Volume 30, Issue 7 (2023)

  1. ÖLKƏLƏR ÜZRƏ İNNOVASİYA VƏ STARTAP EKOSİSTEMLƏRİNİN MÜQAYİSƏLİ ŞƏKİLDƏ ANALİZİ

    Authors: Cəbrayıl Vəliyev, Ayaz Hacıyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-06

    Year: 2023 Pages: 6-17

    Show abstract

    Abstract: İnnovasiyalar şirkətin bugünkü bazarda uğur qazanması üçün ilkin şərt olmaqla yanaşı, digər biznes bölmələri ilə rəqabət aparmağın əsas yoludur. İndiki vaxtda əksər şirkətlər təkbaşına hərəkət etməyi deyil, unikal dəyər yaratmaq və daha çox gəlir əldə etmək üçün rəqibləri və tərəfdaşları ilə əməkdaşlıq etməyi üstün tuturlar. Buna görə də, son bir neçə ildə şirkətlər arasında müəyyən növ münasibətlərin təşkili tendensiyası müşahidə olunur. Bu cür əlaqələrin startapların fəaliyyətinə xüsusi təsiri vardır. Şirkətlər arasında xüsusi qarşılıqlı əlaqələr təkcə innovativ məhsullar yaratmağa deyil, həm də onların inkişafını sürətləndirmək üçün startaplara imkan yaradır. İnnovasiya yüksək səviyyəli universitetləri və tədqiqat institutlarını, kifayət qədər maliyyə və yerli bazarı, ixtisaslı işçi qüvvəsini, ixtisaslaşmanı, şirkətlər və qlobal şəbəkələr arasında əməkdaşlığı ehtiva edən fərqli ekosistem tələb edir. Startap qısa əməliyyat tarixi olan layihə və ya şirkətdir. İngilis dilindən tərcümədə startap prosesin başlanğıcı (start) mənasını verməsinə baxmayaraq, bu yaxınlarda açılmış hər kommersiya layihəsini start pom adlandırmaq olmaz. Sıfırdan başlayan biznes layihələrinin yalnız kiçik bir hissəsi bu tərifin altına düşür. Ekosistem startaplardan investorlara qədər daha şəffaf ünsiyyət yarada və daha geniş investisiya bazarları üçün müvafiq imkanlar və faydalı məlumatlar barədə məlumatlılığı artıra bilər. Müvəffəqiyyətin başqa bir göstəricisi dövlət vençur kapitalistləri tərəfindən nə qədər startap və innovasiyanın maliyyələşdirilməsi (dövlətə qarşı) və onlar maliyyələşdirildikdən sonra nə qədərinin dövlətdə qalması ola bilər. Məqalədə ölkələr üzrə innovasiya və startap ekosistemlərinin müqayisəli təhlili verilmişdir.

    Keywords: qlobal innovasiya indeksi, ekosistem, investisiya, vençur kapitalı, biznes sektoru

  2. İŞĞALDAN AZAD EDİLMİŞ ƏRAZİLƏRDƏ İNNOVATİV PROBLEMLƏR VƏ HƏYATA KEÇİRİLƏN İNNOVASİYA LAYİHƏLƏRİ

    Authors: Kəmalə Nəcəfova, Cəlal Əhmədzadə

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-18

    Year: 2023 Pages: 18-28

    Show abstract

    Abstract: Hazırda innovasiyalar ölkə və dünya iqtisadiyyatının inkişafının əsasını təşkil edir. Qloballaşma prosesinin sürətlənməsi, elmi inkişaf, hər bir sənayedə mövcud olan kəskin rəqabət şəraiti, texnologiyanın durdurulmaz inkişafı innovasiyanın tətbiqini aktuallaşdıran ən açıq səbəblərdən biridir. İnnovasiya sözü Azərbaycan dilində tam əks olmasa da, ən çox “yeni və fərqli” mənasında işlədilir. Mövcud məhsulun dəyişdirilməsi, təkmilləşdirilməsi və ya tamamilə yeni məhsulun tətbiqi yenilik hesab olunur. İnnovasiya ölkənin təhsil, rabitə, turizm, mədəniyyət, səhiyyə və iqtisadiyyat kimi bir çox sahəsinə müsbət təsir göstərir. İnnovasiya təkcə elm və texnologiyanın birləşməsinin nəticəsi olan yenilik deyil, həm də bu yeni ixtiraların iqtisadi və sosial cəhətdən sərfəli və gəlir gətirməsi deməkdir. Hər hansı bir innovasiya iqtisadi baxımdan faydalı deyilsə, gəlir gətirmirsə, bunu yenilik adlandırmağı düzgün hesab etmirik. İnnovasiyanın iqtisadi və sosial faydaları uğurlu kommersiyalaşdırma və marketinqlə birbaşa mütənasibdir. İnnovasiyanın müsbət cəhətlərindən maksimum yararlanmaq üçün cəmiyyətin və hər bir vətəndaşın bu mövzudan xəbərdar olması, yeniliyin mahiyyətini və əhəmiyyətini başa düşməsi vacibdir. Azərbaycanın sosial-iqtisadi inkişafının beş milli prioritetindən biri işğaldan azad edilmiş ərazilərə genişmiqyaslı qayıdışdır. Ona görə də qələbə ilə başa çatan ikinci 44 günlük Qarabağ müharibəsindən sonra həmin ərazilərdə dərhal bərpa və tikinti işlərinə başlanılıb. Minimum: yaşayış üçün zəruri infrastruktur yaradıldıqdan sonra innovasiya infrastrukturunun formalaşması və İKT-nin bütün sahələrə tətbiqi ilə bu ərazilər yüksək texnologiyalar və innovasiyalar məkanına çevriləcək. Məqalədə ölkəmizin iqtisadi sistemində innovativ fəaliyyətin formalaşmasının konseptual əsasları və innovativ münasibətlərin mahiyyəti və səciyyəvi xüsusiyyətləri, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə SWOT analiz vasitəsilə həyata keçirilən innovativ layihələrin sosial-iqtisadi təhlili və qiymətləndirilməsi müzakirə olunur.

    Keywords: innovasiya, innovativ həllər, işğaldan azad edilmiş ərazilər, innovativ fəaliyyət, Ağıllı şəhər

  3. MALİYYƏ NƏTİCƏLƏRİNƏ GÖRƏ MÜHASİBAT VƏ VERGİ UÇOTUNUN MODELLƏRİ VƏ ONLARIN YAXINLAŞMASININ METODİK ÜSULLARI

    Authors: Nəzakət Musayeva, Elməddin Xəlilov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-29

    Year: 2023 Pages: 29-44

    Show abstract

    Abstract: Maliyyə nəticələrinin uçotu və vergi uçotu müəssisənin qarşısında duran problemlərin həllində mühüm rol oynayır. Hər hansı bir təsərrüfat subyektinin müəyyən bir müddət ərzində işləməsi maliyyə nəticəsi kimi yekun göstərici ilə xarakterizə olunur. Hər hansı bir təşkilatın fəaliyyəti əsas məqsədi olan maliyyə fəaliyyətindən qazanc əldə etməyə yönəldilmişdir. "Maliyyə nəticəsi" anlayışının öyrənilməsi təsərrüfat subyektinin rəhbərliyinə təşkilatın maliyyə vəziyyəti, gəlirliliyi, mal və xidmətlər bazarlarında rəqabət qabiliyyəti barədə ətraflı məlumat almağa imkan verir. İqtisadi subyektinin “maliyyə nəticəsi” anlayışının iqtisadi məzmunu problemi dəqiq əsaslandırma tələb edir. İqtisadi təhlil və maliyyə menecmenti sahəsindəki bir çox müəllif arasında bu konsepsiyanı müəyyənləşdirmək üçün vahid bir yanaşma yoxdur. Bu cəhətdən məqalə maliyyə nəticələrinin mühasibat və vergi uçotunun münasibətlərin təkmilləşdirilməsi istiqamətlərinə həsr olunmuşdur. Tədqiqatda maliyyə nəticələrinə görə maliyyə və vergi hesabatları üçün mühasibat məlumatlarının modelləşdirilməsi, mühasibat, vergi uçotu və maliyyə nəticələrinin yaxınlaşmasının metodik üsulları məsələlərinə toxunulmuşdur. Ən aktual məsələlərdən biri əsas vergitutma rejimində olan, yəni gəlir vergisini ödəyən təşkilatlar üçün maliyyə nəticələrinin mühasibat və vergi uçotunun yaxınlaşmasıdır. Bununla belə, digər xüsusi rejimlərdə olan təşkilatlar üçün maliyyə nəticələrinə dair məlumatların analitik dəstəyinin artırılması məsələsi inanılmaz dərəcədə aktualdır. Buna görə də biz bu vergitutma rejimlərinin hər ikisində mühasibat və vergi uçotunun və maliyyə nəticələrinin yaxınlaşması üçün metodoloji yanaşmaları nəzərdən keçirəcəyik.

    Keywords: maliyyə nəticələri, gəlir uçotu, xərclər uçotu, təxirə salınmış vergilər, sadələşdirilmiş vergi sistemi

  4. AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASINDA KLASTER AMİLLƏRİNİN İNKİŞAFI VƏ RƏQABƏT QABİLİYYƏTİNİN TƏHLİLİ

    Authors: Asiman Quliyev, Leyla Həsənova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-45

    Year: 2023 Pages: 45-58

    Show abstract

    Abstract: Bu gün regionda klasterlərin yaradılması regionun rəqabət qabiliyyətinin artırılması və iqtisadi inkişafının dayanıqlı templərinin təmin edilməsi üçün ən səmərəli mexanizmlərdən biridir. Regional iqtisadi klasterlərin davamlı inkişafı ilə regional bazarlar arasında əlaqənin müəyyən edilməsi bütün dünya regionlarının müasir iqtisadi inkişafının aktual vəzifələrindən biridir. Regional inkişaf mahiyyət etibarilə həmişə müxtəlif kompromislərin, məsrəflərin və ziddiyyətlərin nəticəsidir. İqtisadiyyatda struktur dəyişiklikləri və tərəddüdləri adətən iri resurs rayonlarının “həyat fəaliyyəti” vəziyyətinə tez təsir göstərə bilmir. Regionların iqtisadi inkişafında yeniliklərdən biri sənayenin xüsusi kateqoriyasının - sənaye klasteri yanaşmasının inkişafıdır. Dünya iqtisadiyyatının qloballaşması şəraitində daxili iqtisadiyyatın rəqabət qabiliyyətinin bütün səviyyələrdə artırılması problemi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Klasterlər və ya klaster sxemləri bütün səviyyələrdə iqtisadiyyatın rəqabət qabiliyyətinin artırılması mexanizmidir. Klasterlərin yaradılması və inkişafı yerlərin rəqabətli (müqayisəli) üstünlüklərini reallaşdırmağa imkan verir, çünki müəyyən bir sənayenin ərazi bağlı təşkilatları və onların fəaliyyətini dəstəkləyən müəssisələr regionların inkişafına birbaşa təsir göstərir. Azərbaycanda sosial-iqtisadi inkişafı üçün strategiyalar və layihələr yaradarkən, klasterlərin inkişaf perspektivlərini nəzərə almaq vacibdir. Məqalədə Azərbaycanın rəqabət qabiliyyəti qurumlar, infrastruktur, makroiqtisadi sabitlik, səhiyyə və ibtidai təhsil, ali təhsil və peşə hazırlığı, mal və xidmətlər bazarının səmərəliliyi, əmək bazarının səmərəliliyi, maliyyə bazarının inkişafı, texnologiya səviyyəsi, bazar ölçüsü, şirkətlərin rəqabət qabiliyyəti, innovasiya potensialı meyarları üzrə təhlil edilmişdir.

    Keywords: Sənaye klasteri, qlobal rəqabət, makroiqtisadi sabitlik, təhsil, səmərəlilik

  5. FİŞİNQ METODU VƏ FİŞİNQ HÜCUMLARA QARŞI MÜBARİZƏ ÜSULLARI

    Authors: Əli Abbasov, Nigar Kərimli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-59

    Year: 2023 Pages: 59-71

    Show abstract

    Abstract: İnternetdən istifadənin artması və hər bir şirkətin internet üzərindən xidmətlər təklif etməyə başlaması ilə insanlar internet domen adları vasitəsilə fişinq hücumlarına getdikcə daha çox məruz qalırlar. Fırıldaqçılara fərdlərin şəxsi məlumatlarını yeni üsullarla əldə etməyə imkan verən fişinq fırıldaqları son illərdə eksponent olaraq artıb. Bu saxtakarlıq fəaliyyətlərinin qarşısını almaq və saxta domen adlarını aşkar etmək üçün istifadə edilən maşın öyrənmə alqoritmlərinin performansı müxtəlif tədqiqatlarda da sübut edilmişdir. Prinsipcə, müdaxilənin aşkarlanması prosesi korporativ şəbəkədə baş verən şübhəli fəaliyyətlərin qiymətləndirilməsi prosesidir. Başqa sözlə, müdaxilənin aşkarlanması hesablama və ya şəbəkə resurslarına yönəldilmiş şübhəli fəaliyyətin müəyyən edilməsi və cavablandırılması prosesidir. Məqalə fişinq metodunun tarixi inkişafına, fişinq hücumlarına qarşı ənənəvi və müasir üsullara, onlardan müdafiə problemlərinə həsr olunmuşdur. Bu araşdırma fişinq fırıldaqlarına məruz qalan insanların qurbanı olmalarının qarşısını almaq baxımından xüsusilə vacibdir. Bu, həmçinin müəyyən edilmiş modellərin uyğun xüsusiyyətlərlə öyrədilməsi halında nə qədər yüksək performansa nail ola biləcəyinin göstəricisi olmuşdur. Bundan əlavə, bu araşdırma verilənlər bazasından əldə edilən məlumatlar üzərində hücumdan müdafiə proqramlarının fəaliyyətini qiymətləndirmək və bu göstəriciləri maşın öyrənmə alqoritmləri ilə müqayisə etmək üçün planlaşdırılan fərqli bir araşdırmanın əsasını təşkil edir.

