Volume 28, Issue 5 (2023)

USING GENETIC ALGORITHMS IN GAME DESIGN

Authors: Nigar Ismayilova, Aida Sadiqova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-06

Year: 2023 Pages: 6-15

Show abstract

Abstract: Game industry is one of fields which most people sometimes spend much of their time with playing. So, by applying genetic algorithms our games can be more interesting and fluid for gamer. It is essential for game creators because in other situation they will not play the game. Therefore, if they use genetic algorithms in their games they will get more success in their life.

Keywords: games, genetic algorithms
METROLOJİ LABORATORİYALARDA EMC STANDARTLARININ ƏHƏMİYYƏTİ

Authors: Akif Musayev, Vüqar Məmmədov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-16

Year: 2023 Pages: 16-23

Show abstract

Abstract: Metroloji laboratoriyalarda EMC standartları elektromaqnit təsir prosedurlarını standartlaşdırır ki, sınaqdan sonra alınan keçid sertifikatı qlobal elektronika bazarlarında qəbul edilsin. Alınan oxunmanın məqbul hədlər daxilində olduğunu təsdiqləmək üçün sınaq quruluşu, sınaq proseduru və ölçmə vasitələri standartlaşdırılmalıdır. Hər bir elektron cihaz elektromaqnit şüalanması yaradır. Bu, bir dövrədən keçən elektrik cərəyanının yan məhsuludur. Bu enerji elektromaqnit spektrinin aşağı tezlikli, ionlaşdırıcı olmayan ucundadır. Günəşin, rentgen aparatlarının və radioaktiv elementlərin yaratdığı ionlaşdırıcı şüalanmadan fərqli olaraq, ionlaşdırıcı olmayan şüalanma canlı hüceyrələr üçün zərərli deyil. Elektrotibbi avadanlıq və sistemlərin layihələndirilməsi və istehsalında elektromaqnit uyğunluğunun (EMC) nəzərə alınması vacibdir. Sağlamlıq mərkəzlərinin layihələndirilməsi və tikintisi zamanı elektromedikal avadanlıqlar arasında EMC-yə diqqət yetirmək də vacibdir. Elektromaqnit uyğunluğu bu gün mühəndislik cəmiyyətlərinin, bütün sahələrin mühüm mövzusudur və kompüter texnologiyası və elektronikanın inkişafı ilə getdikcə daha çox əhəmiyyət kəsb edir. Elektromaqnit uyğunluğunun (EMC) yoxlanılması istilik cihazlarından tutmuş ən mürəkkəb mikrodalğalı cihazlara qədər istənilən texniki cihazın inkişafında mühüm addımdır. Müdafiə və aerokosmik sənayedə elektron və elektrik avadanlıqları üçün EMC sınaqları ciddi şəkildə məcburidir və yerli və beynəlxalq standartlarla ciddi şəkildə tənzimlənir. Texnologiyanın inkişafı nəticəsində elektron cihazların və ya sistemlərin dizaynında elektromaqnit uyğunluğu digər ənənəvi dizayn meyarları kimi mühüm meyara çevrilmişdir. Həm cihaz səviyyəsində, həm də platforma və sistem səviyyəsində müxtəlif EMC testləri mövcuddur. Bu testlərdə istifadə olunan meyarlar EMC standartları kimi müəyyən edilmişdir. IEC tərəfindən müəyyən edilmiş EMC standartları müxtəlif səviyyələrdə sınaqdan keçirilən cihazın təhlükəsizliyini müəyyən edir. Ümumi EMC standartları cihazın elektromaqnit mühiti siniflərinə uyğun olaraq sınaq altında olan verilmiş cihaza tətbiq edilən təhlükəsizlik sınağı səviyyələrini istiqamətləndirir. Ən real quraşdırma və elektromaqnit mühit şəraiti nəzərə alınmaqla, müəyyən bir cihaz üçün təhlükəsizlik test səviyyələri seçilir.

Keywords: Elektromaqnit uyğunluğu, elektromaqnit təsirləri, dəqiqlik, təhlükəsizlik
CONTROL OF ANNULAR MANIFESTATIONS AFTER CASING CEMENTING AND DURING WELL OPERATION

Authors: Rafiq Ibrahimov, Leyla Afandiyeva, Iqrar Safixanov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-24

Year: 2023 Pages: 24-30

Show abstract

Abstract: The article shows that small craters are formed on the territory of mud volcanoes, through which a gaseous agent, and in some cases oil-contaminated agent, comes to the surface. The formation of the griffin in the Azerbaijan oil industry took place in the initial period of the development of Gala, Garachukhur, Puta, Lokbatan and other areas. At present, griffin formation occurs when drilling wells in the oil fields Dashlari, Kum-Deniz, Mishovdag and Kurovdag. It can be found in other areas as well. The most likely main causes of griffon formation are gas flows that occur after casing cementing or during well operation, and during drilling - mud gasification.

Keywords: griffin, well drilling, wellhead, clay solution, tectonic faults, wellbore
DƏNIZ ŞƏRAITINDƏ QAZLARIN QURUDULMASI ZAMANI ISTIFADƏ OLUNAN ÜSULLARIN HIDRAT ƏMƏLƏ GƏLMƏSI PROSESINƏ TƏSIRI

Authors: Əbdülağa Qurbanov, Anar Novruzlu

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-31

Year: 2023 Pages: 31-37

Show abstract

Abstract: Məqalədə qazın qurudulması üsulları, qurudulma zamanı istifadə olunan reagentlər eyni zamanda boru kəmərlərində hidrat birləşmələrinin yaranma səbəbləri haqqında məlumalar verilmiş və qeyd edilən məsələlərlə bağlı qısa təhlillər aparılmışdır. Qazın qurudulması prosesinin səmərəliliyinin artırılması həmişə aktual olmuşdur və hələ də öz aktuallığını saxlamaqdadır. Bildiyimiz kimi quyudan əldə olunan məhsul ilk növbədə separasiya sisteminə daxil olur. Dəniz şəraiti də kifayət qədər mürəkkəb olduğu üçün orada əsasən pilləli separasiya sistemi qurulur. Piləli separasiya sisteminin qurulmasında əsas məqsəd ayrılma prosesinin daha səmərəli olmasıdır. İkifazalı seperatorlarda qaz və neft, üçfazalı seperatorlarda isə qaz, neft və lay suyunun ayrılması prosesi gedir, lakin separasiya prosesinin sonunda belə, qazın tərkibindəki nəm və ya buxar tam şəkildə ayrılmır. Məhz bu səbəblərdən ötrü qazın qurudulması prosesi ayrıca olaraq həyata keçirilməlidir.

Keywords: absorbentlər,hidratlar,absorbsiya,adsorbsiya
YENİ REAGENTİN LABORATORİYA ŞƏRAİTİNDƏ BAKTERİSİD XASSƏLƏRİNİN TƏDQİQİ

Authors: Hüseyn Qurbanov, Aytən Cəfərova, Zeynəb Abdullayeva

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-38

Year: 2023 Pages: 38-48

Show abstract

Abstract: Sulfatreduksiyaedici bakteriyaların digər növ bakteriyalara nisbətən daha çox korroziya aqresivliyi yarada bilməsini nəzərə alaraq laboratoriya şəraitində tədqiqat üçün götürülmüş bakterid xassəli reagentin sulfatreduksiyaedici bakteriyaların həyat fəaliyyətini qısa zaman ərzində tamamilə dayandırılması xassəsi öyrənilmişdir. Bildiyimiz kimi sulfatreduksiyaedici bakteriyalar həyat fəaliyyəti prosesində biogen hidrogen sulfidi yaradır. Məhz biogen hidrogen sulfid daha təhlükəli korroziya aktivliyinə malik maddədir. Umumiyyətlə, neft sənayesində korroziya xüsusiyyətlərinin müxtəlifliyini nəzərdən keçirdən zaman məlum olur ki, ən qorxulu korroziya agenti hidrogen sulfiddir. Onu da qeyd edək ki, sulfatreduksiyaedici bakteriyaların həyat fəaliyyətinin dayandırlması zamanı digər bioloji qrup mikroorqanizmlərin də məhv edilmisi mümükündür. Təbiətdə geniş yayılmış bu bakteriyalara neft-mədən lay sularında daha çox təsadüf edilir. Onlar əlverişli şəraitdə sulfatlardan külli miqdarda hidrogen sulfid hazırlamaqla hidrogen sulfidin yüksək qatılığında belə öz həyat fəaliyyətini davam etdirirlər. Korroziya prosesində mikroorqanizmlərin iştirakı ikili xarakter daşıyır. Bir tərəfdən, bakteriyalar korroziya cəhətdən aqressiv maddəni akkumulyasiya etmək, digər tərəfdən isə elektrokimyəvi korroziya prosesinin getməsinə şərait yaratmaq imkanına malik ola bilir. Qeyd etmək lazımdır ki, bakteriyaların əksəriyyətinin yüksək həyat fəaliyyəti ən ağır şəraitdə belə öz təsirini saxlayır. Sulfatreduksiyaedici bakteriyalar 1200 atmosfer təzyiqə və 85 C temperatura davam gətirir. Korroziya mühitinin pH-ı 5,5-9,5 olduqda sulfatreduksiyaedici bakteriyalar çoxalır və avadanlığın korroziyaya uğramasında mühim rol oynayır. Məlumdur ki, sulfatreduksiyaedici bakteriya hüceyrələrinin varlığı biogen mənşəli hidrogen sulfidin əmələ gəlməsinə, bu isə öz növbəsində metal avadanlıqların və boruların sulfid çatlarına səbəb olur. Kimyəvi reaksiya ilə mühitə daxil olan hidrogen sulfidin və mikroorqanizmlərin məhsulu olan biogen hidrogen sulfidin iştirakında korroziya proseslərinin sürətləri arasında kəskin fərq olduğu təcrübi yollarla müəyyən olunmuşdur. Qeyd olunanlara əsaslanaraq laboratoriya şəraitində ilk dəfə olaraq C-1 reagentinin sulfat reduksiyaedici bakteriyaların həyat fəaliyyətinə təsir effekti tədqiq edilmişdir. Bu zaman reagentin 10, 15, 20 və 25mq/l miqdarlarından istifadə edilmişdir. Tədqiqat obyekti kimi SOCAR-ın “Bibiheybətneft” NQÇİ yatağının 1802 saylı neft quyusunun lay suyundan göturulmuş sulfatreduksiyaedici bakteriyaların «Desulfomikrobium» və «Desulfovibriodesulforicans» ştampından istifadə edilmişdir. Müqayisə üçün tədqiqat prosesində reagentsiz və reagentli mühitlərdən istifadə olunmuşdur. Laboratoriya şəraitində C-1 reagentinin sulfatreduksiyaedici bakteriyaların unkubasiya müddətinə təsiri Postqeyt-«B» qidalandırıcı mühitində on beş gun ərzində öyrənilmişdir. Muəyyən edilmişdir ki, C-1 reagenti bakterisid xassəyə malik olmaqla, bakteriyaların həyat fəaliyyətinə güclü təsir edir. Qidalandırıcı mühitdə əmələ gələn biogen hidrogen sulfidin miqdarına əsasən C-1 reagentinin müxtəlif qatılıqları üçün bakterisid effektləri hesablanmışdır. Məlum olmuşdur ki, ən yüksək bakterisid effekti C-1 reagentinin 25 mq/l qatılığında baş verir və 85% təşkil edir. Təcrubənin sonunda mikroskop vasitəsilə reagent olan və reagent olmayan qidalandırıcı mühitlərdə bakteriyaların sayı müəyyənləşdirilmişdir.

Keywords: reagen, bakterisid effekti, elektrokimyəvi korroziya, mühafizə effekti, sulfatreduksiyaedici bakteriyalar, biogen hidrogen
ТЕРМОМЕТРИЯ В СКВАЖИНЕ: ВОЗМОЖНОСТИ ПРИ РЕШЕНИИ ГЕОЛОГИЧЕСКИХ ЗАДАЧ

Authors: Халид Меликов, Фариз Искeндeров

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-49

Year: 2023 Pages: 49-56

Show abstract

Abstract: В статье приводятся результаты решения некоторых геологических задач методом термометрии. Даны теоретические и практические основы метода, а также приведены результаты построение профиля приемистости пластов на основе данных термометрии и расходометрии в одном из разрезов скважин месторождения Бинагади. По данным исследований установлены работающие интервалы и определены места приемистости пластов.

Keywords: каротаж, измерение, термометрия, чувствительность, скважина
RAMAN SPEKTROSKOPİYA METODUNUN MƏDƏ-BAĞIRSAQ SİSTEMİ XƏSTƏLİKLƏRİNİN DİAQNOSTİKASINDA TƏTBİQİ

