsil texnologiyalarına müxtəlif innovasiya yanaşmalarının analizi aparılmış və nəticələr çıxarılmışdır. İnnovasiya texnologiyalarının tətbiq edilməsi ilə tədris prosesində tələbələrin aktiv iştirakını, onların real şəraitlərdə biliklərinin tətbiq edilmə imkanını, informasiyanın yadda saxlanılmasına deyil, dərk edilməsini nəzərə alan tədrisin ümumiləşdirilmiş modelinin üstünlüyü göstərilmişdir. Təhsildə innovasiya çox mübahisəli məsələdir. Təhsil nazirləri ilə söhbət edəndə tez bir zamanda belə bir təəssürat yaranır ki, ümumilikdə təhsil sistemləri yeniliklərə çox həvəssizdirlər və müəllimlər arasında dəyişikliklərə güclü müqavimət var. Təhsil bəzən ən mühafizəkar sosial sistemlərdən və dövlət siyasəti sahələrindən biri kimi qəbul edilir. Lakin müəllimlərlə söhbət insana əks fikir verir - çox məsləhətləşmədən və ya dəyişikliyin uğurla həyata keçirilməsi üçün zəruri ilkin şərtlər olmadan onlara həddən artıq çox dəyişikliklərin tətbiq edilməsi. Bəzi ölkələrdə innovativ dəyişiklik tələb olunan qayğı və səy göstərilmədən və ya müvafiq öncədən sınaq, təcrübə və qiymətləndirmə olmadan həyata keçirilib. Bu mübahisə bizi faktlara baxmaqdan çəkindirməməlidir. Və faktlar aydın şəkildə göstərir ki, təhsil sistemləri çox ciddi problemlərlə üzləşir və bu problemlərə toxunulmazsa, bu, təkcə təhsilin özü üçün deyil, həm də gələcək iqtisadi artım, sosial tərəqqi və rifah üçün ciddi risklərlə nəticələnə bilər. 20-ci əsrin ortalarından bəri təhsil sistemləri çox genişləndi və insan əhalisi heç vaxt indiki qədər yüksək təhsil almamışdı. İnkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatlar və inkişaf etməkdə olan ölkələr də təhsil sistemlərini genişləndirir, təhsili modernləşmənin və tərəqqinin əvəzsiz tərkib hissəsi kimi görürlər. Bununla belə, bir çox siyasətçilər rəqəmlərin davamlı genişlənməsini irəliyə doğru ən yaxşı yol hesab etsələr də, məlumatlara daha yaxından nəzər saldıqda bunun bizi çətinliklərə sürükləyə biləcəyi aşkar edilir. Ali təhsilin inkişafına yeni yanaşmaların realizə olunması ənənəvi ali təhsil müəssisələrinin (ATM) innovasiya tipli ATM-ə transformasiyası istiqamətində baş verir. Təhsildə innovasiya texnologiyalarının tətbiqini araşdırmaqla bu transformasiyanın dinamikasının öyrənilməsi öz aktuallığını itirmir.

    Keywords: təhsil, tədris prosesi, tələbələr, innovasiya, texnologiya, metodika

  29. UAV SWARM SYSTEMS

    Authors: Zaur Alakbarov, Lala Bekirova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei34112023-274

    Year: 2023 Pages: 274-284

    Show abstract

    Abstract: The rapid development of technology has introduced new and groundbreaking approaches to unmanned aerial vehicles (UAVs). One such innovation is the swarm UAV systems. These systems represent a technology where multiple small and often autonomous aircraft collaborate to perform specific tasks. An important component of this system is artificial intelligence. Swarm UAV systems can operate more effectively and coordinatedly by utilising artificial intelligence algorithms. Each UAV is equipped with autonomous control systems and artificial intelligence software. Through data analysis, object recognition, route planning, environmental adaptation and other complex tasks, artificial intelligence aids these UAVs in successfully completing tasks. As a result, swarm UAVs are capable of performing more complex and dynamic missions. The integration of artificial intelligence into swarm UAV systems holds great potential for several application fields. For instance, in search and rescue operations, AI can perform image analysis to detect individuals trapped under debris. In agriculture applications, AI can detect plant diseases or pests and optimize irrigation requirements. In this article, we will examine what swarm UAV systems are, how they operate, and the contribution of integrating artificial intelligence to this technology. In this article, we will examine what swarm UAV systems are, how they operate, and the contribution of integrating artificial intelligence to this technology. In this article, we will examine what swarm UAV systems are, how they operate, and the contribution of integrating artificial intelligence to this technology. Additionally, we will focus on the potential future application areas of swarm UAV systems and the potential impacts of this integration. Swarm UAV systems and artificial intelligence represent a significant transformation in the world of technology, and this article will provide a resource to better understand these exciting developments.

    Keywords: Research of UAVs, integration of artificial intelligence, flight programs, autonomous control

  30. CONTROL SYSTEMS OF PRIMARY AND ALTERNATIVE POWER SUPPLY SOURCES OF UNMANNED AERIAL VEHICLES

    Authors: Lala Bekirova, Ayten Aslanova, Maxabbat Xudaverdiyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei34112023-285

    Year: 2023 Pages: 285-293

    Show abstract

    Abstract: The article is devoted to the development of technical possibilities for organizing the energy supply of UAVs. Through the Controlled blocks of the optical system, an issue aimed at identifying and solving possible problems that will occur in the process of power supply of drones due to alternative energy sources and ground-related power sources distributed in different areas was developed. Considering the possibilities of power supply distribution and attenuation in the areas where power sources are located, the possibilities of application of UAVs for control of the research object at a stable flight height have been studied and solved. A study of the limiting conditions and threshold values required for the power of signals received from a food source is presented.

    Keywords: UAV, Optical system, alternative energy transfer, atmosphere, sources of nutrition

  31. KADR SEÇİMİNDƏ QƏRAR QƏBULETMƏ ÜSULLARINA BAXIŞ

    Authors: Salman Salmanov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei34112023-294

    Year: 2023 Pages: 294-301

    Show abstract

    Abstract: Hər bir təşkilatın davamlı rəqabətdə ön cərgələrdə ola bilməsindən ötrü, onun müəyyən strategiya və məqsədlər əsasında kadr seçiminin düzgün yerinə yetirməsi əsas məsələlərdən biridir. Lakin dəyişən texnologiya və innovasiyalara artan ehtiyac, ətraf mühitdə sürətli dəyişikliklər, ictimai tendensiyalar bu sahədə bir sıra qeyri-müəyyənliklərin yaranmasına səbəb olur ki, bu problemlərin həllində, bir çox alternativlər arasından ən yaxşı kadrların seçilməsi məsələlərinin çox meyarlı qərar qəbuletmə (MCDM – Multi-criterial Decision Making) ilə həyata keçirilməsi tövsiyyə olunur. Fikrimizcə, real dünya problemlərinə qeyri-səlis qərar qəbuletmə üsullarının tətbiq olunması kimi, kadr seçimi ilə bağlı qərarların qəbulunda da MCDM –nin tətbiq olunması çox aktualdır. Məqalədə, hər bir müəssisədə, kadr seçimi ilə bağlı düzgün qərarların qəbul olunması, insan resurslarının düzgün idarə edilməsi üçün yeni və hərtərəfli yanaşma təklif edilir.

    Keywords: Qərar qəbuletmə, AHP, TOPSİS, qeyri-səlis ədəd, Z-ədəd