    Keywords: fişinq hücumu, klon fişinq, telefon fişinqi, zərərli proqram, elektron poçt

  6. KRİPTOVALYUTA BAZARLARINDA BİTCOİNLƏRİN İSTİFADƏSİNİN TƏHLİLİ

    Authors: Sənan Həsənov, Nihad Əlizadə

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-72

    Year: 2023 Pages: 72-82

    Show abstract

    Abstract: Bitcoin ilk müasir kriptovalyutadır və “bazar” dedikdə nəyi nəzərdə tutduğumuzu araşdırmaq üçün ideal bir nümunədir. Bitcoin dövlət tərəfindən buraxılan qiymət valyutalarını əvəz etmək və ya artırmaq üçün ümumi təyinatlı valyuta kimi yaradılmışdır. İdeya ondan ibarət idi ki, siz bir geyim mağazasına gedə və kredit kartınızı kart oxuyucusu üzərindən sürüşdürərək asanlıqla Bitcoin köçürməsi edərək alış-verişlərinizi ödəyə bilərsiniz. Köhnə kağız pullarla edilən alışların sayı getdikcə azalır. Çünki istehlakçıları yüksək səviyyədə tənzimlənən dövlət valyutalarının və bank kartlarının məhdudiyyətlərindən azad edən hesablama və şəbəkə texnologiyasındakı irəliləyişlərdən istifadə edən yeni valyutaya sahib olmaq məntiqlidir. Bitcoin, anonim ödənişlər üçün nəzərdə tutulmuş virtual pul vahididir. Hökumətlərdən və banklardan tamamilə müstəqil olaraq hazırlanmışdır. Son illərdə Bitcoin bir sıra istiqamətlərdə böyük diqqəti cəlb etmişdir. Bitcoin ödənişləri yenisinə əsaslanır, maraqlı texniki həll və ənənəvi ödənişlərdən fərqli fəaliyyət göstərir. Mütləq ödəniş vəziyyətlərində Bitcoin daha az xərc, sürət, ənənəvi ödəniş üsulları üzərində anonimliyə riayət edərək kriptovalyuta bazarında əhəmiyyətli rol oynayır. Bununla belə, bu valyutalardan istifadə daha riskli ola bilər. Beləki, Bitcoin birbaşa digər ödəniş vasitəçiliyini tənzimləyən qanunlarla əhatə olunmur. Zəif istehlakçı müdafiəsi də Bitcoinin istifadəsi üçün çətin ola biləcəyinin səbəbidir. Ödənişlər üçün Bitcoin istifadə bu gün aşağıdır və Bitcoinin gələcəyi qeyri-müəyyən olsa da, bu, maraqlı bir yenilikdir və təsvir edilməyə layiqdir. Bu məqalədə virtual valyutanın nə olduğu və Bitcoinin necə olduğu izah edilir.

    Keywords: virtual pul vahidi, ödəniş, rəqəmsal aktiv, altcoinlər, bazar kapitalı

  7. AZERBAYCANDA KÜRESEL ÇAY ÜRETİMİ VE KÜMELEME

    Authors: Aqil Memmedov, Qurbani Mustafayev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-83

    Year: 2023 Pages: 83-94

    Show abstract

    Abstract: Küreselleşen bir dünya ekonomisinin ve bilgi toplumunun oluşumu, medeniyetin gelişiminde yeni bir aşamadır. Bu aşamadaki acil konulardan biri, bölgesel ekonomik ortamda bir kümelenme yapısının oluşturulması ve geliştirilmesidir. Bu aynı zamanda optimal sosyo-ekonomik kalkınmayı da teşvik eder. Her bölgesel sosyo-ekonomik sistem kendi amaç ve hedeflerini oluşturur ve genellikle bir dizi belirli özellik bakımından farklılık gösterir. Azerbaycan'da oluşan 10 ekonomik bölgenin her biri coğrafi ve ekonomik özellikleri (doğal kaynaklar, iklim koşulları, gelenekleri, ekonomik gelişme düzeyi, fikri mülkiyet, ekonomik amaç vb.) açısından farklılık göstermektedir ve şu anda düzensiz bir şekilde gelişmektedir. Tarım sektöründe kümelenme yaklaşımının uygulanabilirliğini ortaya koymak amacıyla gerçekleştirilen bu çalışmada, çay konusunda önemli bir potansiyele sahip olan Astara ilçesinde kümelenme açısından önemli bir potansiyel olduğu ortaya konulmuştur. Bir sektörün yüksek rekabet avantajı, o sektörün kümelenmesinde ve kümelenmenin başarısında etkilidir. Bu nedenle, rekabet düzeyini ortaya çıkarmak için Karo Modeli kullanılmıştır. Karo Modeli faktörlerine uygun olarak hazırlanan sorularla yapılan araştırmalar sonucunda sektörün avantaj ve dezavantajları gösterilerek rekabet gücü seviyesi belirlenmiştir. Ayrıca, belirlenen güçlü ve zayıf yönlere göre sektöre yönelik bir SWOT analizi yapılmıştır. Anahtar kelimeler: çay, rekabet, kümeleme, çay üretimi, tarım sektörü

  8. MONETARY POLICY OF WORLD BANKS DURING THE PANDEMIC

    Authors: Gunay Guliyeva, Ravan Piriyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-95

    Year: 2023 Pages: 95-111

    Show abstract

    Abstract: Each state chooses a certain type of monetary policy, which varies depending on external conditions, the state of the national economy, the level of technical and technological development of public production, employment, income level and other factors. Restrictive monetary policy is primarily aimed at suppressing inflation and reducing the money supply; it is carried out by restricting the possibilities of lending to legal and natural persons by commercial banks; it leads to a decrease in investments, a decrease in production, an increase in unemployment, and a decrease in savings of the population. As a result, the decrease in consumer demand slows down economic development. Expansionist monetary policy, on the contrary, is aimed at expanding the scale of lending to legal entities and individuals by lowering interest rates, reducing mandatory reserve norms, and easing control over the growth rate of the money supply in circulation. Its implementation leads to an increase in the amount of loans and investments allocated to the development of production, which creates conditions for the increase in the volume of production, jobs, incomes and savings of the population. As a result, the increase in consumer demand stimulates the growth of production. The article is devoted to monetary policy and reactions of world central banks during the pandemic. The study analyzed the Japanese government's monetary policy during the Covid-19 pandemic, the Bank of England's response to Covid-19, and the Federal Reserve's policy response to the pandemic. Since the emergence of COVID-19, central banks around the world have taken emergency measures in coordination with fiscal authorities to mitigate negative effects on the economy and promote recovery. While monetary authorities have largely followed the scenario of the global financial crisis, the scope, scale and speed of the policy response to the pandemic has been unprecedented. Many central banks are turning to increasingly unorthodox approaches to monetary policy, particularly large-scale asset purchases, to boost economic growth. The central banks of Japan, Great Britain, the United States and the Eurozone have bought about $10.2 trillion worth of securities from their already large balance sheets since the outbreak, bringing their combined holdings to $25.9 trillion. The Fed has been buying $120 billion worth of securities each month, accumulating a total of $2.6 trillion in mortgage-backed securities and $5.5 trillion in US Treasuries. In addition to the current Asset Purchase Program (APP), the European Central Bank (ECB) has developed a €1.85 trillion Pandemic Emergency Purchase Program, which includes purchases of private and public sector securities. The recovery of the Japanese economy remains fragile due to low rates of vaccination of the population and restrictions on the pandemic. The shortage of electronic components in the world can negatively affect the production of cars and their foreign deliveries. At the same time, a worrying factor is the emergence of signs of a slowdown in the Chinese economy. On April 7, 2020, the Japanese government adopted a 117.1 trillion-yen (20.9% of 2019 GDP) emergency economic relief package against COVID-19 and included the remainder of previously announced packages. Key measures included issuing cash to everyone and affected firms, tax and social security deferrals, and soft loans from public and private financial institutions. The Government of Japan announced the Second Draft Supplementary Budget for Fiscal Year 2020 on May 27, 2020. The government has increased the amount of soft loans (interest-free and unsecured) primarily for micro, small and medium-sized enterprises affected by COVID-19. As a precautionary measure, the Parliament also approved an increase in the limit of government guarantees on capital injections in regional banks from 12 trillion yen to 15 trillion yen. On September 22, 2021, the Bank of Japan announced that it was keeping its monetary policy unchanged, but at the same time reported that the bank was carefully assessing the prospects for production and exports. The Bank of Japan maintained its assessment of the economic situation, saying that "the growth trend is strengthening, although the economy remains difficult". The bank is expected to keep the interest rate on short term deposits at minus 0.1% and on bonds maturing in 10 years at around 0%. Analysts note that this assessment was given on the eve of a change in the leadership of the ruling Liberal Democratic Party (LDP). Inflation is a limited phenomenon that manifests itself in a limited way in the markets for real goods and services. It can be provoked, among other things, by credit and deposit operations of commercial banks. Measures to combat inflation should be developed, as well as measures to measure it. US government debts are so large, so clearly unpaid, that the question of applying the institution of bankruptcy to individual municipalities has repeatedly arisen. Inflation-induced rise in interest rates will inevitably lead to an increase in the burden of servicing public debt. With a monetary policy aimed at targeting inflation in the region of 2%, the cost of attracting bond loans already at 7% will become the marginal value, after which a default is inevitable. The pandemic, and now its fourth wave is already underway, has objectively strengthened the trend of fencing off not only neighbors (Mexico and Canada), but also from the rest of the world.

    Keywords: monetary policy, world economy, budget, money supply, national market

  9. ELEKTRON TİCARƏTDƏ İSTEHLAKÇI DAVRANIŞI VƏ ONA TƏSİR EDƏN AMİLLƏR

    Authors: Rafiq Vəliyev, Rüfan Süleymanov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-112

    Year: 2023 Pages: 112-126

    Show abstract

    Abstract: Rəqəmsal marketinqin istehlakçıların alış davranışına təsiri əhəmiyyətli və danılmazdır. Rəqəmsal marketinq alətləri bizneslərə fərdiləşdirilmiş və hədəflənmiş mesajlarla hədəf auditoriyasına çatmaq üçün unikal fürsət təqdim edir. Onlar müəssisələrə brend şüurunu yaratmağa, müştərilərlə əlaqə saxlamağa və nəticədə satışları artırmağa imkan verir. Bununla belə, qeyd etmək lazımdır ki, rəqəmsal marketinq alətlərinin effektivliyi məhsul və ya xidmətin keyfiyyəti, bazardakı rəqabət, hədəf auditoriya ilə qurulan inam və etibar səviyyəsi kimi müxtəlif amillərdən asılıdır. Buna görə də, müəssisələr üçün bu amilləri nəzərə alan, qüsursuz və xoş bir müştəri təcrübəsi təmin edən yaxşı planlaşdırılmış və icra edilmiş rəqəmsal marketinq strategiyasına sahib olmaq çox vacibdir. İstehlakçı davranışı, istehlakçının necə satın aldığından daha çoxunu ortaya qoyan bir anlayışdır. İstehlakçı davranışı fərdlərin ehtiyaclarını ödəmək məqsədi ilə iqtisadi dəyəri olan məhsul və xidmətlərin seçilməsi, alınması və istifadəsi ilə bağlı hərəkətlər və qərar vermə prosesləridir. Məqalə elektron ticarətdə istehlakçı davranışına təsir edən amillərin təhlilinə, onlayn alış-veriş edən istehlakçılar üçün elektron ticarətin üstünlüklərinə həsr edilmiş, satınalmadan əvvəl, satınalma prosesi zamanı, satınalmadan sonra istehlakçı davranışlarının fəalliyyətləri arasındakı fərqlər müəyyənləşdirilmişdir.

    Keywords: rəqəmsal marketinq, istehlakçı, onlayn alış-veriş, satınalma

  10. İQTİSADİ SİSTEMDƏ BÜDCƏ SİYASƏTİNİN VƏ BÜDCƏ KƏSİRİNİN TƏHLİLİ

    Authors: Vəfa Mütəllimova, Sahib Qarayev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-127

    Year: 2023 Pages: 127-140

    Show abstract

    Abstract: Büdcə kəsiri və onun həlli sahəsi üzrə apardığımız araşdırmada, onun hansı hallarda yaranmasından, mürəkkəbliyindən, daha çox öyrənilməsinin vacibliyindən, onun mənfi tərəfləri ilə yanaşı, iqtisadiyyatda yarada biləcək müsbət tərəflərindən, onun maliyyələşmə mənbələrindən, dövlət istiqrazlarının rolundan, istiqraz üçün növbəti ildə proqnoz məbləğin hesablanması qaydasından, maliyyələşmənin xarici mənbələrindən və bu mənbələrdən daha çox istifadə olunmasının yarada biləcəyi təhlükədən söhbət açmışıq. 2023-cü ildə büdcə xərclərinin hansı sahələr üzrə üstünlük təşkil edəcəyi haqqında müəyyən qədər informasiya vermişik. Büdcə kəsirinin aradan qaldırılması üçün hansı mənbələrdən istifadə edilməsi haqqında danışmışıq. Büdcə kəsirinin yaranması səbəblərini söyləmiş və büdcə kəsirinin aradan qaldırılması üçün hansı həll yollarından istifadə edə biləcəyimizi qeyd etmişik. Bundan başqa məqalədə 2020-2022-ci illər büdcə kəsirlərinin bəzi parametrlərinin müqayisəsi aparılmış, büdcə kəsirinin 2022-ci ildən başlayaraq hansı mənbələr hesabına vəsait qəbul edilməsinin proqnoz dəyərləri şəkildə göstərilmişdir. Və konkret olaraq 2022-ci ildə büdcə kəsrinin maliyyəsinin təmin edilməsində rəsmi rəqəmlərin verildiyi qrafik təsvir edilmişdir. Məqalədə büdcə siyasəti fonunda hansı məsələlərin ön plana çəkilməsi, sosial iqtisadi inkişafda nəzərdə tutulmuş prioritet sahələrdən, büdcə siyasəti tətbiq olunarkən əsas çağırışların müəyyənləşdirilməsindən, sosial təminatda vəziyyətin daha da yaxşılaşdırılmasından, ordunun güclənməsi istiqamətindən, gələcək dövrdə də pandemiya ilə mübarizənin aparılması haqqında müəyyən informasiyalar verilmişdir. Eyni zamanda büdcə siyasətinin məqsədi vurğulanmış, 2026-cı ilədək büdcə siyasətində həyata keçirilməsi nəzərdə tutulan proseslər qeyd edilmişdir. Həmçinin Azərbaycan dövlətinin dövlət investisiyalarının və ÜDM-in həcmi barədə məlumat verilmiş və dövlət investisiyalarının ÜDM-ə təsirinin qiymətləndirilməsi üçün reqressiya analizindən istifadə edilmişdir.