Authors: Fərid Ələkbərzadə, Sevinc Abdullayeva

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-57

Year: 2023 Pages: 57-67

Show abstract

Abstract: Hal-hazırda tətbiq olunan skrininq və diaqnostika üsullarının daxilində saysız-hesabsız bir çox problem mövcuddur. Bundan əlavə, dünyada mövcud olan çox sayda xəstəlikləri müəyyən etmək üçün inanılmaz dərəcədə geniş çeşidli prosedurlardan istifadə olunur. Bu prosedurların diaqnostik imkanlarını təkmilləşdirmək, o cümlədən testin həssaslığını və spesifikliyini, obyektivliyini və qətiliyini artırmaq, testin dəyərini və invazivliyini azaltmaq, çoxsaylı diaqnostik metodları bir güclü alətlə əvəz etmək marağı ilə təmin edilmiş klinik prosedurlara ehtiyac var. Xərçənglər, viral və bakterial infeksiyalar, neyrodegenerativ və.s xəstəliklər daxil olmaqla bir sıra xəstəliklərin müəyyən edilməsi üçün diaqnostik tədbirləri təkmilləşdirmək üçün Raman spektroskopiyasından istifadəyə yönəlmiş ədəbiyyatda son dövrlərdə artım müşahidə olunur. Raman spektroskopiyası biomayelər, hüceyrələr və toxumalar kimi mürəkkəb bioloji nümunələrin kimyəvi tərkibini ölçə bilən güclü analitik texnikadır. Raman spektri nümunənin molekulyar barmaq izini təmsil edir və onun kimyəvi tərkibi ilə bağlı kəmiyyət məlumatı verir. Hüceyrələrdə və toxumalarda bir xəstəliyə səbəb ola bilən və ya səbəb ola bilən biokimyəvi dəyişikliklər Raman spektrlərində əhəmiyyətli dəyişikliklərə səbəb ola bilər. Raman spektroskopiyasının potensialı onun molekulyar səviyyədə belə biokimyəvi dəyişiklikləri aşkar etmək qabiliyyətindən irəli gəlir və buna görə də diaqnostika, proqnoz və ya yeni müalicə üsullarını qiymətləndirmək üçün istifadə edilə bilər. Raman spektroskopiyası son zamanlar xərçəngin erkən aşkarlanması, müxtəlif agentlərin dəriyə təsirinin monitorinqi və patogen mikroorqanizmlərin sürətli identifikasiyası kimi müxtəlif biotibbi məsələlərin həlli üçün ex vivo və in vivo olaraq tətbiq edilmişdir. Mədə xərçənginə adətən gec mərhələdə diaqnoz qoyulur və yüksək ölüm nisbətinə malikdir, halbuki mədə xərçənginin erkən aşkarlanması daha yaxşı proqnoz verə bilər. Mədə xərçənginin kliniki diaqnostikasında endoskopik diaqnostika, patoloji diaqnostika və tibbi təsvirlər adətən istifadə olunur və bu diaqnostika üsulları uzun diaqnoz müddətləri, ciddi travma və yüksək səhv mühakimə etmə mənfi cəhətlərinə malikdir və əsasən həkimlərin subyektiv təcrübəsinə əsaslanır. Nəticədə, sürətli, qeyri-invaziv, yüksək dəqiqlikli və həssas olan yeni mədə xərçəngi diaqnozu texnikasına çox ehtiyac var. Molekulyar vibrasiya spektroskopiyası üsulu olan Raman spektroskopiyası molekullardan barmaq izi məlumatı əldə etməklə müxtəlif maddələrin xüsusiyyətlərini və strukturlarını müəyyən edə bilir. Raman spektroskopiyası hazırda müxtəlif şişlərin diaqnostikasında istifadə olunur. Ənənəvi mədə xərçəngi diaqnostik üsulları uzun diaqnostik müddətlərdən, ağır travmalardan və yüksək yanlış diaqnozdan əziyyət çəkir və həkimlərin subyektiv təcrübəsinə əsaslanır. Raman spektroskopiyası monoxromatik işığın qeyri-elastik səpilməsi əsasında müxtəlif nümunələrin molekulyar izini müəyyən edən etiketsiz molekulyar vibrasiya spektroskopiyası üsuludur. Qeyri-dağıdıcı, sürətli və dəqiq aşkarlama üstünlüklərinə görə Raman spektroskopiyası yaxşı və bədxassəli şişlərin diferensasiyası, şişin alt tiplərinin təsnifatı və bölmə patologiyasının diaqnostikası üçün geniş şəkildə tədqiq edilmişdir. Əksər proqramlar üçün spektroskopik alətlər işıq və toxuma arasındakı qarşılıqlı təsirlərdən əldə edilən məlumatlar haqqında kəmiyyət məlumatı vermək üçün yüksək sürətli kompüterlərdən istifadə edir. Bu şəkildə, spektroskopiya ilə əldə edilən məlumatlar obyektiv qiymətləndirilə, müqayisə edilə və mənalı klinik məlumat təmin edilə bilər. Bu yazı Raman spektroskopiyasının tətbiqləri nəzərdən keçirilirmiş, xərçənginin in vivo və in vitro diaqnostikası, spektroskopiya məlumatlarının təhlili ilə əlaqəli metodologiya və texnikanın məhdudiyyətlərini təqdim edir.

Keywords: Raman spektroskopiya metodu, Raman səpilmə prinsipi, Mədə xərçənginin diaqnostikası, Endoskop texnikası, Fiber-optika
BIZNES İNNOVASIYALARININ BANK SISTEMINDƏ TƏTBIQI VƏ ROLU

Authors: Gültəkin Məmmədova, Firudin Əliyev

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-68

Year: 2023 Pages: 68-77

Show abstract

Abstract: Bu gün bütün dünyada rəqəmsal texnologiyalarla bağlı qlobal dəyişikliklər baş verir. Yeni rəqəmsal infrastrukturlar yaranır, rəqəmsal kommunikasiyalar fəal şəkildə inkişaf edir və kompüter texnologiyaları daim təkmilləşdirilir. Təşkilatların innovativ inkişafı təmin etməsi üçün onlar rəqəmsal texnologiyaların istifadəsinə fəal şəkildə keçməlidirlər. Yeni iqtisadiyyatın – rəqəmsal iqtisadiyyatın formalaşması faktı bu texnologiyaların cəmiyyətin iqtisadi və sosial-siyasi həyatına tətbiqi ilə sübut olunur.

Keywords: rəqəmsal, texnologiya, milli iqtisadiyyat, bank
PIPE STICKING PROBLEMS AND THEIR SOLVING WAYS IN WELLBORE

Authors: Nuraga Rustamov, Kamran Namazov, Huseyn Hasanov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-78

Year: 2023 Pages: 78-84

Show abstract

Abstract: In this article, we discuss the most common pipe sticking problems that occur in general drilling, explore their causes, and practices for solving and preventing them. Although there are various causes of drilling problems, they are mainly related to the drilling fluid, whose characteristics and optimization can help prevent/reduce a number of problems encountered during drilling and save a lot of money. Drilling fluids have undergone major changes since they were first used in the drilling process, leading to more optimal drilling. Its transformation from a simple mixture of water and clay to a more complex combination of various types of organic and inorganic additives has increased the fluid's rheological properties and filtration capabilities.

Keywords: pipe sticking, free pipe, differential pressure stuck, drilling fluid, mud cake
EFFECT OF NANOPARTICLES ON THE PROPERTIES OF CEMENT IN UGS WELLS

Authors: Fikrət Seyfiyev, Kamran Muradov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-85

Year: 2023 Pages: 85-91

Show abstract

Abstract: Underground gas storage (UGS) is a strategic method to balance the supply-demand chain throughout the year by reducing the high demands in the cold seasons. However, the well cement used for UGS may crack due to the thermal, mechanical and hydraulic stress it faces in the long run. This can cause the stored gas to leak through the cement behind the casing, which is a major challenge in Underground gas storage operations. This can lead to high workover costs and insufficient gas supply in the peak-demand season. To prevent this problem, this work introduces a new method that adds graphite based nanoparticles to the cement composition. This improves the elasticity and ductility of the cement and reduces the crack propagation. The results show that adding nanoparticles to the cement lowers its density, hydration and fluid loss, but also slows down its bonding rate. On the other hand, adding nanoparticles increases its compressive strength and stress strain properties. Compared to conventional additives, this additive makes the cement more elastic. Also, the combination of nanoparticles and conventional additives gives the best resistance against high pressures.

Keywords: graphite, underground gas storage, cement
KAROTAJ MƏLUMATLARI KOMPLEKSİNƏ ƏSASƏN KOLLEKTOR LAYLARIN KOLLEKTORLUQ XÜSUSİYYƏTLƏRİNİN ÖYRƏNİLMƏSİ

Authors: Kifayət Kərimova, Könül Abasova, Kamran Kərimli

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-92

Year: 2023 Pages: 92-105

Show abstract

Abstract: Quyu kəsilişlərinin litoloji baxımdan qiymətləndirilməsində korrelyasiyasında habelə, kəsilişi təşkil edən kollektor layların kollektorluq xüsusiyyətlərinin doyumluluğunun, məsaməliyinin, keçiriciliyinin və gilliliyinin təyin olunmasında və neftli-qazlı və sulu layların ayrılması kimi vacib məsələlərin həllində mövcud tədqiqat komplekslərinin tətbiqi mühümm əhəmiyyət kəsb edir. Bu kimi vacib məsələlərin həllində yaranan mürəkkəblik kollektor layların petrofiziki xüsusiyyətlərindən bir başa asılıdır. Məsələn neftli və sulu layların xüsusi müqavimətlərinin qiymətcə yaxın olması yataq üzrə gilliliyin yüksək olması, məsaməliyin isə geniş hüdudda dəyişməsi ilə nəticələnir ki, bu da nəticə etibarilə neftli və sulu kollektorları biri-birindən ayırmaqda cətinlik yaradır. Digər tərfdən də məlumdur ki. kollektorlarda sementləyici gillərin miqdarının artması, məsaməliyin (Km) azalmasına, qalıq sudoyumluluğun isə artmasına səbəb olur Buna görə də, məqalədə karotay məlumatları kompleksindən istifadə edərək kollektorların petrofiziki kəmiyyətlərinin qiymətləri təyin edilərək onlar arasında korrelyasiya əlaqələrini müəyyən edən modellər və bu parametrlərin statistik paylanmasına görə reqresiya tənlikləri qurulmuşdur. Məqalədə həmçinin, məsaməliyin, kecriciliyin, gilliliyin və neft-qaz doyumluluğun quyu kəsilişləri üzrə paylanma modellər də qurulmuşdur. Qurulmuş modellər əsasında kollektor layların süzmə-tutum xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi, habelə petrofiziki parametrlər arasında əlaqənin müəyyənləşdirilməsi ilə həm elmi, həm də praktiki cəhətdən yataq üzrə müəyyən rəy formalaşdırmağa və nəticələrin alınmasına əsas verir. Tədqiqat sahəsi kimi, Balaxanı yatağının quyu kəsilişləri üzrə MQ-nin QD (“QD-1, QD-2, QD-3, QD-4”) lay dəstəsi götürülmüşdür.

Keywords: neftdoyumluluq, korrelyasiya keçiricilik, effektiv məsaməlik, həcmi gillilik, reqresiya tənliyi
УЛУЧШЕНИЕ ЭКСПЛУАТАЦИОННЫХ СВОЙСТВ АВИАЦИОННОГО ТОПЛИВА

Authors: Пари Каримова, Алина Юсифзаде, Намиг Абдуллаев

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-106

Year: 2023 Pages: 106-111

Show abstract

Abstract: В данной статьи рассмотрение качества керосиновых фракции из нефтей Чираг и Азери, выкипающих в пределах 120-230℃ и 150-280℃ фракции, выкипающие в пределах 120-230℃ по своим качеством удовлетворяют требованиям стандартов на реактивное топливо; фракции, выкипающе в пределах 150-280℃ не удовлетворяют требованиям ГОСТ по температуре кристаллизации. Поэтому наши проводилась карбамидная депарафинизация. Наши изучалось влияние концентрации спирта и продолжительность контакта. Лучшей концентрацией является 70%-ная и время контакта 25 мин.

Keywords: реактивное топливо, карбамид, депарафинизация, изопропиловый спирт
DƏNİZ DALĞASI ENERJİSİNİN ÇEVİRİCİSİNİN SƏNAYE MODELİ

Authors: Pərvin Hacıyev, Əlövsət Bağırov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-112

Year: 2023 Pages: 112-118

Show abstract

Abstract: Burada dalğa enerjisinin digər enerji mənbələrindən üstünlükləri və dalğa enerjisi qurğularının iş prinsipi haqqında danışılır. Dalğa enerjisi digər enerji mənbələrindən daha çox enerji sıxlığına malikdir və buna görə də dalğa enerjisindən daha çox elektrik enerjisi əldə edə bilir. Yeni dalğa enerjisi bir sıra xüsusiyyətlərinə görə bir çox qurğulardan fərqlənir. Bu dalğa enerjisi çeviricisinin sənaye modeli işlənmişdir. Bu qurğu bir çox üstünlüklərə malikdir. Məsələn , dalğanın hündürlüyündən və istiqamətindən asılı olmaması, istənilən dəniz neft-qaz hidrotexniki qurğularında istifadə edilə bilməsi və s. Bu modelin texnolojik cəhətdən yeniliyi bir çox patentlərin təhlili nəticəsində təsdiq tapmışdır. Bu dalğa enerjisindən elektrik enerjisi alınması üçün çeviricilərin ölkəmizdə tətbiqi daha səmərəli ola bilər.

Keywords: dalğa enerjisi çeviricisi, bərpa olunan enerji mənbələri, dalğa turbinləri, dalğa elektrik stansiyaları, enerji istehsalı
MODELİNG OF TRAFFİC LİGHT CONTROL SYSTEMS

Authors: Kamala Aliyeva, Shain Javadov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-119

Year: 2023 Pages: 119-126

Show abstract

Abstract: Traffic light control systems are commonly utilized to monitor and manage the flow of autos across multiple road intersections. Since traffic jams are ubiquitous in daily life, A crucial aim is to optimize the functioning of traffic signals for optimal traffic flow. Traffic light control systems aim to make sure automobiles flow smoothly along transit routes. However, considering the numerous parameters involved, synchronizing several traffic signal systems at neighboring junctions is a difficult challenge. Conventional systems are incapable of dealing with varied flows nearing intersections. Furthermore, the present traffic system does not account for reciprocal interference between nearby traffic signal systems, the asymmetry of automobile flow with time, accidents, the passage of emergency vehicles, and pedestrian crossings. This causes traffic congestion and jams. The goal is to provide an artificial intelligence-based method that enables adaptive management of traffic lights at an intersection to reduce traffic congestion in transportation. A simulation is also created to help visualize the problem and its solution. In this venture, an algorithm that enables adaptive control of congested crossings is presented to reduce traffic congestion in transportation networks. The algorithm modifies the optimal light timings to employ in the following cycle based on the number of cars in the junction and the rise in this number. To improve reliability, employing a doppler radar sensor to collect data from traffic is suggested. The transmitter pulses waves with the assistance of a doppler radar sensor, and the receiver listens for waves flowing back to the antenna as they strike objects in the atmosphere between each pulse. The distance between the antenna and the item (in this application, vehicles) may be measured simply by calculating the time it took for the wave to return to the antenna. The Doppler shift is used to illustrate the speed differential in traffic. The change in frequency or wavelength of a wave perceived by an observer moving relative to the wave's source is known as the Doppler shift. This is a common occurrence with sound and light waves. When the source of a wave approaches an observer, the frequency of the wave increases, resulting in a "blue shift." The frequency of the wave drops as the source moves away from the observer, resulting in a "redshift." As a result, the flexibility of each junction to select its signal lengths saves waiting times and guarantees that the intersection functions at peak performance.