    Keywords: maliyyələşmə, büdcə xərcləri, büdcə siyasəti, investisiya, reqressiya statistikası

  11. MİLLİ BAZARDA PR TEXNOLOGİYALARININ TƏTBİQİNİN STRATEGİYASI

    Authors: Müslümat Allahverdiyeva, Xəyyam Cəfərov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-141

    Year: 2023 Pages: 141-152

    Show abstract

    Abstract: Davamlı biznes inkişafı üçün ən perspektivli sahələrdən biri PR-texnologiyaların istifadəsidir. İstər korporativ, istər pərakəndə, istərsə də məhsul səviyyəsində brend imicinin inkişafında reklam və PR texnologiyaları mərkəzi rol oynayır. O, istehlakçılara brendin funksional imkanları haqqında məlumat verir, eyni zamanda brendə simvolik dəyərlər və istehlakçıya aid mənalar aşılayır. PR texnologiyaları fərdin özünü inkişaf etdirməsinə yönəlmiş faktiki insan ehtiyaclarının formalaşmasına kömək edir. Onların köməyi ilə bazarın inkişafı baş verir, satışın həcmi artır, ticarət təşkilatının gəlirlərinin artımı təmin edilir. PR-nin effektivliyi istehlakçıya təsirin müvafiq forma və vasitələrinin düzgün tətbiqindən asılıdır ki, bu da öz növbəsində mütəxəssisdən bilik, bacarıq və bacarıqlar kompleksi tələb edir. Müasir bazar şəraitində PR texnologiyalarının əhəmiyyəti və rolu bazarların müxtəlif məhsullar, rəqabət forma və üsulları ilə getdikcə daha çox doyması və istehlakçı tələbatlarının çoxalması və digər amillər hesabına durmadan artır. Hazırda şirkətlər üçün məhsullarının, xidmətlərinin təşviqi, ictimaiyyətlə əlaqələr və imicinin formalaşdırılması məsələləri getdikcə aktuallaşır. İctimaiyyətlə əlaqələr (PR) sosial-iqtisadi və siyasi rəqabət sistemləri altında bir sosial qrupun dəyər diapazonunda bir obyektin (ideya, məhsul, xidmət, şəxs, təşkilat) imicini yaratmaq və həyata keçirmək, bu obrazı həyatda ideal və zəruri bir obraz kimi möhkəmləndirmək üçün texnologiyalarıdır. PR texnologiyalarından geniş mənada ictimai rəyin idarə edilməsi, cəmiyyətlə dövlət orqanları və ya kommersiya strukturları arasında əlaqələrin qurulması, o cümlədən sosial, siyasi və ya iqtisadi proseslərin obyektiv başa düşülməsi üçün istifadə edilir. Məqalədə dünya markalarının milli bazarda irəlilədilməsində PR texnologiyalarının və reklamın inteqrasiyasının bir sıra üstünlükləri, reklam və ictimaiyyətlə əlaqələr arasındakı fərq, yeni bir şirkətin qurulması zamanı onun milli bazara inteqrasiyası zamanı görülən tədbirlər, bazarı genişləndirmək üçün PR-dan istifadə etməyin səbəbləri, yeni müştərilərə və bazarlara çatmaq üçün PR-dən istifadə etməyin yolları, bir şirkətin tanıdılması üçün PR texnologiyalarının tətbiqi zamanı ən səmərəli strategiyanın seçilməsi məsələləri, PR texnologiyalarının tətbiqi zamanı milli bazara uyğunlaşmanın strategiyasının hazırlanması amilləri tədqiqata cəlb edilmişdir.

    Keywords: ictimaiyyətlə əlaqələr, marketinq, strategiya, müəssisə, reklam

  12. A SİMPLE, COMPACT AND RİGİD QUESTİONNAİRE-TYPE PİEZOELECTRİC STEPPER MOTOR WİTH A LARGE STEP SİZE

    Authors: Rahim Mammadov, Anar Huseynov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-153

    Year: 2023 Pages: 153-159

    Show abstract

    Abstract: Nowadays, piezoelectric motors are used as amplifiers and receivers. The principle of operation of piezoelectric stepper motors, which is the subject of the article, explains a small centrifugal inertial moving system. Piezoelectric measurement technology is a good tool that can be used under conditions with some extreme dynamics, temperature and geometry applications that are difficult to measure with the devices used in our daily measurements. The piezoelectric effect was discovered by the Curie brothers in the 1880s. It is based on the principle of creating a surface potential difference when crystals that do not contain a center of symmetry are stressed in appropriate directions. When making an engine with piezoelectric elements, nano-sized engines are designed using certain nano technologies. All these are executed with high precision. In this scientific paper, the fields of application, a simple, compact and rigid questionnaire-type piezoelectric stepper motor with a large step size are discussed.

    Keywords: piezoelectric motor, bimorph, inertia, working principle

  13. BORU KƏMƏRLƏRİNDƏ QƏZA SIZMALARININ TƏDQİQİ

    Authors: Ismayılov Ramiz, Məqsudzadə Elgün

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-160

    Year: 2023 Pages: 160-164

    Show abstract

    Abstract: Hal-hazırda neft və qaz kəmərlərində sızmaların vaxtında aşkar olunması və bununla da qəzaların baş verməsi riskinin aşağı salınması məsələsi aktual olaraq qalmaqdadır. Sızma yerlərinin aşkar olunması üçün müxtəlif analitik və aparat-duaqnostik üsullar mövcuddur. Baxılan məqalədə sızmaların diaqnostikasına dair müasir üsulların üstünlükləri və çatışmazlıqları, texnoloji məhdudiyyətləri, tətbiqi imkanları araşdırılmışdır.

    Keywords: boru kəməri, qəza sızmaları, sızmaların aşkar olunması, sızmaların təyini üsulları

  14. BITUM ƏSASLI MAYE LAK-BOYA KOMPOZISIYASININ ALINMASI ÜÇÜN ISTIFADƏ OLUNAN YÜKSƏK YUMŞALMA TEMPERATURUNA MALIK BITUMLARIN FIZIKI-MEXANIKI XASSƏLƏRININ TƏDQIQI

    Authors: Əzizağa Qurbanov, Ravid Şahüseynzadə

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-187

    Year: 2023 Pages: 187-193

    Show abstract

    Abstract: Neft emalının müasir həllərindən biri də bitumlar əsasında antikorroziya və hidroizolyasiya təyinatlı maye lak-boya məhsullarının istehsalının genişləndirilməsidir. Bitum əsslı maye lak-boya kompozisiyası alınması üçün istifadə olunan yüksək yumşalma temperaturuna malik bitumların fiziki-mexaniki xassələri öyrənilərək yüksək keyfiyyətli maye lak-boya kompozisiyasının əldə edilməsi üçün “C” markalı tikinti bitumlarından istifadə edilməsinin daha efektili olacağı öyrənilmişdir.

    Keywords: Lak-boya, antikorroziya, yumşalma

  15. SUALTI KƏMƏRLƏRDƏ RİSKLƏRİN TƏHLİLİ VƏ QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ

    Authors: Ramiz İsmayılov, Rəhman Ramazanov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-194

    Year: 2023 Pages: 194-198

    Show abstract

    Abstract: Karbohidrogenlərin dəniz hasilatı platformalarından sahil emal müəssisələrinə və ya digər dəniz qurğularına daşınması neft və qaz sənayesində ən vacib prosesdir. Sualtı boru kəmərləri bu prosesdə həlledici rol oynayır.Neft, qaz və su kimi mayelərin təhlükəsiz və səmərəli daşınmasını təmin edir. Bununla birlikdə, sualtı boru kəmərlərinin istismar edildiyi sərt şərtlər,təbii fəlakətlər, dəniz şəraiti və korroziya nəticəsində zədələnmə riski də daxil olmaqla əhəmiyyətli problemlər yaradır.Sualtı boru kəmərlərinin təhlükəsizliyini və etibarlılığını təmin etməyin vacibliyini qiymətləndirmək çətindir. Boru kəmərinin işinin pozulması ətraf mühitə ziyan,maliyyə itkisi və insan həyatı üçün təhlükə daxil olmaqla ciddi nəticələrə səbəb ola bilər.Buna görə də potensial təhlükələri azaltmaq və boru kəmərlərinin sıradan çıxmasının qarşısını almaq üçün sualtı boru kəmərləri ilə əlaqəli risklərin təhlilini və qiymətləndirilməsini aparmaq lazımdır. Baxılan işdə sualtı boru kəmərlərinin riskləri haqqında biliklərin hazırki vəziyyətini araşdırılmış, mövcud risk qiymətləndirmə metod və texnikalarını nəzərdən keçirilmişdir. Ədəbiyyatdakı potensial boşluqlar müəyyənləşdirmiş və həll yolları öyrənilmişdir. Nəticədə müəyyən olunmuşdur ki, müxtəlif metodların təhlili müəyyən risk növlərini qiymətləndirmək üçün ən dəqiq metodları müəyyənləşdirməsini asanlaşdırır .Həmçinin risk qiymətləndirmə metodlarını müqayisə etmək, risk təhlili prosesində boşluq və ya uyğunsuzluq olan sahələri müəyyənləşdirməyə kömək edir.

    Keywords: sualtı kəmər, risk, kəmiyyət üsulları, təhlükə, qiymətləndirmə, metod

  16. İŞLƏNMƏNİN SON MƏRHƏLƏSİNDƏ OLAN YATAQLARIN NEFT HASİLATININ OPTİMAL PROQNOZ ÜSULUNUN SEÇİLMƏSİ

    Authors: Arif Süleymanov, Cavad Аxundov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-199

    Year: 2023 Pages: 199-204

    Show abstract

    Abstract: Məqsəd İşlənmənin yekun mərhələsində olan yataqlarda neftin hasilatındakı əlverişli proqnoz metodunun istifadəsi,İşlənmə zamanı yekun hissədə işlənən yataq və yataqlardır.İşlənmədə son mərhələ dövrünü yaşayan yataqlar üzərində əlverişli proqnoz metodunun işlənməsi önəmli faktordur İşlənmədə yekun mərhələ dövründə qalan yataqlarda xassələr və mövcud prosesə toxunulmuş,yatağdakı vəziyətə münasib əlverişli proqnoz üsulu işlənmişdir Nəticə olaraq İlk öncə yatağın işlənməsi nəzərdə tutulmaqla yataqları biz bir sıra mərhələyə ayırıb bu mərhələlərdəki yataq göstəricilərini və xassələrini araşdırırıq. Mərhələ sayı arta-arta yataqdakı neftin verilmə əmsalı get gedə azalır, bunun səbəbi kimi sulaşmanı və başqa problemləri misal göstərə bilərik. Bu tip yataqlar üçün hasilata görə uyğun proqnoz metodu tapılır və işlənir. Belə proqnoz tiplərinin tapılmasnda ilk növbədə yataq modeli və bəzi kriteriyalar hesabatı mühim faktordur. Tətbiq sahəsi- İşlənmənin son dövrünü yaşayan neft yataqlardır

    Keywords: yataq;neft, modelləşmə,proqnoz

  17. MEZOZOY İNTRUZİVLƏRİNİN PETROKİMYƏVİ ANALİZİ

    Authors: Zəki Vəliyev, Cəlal Əsgərov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-205

    Year: 2023 Pages: 205-212

    Show abstract

    Abstract: Kiçik Qafqazın mezozoy yaşlı vulkan-plutonik qurşağı məkanca Lök-Qarabağ zonasında yerləşmişdir. Kiçik Qafqazda mezozoy qranitoid intruzivləri ən çox Lök-Qarabağ zonasında onun Alaverdi, Şəmkir, Ağdam qalxımları və Qazax, Daşkəsən, Xocavənd çökəklikləri sərhədləri daxilində daha çox təmsil olunurlar. Onlar qabbro-qabbro-diorit, kvarslı diorit, tonalit qrano-diorit, leykoqranit sırasında müxtəlif fassiyalardan ibarətdir. Mezozoyun vulkan-plutonik kompleksinin formalaşmasında iki proses müşahidə olunmuşdur: - kontinental qabığın mantiyaya gömülməsi zamanı (qabığın debazifikasiyası – qranitləşmə) onun təməlinin əriməsi ilə əlaqədar, assimilyasiya və yerləşdirici süxurların kontaminasiyası ilə müşaiət edilən dərinlik differensiyasiyası; nəticədə leykoqranit-qranit-qranodiorit sırası maqması yaranmışdır; - yuxarıda qeyd olunan turş maqmanın və onun differensiatlarının soyuq ultraəsasi lövhə ilə qarşılıqlı təsiri şəraitində hibabissal hibridizmin nəticəsində hibrid süxurlar – dioritlər, kvarslı dioritlər və ultrabazitlər üzrə kvarslı qabbro, qabbro-dioritlər, qabbro, noritlər və piroksenitlər əmələ gəlmişlər. Alpaqədərki bünövrə və mezozoy yaşlı vulkan-plutonik kompleks arasında alloxton lövhəsinin mövcudluğu geoloji-geofiziki məlumatlarla əsaslandırılır. Kiçik Qafqazda mezozoyun alloxton ultraəsasi kütlələri Göyçə-Həkəri zonasında, Ön Kiçik Qafqaz çökəyində isə seysmik məlumatlara görə, yüksək sürətli gömülmüş Vp= 7.8-8.0 km/san, ultraəsasi cisimlərə uyğun olan linzayabənzər kütlələr təyin edilmişdir. Aparılmış tədqiqatlarla yuxarıda göstərilən strukturlar arasında yerləşən Lök-Qarabağ zonası üçün dərinlik quruluşunun öyrənilməsi prosesində seysmik kəşfiyyatla ayrı-ayrı profillər üzrə alp örtüyünün müxtəlif komplekslərinin sərhədlərinə və alpaqədərki bünövrə səthinə uyğun olan istiqamətini dəyişmiş sərhədlər qeyd edilmişdir. Bu zona üzrə gec və erkən təbaşir, (Vp= 4.4-5.0 km/san), təbaşir və yura (Vp= 4.8-5.5 km/san), gec və orta yura (Vp= 5.0-5.5 km/san) arasında sərhədlər ayrılmışdır; Vp= 6.8-7.5 km/san istiqamətini dəyişmiş sərhədlərlə stabil səciyyələnən kifayət qədər aydın seçilən səth ayrılmışdır ki, o, yurayaqədərki bünövrəyə uyğundur (müəllifə görə, serpentinitlərə), 1,0-3,0 km dərinliklərdə lokal sahələrdə yüksək sıxlıqlı törəmələrə məxsus 7.8-8.0 km/san yüksələn sürətə malik sərhədlər çəkilmişdir.

    Keywords: süxur, intruziv, filiz, yaş, faza

  18. MAIN PIPELINES AND THEIR MEASUREMENT METHODS

    Authors: Rahim Mammadov, Ogtay Rahimov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-213

    Year: 2023 Pages: 213-221

    Show abstract

    Abstract: Today it is difficult to imagine the development of modern society without the discovery of oil and gas fields, the development of ways to transport these products, their processing and the full use of these products in various industries. The general problem of the functioning of the pipeline system is complicated by the fact that the existing firefighting equipment and technologies cannot reliably ensure safety, as evidenced by the growing number of emergencies associated with fires at facilities. The existing control systems for the operation of main oil pipelines require revision and modernization in terms of automation, the introduction of innovative technologies and computer systems. The leak detection method described in the paper is the most promising both for upgrading the leak detection system and for the oil pipeline safety management system as a whole. The leak detection system under study is based on the work of microscopic robots that move along the pipeline along with the oil product. The correct operation of microscopic robots requires a careful approach to the development of their control algorithms. Currently, oil (its products) and gas are the main energy carriers and are considered mass cargoes, so it is of particular importance to transport them continuously with minimum losses, in a short period of time, relatively inexpensively and safely. Oil and oil products are mainly transported by rail, water, road and pipelines. In some cases, oil products can be delivered to operators by air transport methods. The selection of each mentioned transportation method depends on the size and nature of the products to be transported, as well as the location of oil fields, oil refineries, oil bases, and consumers. One of the most important conditions is to minimize costs in all cases and prevent irrational situations. In recent years, the focus on environmental protection, as well as the need to ensure the safety of pipelines and surrounding communities, has intensified the search for innovative solutions to minimize risks and optimize the transportation process. The implementation of advanced leak detection systems, like the one based on microscopic robots, demonstrates the growing emphasis on proactive measures to address pipeline safety concerns. These microscopic robots, also known as nanobots, can be designed with specialized sensors to detect changes in pressure, temperature, and chemical composition within the pipeline. By continuously monitoring the conditions inside the pipeline, the nanobots can quickly identify any deviations from the normal operation and alert the control systems about potential leaks or other issues. This real-time data can then be used to implement timely interventions, preventing catastrophic failures and minimizing environmental impact.

    Keywords: Pipeline, oil, development, product,

  19. FASİLƏSİZ İŞLƏYƏN MAŞINLAR

    Authors: Yusifov Səlahaddin, Cavadzadə Elvin, Əliyev Elvin, Zeynalov Vüsal, Əhmədov Turan

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-222

    Year: 2023 Pages: 222-227

    Show abstract

    Abstract: Qida istehsalının bütün sahələrində, xüsusilə də iaşə müəssisələrində fərqli texnoloji avadanlıqlar tətbiq olunur. Həmin texnoloji avadanlıqlar bir sıra eyni əlamətlərə: funksional təyinatına görə, avtomatlaşdırma dərəcəsinə görə və işçi tsiklin quruluşuna görə təsnif oluna bilər. Eyni zamanda bütün texnoloji avadanlıqlar məhsula olunan təsirin xarakterinə görə də iki qrupa bölünür: maşınlar və aparatlar. Məhsula olan mexaniki təsir maşınlarda baş verir. Bu halda məhsulun bir sıra parametrləri-ölçüləri, forması, bircinsliyi, özlülüyü və s. əvvəlki vəziyyətini dəyişir Məhsulun kimyəvi, istilik və elektrik kimi təsirlərdən özünün fiziki-kimyəvi, bioloji və aqrqatının dəyişməsi isə aparatlarda baş verir. Məqalənin əsas məqsədi fasiləsiz işləyən maşınların işləmə mexanizmini araşdırmaqdır. Məqalənin yazılmasında induksiya, deduksiya, sintez və analiz kimi metodlardan istifadə olunmuşdur.

    Keywords: elektronika, avtomatika, fasiləsiz işləyən maşınlar, işçi mexanizm

  20. Pb1-X GeXTe VƏ Sn1-X GeXTe TƏRKİBLİ BƏRK MƏHLULLARIN SINTEZI

    Authors: Almaz Əsgərbəyli, Gülşən Həsənzadə, Teyfə Şərifova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-228

    Year: 2023 Pages: 228-237

    Show abstract

    Abstract: Müasir texnologiyanın sürətli inkişafı arzu olunan xüsusiyyətlərə malik yeni konstruktiv materialların axtarışını tələb edir. Bu mühüm məsələnin həlli əsasən üçlü, dördlü və daha mürəkkəb metal əsaslı birləşmələrin sintezindən, onlarən xassələrinin öyrənilməsindən, hal diaqramlarının qurulmasından asılıdır. Tələblərə cavab verən yeni materialların axtarışında müasir istiqamətlərdən biri monokristalların sintezi, böyüməsi və çoxkomponentli xalkogenid yarımkeçiricilərinin öyrənilməsidir. Bu aspektdə xalkogenidlərin, xüsusilə telluridlərin sintezi üçün elmi əsaslandırılmış texnologiyanın işlənib hazırlanması böyük əhəmiyyət kəsb edir. Xalkogenidlər müasir IR optoelektronikasının əsas materiallarından biridir. Spektrin İQ sahəsində işləyən lazer və fotodetektorların istehsalında qurğuşun tellurid əsaslı monokristallar və heteroquruluşlardan istifadə olunur. Polikristal qurğuşun və germanium telluridlər isə orta temperatur diapazonunda (575-876K) işləyən termogeneratorların əsas komponentləridir. Ligirlənmiş polikristal lentlərdən fotodetektorlar üçün material kimi istifadə edilir. АIVВVI birləşmələrinin qadağan olunmuş zonasının eni bərk məhlulun tərkibindən asılı olaraq dəyişir. Onların müxtəlif qarışıqlarla legirlənməsilə yarımkeçiricinin enerji spektrini dəyişdirməyə imkan verir ki, bu da qeyri-adi effektlərin yaranmasına səbəb olur. Beləliklə, məsələn, III qrupun elementləri ilə legirlənmiş qurğuşun tellurid (Pb1-xSnxTe, Pb1-xGexTe və s.) əsaslı bərk məhlullar üçün metal-dielektrik tipli keçidlər, həmçinin elektron sistemin tarazlıqdan çıxarılması zamanı uzunmüddətli relaksiya müşahidə edilmişdir. Müxtəlif xüsusiyyətlərə malik bir sıra qarışıqlar qurğuşun xalkogenidlərinin və ya bərk məhlulların kristal matrisinə daxil olması ilə dəyişkən valentlik kimi oxşar xüsusiyyətlərə malik olurar. Bu, daxil edilən qarışığın matrisin enerji spektrinə təsirinin sübutudur. Beləliklə, kristal matrisin fiziki-kimyəvi xassələrinin hərtərəfli öyrənilməsi ilə qarışıqların təsir xüsusiyyətlərinin fundamental aspektlərini bilmək mümkündür. Pb1-xGeхTe və Sn1-xGeхTe (0  х  0,15) bərk məhlullarının sintezi işin tədqiqat obyektidir. Onlar üçün tərkibdən asılı elektrofiziki parametrlər, qadağan olunmuş zolağın eni, kristal quruluşu və qəfəs parametrləri kimi bir sıra xüsusiyyətləri məlumdur. Məqalədə bərk məhlullar mövcud olan sahələr tədqiq edilsə də atomların ion halı, bərk faza diffuziyasının əmsalları kimi fundamental xüsusiyyətlər hazırkı dövrə qədər praktiki olaraq öyrənilməmiş olaraq qalmaqdadır. Qurğuşun və germaniumun atom radiusları qalay və germaniumdan kifayət qədər böyük olduğu üçün tədqiq olunan bərk məhlullarda germaniumun başqa xüsusiyyətlər göstərəcəyi eyni zamanda qalay və germanium telluridləriin ərimə temperaturu, əsas termodinamiki xüsusiyyətləri və s. kimi parametrlərinə görə qurğuşun və germanium telluridlərindən daha çox oxşadığı nəzərə alınmışdır. Bərk məhlullar əmələ gəldikdə kristal qəfəsdəki atomların lokal əhatəsinin dəyişməsi elektron spektrin dəyişməsinə səbəb olur. Germanium atomlarının ion halı (yüklü) haqqında məlumatlar Pb1-xGeхTe və Sn1-xGeхTe bərk məhlullarının elektrofiziki xassələri ilə atomların elektron quruluşu arasında korrelyasiyanın aşkar edilməsində də faydalı ola bilər. Diffuziya proseslərinin öyrənilməsi qeyri-üzvi kimya üçün üstünlük təşkil edən nöqtə defektlərinin növünün, əsas komponentləri və qarışıqlar üçün kütlə ötürülməsi mexanizmlərinin yaradılması kimi sualları aydınlaşdırmağa imkan verir. Bundan əlavə, atomların diffuziya əmsalları haqqında məlumatlar verilmiş xassələrə malik yarımkeçirici materialların sintezişəraitini optimallaşdırmaq üçün lazımdır, belə ki, materialların sintezi (monkristalların və plyonkaların yetişdirilməsi, termiki işlənməsi, p-n keçidlərinin yaradılması) bərk fazalararası diffuziya proseslərində həlledici rol oynaya biləcək yüksək temperaturda baş verir.

    Keywords: bərk məhlul, sintez, polikristal nümunə, elektrofiziki parametrlər. freezing temperature

  21. ИЗУЧЕНИЕ ОТЛОЖЕНИЙ ПРОДУКТИВНОЙ ТОЛЩИ ПЛОЩАДЕЙ БУЛЛА-ДЕНИЗ И ХАРА-ЗИРЯ ПО ДАННЫМ СЕКВЕНС-СТРАТИГРАФИИ И ГИС

    Authors: Анар Сулейманов, Хурзад Гараханова, Лала Халилова

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-238

    Year: 2023 Pages: 238-248

    Show abstract

    Abstract: В статье представлены результаты проведенных исследований по восстановлению обстановок осадконакопления отложений продуктивной толщи на на площадях Булла-дениз и Хара-Зиря. На основе скважин, пробуренных на этих площадях, были составлены и проанализированы корреляционные профиля. В результает применения метода секвенс-стратиграфиии по скважинным данным в пределах V, VII и VIII горизонтов, а также свиты НКГ были выделены и прослежены вдоль профилей парасеквенсы и системные тракты. Был проведен литофациальный анализ в пределах вышеуказанных свит и горизонтов. К VII горизонту ПТ площади Булла-дениз была применена методика «каротажных фаций», которая позволила уточнить условия формирования отложений.

    Keywords: секвенс-стратиграфия, системные тракты, неантиклинальные ловушки, обстановка осадконакопления, каротажные кривые

  22. İDARƏ OLUNAN VİBRASİYALI DOZATOR

    Authors: Oqtay Mirzəyev, Icabikə Sərdarova, Erkin Cəfərov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-249

    Year: 2023 Pages: 249-256

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə müasir dövrdə müxtəlif sənaye sahələrində səmərəli, o cümlədən tikinti materialları istehsalında geniş istifadə olunan vibrasiyalı dozatorların idarə olunması məsələlərinə baxılmış, onların iş alqoritmi və qurulma prinsipi təklif olunmuşdur. Təsərrüfatın müxtəlif sahələrində tətbiq edilən dozatorların mövcud təsnifatı və onların iş prinsipinin təhlili əsasında göstərilmişdir ki, bunkerdən verilən komponentlər əsasında qarışığın hazırlanmasında dozalama mühüm əhəmiyyət kəsb edir, çünki komponentlər dəqiq daxil edilmədən son məhsulun yüksək keyfiyyətinə nail olmaq mümkün deyildir. Bircins qarışıq əldə etmək üçün dənəvər komponentlərin yüksək dəqiqliklə dozalanması elmi və sənaye əhəmiyyətli problemidir. Bu, əsasən tikinti materiallarının istehsalı üçün xarakterik olan yüksək bunkerlər üçün xüsusilə vacibdir. Burada texnoloji prosesin gedişinin avtomatlaşdırma səviyyəsi, avadanlığın texniki səviyyəsi və istismara yararlılığı, istehsala texnoloji hazırlığın dərinliyi, konkret tapşırıqların yerinə yetirilməsi üçün istifadə olunan alqoritmlərin etibarlılığı və yaxşı qurulmuş texnoloji sistemlərin mövcudluğu bir kimi sıra amillər təsir edir. Həcmi-kütlə üsulu zamanı dozaların ölçülməsi və hesablanması üçün tətbiq edilən əsas düsturlar müəyyən işləyən vibrasiyalı dozatorları idarəetmə sisteminin struktur sxeminin təsviri edilmiş, müvafiq alqoritmin tətbiqi eyni həcmə malik kiçik miqdarda materialların ölçülməsini dəqiqləşdirmək və ölçmə prosesini sürətləndirməklə dozalama prosesində idarəetmə cəldliyini yüksəltməyə imkan verir.