Keywords: Traffic control systems, intelligent traffic lights, modeling of traffic lights, traffic jam problems, reinforcement learning, doppler sensors
MƏDƏN MƏLUMATLARINA GÖRƏ FONTAN QUYULARINDA QUYUAĞZI MƏLUMATLARA ƏSASƏN QUYUDIBI MƏLUMATLARININ TƏYINI

Authors: Səxavət Məmmədov, Mirzə Dadaşzadə

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-127

Year: 2023 Pages: 127-135

Show abstract

Abstract: Bir çox tədqiqatlar göstərir ki istismar zamanı qaz quyularında lay suyu yaranır. Bu əsasən istismar quyularının sulaşması ilə əlaqədardır. Bəzi hallarda bu qaz quyusuna antiqidrit və ya korroziyaya qarşı mübarizə üçün inqibitordan istifadə etdikdə baş verir. Göstərilən proseslərdə hidrostatik basqı və itkilərə sərf olunan basqı qaz fazasında mayenin yaranması ilə izah olunur. Bunun nəticəsində quyu dibi təzyiqini hesablayarkən müəyyən qədər xəta baş verir. Deməli iki fazalı axına bir fazalı axın kimi baxarkən çix böyük xətaya yol verilir. Hidrodinamik hesabatlar zamanı əsas göstəricilər kimi quyu ağzı parametrlər qəbul olunur. Verilmiş parametrlərin köməyi ilə qaldırıcı boru təzyiqin paylanması və quyudibi təzyiqi təyin olunur. Bildiyimiz kimi çox vaxt maye axını qaldırıcının müəyyən hissəsində tıxac əmələ gətirir. Deyilən fontan quyusunda sürtünməyə sərf olunan itkini artırır. Deyilənləri nəzərə alaraq, qeyd etmək olar ki, iki fazalı sistemlərin hidromexanikasının öyrənilməsi aktual bir məsələ kimi mühəndislər qarşısında dayanır. Alınmış nəticələr mədən şəraitində də aprobasiya oluna bilər. Deyilən məsələ indikator əyrilərində də özünü göstərir. Belə ki, quyu dibində və ya quyu gövdəsində mayenin ( lay suyunun) olması istismar prosesində özünü aktual bir məsələ kimi göstərir. Bu öz növbəsində bir çox çətinliklər yaratmaqla yanaşı, prosesin düzgün getməməsinə səbəb olur. Təzyiqin düzgün ölçülməməsi və ya hesablanmaması lay və ya dinamik təzyiqin olunmasında da özünü göstərir. Bu zaman qeyri-stabil quyu dibi təzyiqinin olması, ümumi prosesin pozulmasına öz növbəsində hasilatın azalmasına səbəb olur. Kiçik hasilatlı quyularda maye stünunun olması daha çətin işləmə texnologiyası yaradır. Deməli quyuda maye stünunun olması həm quyu dibi təzyiqinin dəyişməsinə, həmdə lay təzyiqinin dəyişməsinə səbəb olur. Ona görədə təzyiqin dəyişməsinin əsas səbəbi kimi quyuda mayenin olmasıdır.

Keywords: Neft yataqları, fontan istismar quyuları, mədən məlumatları, quyu dibi təzyiqin,lay təzyiqin təyini
NEFT TERMİNALININ TİKİNTİSİNDƏ MÜHƏNDİSİ GEOLOJİ İŞLƏRİN YERİNƏ YETİRİLMƏSİNDƏ ŞAQULİ ELEKTRİK ZONDLAMANIN TƏTBİQİ

Authors: Tural Əliyev, Qulam Babayev

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-136

Year: 2023 Pages: 136-143

Show abstract

Abstract: Geoloji məlumatların və geofiziki ölçmələrin birləşməsi nəticəsində neft-qaz sektorunda tikilməkdə olan terminalın keyfiyyətini xeyli yaxşılaşdıra bilər. Məqalədə tədqiqat sahəsi olaraq Sanqaçal qəsəbəsi götürülmüşdür. Bu ərazidə AE-72 tipli ölçü cihazından istifadə edilmiş, davamlı və dayanıqlı tikinti işləri üçün yer təkinin profili haqqında ətraflı məlumat vermək məqsədiylə şaquli elektrik zondlama (ŞEZ) üsulundan istifadə edilmişdir. Terminalın tikintisində təməlin dayanıqlı və təhlükəsiz olmasını təmin etmək üçün yeraltı şəraitin hərtərəfli başa düşülməsi tələb olunur. Ölçmələr zamanı qidalandırıcı AB elektrodları arasındaki məsafə maksimum 100 m qəbul edilmişdir. Qidalandırıcı elektrodlar dəmirdən, qəbul edici MN elektrodlar isə latundan hazırlanmışdır. Aparılmış çöl işləri nəticəsində alınan ilkin materiallar və alınan nəticələr məqalədə şərh edilmişdir. Tədqiqat sahəsinin litoloji kəsilişi 50 m dərinliyə qədər izlənilmiş və xüsusi müqavimət əsasında süxurların bölgüləri aparılmışdır. Üsulu tətbiq etməklə, kəsilişi təşkil edən ehtimal olunan litoloji tərkiblərin əsasən gilli qumlardan, qumlu gillərdən, gillərdən və zəif sementləşmiş qumdaşılarından ibarət olduğunu ehtimal etməyə imkan verir. Kəsilisdə litoloji tərkiblərin qalınlıqları 1,0 - 3,0 m, xüsusi elektrik müqavimətləri isə 1 - 250,0 Om∙m arasında dəyişir. Tədqiqat ŞEZ-in neft terminalının tikintisində faydalılığını nümayiş etdirir və onun geotexniki mühəndislikdə modifikasiya kimi əhəmiyyətini vurğulayır.

Keywords: şaquli elektrik zondlama, mühəndis geofizikası, Sanqaçal, xüsusi müqavimət
DƏNIZ HIDROTEXNIKI QURAŞDIRMA YERLƏŞDIRMƏ ƏMƏLIYYATLARININ TƏHLILI

Authors: Vahid Mustafayev, Türkan Mahmudzadə

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-144

Year: 2023 Pages: 144-150

Show abstract

Abstract: "Texnologiya" sözü iki yunan sözünün - "techne" (bacarıq) və "loqos" (söz, tədris) birləşməsindən yaranmışdır, yəni, Ümumilikdə tikintiyə və xüsusən də dənizdəki neft və qaz qurğularının (DNQQ) tikintisinə münasibətdə "texnologiya" nəzərdə tutulan konstruktiv formaları real formada həyata keçirmək bacarığının doktrinası kimi təqdim edilə bilər; açar sözlərdən biri həm də “bacarıq” mənasında olduğundan, sadəcə həyata keçirmək deyil, hər şeyi yüksək keyfiyyətlə, bacarıqla etməkdir. Bunu nəzərə alaraq, DNQQ -nun tikinti texnologiyasına böyük təsir göstərən amillər nəzərdən keçirilməlidir.

Keywords: Dəniz Neft və Qaz Qurğuları, texnologiya, neft-qaz, əməliyyatların təhlili
XAM NEFTIN UB FOTOLIZI ZAMANI POLISIKLIK AROMATIK KARBOHIDROGENLƏRIN ÇEVRİLMƏ PROSESLƏRI

Authors: Tariyel İdrisov, Müslüm Qurbanov, Ülviyə Quliyeva

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-151

Year: 2023 Pages: 151-159

Show abstract

Abstract: Baxılan işdə xam neftin tərkibindəki politsiklik aromatik birləşmələrin UB-şüaların təsiri altında çevrilmə prosesləri nəticəsində toksikliyin dəyişməsi öyrənilmişdir. Göstərilmişdir ki, UB şüalarının təsiri altında şüalanma müddəti artdıqca naftalin, antrasen, benz(a)piren, benz (b)flüoranten, dibenz (a,h) antrasenin sıxlığı azalır. Digər PAK birləşmələrinin, fenantren, piren, benz(a)antrasen, asenaftalin, asenaftenin qatılığı şüalanma vaxtı artdıqca artır. 45 dəqiqə şüalanma zamanı toksikliyin artması 96,3% təşkil etmişdir..

Keywords: Xam neft, politsiklik aromatik birləşmələr, UB-şüalanma, kvant çıxımları, toksikilik dərəcəsi
APPLİCATİON OF NANO İNHİBİTORS TO PREVENT CORROSİON AND HYDRATE FORMATİON İN GAS PİPELİNES

Authors: Fikrat Seyfiev, Urfan Aghazada

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-160

Year: 2023 Pages: 160-166

Show abstract

Abstract: Advanced nanotechnology-based inhibitors are required to prevent corrosion and hydrates in the production system and improve the quality of oil and transportation-ready products in the republic's offshore oil fields. Fe3O4 nan particles and kinetic hydrate inhibitors such as methanol have been used and developed to prevent hydrates and corrosion in the production and preparation system of oil and gas fields. Optimal compositions and technological parameters have been selected for the new nanoinhibitor based on the results of the research.

Keywords: oil-gas, methanol, hydrate, corrosion, Fe3O4 nanoparticles, nanoinhibitor
TÜRKIYƏ VƏ AZƏRBAYCAN BƏLƏDIYYƏ IDARƏLƏRININ MÜQAYISƏLI TƏHLILI

Authors: Yusif Əlipənahov, Elşən Məmmədli

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-167

Year: 2023 Pages: 167-176

Show abstract

Abstract: Bu məqalə, Türkiyə və Azərbaycandakı bələdiyyə idarələrinin müqayisəli təhlilini təqdim etməkdədir. Bələdiyyə idarələri, şəhərlər və rayonlarda idarəetmə, inkişaf, yenilənmə və sosial xidmətlərin təmin edilməsi üçün məsuliyyət daşıyan müəssisələrdir. Türkiyə və Azərbaycan, dünya miqyasında nisbətən uğurlu nümunələr təqdim edən ölkələrdir. Məqalə, hər iki ölkədəki bələdiyyə strukturlarını və maliyyələşmə mənbələrini vurğulayır. Türkiyədə bələdiyyələr öz sərvətindən bir hissə toplayaraq yerli iqtisada dəstək verir və bu onlara daha bağımsız və özəl vəzifələri üstləmək imkanı verir. Azərbaycanda isə bələdiyyələr öz iqtisadiyyatını inkişaf etdirmək üçün dövlət büdcəsindən əlavə məbləğlər istifadə edir. Hər iki ölkədəki əsas xidmətlər, su, kanalizasiya, qaz, işıqlandırma, təmir və tikinti, təmizləmə, mədəniyyət və idman, təhsil və s. kimi xidmətlər təmin etmək üçün lazımdır. Lakin, Türkiyədə bələdiyyələr sosial yardım və sağlamlıq xidmətləri də təmin edir. Türkiyə və Azərbaycan bələdiyyə idarələri bəzi müqayisələrə malikdirlər, lakin maliyyələşmə və xidmət sahələrində fərqliliklər göstərir.

Keywords: Bələdiyyə idarəsi, müqayisəli analiz, bələdiyyə strukturları, yerli idarəetmə, yerli idarəçilik
UNDERBALANCED DRILLING TECHNOLOGY: BENEFITS, LIMITATIONS, AND CASE STUDIES

Authors: Yelena Shmoncheva, Aliagha Shukurlu

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-177

Year: 2023 Pages: 177-185

Show abstract

Abstract: The petroleum industry is facing challenging circumstances, including expensive and complex exploration, and the extraction of most hydrocarbons from depleted or lower quality reservoirs. Moreover, current oil prices are at a peak, compelling the industry to re-evaluate its methods and technologies to improve recovery and cut costs. Adopting new technologies, specifically Underbalanced Drilling Technology (UBD), is viewed as crucial for increasing reserves, boosting recovery, reducing expenses, and augmenting revenue. The process of Underbalanced drilling involves intentionally reducing the density of drilling fluid to create lower hydrostatic pressure in the wellbore than the pore pressure in the formation. This technique allows the production of reservoir fluids while drilling, leading to several benefits such as discovering new zones, minimizing formation damage, and increasing well drainage area, which can ultimately increase reserves. However, it is important to note that UBD is not a one-size-fits-all solution and should be planned and executed with caution to avoid over-application or failure, depending on the characteristics of the field, wells, or drilling issues.

Keywords: Underbalanced drilling, depleted, technology, hydrocarbons
QEYRI-SƏLIS MÜHITDƏ BIR IQTISADI SISTEMIN PROQNOZ VƏZIYYƏTLƏRININ TANINMASI MƏSƏLƏSI

Authors: Ədalət Kərimov, Səbinə Cəfərzadə

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-186

Year: 2023 Pages: 186-196

Show abstract

Abstract: Qeyri- səlis zaman sırası (FTS) üçün iki məşhur proqnozlaşdırma alqoritmi var. Hər bir dəyişən müəyyən intervallara, qeyri-səlis mühitə əsaslanır. Hər bir dəyişənin mövzu məlumatları fərdi olaraq təqib edilir və daha yüksək hesablama tənzimlənməsi tələb olunur. Qeyri- səlis məntiqi əlaqələr (FLRs) giriş və çıxış məlumatlarını əlaqələndirmək üçün FTS alqoritmlərinin tapılmasında istifadə olunur. Daha çox hesablama vaxtı tələb edən dəqiq giriş- çıxış əlaqələri qurmaq üçün çoxlu sayda çoxluqlar və FTS tələb olunur. Bu məqalədə hər bir dəyişənin klaster məlumatlarının daxil olma tarixinin vektorlarını ayrıca qruplaşdıran və FLRs əvəzinə giriş dəyişənlərinin xətti kombinasiyalarından istifadə edən klasterləşdirmə (CFTS) əsaslı proqnozlaşdırma alqoritmləri təqdim olunur. Xətti hissələr alqoritmə mövcud məlumatlardan daha çox məlumat əldə etməyə imkan verir. Göstərilir ki, CFTS mövcud FTS alqoritmlərini xeyli aşağı göstəricilərlə üstələyir.

Keywords: zaman sıraları, qeyri-səlis zaman sıraları, qeyri-səlis çoxluq, qeyri-səlis məntiq
THE MAIN FACTORS SHAPING THE STATE'S DEBT POLICY AND DEBT STRATEGY IN THE REPUBLIC OF AZERBAIJAN

Authors: Vafa Mutallimova, Abbas Agayev

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-197

Year: 2023 Pages: 197-207

Show abstract

Abstract: Public debt is the total amount covering the budget deficit in a certain period of time. The correct management of the debt structure means the set of operations carried out until the time when the debt is zeroed by issuing the debt and paying off the principal debt and interest thereafter. In this regard, in each state, a special institution responsible for the mentioned issues is involved. The purpose of debt strategy management is to ensure the achievement of the main economic and social goals by making certain adjustments or various additions to the amount, composition and repayment period of debts. From this point of view, debt management is closely related to both fiscal (budget-tax) and monetary policy of the state. Adjustments in the amount of debt, i.e. reducing or increasing the amount of the debt, regulating the debt in terms of duration is one of the important issues of debt management. It should be noted that these operations include adjustments to the amount and composition of the debt and a number of debt policy instruments that will ensure the achievement of certain economic goals. In addition, another goal of managing debt strategies is to use the resources obtained through borrowing in the most beneficial way for the stability and development of the national economy and to get rid of the debt burden at the lowest cost. This issue is one of the most important and most successful elements in the debt strategy. Public debt is the total value covering the budget deficit in a certain period of time. In addition, another goal of managing debt strategies is to use the resources obtained through borrowing in the most beneficial way for the stability and development of the national economy and to get rid of the debt burden at the lowest cost. This issue is one of the most important and most successful elements in the debt strategy. The most important factors that require attention in the debt strategy are: - Selection of the minimum debt burden for the State; - Sale of bonds and bills of any amount or as needed; - Adjustment of the borrowing amount and conditions to economic requirements; - Debt reduction as appropriate opportunities arise. Also, the main principle of strategic debt management is that the amount and structure of the public debt should be in accordance with the requirements of the economic situation and the main goals. At the same time, it should be taken into account that it is natural for the state to try to reduce its debt burden when appropriate opportunities arise. However, the policy of alleviating the debt burden begins first of all with the logical and correct selection of the borrowing time and other necessary measures. For example, during recessions when interest rates are low, it is more appropriate for the government to borrow. Because in general, the interest burden of the debt attracted by the state will be less. On the other hand, if there is a high interest payment obligation in the current period and if interest rates are likely to decrease in the future, it is useful to wait for the market interest to decrease through short-term borrowings. In the research paper “The main factors shaping the state's debt policy and debt strategy in the Republic of Azerbaijan” was talked about the debt policy, which is of special importance for any state and plays an indispensable role in its financial system. Nowadays, due to the fact that it plays an important role in the economic development of the country and the regulation of debt problems, the correct processing of the public debt has been reflected. Otherwise, an improperly prepared debt policy that does not take into account modern realities can lead to negative consequences and lead to unpleasant situations. From this point of view, the correct implementation of the policy related to the topic we are studying has been evaluated as one of the most relevant issues. In the article, the goals put forward in the strategy for public debt in the country are described. Based on the debt policy carried out in our country, it was brought to attention that the state has a wide and positive experience, both in terms of benefiting from the debt system and in terms of paying off the public debt. Recently, the dynamics of internal, general and external public debt have been given and statistical indicators have been shown, emphasizing the great importance of replacing foreign debt with domestic debt as much as possible. At the end of the article, it was mentioned that the main goal of the debt strategy is the gradual reduction of the public debt.

Keywords: debt strategy, financial system, debt system, economic development, debt dynamics
DÖVLƏT VƏ BƏLƏDİYYƏ İDARƏLƏRİNDƏ İKT-NİN TƏTBİQİNİN MÖVCUD DURUMU

Authors: Arzu Hüseynova, Adil Nurullayev

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-208

Year: 2023 Pages: 208-219

Show abstract

Abstract: İnformasiya texlogiyaları istər dövlət idarəçiliyində, istərsə də bələdiyyə idarəçiliyində, strukturlar arası münasibətlərin səviyyərinin yüksəldilməsi üçün istifadəni zəruri edir. Texnologiya günü-gündən sürətli şəkildə inkişaf edir. Azərbaycan da daxil olmaqla, dünyanın əksər ölkələrində idarəetmə sistemində informasiya və kommunikasiya texnologiyalarından geniş şəkildə istifadə olunur. Bu istifadənin əsas məqsədi informasiya mübadiləsinin asanlaşması, daha sürətli formada aparılması, vətəndaşlara göstərilən xidmətlərin bir qisminin avtomotlaşdırılması, xidmət keyfiyyətinin yüksəldilməsi, həmçinin göstərilən xidmət faliyyətinin asanlaşmasıdır. İdarəetmədə informasiya və kommunikasiya texnologiyalarından istifadə zamanı bir sıra meyarlardan, prinsiplərdən, texnologiyalardan, layihələrdən istifadə edilir. “Elekton bələdiyyə” də bunlardan biridir. Ümumiyyətlə, “elektron bələdiyyə” yerli özünü idarəetməorqanlarının əhaliyə göstərdiyi xidmətlərin avtomatlaşdırılmasında kompleks həll variantlarını qurmağa imkan yaradan bir texnologiyadır. Dövlət və bələdiyyə idarəetməsinin rəqəmsallaşdırılmasının monitorinqi və qiymətləndirilməsi üzrə müasir sistem ictimai sferada rəqəmsal iqtisadiyyatın inkişafının ən mühüm elementi hesab olunur. Gününmüzdə dövlət və bələdiyyə xidmətlərinin elektron formada göstərilməsini nəzərdə tutan elektron hökümət konsepsiyası həyata keçirilir. İnformasiya-kommunikasiya texnologiyalarından istifadə idarəçilikdə dövlət orqanları arasında, dövlət idarəetmə obyektləri arasında informasiya sferasını bütünlükdə komleks şəkildə birləşdirir, həmin dövlət orqanları arasında informasiya mübadiləsinin qarşılıqlı əlaqəsini təmin edir və sosial münasibətlər sahəsində dövlətin vətəndaşlara göstərdiyi xidmət keyfiyyətinin yüksəlməsinə səbəb olur.

Keywords: elektron-hökümət, komputer, müəssisə, dövlət idarəçiliyi, elektron bələdiyyə
İQTİSADİ TƏHLÜKƏSİZLİYİN TƏMİN OLUNMASINDA İŞĞALDAN AZAD OLUNMUŞ ƏRAZİLƏRİN ROLU

Authors: Məhəmməd Əliyev, Arif Zəkiyev

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-220

Year: 2023 Pages: 220-233

Show abstract

Abstract: Ermənistan-Azərbaycan Dağlıq Qarabağ münaqişəsi 1988-ci ildə ermənilərin Azərbaycanın torpaqlarına açıq iddiaları və etnik zəmində təxribatlar nəticəsində başlayıb. Dağlıq Qarabağ ərazisinin rəsmən Azərbaycan Respublikası kimi tanınmasına dair BMT-nin 4 qətnaməsinə baxmayaraq, Ermənistan tərəfi uzun illərdir ki, bu qətnamələrdə nəzərdə tutulan şərtləri yerinə yetirmirdi. 27 sentyabr 2020-ci ildə başlayan və 44 gün davam edən ikinci Qarabağ müharibəsini Azərbaycan qlobal pandemiya şəraitində böyük zəfərlə başa vurub. Son iki yüz il ərzində Azərbaycan müharibədən ərazi itkiləri ilə yox, əksinə, ərazi bütövlüyünün bərpası ilə çıxmışdır. Doğma yurdlarına qayıtmaq istəyən Azərbaycan vətəndaşlarının uzun illər həsrətinə son qoyuldu. Vətən müharibəsindəki qələbədən dərhal sonra azad edilmiş ərazilərin bərpası başladı. Məqalə işğaldan azad edilmiş ərazilərin Azərbaycanın iqtisadi təhlükəsizliyinin təminatında rolunun təhlili məsələlərinə həsr olunmuşdur. Bu zaman işğaldan azad olunmuş ərazilərin iqtisadi potensialının qiymətləndirilməsi aparılmış, o cümlədən işğaldan azad olunmuş ərazilərin ölkənin iqtisadi təhlükəsizliyinin təmin olunmasında rolu təhlilə cəlb edilmişdir. İşğaldan azad olunmuş ərazilərin böyük iqtisadi potensialı var. Bura bölgənin təbii landşaftı və turizm potensialı, sənaye potensialı, su təchizatı imkanları, enerji ehtiyatları, rekreasiya sənayesi üçün imkanlar, mineral ehtiyat potensialı, kənd təsərrüfatı potensialı daxildir. İşğaldan azad olunmuş ərazilərin ölkənin iqtisadi təhlükəsizliyinin təmin olunmasında rolu böyükdür. İqtisadi inkişaf baxımından dövlətin suverenliyi ölkədə komponentləri bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədə olan və separatçılıq meyllərinin inkişafını istisna edən milli maraqların təmin edilməsinə töhfə verən ümumi iqtisadi məkanın sabitliyini və qorunmasını əhatə edir. İqtisadi təhlükəsizliyin aktual sahələrindən biri ölkənin milli təhlükəsizliyinin mühüm tərkib hissəsi olan ərzaq təhlükəsizliyidir. Ərzaq təhlükəsizliyi əhalinin ərzaq məhsulları ilə özünü təmin etməsi istiqamətində bir-biri ilə əlaqəli problemlər kompleksinin həllidir. Ölkənin ərzaq təhlükəsizliyinin səviyyəsi və onun ərzaq müstəqilliyi aqrar-sənaye istehsalının, yəni kənd təsərrüfatının və onun potensialının vəziyyətini müəyyən edir.

Keywords: sənaye potensialı, enerji ehtiyatları, kənd təsərrüfatı, iqtisadi təhlükəsizlik, ərzaq təhlükəsizliyi
AZƏRBAYCANDA İNNOVASİYA AKTİVLİYİNİN MÖVCUD DURUMUNUN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ

Authors: Arzu Hüseynova, Ayxan Aslanov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-234

Year: 2023 Pages: 234-246

Show abstract

Abstract: İnnovasiya anlayışının məğzi iqtisadi kateqoriya kimi cəmiyyətə, dövlətə əlavə dəyər yaratmaqla faydalılıq gətirə bilən tam yeni olan, təkmilləşmiş xidmət, məhhsul və idarəetmənin yaradılmasıdır. İnnovasiya, birbaşa olaraq həm iqtisadi artımın, həm də maddi rifahın göstəriciləri ilə bağlıdır. Müasir dövr ərzində əksər dünya ölkələri rəqabət qabiliyyətlətini qoruya bilmələri üçün ölkələrindəki innovasiyaları önə çəkməyə çalışırlar. Son illərdə Azərbaycanda innovasiya fəaliyyətlərinin yüksəldiyi bir dönəmdə innovasiya aktivliyinin qiymətləndirilməsi çox mühüm prosesə çevrilməkdədir. Azərbaycanda innovsiya aktivliyində mövcud vəziyyətin öyrənilməsi prosesini daha da asanlaşdırmaq və sürətləndirmək üçün bunları edə bilərik: Ölkəmizdə mövcud olan hüquqi bazanın daha da gücləndirilməsi, tədiqiqat təşkilatlarının əldə etdiyi informasiyaları innovasiya aktivliyinin qiymətləndirilməsi yolunda istifadə edə bilməyimiz üçün vahid məqsədlərin tapşırılması, beynəlxalq qiymətləndirmə üsullarından yararlanmaq və monitorinqlərin həyata keçirilməsi, innovasiya aktivliyinin inkişafı üçün həvəsləndirici tədbirlər planlarının tərtibi və stimullaşdırılmasını göstərə bilərik. Ölkəmizdə qurulan sənaye parkları, texnoparklar və start-upların təşkili və mövcud vəziyyəti ilə bağlı geniş məlumat verilmişdir. Ölkəmizdə son illərdə qurulmuş Sumqayıt, Balaxanı, Araz Vadisi İqtisadi Zonası, Pirallahı sənaye parkları araşdırılmışdır. Start-up Azerbaijan layihəsi də son illərdə böyük uğurlara imza atmışdır. “Start up Azerbaijan” layihəsinin təşkili ilə yaradılmış bəzi innovativ layihələrə nəzər yetirək: Qreact, Bonpini, 189 delivery, Profam MMC, Vatt MMC, Alt service MMC, Suply Chain Community, Payriff QSC və s. innovativ şirkətlər, yaradılmış olan şirkətlərin sadəcə bəzilərindəndir. Azərbaycanın innovasiya aktivliyinin mövcud vəziyyəti ilə bağlı Statistika.gov.az saytının bir sıra ölkəmizin innovasiya aktivliyi ilə bağlı statistik göstəricilər göstərilmiş və həmin məlumatlar ətraflı şəkildə təhlil edilərək göstərilmişdir. Bundan başqa Dünya rəqabətqabiliyyətlilik indeksi üzrə qlobal göstəricilərdə Azərbaycan Respublikasının da mövcud durumu təhlil edilmişdir. Ölkəmiz üçün 2009-cu ildən bu günə kimi saytda göstərilən dəyişikliklər dissertasiya işimizə əlavə edilmişdir. Bura, həm ölkəmizin bu reytinq üzrə göstərici xalı və digər ölkələrlə müqayisədə qlobal reytinqdəki mövqeyimiz təhlil edilib. Ölkəmizdə innovasiya aktivliyində son illərdə irəliləyişlərə nail olunsa da, vəziyyət Avropa ölkələinə və inkişaf etmiş ölkələrə nisbətən kifayət qədər yaxşı səviyyədə hesab edilmir. Amma yenə də son illərdə kifayət qədər sənaye və texno parkların salınması nəticəsində innovasiya aktivliyinin mövcud durumu bir qədər müsbət istiqamətə doğru irəliləyə bilmişdir.

Keywords: texnoloji park, sənaye parkı, start up layihələri, dünya rəqabətqabiliyyətlilik indeksi, innovasiya aktivliyi
ИННОВАЦИОННЫЕ ТЕХНОЛОГИИ КАК ФАКТОР БАНКОВСКОЙ КОНКУРЕНТОСПОСОБНОСТИ

Authors: Севиль Бабаева, Бабирова Ляман

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-247

Year: 2023 Pages: 247-254

Show abstract

Abstract: В статье показано, что модели внедрения и развития финансовых услуг меняются в связи с глобальной трансформацией финансово-экономической сферы, вызванной появлением инновационных финансовых технологий. Это приводит к кардинальным изменениям финансового рынка и факторов, определяющих лидирующие позиции его участников. Только использование инновационных технологий в банковской сфере обеспечивает высокую конкурентоспособность на рынке и дальнейшее расширение клиентской базы. Банки перестраивают традиционные финансовые бизнес-модели за счет сотрудничества с FinTech-индустрией, реформируют бизнес-процессы в таких сферах, как банковское обслуживание физических лиц, кредитование и финансирование, платежи, денежные переводы, управление активами, обмен валюты, страхование, операции с блокчейном. Цель статьи - выявить основные тенденции развития новых финансовых технологий банковского дела. В статье выявлены важнейшие технологии, обеспечивающие динамичное развитие мирового финансового рынка и фундаментальную трансформацию банковского бизнеса за последние десять лет. В статье рассматривается степень распространения этих технологий и основные области применения в банковской сфере, а также анализируется успешная практика применения FinTech в развитии финансовых услуг. В конце было отмечено, что использование информационно-коммуникационных технологий в банковской сфере может привести к оказанию качественных услуг с меньшими усилиями и, как следствие, к совершенствованию банковской деятельности. Меняющиеся потребности клиентов, прогресс технологий и давление конкуренции заставляют банки искать новые источники конкурентного преимущества и сосредотачиваться на инновациях. В последнее десятилетие технический прогресс и инновации способствовали развитию экономики и бизнеса.