    Keywords: dozator, dənəvər, qravimetrik sıxlıq, idarəetmə sistemi, alqoritm, həcm-kütlə üsulu

  23. SURFACE MORPHOLOGY AND TEXTURE ANALYSIS H3PMo12O40/TiO2 CATALYSTS

    Authors: Elvira Huseynova, Sabina Yusubova, Lamiya Mursalova, Fidan Alasgarova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-257

    Year: 2023 Pages: 257-267

    Show abstract

    Abstract: The results of research on the surface morphology and textural properties of H3PMo12O40/TiO2 catalysts are introduced in this article. The nature of the effect of additives on the surface structure and dimensional characteristics of titanium dioxide modified with phosphomolybdic acid was defined: after the introduction of the modifier, there is a tendency to decrease the specific surface area, the more, the higher the content of H3PMo12O40; without exception, all H3PMo12O40 -containing samples are characterized by the content of crystallites of larger average sizes (41–80 µm) than the original sample; samples containing particles with an average radius of about 60–80 µm have the highest activity; porosity changes symbiotically with the indicators of the total pore volume - it decreases with an increase of the amount of H3PMo12O40, which is associated with the blocking of small pores by the modifier. It is concluded that the specific surface area and fineness are not the key factors responsible for the high catalytic activity in the process of converting isopropyl alcohol to diisopropyl ether.

    Keywords: titanium dioxide, phosphomolybdic acid, scanning electron microscopy, morphology, specific surface area

  24. ПРИНЦИПЫ ИДЕНТИФИКАЦИИ СТАТУСА ИСТИННОСТИ ОБЪЕКТОВ

    Authors: Фаиг Гаджиев

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-268

    Year: 2023 Pages: 268-277

    Show abstract

    Abstract: В статье рассматривается проблема формирования и анализа данных относительно технологии интеллектуального анализа данных (Data Mining) и искусственного интеллекта на основе логики предикатов, с учётом семантических правил интерпретации и вывода, когда под семантикой языка логики предикатов понимают такие правила модификации её выражений, которые позволяют определять соответствия их элементам свойств объектов проблемной области. Последние могут быть сформированы в хранилищах данных и модифицированы в оптимальные структуры на основе принятых в искусственном интеллекте этапов преобразования данных в знания с целью обеспечения эффективности исследований, в том числе и с учетом средств нечеткой лингвистической логики. При этом слабый учет структуры некоторых простых высказываний оказывает непосредственное влияние на целесообразность использования логики предикатов, когда истинность заключения непосредственно связано с логическими структурами. Следует иметь в виду, что интеллект часто оперирует такими выражениями как: очень малая, малая, средняя, большая, очень большая и т.д. относительно характеристики истинности, что свидетельствует об их эквивалентности значениям соответствующей лингвистической переменной в ситуациях не достаточного понимания истинности или ложности и целесообразности восприятия истинности в аспекте лингвистической переменной истинности[1-4]. Известно, что это приводит к нечеткой лингвистической логике, которая составляет основу приближенных рассуждений, формализуемых композиционными правилами вывода, как обобщения традиционного modus ponens в контексте импликации с пропозициональных переменных на fuzzy множества. В теории нечетких множеств процесс отображения нечетких посылок в определенные, как правило, нечеткие следствия называются приближенными рассуждениями, составляющими основу интеллекта относительно оценки и принятия решений в условиях неопределенности, что традиционно реализуется в качественных терминах отличных от интеллекта компьютерной системы. Если в традиционной логике импликация воспринимается как логическая связка относительно пропозициональных переменных, то в рассуждениях понимается как fuzzy множества, или fuzzy предикаты с учетом соответствующего обобщения понятия импликации на fuzzy множества, реализованного высказыванием если А, то В, иначе С, в контексте частного случая высказывания если А, то В. В то же время следует обратить внимание на традиционное задание терм- множеств относительно малым числом лингвистических термов с возможностью определения однозначного соответствия элементам их семантической характеристики. Поскольку на это число какие-либо ограничения не накладываются, исследования лингвистических термов в совокупности с семантикой следует производить алгоритмически вместо традиционного просмотра, что приводит к восприятию лингвистической переменной как структурированной. В общем случае синтаксические и семантические правила представляются алгоритмическими ресурсами в контексте связи со структурированной лингвистической переменной [5-8]. Исходя из этого под структурированной лингвистической переменной понимают алгоритмическое представление как ее терм-множества, так и функцию однозначного соответствия его элементов семантическим характеристикам, что позволяет говорить о том, что связанные с подобными структурами синтаксические и семантические правила ориентированы на генерацию элементов базового множества определенных смысловых содержаний. Следует иметь в виду, что если синтаксис понимается в аспекте создания альтернативных термов лингвистической переменной, то семантика рассматривается как процесс модификации указанных термов на основе разработки соответствующего fuzzy множества, определяющего его семантическую особенность.

    Keywords: Data Mining, искусственный интеллект, n-местные предикаты, статус истинности, функция принадлежности

  25. ÇOXFAZALI DİSPERS SİSTEMLƏRİN AYRILMASI ZAMANI HİDROSİKLONUN AŞAĞI SƏMƏRƏLİLİYİNİN SƏBƏBLƏRİ HAQQINDA

    Authors: Fidan İsmayılova, Qafar İsmayılov, Əmrah Qulubəyli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-278

    Year: 2023 Pages: 278-285

    Show abstract

    Abstract: Neftqazçıxarmada rast gəlinən sistemlər bir qayda olaraq dispers mühit olmaqla ən azı iki fazadan ibarət olur və bu zaman bir faza parçalanaraq digər fazada paylanmış olur. Ümumiyyətlə, neftin və qazın çıxarılması, yığılması və nəqli multifazalı texnologiyalara əsaslanıb və quyu məhsulunun laydan çıxarılması, separasiya qurğularına doğru hərəkəti, fazalara ayrılması və mədənarası hərəkəti çoxfazalı olmaqla neft, qaz, lay suyu və mexaniki qarışıqlardan ibarətdir. Neftqazçıxarmada və karbohidrogenlərin nəqli zamanı texnoloji proseslərin böyük əksəriyyəti dispers sistemlərin parçalanmasını tələb edir. Praktiki olaraq hesab olunur ki, emulsiyaların parçalanması üçün tətbiq olunan hidrosiklon texnologiyaları yararlı deyil, baxmayaraq ki, suspenziyaların parçalanması, mayelərin bərk hissəciklərdən təmizlənməsi, məsələn gil məhlulunun şlamlardan təmizlənməsi zamanı bu qurğular istifadə olunur. Son illərin tədqiqatları əsasında müəyyən edilmişdir ki, multifazalı silindirik axınların əsasında dispersion və dispers fazaların qarşılıqlı təsiri durur ki, bu təsirin hərəkətverici qüvvəsi axının en kəsiyində yaranan və mərkəzinə doğru yönələn quvvə hesab olunur. İşdə multifazalı texnologiyalar əsasında dispers sistemlər üçün tətbiq olunan hidrosiklonların aşağı səmərəliliyinin səbəbi araşdırılmış və göstərilmişdir ki, bu məqsədlə en kəsik boyu yaranan və ağırlıq qüvvələrinin bərabərlik şərti nəzərə alınmalıdır. Müəyyən edilmişdir ki, texnoloji parametrlərin düzgün seçilməsi əsasında en kəsik boyu yaranan qüvvənin mənfi təsirinin qarşısini almaq mümkündür.

    Keywords: Dispers sistemlər, hidrosiklon, multifazalı axın, en kəsik qüvvəsi fazaların qarşılıqlı təsiri, suspenziya

  26. CR, MN OKSID ELEMENTLƏRININ IŞTIRAKI ILƏ IZOBUTILENIN OKSIDLƏŞMƏSI PROSESININ TƏDQIQI

    Authors: Adıgözəl Hüseynov, Gülçöhrə Kərimli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-286

    Year: 2023 Pages: 286-294

    Show abstract

    Abstract: Neft kimya sənayesində qarşıya qoyulan əsas məsələlərdən biri katalitik yolla izobutilenin katalitik yolla müxtəlif növ katalizatorların iştirakı ilə oksidləşməsi prosesi nəticəsində metakril monomerlərinin, o cümlədən metilakrolein və metakril turşusunun alınmasıdır. Aparılmış çox saylı elmi təcrübələrə baxmayaraq bu sahədə hələ çox geriləmə var və bu tədqiqatlar axıra qədər öyrənilməmişdir. İzobutilenin bilavasitə Cr, Mn tərkibli mürəkkəb çoxkomponentli katalizatorların iştirakı ilə oksidləşməsi prosesini öyrənmək və bu sahədə tədqiqat aparmağı qarşımızda məqsəd qoymuşuq.

    Keywords: Oksidləşmə, katalizator, monomer

  27. NƏZARƏT-IZLƏYICI SISTEMLƏRIN ELEKTROMEXANIKI QURĞULARININ XARAKTERISTIKALARI

    Authors: Gülşən Kərimzadə, Ceyhun Qasımov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-295

    Year: 2023 Pages: 295-304

    Show abstract

    Abstract: Təqdim edilən məqalədə nəzarət-izləyici idarə sistemlərin elekromexaniki qurğularının bəzi xarakteristikalarına baxılmışdır. Sabitlik, effektivlik, yük forması avtomatikanın elektromexaniki qurğularının, sınaq aparaturasının və s. etibarlığını, dəqiqliyini, səmərəliyini və xidmət müddətini təyin edirlər. Xarakteristikaların təyini, ilkin verilənlər və çıxış parametrləri arasındakı analitik əlaqələrin müəyyən edilməsi nəzarət-izləyici idarə sistemlər avadanlıqlarının parametrlərinin layihələndirilməsində məsələlərin həlli üçün alqoritminin mərhələlərindən biridir, bu da öz növbəsində tənliklər sistemindən ibarət olan riyazi modelin işlənməsinə vasitədir, və onların həlli ilkin verilənlər və parametrlər arasında analitik əlaqələrin yaranmasına imkan yaradır.

    Keywords: elektromexaniki qurğu, nəzarət-izləyici sistem, xarakteristika, elektrik intiqalı, mühərrik, güc, fiə, effektivlik, etibarlıq, idarəetmə, mənbə, siqnal, faza, amplituda

  28. E-LOGiSTİKA KANALININ SEÇİLMƏSİ PROSESİNDƏ UYĞUN ERP PROQRAM TƏMİNATININ SEÇİLMƏSI ZAMANI TƏCHIZATÇI SEÇİMİNƏ DAİR TƏTBİQ

    Authors: Cavid Suleymanov, Ilkin Manafov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-305

    Year: 2023 Pages: 305-315

    Show abstract

    Abstract: Logistika təcrübəsi olan şirkətlər üçün ERP sifarişlərin ilkin mərhələsindən başlayaraq tədarüklərin, inventarların və hətta daşınmaların idarə edilməsi vasitəsilə bütün axınları və vacib məlumatları mərkəzləşdirmək üçün ideal vasitədir. Təchizat zəncirinin idarə edilməsinin artan mürəkkəbliyi ilə üzləşən logistlər səmərəliliyi, sürəti artırmaq və beləliklə, tədarük zəncirinin düzgün işləməsinə mane ola biləcək səhvləri və gecikmələri məhdudlaşdırmaq üçün fəaliyyətlərinin rəqəmsal transformasiyasına başlamalı və ya davam etdirməlidirlər. Logistika ERP proqramı həm də ticarətin davamlı təkamülünə, rəqabətin təzyiqinə və müştərilərin artan tələblərinə cavab verməyə imkan verir. Tədqiqat obyekti olan şirkətlərin təchizatçı seçimi problemini həll etmək üçün oxşar sahələr üzrə tətbiqlər üçün ədəbiyyata baxış keçirilmişdir. Yoxlama nəticəsində bu tədarükçülərin AHP və TOPSIS üsulları ilə müəyyənləşdirilməsinə qərar verildi. Təhlil çərçivəsində kriteriyalar müəyyən edilmiş və hər şirkətdən 1 nəfər ERP menecer olmaqla cəmi 3 mütəxəssisdən ibarət komanda ilə sorğu keçirilmişdir. AHP metodu ilə kriteriyalar arasında iyerarxik quruluş yaradılmış və kriteriya çəkiləri hesablanmış, TOPSIS metodu ilə alternativlər arasında sıralama aparılmışdır. Açar sözləri: ERP, logistika, elektron ticarət.

  29. УТОЧНЕНИЕ ГЕНЕЗИСА И ЛИТОФАЦИАЛЬНЫХ ОСОБЕННОСТЕЙ ОТЛОЖЕНИЙ ПРОДУКТИВНОЙ ТОЛЩИ В СВЕТЕ НОВЫХ ДАННЫХ

    Authors: Лала Халилова, Гюльрух Хакимова

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-316

    Year: 2023 Pages: 316-327

    Show abstract

    Abstract: В статье представлены результаты проведенных исследований по уточнению генезиса пород продуктивной толщи (ПТ) на месторождении Дарвин kюпеси. В процессе исследований был проведен фациальный анализ. Фациальный анализ проводился с использованием двух методов, а именно метода каротажных фаций, а также метода Эмери. Также был проведен анализ коллекторских свойств отложений ПТ и регрессионный анализ. Предметом исследований были выбраны три свиты нижнего отдела продуктивной толщи: НКП, КС и ПК. Все перечисленные исследования были проведены с целью выявления нефтегазонасыщенных комплексов. Была установлена приуроченность скоплений нефти к фациям речных русел, вдольбереговых баров, устьевых баров и разрывных течений в период агградации и про-ретроградации.