Keywords: инновационные технологии, банковская конкуренция, мировой финансовый рынок, клиентская база, финансирование
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYATDA FƏALİYYƏT GÖSTƏRƏN BİZNES MODELLƏRİNİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ

Authors: Kənan Bağırov, Cavid Eyvazlı

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-255

Year: 2023 Pages: 255-268

Show abstract

Abstract: Dünyanın əksər şirkətləri üçün bu gün əsas mövzu rəqəmsal transformasiyadır. Buraya, biznesin səmərəliliyini və məhsuldarlığını artırmaq üçün müasir rəqəmsal texnologiyalardan fəal istifadə daxildir. Son illərdə rəqəmsal texnologiyalar sürətlə inkişaf edir və Müəssisə Resurslarının Planlaşdırılması, Biznes Proseslərinin İdarəedilməsi və s., İdarəetmə Qərarlarına Dəstək Sistemləri - Qərarlara Dəstək Sistemlərinin inkişafı sayəsində biznes proseslərinin avtomatlaşdırılması üçün getdikcə daha çox yeni imkanlar formalaşır. Rəqəmsal iqtisadiyyatda məlumatlar çox vaxt biznes modelinin iştirakçılarının qarşılıqlı əlaqəsi nəticəsində baş verən təsadüfi hadisələr vasitəsilə yaradılır. Sosial şəbəkələrin inkişafı, müasir mobil cihazların aktiv istifadəsi böyük əlavə məlumat axınları yaradır ki, onların təhlili idarəetmə qərarlarının qəbulu üçün zəruri olan məlumatların yaradılmasına imkan verən yeni vasitələrin yaradılmasını və tətbiqini tələb edir. Bu alətlər biznes modellərində iştirakçıların davranışı haqqında proqnozlar yaratmaq qabiliyyətini təmin etməlidir. Məqalədə Rəqəmsal iqtisadiyyatda təşkilatların biznes modellərinin rəqəmsal transformasiyasına üstünlük verilmiş, idarəetmənin rəqəmsal transformasiyası kontekstində fəaliyyət göstərən şirkətlərin fəaliyyətinin təşkili üçün istifadə olunan rəqəmsal biznes modellərinin təsnifatı aydınlaşdırılmış, təşkilatların rəqəmsallaşdırılması strategiyalarının əsas istiqamətləri əsaslandırılmış, idarəetmənin rəqəmsal transformasiyası kontekstində fəaliyyət göstərən təşkilatlar üçün biznes modelinin qurulması metodologiyası hazırlanmış, təşkilatların biznes modellərinin effektivliyinin qiymətləndirilməsi üçün alət təklif edilmiş, istehsal və ticarət şirkətlərində biznes modeli və inkişaf strategiyasının qurulması üçün hazırlanmış metodologiya sınaqdan keçirilmişdir.

Keywords: analoq iqtisadi şərait, rəqabət, dəyər, biznes modelləri, ağıllı məhsul
İŞĞALIN QARABAĞ İQTİSADİ RAYONUNA TƏSİRİ VƏ DƏYMİŞ ZİYANIN BƏRPASI YOLLARI

Authors: Günay Pənahova, Dilbər Vəliyeva

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-269

Year: 2023 Pages: 269-283

Show abstract

Abstract: Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş bölgələrində kənd və şəhərlərin bərpası və dirçəldilməsi istiqamətində intensiv işlər həyata keçirilir, bunun nəticəsində milli iqtisadiyyatın artım tempini sürətləndirmək üçün yeni iş yerləri və əlavə dəyər mənbələri yaradılır. "Qarabağ Dirçəliş Fondu"nun müşahidəçilər Şurasının tərkibi 4 yanvar 2021-ci il tarixində Azərbaycan Respublikası Prezidentinin bəyanatına əsasən təsdiq edildi və kompleks tədbirlərin təşkili və keçirilməsi ilə Qarabağda dirçəliş işlərinin intensivləşməsinə yardımçı olmaq üçün işə başladılar. Artıq işğaldan azad edilmiş torpaqların bərpası üçün qısa və ortamüddətli proqramlar hazırlanır. Beləliklə, urbanizasiya və müasir quruculuq proseslərinin davam etdirilməsi üçün hər cür şərait yaradılır. Sosial müavinətlər və əmək bazarının genişlənməsi sənayeləşmənin, iqtisadi inkişafın və genişmiqyaslı müasir infrastrukturun qurulmasının nəticəsi olacaqdır. Azərbaycan hakimiyyəti işğaldan azad edilmiş ərazilərin yenidən qurulması və dirçəldilməsi istiqamətində işləri yüksək templə davam etdirir. Ölkə hökuməti kəndlərin və şəhərlərin yenidən qurulması prosesi başa çatdıqca insanların tədricən öz torpaqlarına qayıtmasını təmin etməyə davam edəcəkdir. Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərinə qayıdan əhalinin məşğulluq səviyyəsinin yüksəldilməsi geri qayıtma prosesinin səmərəliliyini artıracaqdır. Artıq əhalinin öz doğma yurdlarına qayıtmasına başlanılıb. Zəngilan rayonunda “ağıllı kənd” konsepsiyası əsasında yenidən salınan Yeni Ağalı kəndinə əhalinin köçürülməsi prosesi davam edir. Böyük Qayıdış proqramında insan amilinə böyük önəm verilir, çünki regiona həyatın qayıtması üçün əsas şey insanlardır. Faktiki icmaların formalaşması məsələsi əsas məsələdir, çünki bu gün azad edilmiş torpaqlarda görülən hər şey xalq naminə və xalq üçün edilir. Sakinlərin işğaldan azad edilmiş ərazilərə qayıtması ilə bağlı məlumat bazası yaradılacaqdır. Belə məlumat bazasının yaradılması, statistik göstəricilərin təhlili və məlumatların mövcudluğu prioritet vəzifələrdəndir. Məqalə işğaldan azad olunmuş Qarabağ iqtisadi rayonunun mövcud vəziyyətinin təhlili və dəyərləndirilməsinə həsr olunmuşdur. İşğal nəticəsində Qarabağ iqtisadi rayonuna dəyən zərərin qiymətləndirilməsi aparılmış, Qarabağ iqtisadi rayonunun bərpası və inkişafının əsas istiqamətləri araşdırılmış, Qarabağ iqtisadi rayonunda iqtisadi artım və məşğulluğun təmin olunmasının başlıca yolları tədqiqat mövzusuna çevrilmişdir.

Keywords: kənd təsərrüfatı, su ehtiyatı, iqtisadi zərər, intensiv dirşəliş, fond
MİLLİ SƏNAYE MƏHSULLARININ İSTEHSALINDA VƏ İXRAC FƏALİYYƏTİNİN TƏŞKİLİNDƏ KOB-LARIN POTENSİAL İMKANLARININ TƏHLİLİ

Authors: Teyyub Əliyev, Əbdül Hüseynov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-284

Year: 2023 Pages: 284-298

Show abstract

Abstract: KOB dövlət iqtisadiyyatında əsas yer tutmaqdadır. KOB-un ümimilikdə bütün dövlətlərin iqtisadiyyatında yeri xeyli vaciblidir. KOB-ların inkişaf etdirilməsi baxımından strateji hədəf xarici bazarlara çıxmaq imkanlarının artırılmasından ibarətdir. Hal-hazırda, KOB-ların dünya bazarına çıxmaqlarına yardım etmək, KOB-ların beynəlxalq səviyyədə əlaqələrin qurulmasını təmin etmək, Azərbaycan məhsullarının ixracının diversifikasiyası baxımından əsas gündəmlərdəndir. Kiçik və Orta biznes sahibkarları üçün KOB Yol Xəritəsi mövcuddur ki, bu xəritədə KOB-ların ixrac məsələləri və onların beynəlxalq standartlara uyğunluğunu dəstəkləyən və mövcud maliyyə imkanlarının yaxşılaşdırılmasına yönəlmiş siyasətlərin həyata keçirilməsini nəzərdə tutur. Eyni zamanda həmin yol xəritəsi, Azərbaycanda istehsal olunan məhsul və xidmətlərin təşviq olunması təşəbbüsü olan “Made in Azerbaijan” brendinin gücləndirilməsi, həmin məhsul və ya ixracatını həyata keçirmək, və ixrac prossesini həyata keçirmək üçün assossiasiyaların yaradılmasını nəzərdə tutur. Azərbaycan ərazisində fəaliyyət göstərən kiçik və orta müəssisələrin ixracyönümlü maliyyə məhsullarının sayı məhduddur. Eyni zamanda, ölkədə təklif olunan maliyyə məhsullarına əsasən deyə bilərik ki, kiçik və orta sahibkarlar daha çox iki növ dəstək alətlərindən istifadə edirlər. Həmin alətlər ixracdan əvvəl yaxud da malın göndərilməsindən sonra təklif olunan kredit mexanizmlərini əhatə etməkdədir. Məqalədə Azərbaycanın ixracatının rəqabət qabiliyyətini təhlil etmək üçün Vollrath və Balassa indekslərinin hesablanması məsələlərinə aydınlıq gətirilmişdir. Azərbaycan məhsullarının beynəlxalq bazarlara çıxa bilmə imkanlarının GZİT analizinin həyata keçirilməsini nəticəsində güclü və zəif tərəflər müəyyənləşmiş, bu zaman mövcud görünən təhlükə və imkanlar nəzərdən keçirilmişdir.

Keywords: biznes, ixrac, sənaye, sahibkarlıq, indeks təhlili
RƏQƏMSAL BİZNESDƏ SAHİBKARLIQ SUBYEKTLƏRİNİN MALİYYƏLƏŞDİRİLMƏSİNİN ƏSAS PROBLEMLƏRİNİN TƏHLİLİ

Authors: Mirələm Həsənli, Əli Quliyev

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-299

Year: 2023 Pages: 299-313

Show abstract

Abstract: Son illərdə qlobal ticarət və rəqəmsal şəbəkələrdə artım sürət qazanmağa başlayıb. İqtisadi nöqteyi-nəzərdən iqtisadi əməliyyatların rəqəmsallaşdırılması bir çox iqtisadi fəaliyyətin yenidən qurulmasına səbəb olmuşdur. Rəqəmsallaşma, iqtisadi iştirakçılarla eyni vaxtda ünsiyyət, şəffaflıqla axtarış xərclərini azaldır və fiziki məsafələrdən daha çox elektron mühit yaradır. Bu rəqəmsal şəbəkə xüsusilə beynəlxalq ticarət kontekstində mühüm qarşılıqlı əlaqələr yaradır. Rəqəmsal şəbəkələr alıcılara və satıcılara daha sürətli əlaqə yaratmağa imkan verir (zəng xərclərini azaldır) və rabitə və koordinasiya xərclərini azalda bilər (göndərmə xərclərini azaldır). Rəqəmsal yanaşmadan əvvəl proses əsasən fiziki idi. Məsələn, nağd ödənişlər, çeklər, fakturalar, konosamentlər, hesabatlar, üzbəüz görüşlər. Bu gün müəssisələr təqdim etdikləri xidmətlər və müştərilərə çatmaq baxımından rəqəmsal texnologiyalardan böyük fayda əldə edirlər. Rəqəmsal iqtisadiyyat yanaşması ilə mal və xidmətlərin istehsalı və ticarətinə internet əsaslı rəqəmsal texnologiyaların tətbiqi qlobal iqtisadiyyatın getdikcə daha vacib hissəsinə çevrilmişdir. Rəqəmsal iqtisadiyyat ümumiyyətlə telekommunikasiya, internet, informasiya texnologiyaları xidmətləri, aparat və proqram təminatını əhatə edən informasiya və kommunikasiya texnologiyaları sektorunda iqtisadi fəaliyyətlər kimi müəyyən edilir. Rəqəmsal ticarətin bütün formaları rəqəmsal texnologiyalarla təmin edilsə də, rəqəmsal ticarətin hamısı rəqəmsal şəkildə çatdırıla bilməz. Rəqəmsal ticarət əməliyyatlarından istifadə biznes əməliyyatlarının daha çox maraqlı tərəfə çatma sürətini artırır və sifarişlərə daha effektiv cavab verir. Rəqəmsal biznes fəaliyyətlərinə həmçinin təşkilatlararası fəaliyyətlər, təchizatçılar, distribyutorlar, tərəfdaşlar, müştərilər və s. elementləri qlobal əsasda onlayn əlaqələri effektiv şəkildə birləşdirir. Rəqəmsallaşma ticarətin miqyasını, əhatə dairəsini və sürətini artırır. Bu, şirkətlərə dünya üzrə daha çox rəqəmsal əlaqədə olan müştərilərə yeni məhsul və xidmətlər təqdim etməyə imkan verir. O, həmçinin bizneslərə, xüsusən də kiçik müəssisələrə böyümə maneələrini aradan qaldırmaq, ödənişləri asanlaşdırmaq, əməkdaşlığa imkan vermək, bulud əsaslı xidmətlərdən istifadə etməklə əsas vəsaitlərə investisiya etməkdən qaçmaq və alternativ maliyyələşdirmə mexanizmlərindən istifadə etmək kimi yeni və innovativ rəqəmsal vasitələrdən istifadə etməyə imkan verir. Yuxarıda qeyd edilənlər sahibkarlıq subyektlərini rəqəmsal biznes yönümündə fəaliyətini məcbur edir. Ancaq bu yöndə sahibkarlıq subyektlərinin maliyyəyə ehtiyacları var. Məqalə sahibkarlıq subyektlərinin rəqəmsal biznes yönümündə fəaliyətinin əsas problemləri və maliyyələşdirilməsinin müasir vəziyyəti təhlili məsələlərinə həsr olunmuşdur. Bu zaman sahibkarlıq subyektlərinin rəqəmsal biznes yönümündə fəaliyətinin maliyyələşdirilməsində tətbiq olunan mexanizmlər üsulları təhlil edilmiş, rəqəmsal biznesin maliyyələşdirmə mənbələrinin təhlili aparılmış, o cümlədən bankların və dövlət layihələrinin sahibkarlığın rəqəmsal yönümlü inkişafı və maliyyələşdirilməsində rolunun qiymətləndirilməsi təhlilə cəlb edilmişdir.

Keywords: maliyyələşdirmə mənbələri, rəqəmsal biznesin, dövlət layihələri, bank, biznes proqnozu
AKTİVLƏRİN UÇOTU VƏ TƏHLİLİNİN ƏLAQƏLİ TƏDQİQİ

Authors: Hənifə Cəfərli, Aliyə Əliyeva

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-314

Year: 2023 Pages: 314-322

Show abstract

Abstract: Məqalədə müəssisələrdə aktiv və passivlərin qiymətləndirilməsi və uçotu problemlərinin mövcud vəziyyəti məsələləri araşdırılır və bu məsələnin beynəlxalq səviyyədə təşkilinə diqqət yetirilir. Təşkilat tərəfindən aktivlərə nəzarətin onların tanınması üçün vacib meyarlardan biri olması vurğulanıb. Tədqiqatın predmetini müəssisənin maliyyə vəziyyətinin formalaşmasında aktiv və öhdəliklərin mühüm rol oynadığı “X” kommersiya təşkilatının materiallarının təhlili təşkil edir. Mühasibat uçotuna əsasən, aktivlərin resurslar hesab edildiyi təqdirdə, bu meyarların iqtisadi və sosial mahiyyət, funksiyalar və resursların faydalılığının ölçülməsi və qiymətləndirilməsi üzrə mövcud anlayışlar əsasında üç qrupa - makroiqtisadi, mikroiqtisadi və uçot konsepsiyalarına bölünməsi diqqətə çatdırılıb. Aktivlərin və əmək resurslarının istifadəsi nəticəsində yaranan iqtisadi faydanın tərkibi və məzmunu baxımından nəzərdən keçirilən konsepsiyaların daha çox sinfi – ideoloji xarakter daşıdığı qənaətinə gəlinib. Uçot sistemində aktivlər və aktivlər üzərində mülkiyyət hüquqlarının daimi olaraq paralel şəkildə, yəni, məzmun və forma kontekstində, iqtisadi nəzəriyyədə isə kapitalın yalnız məzmun kontekstində araşdırılması göstərilib. Sonda araşdırma nəticəsində hazırlanmış təkliflər də verilməklə nəticə hissəsi yekunlaşdırılıb.