    Keywords: литолого-фациальный анализ, фациальные условия, обстановка осадконакопления, каротажные кривые, неантиклинальные ловушки

  30. ULTRASƏS DOPPLER SİSTEMLƏRİNDƏ QANIN AXIN İSTİQAMƏTİNİN MÜƏYYƏN EDİLMƏSİNDƏ RƏQƏMSAL METODUN TƏTBİQİ VƏ SİMULYASİYASI

    Authors: Ləman Niftəliyeva, Akif Xıdırov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-328

    Year: 2023 Pages: 328-337

    Show abstract

    Abstract: Uzun müddətdir ki, ürək-damar sistemi xəstəlikləri olduqca aktual mövzu olaraq tibb sahəsini əhatə edir. Qan axını, damar patologiyalarını aşkarlamaq üçün müasir dövrdə müxtəlif diaqnostik vasitələrdən istifadə olunsa da, ultrasəs metodlarının tətbiq istiqamətləri olduqca müxtəlifdir. Ultrasəs texnikalarından istifadə olunaraq qan dövranı və qan axını parametrlərini müəyyən edən yalnız bir neçə üsul var. Bu metodlar arasında, ultrasəs Doppler metodu xüsusi mövqeyə malikdir. Müasir dövrdə tətbiq imkanlarının genişlənməsi onun istifadəsini daha da təkminləşdirmiş və dəqiqləşdirmişdir. Hazırda, qan-damar xəstəliklərinin diaqnostikası zamanı qan axınının sürət və istiqamətinin təyini və damar rekonstruktiv əməliyyatlarının nəticələrinin qiymətləndirilməsi üçün bu metoddan istifadə etmək olduqca əhəmiyyətli hesab olunur. Orqanizmdə qan axını dedikdə, qanın damarlar vasitəsilə arteriyalara, kapilyarlara və daha sonra venaya doğru hərəkəti nəzərdə tutulur. Orqanizmdə baş verən bu dövran onun həyat fəaliyyəti üçün olduqca əhəmiyyətli hesab olunur. Digər mayelərlə qanın axını ilə bağlı ortaq cəhət onun yüksək təzyiqli bölgədən aşağı təzyiqli sahəyə axmasıdır. Bu zaman təzyiq dedikdə, qan axını prosesində qanın damar divarlarına qarşı göstərdiyi təzyiq qüvvəsi nəzərdə tutulur. Qanın axın istiqaməti isə aşağı və ya almaqda olan təzyiq gradientinə uyğun olaraq, eyni istiqamətdə axır. Məhz bunu nəzərə alaraq deyilir ki, qanın axın istiqaməti arteriyalardan kapilyarlara sonra isə venalara doğru hərəkətdədir. Ultrasəs müayinələri zamanı hansı parametrlərin təyin edilməsindən asılı olaraq müxtəlif görüntüləmə rejimlərindən istifadə olunur. Doppler rejimləri özlüyündə müxtəlif formada qruplaşsa da, qan axının istiqamətinin təyini zamanı məhz Rəngli Doppler rejimindən istifadə olunur. Məqalədə qırmızı qan hüceyrələrinin ötürücüyə doğru və ya əksinə istiqamətdə hərəkətinin bu rejimdə mavi və qımızı rənglərin yaranmasına necə təsir etdiyi də nəzərdən keçirilib. Qeyd etdiyimiz kimi, Doppler ultrasəs sistemləri qan-damar xəstəliklərinin diaqnostikasında geniş şəkildə istifadə edilir. Demək olar ki, əksər doppler sistemlərində çıxışda əldə olunan Doppler siqnalında kvadrat demodulyasiya texnikasını istifadə edirlər. Bu zaman həm irəli, eyni zamanda, əksinə qan axını siqnallarının araşdırılması və tədqiqi zamanı əlavə istiqamətlərə ehtiyac duyulur. Bu zaman analoq üsullarından fərqli olaraq rəqəmsal metodun tətbiqi üstünlük təşkil edəcəkdir. Rəqəmsal metodda da Sürətli Furye Çevrilməsi (FFT) yanaşmasından istifadə olunaraq siqnallar üzərində əməliyyatlar aparılır. Məqalədə hə rəqəmsal metodun mahiyyəti, əhəmiyyəti, tətbiq imkanları, eləcə də, proqram mühitində simulyasiyası göstərilmişdir.

    Keywords: Doppler siqnal, rəngli Doppler, rəqəmsal metod, istiqamətin aşkarlanması

  31. A REVIEW OF THE SOLUTIONS FOR AUTONOMOUS EXPOSURE OF INTRUSIONS AND MALICIOUS ACTIVITIES IN AUTOMATED NETWORKS IN THE ENVIRONMENT OF BIG DATASETS

    Authors: Latafat Gardashova, Pavel Kosov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-338

    Year: 2023 Pages: 338-350

    Show abstract

    Abstract: Nowadays, networks are not fully automated due to complex and complicated issues that have not been solved for a long time. In order to bring the network closer to automation, such problems as unsupervised searches for intrusions and malicious attacks must be resolved. Modern and cutting-edge ways to hack the network, intercept traffic, and plant malicious programs appear daily, making research even more difficult. Currently, we need unique and universal ways to identify interventions in networks. New comprehensive solutions must have self-controlled systems that can work autonomously and stop intrusions, heal the system, predict new vulnerable places of the networks, and prognosticate new ways of intrusions into the software-defined networks. Furthermore, current traffic is passed in massive amounts, and data representation types vary from vendor to vendor of network devices. Such problems as storage, processing, bringing the data to the same kind of representation, and creating self-supervised learning play a tremendously significant role. This article reviews different ways of using a genetic algorithm, fuzzy logic, or more precisely, fuzzy inference, fuzzy interpolation, and fuzzy clustering. Fuzzy logic-based solutions might not only be overlooked for the exposure of intrusions and malicious activities in the networks, but they can also help with an extensive range of problems of Big Data and help to balance the data and enhance processing and sorting it.

    Keywords: intrusion detection system, information security, fuzzy logic, fuzzy inference, fuzzy clustering

  32. İNFORMASIYANIN MÜHAFIZƏSINDƏ ELEKTRON IMZA TEXNOLOGIYASININ REALLAŞDIRILMA VASITƏLƏRININ ÖYRƏNILMƏSI

    Authors: Quliyev Rövşən, Cəfərli Leyla

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-351

    Year: 2023 Pages: 351-360

    Show abstract

    Abstract: Bu məqalənin əsas obyekti sənədin müəllifini müəyyən etməyə imkan verən elektron imzadır. Elektron imza xüsusi kriptoqrafik alqoritmlərdən istifadə edərək məlumatı çevirməklə əldə edilən mənbə sənədin bəzi detallarıdır. Müəllifi müəyyən etməklə yanaşı, həm də məlumatın düzgünlüyünü yoxlamağa və imzanın özünün formalaşması anından onun təhrifini qiymətləndirməyə imkan verir. Elektron imza sadə yazılmış ad, əl ilə yazılmış imzanın təsviri və ya imzanı sənədə bağlamaq üçün şifrələmə texnologiyasından istifadə edən rəqəmsal imza ola bilər. Elektron imzalar sənədlərin elektron şəkildə imzalanmasının rahatlığını təklif edir, müqavilələr, formalar və razılaşmalar kimi müxtəlif məqsədlər üçün istifadə oluna bilər. Rəqəmsal imzanın məqsədi sənədlərin və məlumatların autentifikasiyası və yoxlanılmasıdır. Bu, rəsmi sənədlərin ötürülməsi zamanı saxtakarlığın və rəqəmsal dəyişikliklərin qarşısını almaq üçün lazımdır. Onlar açıq açar kriptoqrafiya arxitekturası üzərində işləyirlər. Tipik olaraq, asimmetrik açar sistemi açıq açardan istifadə edərək şifrələyir və şəxsi açarla deşifrə edir. Rəqəmsal imzalar üçün isə bunun əksi doğrudur. İmza şəxsi açarla şifrələnir və açıq açarla deşifrə edilir. Açarlar bir-birinə bağlı olduğundan, onun açıq açarla dekodlanması sənədi imzalamaq üçün müvafiq şəxsi açardan istifadə edildiyini yoxlayır və bununla da imzanın mənşəyini yoxlayır. Elektron imzanın hələ geniş yayılmamasına baxmayaraq, yaxın gələcəkdə onun dövlət və özəl qurumlarda geniş şəkildə tətbiqi ehtimalı yüksəkdir.

    Keywords: elektron rəqəmsal imza, kriptoqrafiya, autentikasiya, açıq açar, gizli açar

  33. KABEL RABİTƏ XƏTLƏRİNİN AVTOMATİK İDARƏETMƏ SİSTEMİNİN STRUKTUR SXEMİ

    Authors: Mayılov Rauf, Hüseynzadə Tural, Sərdarova İcabikə

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-361

    Year: 2023 Pages: 361-369

    Show abstract

    Abstract: Rabitə xəttinə olan təlabat XIX əsrin ikinci yarısında elektrik teleqrafının tətbiqi ilə ələqadar olaraq meydana gəlmişdir. İlk dəfə elektrik rabitəsi kabel xətləri vasitəsi ilə təşkil olunmuşdur. Sonralar kabelin konstruksiyasının mürəkkəbliyi ilə ələqadar olaraq, onları hava rabitə xətləri əvəz etmişdir. İlk dəfə, yəni 1854-cü ildə hava rabitə xətləri vasitəsi ilə uzaq məsafəyə rabitə xətti çəkilmişdir. XIX əsrin 70-ci illərində bu məsafə artıq 10000 km-ə çatdırılmışdır. 1939-cu ildə dünyada ilk dəfə olaraq uzunluğu 8300 km olan, yüksək tezlikdə işləyən magistral kabel xətti istismara verilmişdir. Sənayeləşmə prosesində texnoloji inkişafın ən böyük göstəricisi rabitə əlaqəsinin yaranması olmuşdur. Rabitənin inkişafı cəmiyyətlərin sənayeləşmə sürətinə birbaşa təsir göstərir. Bu səbəbdən rabitə prosesində bütün amillər iqtisadi inkişaf prosesində birbaşa rol oynayır. Rabitə xətlərinin keyfiyyətini əslində kabel xətlərinin istehsalı, quraşdırılması və keyfiyyətinə olan nəzarət müəyyən edir. İlk yeraltı kabel 1847-ci ildə Werner və Siemens tərəfindən Berlin və Grossbeeren arasında, ilk sualtı kabel isə 1850-ci ildə Dover (İngiltərə) və Kap Gris Nez (Fransa) arasında çəkilmişdir . Sonrakı illərdə yeraltı kabellər bütün dünyada geniş yayılmış və enerji paylama sisteminin əvəzsiz hissəsinə çevrilmişdir. Kabellərin yerin altına endirilməsi bütün üstünlükləri ilə yanaşı bəzi problemləri də gətirib. Quraşdırma zamanı xəsarətlər və ya zamanla baş verən, köhnəlmə və xarici mexaniki qarşılıqlı təsirlər nəticəsində yaranan nasazlıqlar sistemin işində ciddi problemlər yaradıb. Yeraltı kabellərdə nasazlıq nöqtəsini tapmaq üçün araşdırmalar yeraltı kabellərin ilk çəkildiyi illərdə başlamışdır. Bu sahədə ilk tədqiqatlar 1848-ci ildə İngilis sualtı kabel mütəxəssisi Varley tərəfindən başlamışdır. Daha sonra Murray tərəfindən hazırlanmış körpü üsulu bu gün də tətbiqini tapır. Körpü metodu əsasən ortada qalvanometr olan müqavimət körpüsü tarazlıq vəziyyətində olduqda çarpaz qollardakı müqavimətlərin bir-birinə nisbətinin bərabər olması prinsipinə əsaslanır . O dövrdə istifadə olunan qalvanometrlərin ölçmə dəqiqliyi zəif olsa da, bu üsul çox dəqiq nəticələr verirdi. Sonrakı illərdə bu sahədə araşdırmalar davam etdi və müxtəlif növ körpü dizaynları ortaya çıxdı. Hillborn, Murray – Fisher, Two-ended Murray, Open and Closed loop və Werren loop bunlardan bəziləridir . Nəbz əks etdirmə ölçülməsi ilə yüksək müqavimət xətalarının aşkar edilməsi üçün nasazlıq nöqtəsinin müqaviməti aşağı salınmalıdır. Bunun üçün işlənib hazırlanmış üsullardan biri də yandırma üsuludur. Yanma nasazlıq yerində süni qısaqapanma yaratmaqla nasazlıq müqavimətinin azalmasıdır . Beləliklə, nasazlıq nöqtəsi impuls reflektorunun ekranında görünəcək. 1970-ci illərdə qırılma nöqtəsində meydana gələn qövsün yaratdığı səyahət dalğalarının tədqiqi əsasında yeni üsullar hazırlanmışdır. Bu prinsipə əsaslanan nöqsanların tapılması üsulları passiv üsullar adlanır . Onlardan biri Dr. P. F. Geyl tərəfindən işlənib hazırlanmış nəbz cərəyanı üsuludur. Qısaca desək, üsul induktiv birləşmə elementi üzərində impuls generatoru tərəfindən nasazlıq nöqtəsində yaradılmış qövsün əksini araşdıraraq nasazlıq nöqtəsini tapmaqdır. Sonrakı illərdə bu mövzuda aparılan tədqiqatlardan biri də əks olunan cərəyan impulslarını fərq gücləndiricisinin köməyi ilə təyin etmək və operatorun şərhinə ehtiyac olmadan nasazlığı tapmaq olmuşdur.