Keywords: aktiv, passiv, maliyyə vəziyyəti, kommersiya təşkilatı, öhdəlik
UZUNMÜDDƏTLİ VƏ QISAMÜDDƏTLİ FAİZ XƏRCLƏRİ YARADAN ÖHDƏLİKLƏR UÇOTUNUN MÜHASİBAT HESABLARINDA ƏKS ETDİRİLMƏSİ

Authors: Sifariz Səbzəliyev, Elvin Məmmədov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-323

Year: 2023 Pages: 323-333

Show abstract

Abstract: Normativ sənədlərdə və iqtisadi ədəbiyyatda, o cümlədən mühasibat uçotu və iqtisadi təhlildə “aktivlər” kimi anlayışın təsviri və ya izahı demək olar ki, yoxdur. Bu yolla onlar aktivlərin iqtisadi əsaslarını açıqlamırlar. Görünür, bu, aktivlərin əsasının müəyyən edilməsi ilə bağlı fikir ayrılığının olmaması ilə bağlıdır. Başqa sözlə, normativ sənədləri tərtib edənlər, eləcə də çoxsaylı monoqrafiyaların, dərsliklərin, dərsliklərin, jurnal və qəzet məqalələrinin müəllifləri aktivlərin mahiyyətinin vahid təsvirinə malik olublar və indi də var və nəticədə heç olmasa, heç bir tələb yoxdur. aktivlərin əsasını qısaca açıqlayın. Yeri gəlmişkən, aktivlərin iqtisadi mənasını müəyyən etməyə belə yanaşma qəbuledilməzdir, çünki bu termin, çünki "aktivlər" əvvəllər bazar iqtisadiyyatının nəzəriyyəsi və praktikasında, eləcə də eyni elementlərin nəzəriyyəsi və praktikasında möhkəm şəkildə qurulmuşdur. onun mexanizmi mühasibat uçotu, audit və iqtisadi təhlil kimi. Eyni zamanda istər normativ sənədlərdə, istərsə də iqtisadi ədəbiyyatda “dövriyyədənkənar aktivlər” və “dövriyyə aktivləri” kimi anlayışların mənasının qısa təsviri verilir. Odur ki, “Mühasibat uçotu haqqında” Qanunda yuxarıda müəyyən edilmiş terminlərin mahiyyəti belə açıqlanır: “Dövriyyəsiz uzunmüddətli aktivlər: aktivlər, bəzi faydalı xassələri bir neçə il ərzində istifadə olunacağı gözlənilir”, “Dövriyyə vəsaitləri (fondları) ) xidmət, tədavül və istehlak sahələrində bir il ərzində və ya (normal) əməliyyat dövriyyəsi (lakin bir ildən çox olmamaq şərti ilə) qaydasında iştirak üçün hesablanmış pul vəsaitləri və digər aktivlər”. Qeyri-dövriyyə və dövriyyə aktivlərinin mürəkkəbliyi təşkilatın mülkiyyəti kimi tərtib edilir. Təxminən bu şəkildə Azərbaycan Respublikasının “Mühasibat uçotu və hesabatlılıq haqqında” Qanununda müəyyən anlayışların məzmunu müəyyən edilir. “Mühasibat uçotu nəzəriyyəsi” dərsliklərində dövriyyədənkənar və dövriyyə aktivlərinin əsasları belə izah olunur: “Dövriyyədənkənar (uzunmüddətli) aktivlər faydalı xassələrinin bir neçə il istifadə olunması gözlənilən aktivlərdir” və o cümlədən "Dövriyyə aktivləri (fondları) - bir təkrar istehsal dövriyyəsi çərçivəsində və ya nisbətən qısa təqvim müddəti ərzində (bir qayda olaraq, birdən çox olmayan) istifadə olunan obyektlərə maliyyə qoyuluşları". Digər dərsliklərdə - “Maliyyə uçotu”nda ayrı-ayrı terminlərin məzmununun daha sadələşdirilmiş müəyyənləşdirilməsi: “Dövriyyədənkənar aktivlər – turizm fəaliyyəti ilə məşğul olan təşkilatların uzun müddət (bir ildən artıq) istifadə etdiyi əmlak”; "Cari aktivlər - pul vəsaitləri və bir il ərzində kifayət qədər tez bir zamanda nağd pula çevrilə bilən pul və əmlak". Nəzərə almaq olar ki, yuxarıdakı təriflərin əksəriyyətində aktivlər təşkilatın əmlakının formalaşdırıcı payı kimi müəyyən edilir. Əgər təşkilatın əmlakı iki göstəriciyə görə qruplaşdırılırsa: tərkibinə və islanmasına görə və formalaşma mənbələrinə görə, o zaman təşkilatın aktivləri bu şəkildə qruplaşdırıla bilməz. Məsələ burasındadır ki, aktivlər struktur və islanma baxımından mülk kimidir. Bizim mülahizəmizə görə, "aktivlər" və "öhdəliklər" anlayışı balans hesabatının aktiv və passivlərindən yaranır.

Keywords: aktivlər, əsas vəsaitlər, kredit, hesablar planı, dəyərlər
AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASİNİN VERGİ TƏNZİMLƏNMƏSİNİN MÖVCUD VƏZİYYƏTİNİN TƏHLİLİ

Authors: Yaşar Kəlbiyev, Fərid Məmmədli

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-334

Year: 2023 Pages: 334-345

Show abstract

Abstract: Məqalədə Azərbaycanda Republikasında vergi tənzimlənməsinin təşkili xüsusiyyətləri öyrənilmiş və bu sahədə mövcud vəziyyətin təhlili aparılmışdır. Vergi nəzarəti vergilərin tam və vaxtında yığılmasını təmin etmək üçün vergi orqanları tərəfindən həyata keçirilir. Vergi nəzarəti vergi ödəyicilərinin və vergi toplama obyektlərinin uçotuna, habelə vergi qanunvericiliyinə əməl olunmasına vahid nəzarət sistemidir. Azərbaycanda vergi nəzarəti qanunla müəyyən edilmiş müəyyən hallarda və qaydada Vergi və Gömrük Məcəlləsinə uyğun olaraq müvafiq icra hakimiyyəti orqanları tərəfindən həyata keçirilir. Yerli vergilərin müəyyən edilmiş qaydada hesablanmasına və vaxtında ödənilməsinə görə bələdiyyə vergi orqanları məsuliyyət daşıyırlar. Vergi və Gömrük orqanları, habelə onların səlahiyyətli şəxsləri öz səlahiyyətlərini Azərbaycan Respublikasının Vergi və Gömrük Məcəlləsi və digər müvafiq qanunvericilik aktları ilə müəyyən edilmiş hədlər daxilində həyata keçirirlər. Vergi sistemi istənilən dövlətin mühüm maliyyə institutudur. O, dövlətin və cəmiyyətin mənafeyinə uyğun olaraq bir çox sosial və iqtisadi proseslərin həyata keçirilməsinə yönəlib. Dövlət büdcəsi siyasi hakimiyyətə iqtisadiyyatın struktur korreksiyasını maliyyələşdirmək, iqtisadiyyatın prioritet sahələrinin inkişafını stimullaşdırmaq, əhalinin ən həssas təbəqələri üçün sosial proqramları həyata keçirmək üçün vəsait ayırmaqla iqtisadiyyatı idarə etməyə imkan verir. Resursların səmərəli bölüşdürülməsini intensivləşdirməyin əsas yolu kimi görünür. Müasir bazar iqtisadiyyatı şəraitində hüquqi tənzimləmə strukturunun və vergitutma mexanizminin optimallaşdırılması dövlətdə vergitutmanın inkişafı və vergilərin və ölkə büdcəsinə digər ödənişlərin ödənilməsinin dəqiq qaydalarının müəyyən edilməsi, habelə vergitutma sisteminin həyata keçirilməsi yolu ilə təmin edilir.

Keywords: vergi tənzimlənməsi, maliyyə institutu, dövlət büdcəsi, vergi siyasəti, vergi nəzarəti
PANDEMİYA İLƏ MÜBARİZƏ ÇƏRÇİVƏSİNDƏ İQTİSADİYYATIN TƏNZİMLƏNMƏSİ MƏSƏLƏLƏRİ

Authors: Aytən Hüseynli, Firuzə Əmrullayeva

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-346

Year: 2023 Pages: 346-359

Show abstract

Abstract: Pandemiya – geniş bir ərazidə yayılmış (məsələn, bir neçə ölkədə və ya qitədə) , kütləvi sayda insanlara təsir edən və eyni zamanda insandan-insana ötürülən epidemiya, epidemiyanın pik nöqtəsidir. Pandemiya kütləvi sayda insanın yoluxduğu beynəlxalq sərhədləri aşan epidemiyadır. Pandemiya yoluxucu xəstəliyin bütün bir ölkəni, həmçinin, həmsərhəd ölkələri, əksərən çoxlu sayda ölkəni, qitələri bürüməsi mənasını verir. Epidemiya və pandemiyalar iqtisadiyyata təsirsiz ötüşmür, onlar iqtisadiyyata olduqca mənfi təsir göstərir. Əvvəlki illərin epidemiyalarının vurduğu ziyan aşağıdakı kimi olmuşdur: COVID-19 pandemiyası bəşəriyyətə və iqtisadiyyata misli görünməmiş təsiri, artan qlobal kütləvi işsizlik nəticələri ilə dünya ölkələrini çıxılmaz duruma salıb. ÜST və Dünya Bankının adıçəkilən hesabatında qeyd olunur ki, son bir neçə onillikdə infeksion xəstəliklərin tüğyan etməsi artır, səhiyyə sahəsində qlobal fövqəladə vəziyyət isə zaman keçdikcə daha da kəskinləşir. Məqalə pandemiya ilə mübarizə çərçivəsində iqtisadiyyatın tənzimlənməsinin beynəlxalq təcrübəsinə həsr olunmuşdur. Tədqiqatda xüsusi karantin rejiminin əhalinin gündəlik həyatına və gəlirlərinə təsirləri, pandemiya ilə mübarizə çərçivəsində sosial dəstək tədbirlərinin istehlakçı davranışlarına təsirlərinin təhlili, xüsusi karantin dövründə məhsul və xidmətlərin təminatı ilə bağlı tədbirlərin qiymətləndirilməsi məsələləri araşdırılmışdır.

Keywords: karantin şəraiti, gəlir, işsizlik, biznes, sorğu
BIZNES PROSESLƏRININ MÜƏYYƏNLƏŞDIRILMƏSI VƏ HƏYATA KEÇIRILMƏSININ TƏŞKILATIN IDARƏ EDILMƏSINDƏ ROLU

Authors: Adil Əhnədov, Ləman Zeynal

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-360

Year: 2023 Pages: 360-374

Show abstract

Abstract: Biznes proseslərinin idarə edilməsi təşkilatın biznes proseslərinin idarə edilməsi və optimallaşdırılması üçün sistemli yanaşmadır. Biznes proseslərinin idarə edilməsinı məqsədi prosesləri sadələşdirmək, darboğazları müəyyən etmək və aradan qaldırmaq və əl işlərini avtomatlaşdırmaqla səmərəliliyi artırmaq, xərcləri azaltmaq və müştəri məmnuniyyətini artırmaqdır. Biznes proseslərinin idarə edilməsindən istifadə etməklə təşkilatlar prosesləri standartlaşdıra, əməliyyatların görmə qabiliyyətini yaxşılaşdıra və daha yaxşı biznes nəticələrinə nail olmaq üçün öz proseslərini davamlı olaraq təkmilləşdirə bilər. Biznes proseslərinin idarə edilməsinın təkmilləşdirilməsi üçün sahələrin müəyyən edilməsi, yeni proseslərin layihələndirilməsi və həyata keçirilməsi, performansın monitorinqi və səmərəliliyi optimallaşdırmaq, xərcləri azaltmaq və müştəri məmnuniyyətini artırmaq üçün zamanla prosesləri davamlı olaraq təkmilləşdirmək üçün mövcud proseslərin təhlilini əhatə edir. Bütövlükdə, biznes proseslərinin idarə edilməsi təşkilatlara rəqabət qabiliyyətli olmağa və müştərilərinə dəyər təqdim etməyə kömək edə biləcək güclü vasitədir. Məqalə biznes proseslərini idarə etmək üçün alətlər dəstinin hazırlanması və səmərəliliyinin artırılması üsullarına həsr olunmuşdur. Təşkilatın həyat dövrü əyrisinin tendensiyasına uyğun biznes prosesi sistemini qurmaq, biznes proseslərinin müəyyənləşdirilməsi və həyata keçirilməsi metodologiyasını hazırlamaq məqalədə nəzərdə tutulmuşdur.

Keywords: təşkilat, həyat dövrü, aktivlərin gəlirliliyi, əmək məhsuldarlığı, biznes modeli
BEYNƏLXALQ ARENADA VƏ MİLLİ ÇƏRÇİVƏDƏ SOSİAL-İQTİSADİ SİYASƏTİN HƏYATA KEÇİRİLMƏ İSTİQAMƏTLƏRİNİN TƏHLİLİ

Authors: Sevda Sərdərova, Leyla Dadaşzadə

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-375

Year: 2023 Pages: 375-389

Show abstract

Abstract: Məqalə sosial-iqtisadi siyasətin təmin edilməsi istiqamətlərinin beynəxalq və milli miqyasda qiymətləndirilməsi və təhlilinə həsr edilmişdir. Tədqiqatda beynəlxalq arenada sosial-iqtisadi siyasətin həyata keçirilmə istiqamətləri təhlil edilmiş, Respublikamızda sosial-iqtisadi siyasətin əhatə etdiyi əsas sahələr və onların mövcud durumu qiymətləndirilmişdir. Qlobal səviyyədə mövcud olan əsas sosial-iqtisadi problemlərdən biri də, ölkələrin öz iqtisadi gəlirlərinin əhalinin müxtəlif təbəqələri və regionlar üzrə düzgün bölüşdürülməsini təmin etməkdir. Bu bölüşdürülmənin düzgün təmin edilməsi bir çox ölkələrdə problem halına çevrilməklə artıq qlobal xarakter daşıyır. Əhali gəlirləri arasında mövcud olan bu qeyri-bərabərsizliyi cini indeksi ilə hesablayırlar. Tədqiqat zamanı beynəlxalq arenada sosial-iqtisadi siyasət modeli ilə aparıcı rol oynayan ölkələrin sosial-iqtisadi sisteminə nəzər yetirilmiş, Skandinaviya ölkələri, Böyük Britaniya, Almaniya, Norveç kimi ölkələrin mövcud durumu təhlil edilmişdir. Respublikamızda mövcud durumunu təhlil edəcəyimiz sosial-iqtisadi siyasətin əhatə etdiyi əsas sahələr; sosial sığorta, pensiya təminatı, təhsil, səhiyyə və s sahələrdir. İlk öncə onu demək yerinə düşərdi ki, sosial sığorta sahəsində və əhalinin sosial yardımla təmin olunmasında hələdə ciddi islahatların aparılması məcburidir. Dünyada ölkələr üzrə sosial inkişafı təyin əsas indikatorlardan biri də, təhsildir ki, ölkəmizin təhsilə ayırdığı diqqət ildən-ilə artmaqdadır. Son illər ərzində Azərbaycanın təhsilini dünya standartlarına uyğunlaşdırılmaq üçün çoxlu tədbirlər həyata keçirilir. Əlavə olaraq, büdcəyə daxilolmalar atdıqca, təhsil sahəsinə ayırmalar da artır.

Keywords: pandemiya, dövlət siyasəti, təhsil, səhiyyə, sığorta
LOGİSTİK ƏMƏLİYYATLARIN YERİNƏ YETİRİLMƏSİNDƏ YÜK DAŞIMA TERMİNALLARININ ROLUNUN TƏHLİLİ

Authors: Hicran Muradova, Mirarif Həsənov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-390

Year: 2023 Pages: 390-402

Show abstract

Abstract: Dünya iqtisadiyyatının qloballaşması, beynəlmiləlləşməsi və transmilliləşməsi prosesləri əmtəə və xidmətlər bazarlarının inkişafına ciddi təsir göstərmişdir. Buda əmtəə və xidmətlər bazarında fəaliyyət göstərən müəssisələrin öz rəqabət qabiliyyətlərini artmaları üçün məcburi olaraq inkişaf etmələrinə deməkdir. Bu inkişaf həmçinin beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərinin, qlobal və regional təchizat zəncirlərinin,logistika alyansların formalaşmasına və ümumi olaraq logistik xidmətlərin ciddi inkişafına gətirib çıxarmışdır. Terminallarda aparılan logistik əməliyyatlar malların və materialların terminal vasitəsilə səmərəli və effektiv daşınmasını təmin etməkdə mühüm rol oynayır. Terminal malların saxlanması, daşınması və paylanması üçün mərkəz rolunu oynayır və onu tədarük zəncirinin vacib hissəsinə çevirir. Terminalda logistika əməliyyatlarının müvəffəqiyyəti müxtəlif şöbələr arasında koordinasiya və əməkdaşlıqdan asılıdır. Məqalədə yük daşımalar zamanı terminalların hansı növlərinən istifadə olunduğu, onların hansı növlərdən ibarət olduğu məsələlərinə baxılmışdır. Burada illik statistikalardan isttifadə olunaraq terminalların hansı derece effektiv işlədiyi, beynəlxalq arenda olan terminal növlərinin illik performans neticələri əks olunmuşdur.

Keywords: terminal, liman, logistika, yük daşıma, sərnişin
İNKİŞAF ETMƏKDƏ OLAN VƏ İNKİŞAF ETMİŞ ÖLKƏLƏRDƏ MİNİMUM ƏMƏK HAQQININ GƏNC ƏHALİNİN MƏŞĞULLUĞUNA TƏSİRİNİN MÜQAYİSƏLİ TƏHLİLİ

Authors: Yadulla Həsənli, Natiq Seyfullazadə

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-403

Year: 2023 Pages: 403-417

Show abstract

Abstract: Minimum əmək haqqının işçilərin qazancına göstərdiyi təsir işçilərin əldə etdiyi aylıq qazancından, onun minimum əmək haqqının altında olub olmaması kimi faktorlardan önəmli ölçüdə asılıdır. Belə ki, əmək haqqı paylanmasının aşağı səviyyələrində olan işçilərin maaşlarında minimum əmək haqqının artması səbəbi ilə artım baş verir. Lakin bəzi hallarda belə işçilərin iş saatlarının azaldılması kimi siyasətlərlə ümumi əldə etdikləri gəlirlərdə gözlənilən artım baş vermir. Yüksək əmək haqqı əldə edən və daha təcrübəli işçilərə olan tələbat isə daha da artır və bu onların aldıqları əmək haqqına təsir göstərir. Belə işçilər əmək bazarına rahatlıqla daxil ola və yüksək əmək haqqı ilə işləyə bilir. İş yerləri artan minimum əmək haqqı səbəbindən, əlavə veriləcək əmək haqqını yeni işə başlamış və təcrübəsiz işçilər əvəzinə daha bacarıqlı və işində təcrübəli olan işçilərə verməyə daha meyilli olur. Ümumi olaraq minimum əmək haqqının artması ilə nisbətən az gəlirli işçilərin əmək haqqında artım olsa da, əhalin ən az əmək haqqı ilə təmin olunan qismində bu əlaqə neqativdir. Minimum əmək haqqı artdıqca belə işçilərin iş saatlarında önəmli miqdarda azalma və əldə etdikləri gəlirlərdə düşüş nəzərə çarpır. Bu nəticələrin sadəcə öz işlərini qoruyub saxlayan işçilərə aid olduğunu nəzərə alsaq, əhalinin bu səbəbdən iş yerlərini itirmiş qismi ilə birlikdə bu təsir göstəriciləri daha yüksək ola bilərdi. Məqalədə iki ölkə qrupu olan inkişaf etməkdə olan və inkişaf etmiş ölkələrdə minimum əmək haqqı miqdarının gənc əhalinin məşğulluğuna nə kimi təsirlər göstərdiyi analiz edilmişdir. İnkişaf etməkdə olan ölkələrdə minimum əmək haqqı artışı ümumi məşğulluq və gənc əhalinin məşğulluğunu azaltsa da, bu bəzən qeyri-formal sektorlarda məşğulluğun artması ilə kompensasiya olunur. Minimum əmək haqqının təsir etdiyi formal sektorlara baxıldıqda isə üstün şəkildə məşğulluq azalması görünür. Nəticələr, daha həssas insan qrupları olan gənc, az təhsilli, aşağı ixtisaslı və daha az təcrübəli işçilər üçün daha da neqativdir. İnkişaf etmiş ölkələrdə də vəziyyət çox fərqli deyil. Demək olar ki, araşdırılan əksər tədqiqat işləri minimum əmək haqqı ilə gənc əhalinin məşğulluğu arasında mənfi əlaqə göstərir. Bu əlaqə o qədər də böyük olmasa da, ən azından neqativ və statistiki olaraq əhəmiyyətlidir. Ümumi əhalinin məşğulluğuna olan təsirə göz gəzdirdikdə isə, görə bilərik ki, vəziyyət gənclərdə olduğu qədər birtərəfli deyil. Xüsusən Avropanın inkişaf etmiş ölkələrində yaş ortalamasının böyük olması və bu işçilərin daha təcrübəli və yüksək ixtisaslı olması onların minimimum əmək haqqından çox daha yüksəkdə əmək haqqı almalarına səbəb olur. Belə halda, minimum əmək haqqındakı artım onlara təsir edəcək səviyyədə olmur.

Keywords: gənc işçi, məşğulluq, minimum əmək haqqı, işsizlik, araşdırma
BAZAR SEQMENTİNDƏ BRENDİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ MEYARLARI

Authors: Samirə Şamxalova, Nərmin Ağamirova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-418

Year: 2023 Pages: 418-429

Show abstract

Abstract: Bazar iqtisadiyyatı şəraitində hər bir istehsalçı və ya təşkilat öz məhsullarını eyni malların qalan hissəsindən ayırmağa çalışır, yəni özünü rəqiblər arasında tanımağa çalışır. Brend istehlakçının təsəvvüründə funksional, emosional, psixoloji və sosial qavrayışların, habelə məhsulun rəqabət qabiliyyətini artıran və buna görə bütövlükdə iş strukturunun satış və mənfəətinin artmasına kömək edən müəyyən maddi elementlərin məcmusudur. Brendin yaradılması və təşviqi onlara bu fürsəti və müştərilərə sədaqətin artırılması, keyfiyyət qavrayışının artırılması və işçilərin motivasiyasının artırılması kimi digər müsbət təsirləri təqdim edir ki, bu da öz növbəsində təşkilatın maliyyə imkanlarının yaxşılaşmasına səbəb olur. Brend formalaşdıqdan sonra onu bazara tanıtmaq lazımdır. Yüksək keyfiyyətli məhsullar yaratmaq kifayət deyil, bazarda müxtəlif metod və vasitələrdən istifadə etmək lazımdır. Alıcının keyfiyyətini bilməklə bu məhsulu artıq ödəməyə və almağa hazır olacağı bir brend imicinə sahib olmaq lazımdır. Bir məhsulu tanıtarkən, başqa bir brendin oxşar mallarından üstünlüyünü göstərmək lazımdır. Bazarda bir brendi tanıtmağın əsas yolları müxtəlif reklam şirkətlərinin aparılmasıdır. İstehlakçının reklama münasibəti həm birbaşa, həm də dolayı yolla brendə münasibət formalaşdırır. Bunun səbəbi əlverişli münasibət istehlakçı reklama brend münasibətindən daha həssasdır. Bu gün ölkədə reklam fəaliyyətinin vəziyyəti elədir ki, təşkilatlar öz reklam bölmələrini yaradır və müstəqil olaraq reklam hazırlamağa çalışırlar ki, bu da həmişə təsirli bir yanaşma deyil. Belə hallarda reklam yaradıcı və orijinal məzmunda fərqlənməyəcək, istehsalçı özü reklam mesajının məzmununu müəyyənləşdirir və ən son texnologiyalardan istifadə etmir. Belə ki, brend məhsullarının satışı reklamdan asılıdır. Böyük şirkətlər reklam və brend üçün milyonlarla pul xərcləyirlər, çünki satış həcmi birbaşa keyfiyyətli reklamdan asılıdır. İxtisaslaşmış reklam agentliklərinin yaranması təşkilatlara yüksək keyfiyyətli və yaradıcı reklam almağa, sonra effektiv şəkildə yaymağa imkan verir. Beləliklə, reklam bazarı subyektlərin minimum xərclərlə mənfəət əldə etmək üçün qarşılıqlı əlaqəsi əsasında formalaşır.

Keywords: reklam, metod, kosmetika, effektivlik, maliyyə
MALİYYƏ AKTİVLƏRİNİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ VƏ UÇOTU METODLARI

Authors: Nəzakət Musayeva, Nərmin Feyziyeva

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-430

Year: 2023 Pages: 430-439

Show abstract

Abstract: Məqalədə maliyyə aktivlərinin qiymətləndirilməsi və uçotu metodu problemlərinin xüsusiyyətlərindən bəhs edilir. Maliyyə aktivləri və uçotunun spesifik xüsusiyyətləri qeyd edilib, təşkilatın maliyyə aktivləri sadalanıb. Maliyyə öhdəliklərinin müqavilə münasibətlərindən yaranması və pul vəsaitlərinin ödənilməsini və ya digər maliyyə aktivlərinin başqa şirkətlərə ötürülməsini tələb etməsi diqqətə çatdırılıb. Maliyyə öhdəliyinin faktiki maya dəyəri ilə, yəni, alınan məbləğin ədalətli dəyəri ilə qiymətləndirilməsi öz əksini tapıb. Eyni zamanda, aktivin amortizasiya edilmiş ilkin dəyərinin hər il onun ilkin dəyərinə amortizasiyaya məruz qalan məbləğin əlavə edilməsi yolu ilə müəyyən edilməsi öz əksini tapıb və sənədləşdirilməsi göstərilib. Effektiv faiz metodundan istifadə etməklə maliyyə aktivlərinin yenidən qiymətləndirilməsinin, alış qiyməti nominal dəyərdən az olduqda (çox olduqda çıxılmaqla) aktivin ilkin dəyərinə hər il əlavə edilməklə, aktivin ilkin dəyərinin dəyişdirilməsindən ibarət olması da diqqətdən qaçmayıb. Qeyri-maddi aktivlərin amortizasiya olunan məbləği aktivin istifadə müddəti ərzində sistematik əsasda bölüşdürülməli olması nəzərə çatdırılıb. Hər bir dövr üçün amortizasiya xərclərinin mənfəət və zərər haqqında hesabatda tanınmalı olması vurğulanıb.