    Keywords: kabel xətləri, avtomatik nəzarət, diaqnostika üsulları

  34. BİOMÜHƏNDİSLİKDƏ AĞILLI TEXNOLOGİYALARDAN İSTİFADƏ EDİLMƏSİ

    Authors: Samirə Maliyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-370

    Year: 2023 Pages: 370-377

    Show abstract

    Abstract: Biomühəndisliyin inkişaf istiqamətləri nəzərdən keçirilmiş, bu sənaye sahəsinin tərkib hissələri təhlil edilmiş, biomühəndislikdə elm sahələri ilə müasir texnologiyalar arasında əlaqənin strukturu verilmişdir. Göstərilmişdir ki, elmin əsas sahələri biologiya, tibb, riyaziyyat, fizika, kimya, mühəndisliyin sahələri isə tətbiqi riyaziyyat, tətbiqi fizika, tətbiqi kimya, informasiya texnologiyaları, süni intellekt, additiv istehsal, nanotexnologiya və istehsalın avtomatlaşdırılmasıdır. Əsas diqqət yeni informasiya texnologiyalarının, xüsusən də informasiyanın qeyri-müəyyənliyi şəraitində məlumatların emalı və qərar qəbulu üçün güclü vasitə olan süni intellekt alqoritmlərinin, biotibbi siqnalların toplanması, emalı və ötürülməsi proseslərinin avtomatlaşdırılmasına yönəldilmişdir. Bu işləmələr cihazların və avadanlıqların istismarının səmərəliliyini və onların avtomatlaşdırılması səviyyəsini əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilər. Bədənin müxtəlif hissələrinin və orqanlarının 3D printerlərdən istifadə etməklə additiv istehsalı da biomühəndisliyin əsas istiqamətlərindən biri olub, müvafiq modellərin adekvatlığını artırmaq məqsədilə istehsal olunan məhsulların dəqiqliyini və etibarlılığını yüksəltməyi tələb edir.

    Keywords: kardiostimulyatorlar, maqnit rezonans tomoqrafiyası, biomühəndislik, süni intellekt, nanotexnologiya, autizm spektri

  35. THE ROLE OF TAXES IN THEORIES OF ECONOMIC GROWTH AND DEVELOPMENT

    Authors: Mursal Ismayilov, Ramiz Maharramov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-378

    Year: 2023 Pages: 378-385

    Show abstract

    Abstract: Taxes, which have an important place in the economy, have the ability to seriously affect the country's economy with a number of functions. This article discusses taxes, theories of taxation, and the role of taxes in theories of economic growth and development. The article reflects the views of A. Smith's classical taxation theory, C. M. Keynes' theory, and M. Friedman's monetarism, A. Laffer's theory of supply economy, which are representatives of the neoclassical theory. The main purpose of all mentioned theories and various views of economists have been explained. The role and functions of taxes in the policy of each of them were investigated and different results were obtained. After information on taxes and tax theories, various types of economic growth and development theories were discussed and were mentioned the existence of taxes and the nature of their impact on the growth rate in each theory. These are the Harrod-Domar development model developed by R. Harrod and E. Domar, the neoclassical growth model of R. Solow, the F. Knight model, and J. Heckman, R. King, S. Rebelo, and R. E. Lucas, who provided information on development models based on human capital. The common denominator is that the only goal of all these theories is, of course, to achieve economic growth. However, the impact of taxes has given different results because the ideas are different in each of them and the mechanisms used to increase the growth rate are different.

    Keywords: taxes, taxation theories, theories of economic growth and development

  36. AŞAĞIPOTENSİALLI İSTİLİK DAŞIYICILARINDAN İSTİFADƏ ETMƏKLƏ ELEKTRİK ENERJİSİ VƏ DƏNİZ SUYUNUN ŞİRİNLƏŞDİRİLMƏSİ ÜÇÜN SOYUQLUQ ENERJİSİNİN ALINMASI ÜSULU VƏ QURĞUSU

    Authors: Natiq Talıbov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-386

    Year: 2023 Pages: 386-397

    Show abstract

    Abstract: Məqalənin məsələsi ətraf mühitin atmosfer havasının potensialından istifadə etməklə aşağı potensiallı istilik enerjisinin elektrik enerjisinə çevrilməsinin effektivliyini yüksəltməkdir; qurğuda isə əldə olunan texniki vasitələri istifadə etməklə ətraf mühitin – atmosfer havasının aşağıpotensiallı istilik enerjisini istifadə edərək elektrik enerjisinin alınması və dəniz suyunun şirinləşdirilməsi üçün soyuqluq enerjisinin alınmasına nail olmaqdır. Aşağıpotensiallı istilik daşıyıcılarından istifadə etməklə elektrik enerjisinin alınması və dəniz suyunun şirinləşdirilməsi üsulu özündə aşağıdakıları birləşdirir: düz elektrik tsikli, haradakı işçi cisim çıxılır, sonra qızdırılır və buxarlandırılır, əmələ gələn buxar turbində genişləndirilərək elektrik enerjisi hasil edərək kondensatlaşdırılır və əks energetik tsikl, haradakı soyuqluq agenti kompressorda sıxılaraq təzyiqi qaldırılır, onun istiliyi işçi cisimdə verilərək soyudulur və detanderdə təzyiqi aşağı salınıb genişləndirilərək daha dərin soyudulur. İşçi cisim ətraf mühitin temperaturundan aşağı temperaturada kondensatlaşdırılır. Soyuqluq agentinin temperaturu kondensatorda sıxılmadan öncə rekuperativ istilikdəyişmə yolu ilə ətraf mühitin temperaturundan aşağı temperatura salınır. Soyuqluq agenti detanderdə işçi cismin kondensatlaşdırılma temperaturundan aşağı temperatura qədər salınaraq soyuducu mayeni soyudaraq, işçi cismin kondensatlaşma istiliyini kənarlaşdırmaq üçün kondensatora ötürülür. Əsas enerji mənbəyi kimi atmosfer havası istifadə edilir. Elektrik enerjisinin hasili turbinləri olan üç blokda aparılır, onların işçi cisimləri aşağı, orta və yüksəktəzyiqli soyuqluq agentləridirlər, ancaq bu turbinlərin kondensatorları ardıcıl, pilləli olaraq soyuducu maye ilə soyudulur. Məqalədə izahı verilmiş qurğuda qoyulmuş qapalı hava qızdırıcısı işçi cismin atmosfer havasının enerjisi hesabına qızmasını və buxarlanmasını təmin edir. Bu da üsulun və qurğunun effektliyini xeyli artırır. Alınan artıq (izafi) soyuqluq enerjisi ilə dəniz suyunun dondurma üsulu ilə şirinləşdirilməsinə yönəldilir.

    Keywords: aşağıpotensiallı istilik, elektrik enerjisinin alınması, soyuqluq agenti, ardıcıl pilləli soyutma

  37. MATLAB VƏ OCTAVE-NİN FƏRQLİ VƏ OXŞAR CƏHƏTLƏRİ

    Authors: Qasımov Bayram, Nəzrin Kərimova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-398

    Year: 2023 Pages: 398-402

    Show abstract

    Abstract: Hal-hazırda əksər texnoloji, mühəndislik və politexnika universitetlərində tələbələr fizikanın, kimyanın, riyaziyyatın, riyaziyyatın fundamental qanunlarına əsaslanaraq, bu proseslərin aparıldığı tipik maşın və aparatların əsas proseslərin nəzəriyyəsini, layihələndirmə prinsiplərini və hesablama üsullarını öyrənirlər. Matlab riyaziyyat, statistika, elmlər, mühəndislik və digər sahələrdə ədədi hesablamalar üçün ən məşhur kommersiya paketidir. Octave texniki hesablamalar üçün istifadə edilən sərbəst mövcud proqramdır. Hər ikisini Linux, Windows və Mac OS X əməliyyat sistemlərində yükləmək mümkündür. Aparılan tədqiqat göstərdiki Octave Matlab ilə ən uyğundur, çünki o, eyni sintaksisdən istifadə edir və m-faylları işlətmək qabiliyyətinə malikdir.

    Keywords: Matlab, Octave, proqramlaşdırma, iqtisadiyyat, riyaziyyat, texniki hesablama paketi

  38. VANADİUM TƏRKİBLİ BİNAR QARIŞIQLI KATALİZATORUN İŞTİRAKI İLƏ PROPİLENİN OKSİDLƏŞMƏSİ

    Authors: Nigar Rüstəmova, Adıgözəl Hüseynov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-403

    Year: 2023 Pages: 403-410

    Show abstract

    Abstract: Hal-hazırda dünyada, eləcədə ölkəmizdə , doymuş və doymamış karbohidrogenlərin, o cümlədən propilenin akroleinə və akril turşusuna oksidləşməsi prosesi üçün prinsipial, işlək, selektiv katalizatorların hazırlanması sahəsində tətbiq olunmuş bir metodika yoxdur. Məhz elə buna görə də, propilenin qaz fazasında akroleinə oksidləşməsi prosesində selektiv katalizatorların müəyyən edilməsi üçün heteropolimolibdatlar əsasında katalizatorun sintez olunması təklif edilir. Propilenin okrolein və ya akril turşusuna oksidləşməsi prosesi üçün Mo,P,V tərkibli katalizatorlardan istifadə edilir. Məlumdur ki, Mo müxtəlif cür heteropoliturşular əmələ gətirir. Çox saylı ədəbiyyatlarda propilenin oksidləşməsi reaksiyasında bəzi katalitik xüsusiyyətlərin araşdırılması məsləhət görülür. Aparılmış tədqiqatlardan məlumdur ki, bir, iki oksid elementlərinin kontakt kütləsinə əlavə etməklə daha aktiv katalizator almaq mümkündür

    Keywords: katalizator, akrolein, karbohidrogenlər

  39. SYNTHESIS AND PROPERTIES OF AROMATIC ETHERS OF PETROLEUM AND CARBOXYLIC ACIDS

    Authors: Nigar Mamedova, Ogtay Khalilov, Solmaz Akhundova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-411

    Year: 2023 Pages: 411-415

    Show abstract

    Abstract: Chloralhydrate of the acids, which is separated from the sea oils, have been synthesized and its physical-chemical properties have been researched accordingly. After this, it was possible to receive a series of aromatic ethers in a result of the interaction of the separated chloralhydrate with phenol, benzyl alcohol, α-naphthol and additionally an optimal condition for the current process has been determined as well. It has been also determined that a reaction of acylation takes a place between the chloralhydrate of low-molecular petroleum acids and a series of aromatic alcohols at approximately 70-800C temperature and the aromatic ethers of natural petroleum acids have been obtained in a result of this stated reaction. As regards the structure of these obtained aromatic ethers, it has been confirmed by IR-spectroscopy and investigated in terms of its physical-chemical properties as well.

    Keywords: petroleum acids, acid chloride, thionyl chloride, phenol, benzyl alcohol, α-naphthol

  40. AZƏRBAYCANDA DAVAMLI İQTISADI İNKIŞAF İSTIQAMƏTLƏRI VƏ VERGI SIYASƏTININ ONA TƏSIRI

    Authors: Orxan Quliyev, Ramiz Məhərrəmov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-416

    Year: 2023 Pages: 416-427

    Show abstract

    Abstract: Azərbaycan son bir neçə onillikdə əhəmiyyətli transformasiyaya məruz qalmış inkişaf edən iqtisadiyyata malik ölkədir. Ölkə iqtisadiyyatını şaxələndirmək, neft və qaz ixracından asılılığını azaltmaq və biznes üçün əlverişli mühit yaratmaqla davamlı iqtisadi inkişaf istiqamətində çalışır. Vergi siyasəti bu səylərin mühüm tərkib hissəsi olmuşdur, çünki o, hökumətin iqtisadi artımı təşviq edərkən sosial proqramları və infrastruktur layihələrini maliyyələşdirmək üçün lazımi gəlirləri toplaya bilməsini təmin edir. Azərbaycanda davamlı iqtisadi inkişafın əsas məqsədlərindən biri bütün vətəndaşlar üçün iqtisadi imkanları artırmaqla bərabər yoxsulluğu və bərabərsizliyi azaltmaqdır. Son illərdə hökumət bu məqsədi dəstəkləmək üçün bir sıra siyasət və proqramlar, o cümlədən iş yerlərinin yaradılmasını təşviq edən, kiçik və orta sahibkarlığa dəstək verən və xarici investisiyaları təşviq edən vergi siyasəti həyata keçirmişdir. Məsələn, hökumət sərmayələri təşviq etmək və bu sektorlarda iş yerləri yaratmaq üçün kənd təsərrüfatı və turizm kimi bəzi sənaye sahələri üçün vergi güzəştləri tətbiq edib. O, həmçinin kiçik bizneslərə vergiləri azaldıb və sahibkarların öz bizneslərinə başlamasını və inkişafını asanlaşdırmaq üçün vergi sistemini sadələşdirib.

    Keywords: vergi, iqtisadiyyat, siyasət, inkişaf, investisiya

  41. THE CHANGING ROLE OF CUSTOMS: ALIGNMENT OF CUSTOMS SERVICES WITH INTERNATIONAL SUPPLY CHAINS

    Authors: Rza Hasanov, Adil Huseynov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-428

    Year: 2023 Pages: 428-434

    Show abstract

    Abstract: The role of Customs in international trade has been crucial for many years, and with the ongoing changes in the trade landscape, their role has become even more significant. The article underlines the importance of customs logistics approach in increasing the quality of customs authorities' services. The essence of customs logistics, its basic aspects, and methodologies were researched in order to identify state-foreign trade interactions during customs service provision and to identify the main issues of developing this sector under modern settings. Explores the changing role of Customs in adapting supply chain management practices to improve trade facilitation, increase security and compliance, and reduce costs and delays. The current role of Customs in international trade and supply chain management, challenges, and opportunities facing Customs in adapting to the changing trade environment are discussed. The study concludes that aligning Customs authorities with supply chain management practices is essential to meet the evolving demands of international trade and achieve a more efficient, secure, and compliant global trade environment.

    Keywords: customs logistics, customs service, Supply chain management, reliability, the supply chain, risks

  42. ƏMƏK HAQQI HESABLANMASI ÜÇÜN HRB PROQRAMI

    Authors: Qasımov Bayram, Abdullayeva Şəfayət

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-435

    Year: 2023 Pages: 435-439

    Show abstract

    Abstract: Son dövrdə iri müəssisələrin və işçi sayının artması əllə hesablamaları çətinləşdirdi və artıq avtomatlaşma zərurəti yaratdı. Müasir dövrdə müəssisələrdə işlər avtomatlaşdırılmış şəkildə həyata keçirilir. İşlərin avtomatlaşdırılmış həyata keçirilməsi üçün müxtəlif proqram vasitələrindən, o cümlədən, tətbiqi proqram paketlərindən istifadə olunur. Vaxt itkisinin qarşısının alınması həmçinin hesablamaların daha yüksək dəqiqliklə icra olunması məqsədilə Tətbiqi proqram paketləri istifadə olunur. Bu proqram vasitələri proqramçılar və müxtəlif şirkətlər tərəfindən hazırlanır. Tətbiqi proqram paketləri öz əhatə sahəsinə görə çox genişdir. Həmin sahəyə mühasibat uçotu, maliyyə, kadrların, inventarların, istehsalatın idarə edilməsi kimi proqramlar da daxildir.

    Keywords: Tətbiqi, Əmək haqqı, HRB

  43. PROPERTIES OF OILS WORKING WITH HYDRAULIC MOTORS

    Authors: Seyid Seyidov, Asif Guliyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-440

    Year: 2023 Pages: 440-447

    Show abstract

    Abstract: Hydraulic fluid is an indispensable element of any hydraulic system, in addition to its main function - the transfer of mechanical energy in the hydraulic system - it prevents accelerated wear of equipment parts and, thanks to special additives, from corrosion, contributes to the normal operation of the hydraulic system under various conditions: it provides heat exchange between the components of the hydraulic system with environment, and also acts as a lubricant to protect the rubbing elements of the hydraulic system. High-quality hydraulic oil must necessarily have certain important properties: be resistant to foaming, resist oxidative processes, not enter into chemical interactions with hydraulic system materials, have a low freezing point and a high ignition temperature, or not be flammable at all. Different grades of hydraulic oils differ in the following characteristics: pour point and fire point, corrosive effect on metal, specific gravity of contaminants and water, acid number, oxidation stability, viscosity index and kinematic viscosity. The reliability of hydraulic equipment is largely determined by the compatibility of oils and seal materials. The higher the compatibility, the less likely the equipment to leak and cause oil leaks.

    Keywords: hydraulic system, hydraulic oil, mechanical energy, materials, hydraulic motor

  44. İNFLYASIYANIN BANK DEPOZITLƏRININ ARTIM TEMPINƏ TƏSIRI

    Authors: Sadıqov Elnur, Alxaszadə Sübhan

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-448

    Year: 2023 Pages: 448-456

    Show abstract

    Abstract: İnflyasiya pulun dəyərdən düşməsi hadisəsidir. İnflyasiyanın iqtisadiyyatın bütün sahələrinə təsiri olduğu kimi, bank sektoruna da təsiri mövcuddur. İnflyasiya birbaşa olaraq bankın fəaliyyət mexanizminə təsir edir. Bankaların həm kreditvermə qabiliyyətinə, həm də depozit cəlbinə təsir edən əsas amillərdən biri də inflyasiyadır. Müasir bazar iqtisadiyyatında banklar üçün inflyasiyanın təsirini hesablamaq və təsir səviyyəsini müəyyən etmək vacib məsələlərdən biridir. Tədqiqatımızda nəzər yetirəcəyimiz əsas məsələ, inflyasiyanın bank sektorundakı depozit həcminə təsirini müəyyənləşdirməkdir. Bankların əsas maliyyə mənbəyi olan depozitlərin həcmi, bankın stabil və davamlı fəaliyyətinin əsasını təşkil edir. Buna görə də, inflyasiyanın bank depozitlərinə təsirini müəyyənləşdirmək, tədqiqatın əsas prioritet məsləsidir.

    Keywords: inflyasiya, bank depozitləri, reqresiya modeli, bank fəaliyyəti

  45. SÜNİ NEYRON ŞƏBƏKƏLƏRİNİN ÜRƏK TƏSVİRLƏRİNİN SEQMENTASİYASINDA TƏTBİQİ

    Authors: Məmmədov Tunar, Rəhimova Yelena

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-457

    Year: 2023 Pages: 457-467

    Show abstract

    Abstract: Süni Neyron Şəbəkəsi (SNŞ) kompüter elmində yeni texnologiya kimi qəbul edilən Süni intellektin bir qoludur. Bu, bioloji neyron şəbəkələrinin strukturunu və funksiyalarını simulyasiya etməyə çalışan riyazi modeldir. SNŞ dizaynı və funksiyaları beyin, onurğa beyni və periferik qanqliyaları əhatə edən bioloji neyron şəbəkələrinin əsas tikinti bloku olan bioloji neyronun müşahidəsindən əldə edilir. Süni neyron şəbəkələri (SNŞ) müxtəlif tətbiqlər, o cümlədən təsvirin təsnifatı, seqmentasiyası və rekonstruksiyası üçün ürək görüntüləməsində geniş istifadə edilmişdir. SNŞ-ləri ürək təsvirlərinin böyük verilənlər toplusunda nümunələri tanımağı öyrənə bilən, təsvirlərin daha dəqiq və səmərəli təhlilinə imkan verən maşın öyrənmə alqoritminin bir növüdür. Süni neyron şəbəkələri ürək təsvirinin seqmentasiyasının dəqiqliyini və səmərəliliyini artırmaqda böyük vədlər göstərmişdir. SNŞ-ləri təkamül etməyə davam etdikcə, onların kardiyak görüntüləmə sahəsinə əhəmiyyətli təsir göstərəcəyi gözlənilir. Ürək şəkillərinin seqmentasiyası ürək-damar xəstəliklərinin təhlilində mühüm addımdır. Bu, miokard, mədəciklər və atriya kimi təsvir daxilində xüsusi strukturların və ya maraq bölgələrinin müəyyən edilməsini və təsvirini əhatə edir. Ürək təsvirinin seqmentasiyasının vacib olmasının bəzi səbəbləri bunlardır: • Dəqiq diaqnoz: Dəqiq seqmentasiya ürəkdəki anormallıqların və ya xəstəliklərin yerini və dərəcəsini müəyyən etməyə kömək edə bilər ki, bu da daha dəqiq diaqnoz və müalicənin planlaşdırılmasına imkan verir. • Fərdiləşdirilmiş tibb: Seqmentasiya xəstənin anatomiyası və fiziologiyası haqqında ətraflı məlumat verə bilər ki, bu da müalicə planlarını uyğunlaşdırmağa və nəticələri yaxşılaşdırmağa kömək edə bilər. • Xəstəliklərin monitorinqi: Seqmentasiya xəstəliklərin gedişatını və zamanla müalicələrin təsirlərini izləmək üçün istifadə edilə bilər ki, bu da müalicə planına vaxtında düzəlişlər etməyə imkan verir. • Şəkil ilə idarə olunan müdaxilələr: Seqmentasiya xəstənin anatomiyası haqqında ətraflı məlumat verməklə, ürək kateterizasiyası kimi müdaxilə prosedurlarının planlaşdırılmasına və rəhbərliyinə kömək edə bilər. • Tədqiqat: Seqmentasiya ürək-damar xəstəliklərinin mexanizmlərini anlamaq və yeni müalicə üsullarını inkişaf etdirmək üçün tədqiqat işlərində istifadə edilə bilən müxtəlif ürək parametrlərinin kəmiyyət ölçülərini təmin edə bilər. Ümumiyyətlə, ürək təsvirlərinin dəqiq seqmentasiyası ürək-damar xəstəliklərinin diaqnostikası, müalicəsi və monitorinqi, eləcə də tədqiqat məqsədləri üçün çox vacibdir. Süni neyron şəbəkələrinin istifadəsi də daxil olmaqla, seqmentləşdirmə üsullarında irəliləyişlər ürək təsvirinin seqmentasiyasının dəqiqliyini və səmərəliliyini xeyli yaxşılaşdıraraq, xəstələrin daha yaxşı nəticələrinə və fərdi qayğıya səbəb olub.

    Keywords: Süni neyron şəbəkələri, Təsvirin seqmentasiyası, Görüntü keyfiyyəti, Şəbəkə arxitekturaları

  46. QUYULARIN SEMENTLƏNMƏSİ PROSESİNDƏ HƏYAT FƏALİYYƏTİ TƏHLÜKƏSİZLİYİNİN TƏMİN EDİLMƏSİ

    Authors: Zeynalov Naib, Muradov Ülvi

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-468

    Year: 2023 Pages: 468-473

    Show abstract

    Abstract: Neft və qaz quyularının qazılıb istimara hazır olması qoruyucu kəmərlərin keyfiyyətli sementlənməsindən çox asılıdır. Sementləmənin qıza müddətdə yerinə yetirilməsinə baxmayaraq, bu prosesin diqqətli və keyfiyyətli aparılması quyunun gələcək fəaliyyətinin də təhlükəsizliyi üçün əsas şərtlərdəndir. Keyfiyyətsiz sementləmə quyuların istismar müddətində onların keyfiyyətini və etibarlılığını azaldır və təhlükəli iş şəraitinə zəmin yaradır. Nəticə etibarilə qarşıya çıxan problemlər əlavə xərclərə səbəb olur, bəzi hallarda isə quyunun ləğvinə gətirib çıxarır. Quyuların sementlənməsinin əsas məqsədlərindən biri sementin qalxma hündürlüyü intervalında həlqəvi fəzada kipliyin təmin olunmasıdır. Bu keyfiyyətli sement daşının əmələ gəıməsini və onun qoruyucu kəmərlə sıx təmasda olmasını göstərir. Quyuların möhkəmləndirilməsində qoruyucu kəmərlərin lazımi dərinliyə sərbəst endirilməsi, həlqəvi fəzanın keyfiyyətli sement məhlulu ilə doldurulması və yaranan sement daşı həlqəsinin onu əhatə edən səthlərlə etibarlı təmasda olması əsas məsələlərdəndir. Eyni zamanda. Sementləmə prosesində kəmər arxasından qazıma məhlulunun hərtərəfli sıxışdırılıb çıxarılması və buna nail olmaq üçün quyuda qoruyucu kəmərin düzgün yerləşdirilməsi təmin edilməlidir. Bununla da sonradan qarşıya çıxa biləcək təhlükələrin və əlavə xərclərin qarşısını almaq mümkün olar.

    Keywords: sementləmə, qoruyucu kəmər, həlqəvi fəza, sement daşı

  47. VERILƏNLƏRIN KLASTER ANALIZININ IDARƏ EDILMƏSI MODELLƏRI

    Authors: Ədalət Kərimov, Vasif Kərimov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-474

    Year: 2023 Pages: 474-482

    Show abstract

    Abstract: Verilmiş zaman kəsiyində mürəkkəb dinamik sistemlərin vəziyyətlərinin klaster analizinin idarə edilməsi modelləri nəzərdən keçirilir. Bu modellər içərisində onların müəyyən mənada optimallıq “kriterisi”ni ödəyən cari və proqnoz modelləri araşdırılır. Klaster analizin optimal idarəetmə modelinin realizasiyası və proqram təminatı işlənilir. İşdə mürəkkəb strukturlu verilənlərin klaster-analizi əsasında “Data analizi” və “Data mining”i problemi araşdırılır.

    Keywords: Klaster-analiz, strukturlar, “Data analiz”, “Data mining”, optimal idarəetmə, optimallaşdırma

  48. DƏNIZ QAZ-KONDENSAT YATAQLARININ SON KARBOHIDROGEN VERIM ƏMSALININ PROQNOZ MODELININ SEÇILMƏSI ÜÇÜN ÜSULUN IŞLƏNMƏSI

    Authors: Zamiq Mirzəcanov, Vüqar Həsənzadə

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei30072023-483

    Year: 2023 Pages: 483-489

    Show abstract

    Abstract: Bu məqalə dəniz qazkondensat yataqlarına tətbiq olunmuş süni təsir üsulu haqqında qısa məlumatı özündə ehtiva edir. Qazkondensat yataqları işlənmə, hasilat və süni təsir üsullarının tətbiqinə görə ən mürəkkəb yataqlardan biri hesab edilir. Müxtəlif yataqlar fərqli yanaşma tələb etdiyindən son onilliklər ərzində bir çox süni təsir üsulları işlənib hazırlanmışdır. Bu sənəddə isə qazkondensat yatağında kondensat yığılmasının qarşısını almaq məqsədilə yatağa qaz vurulması süni təsir üsulundan bəhs edilir. Neft yataqlarına qaz vurulmasının əsas prinsipi lay təzyiqini yüksək saxlamaq və lay mayesilə vurulan qazın qarışması ilə bircins mühit əldə olunmasıdır. Yaranmış bircins mühit qazın yarıb keçməsini önləməklə neft hasilatını sabit saxlamağa kömək edir. Qazkondensat yataqlarına qaz vurulmasının arxasında duran əsas məsələ isə tamam fərqlidir. Burada hasil olunan əsas məhsul elə qaz olduğundan qazın yarıb keçməsi kimi problem mövcud deyil. Vurulan qaz yataqda maye fazasına keçmiş kondensatı yenidən qaz fazaya çevirmək və lay fluidini sıxışdırıb çıxarmağa xidmət edir. Verilmiş qrafiklərdən birinci cütü kondensat-qaz nisbətinin lay təzyiqindən asılılığını və kondensatın təbii bərpasının lay təzyiqi ilə əlaqəsini təsvir edir. Qaz vurulması o zaman əlverişli olur ki, prosesin nəticəsində kondensatın bərpa qiyməti onun təbii bərpa qiymətindən daha yuxarı olsun. Qazkondensat yataqlarına əsasən bu üç qaz vurulur: N2, CO2 və HC. Vurulan qazların iki mühüm xüsusiyyəti nəzərə alınmalıdır: əks-kondensləşdirmə və sıxışdırma effektivliyi. Əks-kondensləşdirmə layda formalaşan kondensatı yenidən qaz fazaya çevirmək, sıxışdırma effektivliyi isə vurulan qazın miqdarına nisbətdə hansı miqdarda lay fluidi hasil etmək olaraq izah olunur. Aparılan araşdırmanın nəticəsində məlum olmuşdur ki, eyni miqdarda vurulduqda CO2 digər qazlarla müqayisədə daha çox kondensatı qaz fazaya çevirməyi bacarmışdır. Digər tərəfdən isə N2 qazı sıxışdırma effektivliyinə görə CO2 qazından 1.5 dəfə daha üstün nəticə əldə etməyə imkan verir.

    Keywords: qazkondensat, süni təsir üsulu, kondensat-qaz nisbəti, əks-kondensləşdirmə, sıxışdırma effektivliyi