Keywords: maliyyə aktivi, uçot, qiymətləndirmə, metod, amortizasiya
AZƏRBAYCANDA TURIZMIN BIZNES FƏALIYYƏTI KIMI INKIŞAFI VƏ PROBLEMLƏRI

Authors: Fəridə Qurbanova, Nurlan Tarverdiyev

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-440

Year: 2023 Pages: 440-454

Show abstract

Abstract: Turizm sənayesi yüz milyonlarla insanın məskunlaşdığı ərazini tərk edərək nəqliyyat, yemək və içki, yerləşdirmə, əyləncə, istirahət, görüşlərin keçirilməsi, işgüzar əlaqələrin inkişaf etdirilməsi və mədəni fəaliyyət proseslərini təşkil edən və idarə edən sənayedir. Bu proseslər öz sahələrində ixtisaslaşmış şirkətlər tərəfindən həyata keçirilir. Azərbaycan tarixi prosesdə mühüm ticarət yolları və İpək Yolu marşrutu üzərində olub və kommersiya, dini və siyasi səbəblərdən ziyarət edilib. Xüsusilə XIV əsrdən sonra Rusiya, İran və Hindistan arasında ticarət nəqliyyatı marşrutu üzərində olan Bakı Şərqlə Qərb arasında mühüm körpüyə çevrildi. Aralıq dənizi ilə Hindistanı Volqa çayı ilə birləşdirən Volqa-Xəzər dəniz marşrutu Azərbaycan turizminə də müsbət təsir edib. Ölkəmizin turizm sahəsində potensialının beynəlxalq aləmdə tanıdılması, Azərbaycana turistlərin səyahəti, turizmin müxtəlif növlərinin inkişafı, normativ-hüquqi qaydaların hazırlanması, kiçik və orta sahibkarlığın inkişafı istiqamətində məqsədyönlü araşdırmalar aparılmışdır. Bu prosesdə həm daxili turizmin inkişafı, həm də Azərbaycanın beynəlxalq turizm bazarına inteqrasiyası ölkəyə daha irimiqyaslı xarici turist reyslərinin təşviqinə maraq mərkəzi olmuşdur. Azərbaycan Respublikasında turizmin inkişafını təmin etmək məqsədilə 7 marşrutları müəyyən edilmişdir (Bakı-Xaçmaz, Bakı-Astara, Bakı-Balakən, Bakı-Qazax, Bakı-Abşeron, Bakı-Naxçıvan). Azərbaycanın bölgələrində mehmanxanalar, istirahət zonaları, əyləncə və idman mərkəzləri fəaliyyət göstərir. Bunlara Qafqaz mehmanxanalar şəbəkəsi, Qəbələdəki “Qəbələnd” turizm parkı, Qusarda möhtəşəm Şahdağ Qış-Yay Turizm Kompleksi, habelə turistlərin qəbulu üçün əlverişli infrastrukturlar sübut edir ki, turizm Azərbaycanda dövlət siyasətinin əsas prioritetlərindən birinə çevrilib və ölkənin gələcək iqtisadi inkişafı üçün böyük perspektivlər verir. Respublikanın iqlimi, zəngin təbiəti, mədəni-mədəni abidələri turizmin yeni növlərinin inkişafını təmin edir. Turizm ehtiyatlarının tarixi ekoloji, ekzotik, təbiət, idman və mədəni turizmin inkişafı baxımından perspektivlidir. Məqalə Azərbaycanda turizmin inkişafının müasir vəziyyətinin təhlilinə həsr olunmuşdur. Azərbaycanda turizm xidmətlərinin inkişafının müasir vəziyyəti təhlil edilmiş, turizm biznes fəaliyyəti kimi nəzərdən keçirilmiş, o cümlədən Azərbaycanda turizmin inkişaf problemləri araşdırılmışdır.

Keywords: turizm müəssisələri, xidmət, ekoloji turizm, qış turizmi, inkişaf problemləri
EXİSTİNG PROBLEMS İN THE SPHERE OF DEVELOPMENT OF İNTERNATİONAL TRADE İN THE REPUBLİC OF AZERBAİJAN

Authors: Muslumat Allahverdiyeva, Rashad Gojayev

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-455

Year: 2023 Pages: 455-464

Show abstract

Abstract: International trade can simply be defined as the cross-border movement of tradable goods. Although this circulation adds value to the trading parties, it indirectly affects the economy of the countries. In order to increase the added value of international trade and its positive impact on economies, countries, groups of countries and institutions and organizations responsible for regulating and developing international trade are making great efforts. In this direction, continuous and various regulations, rules, terms and practices are being prepared for the development and facilitation of international trade. At the same time, systems are created in parallel with administrative and technological developments. The purpose of international trade facilitation is to eliminate the difficulties in transactions necessary for trade, reduce the documents and costs required in these transactions, and thus simplify trade by speeding up the exchange of salable goods between sellers and buyers. By facilitating international trade, reducing trade costs and increasing speed, investment, especially trade, increases production and employment, thus contributing to economic development. Foreign trade is a means for countries to develop economic relations in the field of specialization, to increase the productivity of economic resources, and to increase the total volume of production. International trade is included as international resource mobility. According to product specialization, foreign trade activity is divided into trade in finished goods, machinery and equipment, raw materials and services. International trade refers to the aggregate trade between all countries of the world. In modern conditions, the country's active participation in world trade allows for more efficient activity. Therefore, participation in world trade is of particular importance for Azerbaijan, which has embarked on the path of creating a developed market economy. After gaining independence, the main role of Azerbaijan in its international trade was with oil and oil products. The use of oil and natural gas resources in the Azerbaijani sector of the Caspian Sea has expanded year by year and fully ensured the energy security of the country. The special weight and strategic importance of Azerbaijan in the world energy supply has also increased. Due to the expansion of the use of gas in the Shah Deniz field, Azerbaijan was able to fully satisfy its domestic demand and export this type of natural gas to international markets. These led to the creation of a multifaceted transport system. An important component of the oil strategy was the creation of a multi-variant pipeline transport infrastructure that enables large-scale transportation and export of oil and gas produced in cooperation with foreign companies. Thus, in the first years of the oil strategy, the Baku-Novorossiysk and Baku-Supsa pipelines were reconstructed, and later, the Baku-Tbilisi-Ceyhan oil and Baku-Tbilisi-Erzurum gas pipelines named after Heydar Aliyev were built, which are reliable and large-scale oil pipelines. These pipelines accelerated the development of economic relations between Azerbaijan, Georgia, Turkey and the Central Asian region, and this created conditions for facilitating exports. Thanks to the operation of the gas transportation infrastructure, especially the Baku-Tbilisi-Erzurum natural gas pipeline, Azerbaijan has become the main gas exporter of the West and one of the global energy security providers. Azerbaijan's energy security has been ensured and its share in world energy supply has increased. After the pipeline transport infrastructure was put into use, after large-scale hydrocarbon reserves were released to the world market, a multilateral transport policy was implemented, and foreign currency inflows to the country increased rapidly. The article evaluates the role of Azerbaijan in international trade and identifies the problems it faces. The problems of marketing in the sphere of international trade in the Republic of Azerbaijan have been reviewed. As a result of the steps taken in the field of increasing the export potential and intervention of the state in the economic processes, the expansion of the trade and export operations of the republic with the countries of the world was brought into consideration. It was noted that the mechanism of state export promotion in industrialized countries is characterized by the diversity and active participation of the state. It was emphasized that the expenses of the state are paid due to the increase in profits from international trade, increase in production and employment, increase in tax revenues and other sources. It has been reflected that complex measures should be implemented in order to increase the export potential of Azerbaijan and bring the export structure to an optimal state. At the same time, the necessity of developing a long-term strategic, science-based state program that stimulates the export of non-oil industries, first of all, based on the experience of the countries of the world, was noted. When implementing such a program, it was pointed out that it is inevitable to create a special mechanism that supports export-oriented industrial enterprises from an organizational and financial point of view. Optimizing Azerbaijan’s export structure in international trade and ensuring multi-field growth of export potential is one of the most important problems facing the country today.

Keywords: international trade, marketing strategy, export structure, economic process, potential
PRİNCİPLES OF ACCOUNTİNG ORGANİZATİON AND REPORT FORMATİON İN SMALL AND MEDİUM-SİZED BUSİNESS ENTİTİES İN MODERN CONDİTİONS

Authors: Hafis Hajiyev, Samir Azizli

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-465

Year: 2023 Pages: 465-475

Show abstract

Abstract: According to international accounting theory, intangible assets represent various rights to intellectual property objects and the use of natural resources. In accounting terminology, the phenomenon of intangible assets is characterized as long-term assets that do not have a physical form, but have value and bring profit to small and medium-sized enterprises. The concept of intangible assets such as “business image of the enterprise”, “company value” or “goodwill”, which shows the difference between the book value of the property of small and medium enterprises purchased and its market (sale) price, is considered completely new for practicing accountants. The existence of certain differences of opinion on the procedures for assessing the business image of small and medium-sized enterprises and gradually erasing its value in both national and international accounting practice proves once again that the above-mentioned terms have a complex nature. However, in modern times, the study of this phenomenon, the correct understanding of its essence and its application in the country’s accounting practice, the development of a single terminology, and the adaptation of financial statements to international standards are considered relevant. As a rule, intangible assets are reflected in accounting with actual costs, and in statistical reports with residual value. During the analysis of the financial situation of small and medium-sized enterprises, that item of the asset of the accounting balance is defined as a “risky” asset due to its intangible nature and the relativity of the concept of “useful life” (depreciation is calculated for intangible assets taking into account their useful life) is done. In contrast to the phenomenon of intangible assets, the nature of fixed assets in the accounting literature is interpreted as long-term assets that ensure the profitability of production activities of small and medium-sized enterprises. It is necessary to emphasize one fact that in both national and international practice, the accounting of fixed assets is carried out according to a similar scheme. This type of assets is reflected in accounting and reporting at its initial cost (taking into account the costs of acquisition, construction and commissioning of fixed assets), and at the time of revaluation at its replacement cost. In the process of systematic analysis of financial statements, especially the accounting balance, paying special attention to the item “Fixed Assets” can be explained by the fact that, according to our conclusions, they have the ability to generate profit in the conditions of their efficient use. According to the country's accounting standards, “long-term financial investments” are characterized as investments directed to income-generating assets, authorized capital, government securities and debts issued by other subjects of small and medium-sized enterprises established on the territory of the republic and outside of it. In international practice, the essence of the concept of “long-term financial investment” is added to the above, as well as their long-term goals, which are characterized by providing income and control over other small and medium-sized enterprises. It is considered more appropriate to start the comprehensive analysis of that indicator of the financial report, both in the country and in the Western accounting practice, from the review of its evaluation procedure. In accordance with national accounting standards, long-term financial investments are valued at the actual cost of their acquisition, which, in turn, leads to an increase in their price. In contrast, in foreign practice, in relation to long-term financial investments, the valuation rule is applied with the least of two quantities, such as purchase price and market value. In the article, it was discussed about the principles of accounting organization and report formation in small and medium business subjects in modern conditions. It was noted that the results of the production and financial activities of small and medium economic entities have a direct impact on the financial situation of small and medium enterprises. It was pointed out that the formation of financial results and profits of small and medium-sized economic entities is considered an important characteristic of financial activity. In the research work, information on the development of a new aspect of the methodology of accounting, analysis and evaluation of accounting and financial results of small and medium-sized enterprises and the development of a package of scientifically based proposals of theoretical and practical importance on its improvement from the point of view of international experience have been reflected. It was concluded that in modern times, the financial report with new content acts as a means of interaction between business entities and the market. According to international accounting theory, intangible assets are reflected in intellectual property objects and various rights to use natural resources. The article evaluates the place and role of the financial report, which is considered the main source of information in the management system of small and medium-sized enterprises.

Keywords: business entity, small and medium entrepreneurship, financial reporting, international accounting, economic entity
MAL EHTİYATLARI UÇOTUNUN TƏHLİLİ

Authors: Cəmaləddin Zərbəliyev, Səadət Süleymanlı

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-476

Year: 2023 Pages: 476-487

Show abstract

Abstract: Tədqiqat işinin predmetini mal ehtiyatlarının uçotunun və təhlilinin idarə edilməsi təşkil edir. Tədqiqatın obyekti isə kommersiya təşkilatlarında mal ehtiyatlarının uçotunun idarə edilməsidir. Məqalə mal ehtiyatlarının uçotunun metodikasına həsr olunmuşdur. Ehtiyatların maya dəyərinin hesablanmasının dörd metodu göstərilmiş və hər birinə ayrı-ayrılıqda izahat verilmişdir. Spesifik identifikasiya metodu, Vaxta görə birinci alınanların maya dəyəri metodu (FIFO), Vaxta görə sonuncu alınanların maya dəyəri metodu (LIFO), Orta maya dəyəri metodu (AVCO) işıqlandırılmışdır. Spesifik identifıkasiya metodundan başqa, digər üç metodun hər birində ehtiyatların alış qiymətinə fərdi şəkildə deyil, tarixi yanaşmanın tətbiq edildiyi vurğulanmışdır. FİFO metodunun Avropa və Amerikada geniş tətbiq olunması nəzərə çatdırılmışdır. Eyni zamanda inflyasiya şəraitində maya dəyərinin hesablanması metodları nəzərdən keçirilmişdir. Ticarət mallarının alınması və satılmasının fasiləsiz uçot sistemi və dövri uçot sistemi müəyyənləşmiş, hər iki üsul arasındakı əsas fərqi aydınlaşdırmaq üçün ticarət əməliyyatları zamanı ehtiyatların dövri və fasiləsiz uçot sistemlərinin müqayisəsi aparılmışdır. Beynəlxalq mühasibat uçotu sistemində ticarət və istehsal ehtiyatları 3 qrupda təhlil edilmişdir: ticarət malları, istehsal ehtiyatları, hazır məhsul.

Keywords: kommersiya, mal, satış, uçot, metod
MARKETS AND FINANCIAL OPTIONS FOR RENEWABLE ENERGY

Authors: Aida Guliyeva, Shahla Hasanli

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-488

Year: 2023 Pages: 488-500

Show abstract

Abstract: Bərpa olunan enerji sektoru sürətlə inkişaf edir və hər il daha çox investisiya alır. Sahədə nə baş verdiyini və gələcəkdə nə baş verəcəyini anlamaq üçün xəbərləri, hesabatları və digər resursları izləmək lazımdır. Bərpa olunan enerji layihələri çox vaxt böyük investisiyalar tələb edir. Bu investisiyaların maliyyələşdirilməsi üçün müxtəlif üsullardan istifadə edilə bilər. Məsələn, özəl sektor investorları, banklar, inkişaf bankları, dövlət qurumları və hökumətlər layihələri maliyyələşdirə bilər. Bərpa olunan enerji layihələri çox vaxt yüksək ilkin xərclərə malik olsa da, uzunmüddətli perspektivdə qənaət təmin edə bilər. Layihələrin dəyərini və faydalarını başa düşmək maliyyələşdirmə variantlarını müəyyən etmək üçün çox vacibdir. Bərpa olunan enerji sektoru külək, günəş, hidroenergetika, biokütlə və geotermal kimi müxtəlif mənbələrdən istifadə edir. Bu layihələrin fərqli xüsusiyyətləri və risk profilləri var, ona görə də investisiya etməzdən əvvəl araşdırma aparmağınız vacibdir. Fərqli maliyyələşdirmə variantlarına borc, kapital və vençur kapitalı daxildir. Bu seçimlərin üstünlükləri və mənfi cəhətləri var, buna görə də onların hər birini diqqətlə öyrənmək vacibdir. İnvestisiya edilmiş layihənin xüsusiyyətlərinə və risk profilinə uyğun olaraq uyğun maliyyələşdirmə variantlarını seçmək lazımdır. Yatırılan məbləği və gözlənilən gəliri nəzərə almaq vacibdir. Bərpa olunan enerji layihələri texniki, ekoloji, siyasi və iqtisadi risklər kimi müxtəlif risklərlə üzləşə bilər. Bu riskləri nəzərə alaraq, investisiya etməzdən əvvəl risk təhlili aparmaq vacibdir.

Keywords: Bərpa Olunan Enerji, Maliyyə, Enerji Layihələri
LОGİSTİK MƏRKƏZLƏRİN FƏАLİYYƏTİ ZАMАNI ОRTАYА ÇIXMIŞ PRОBLEMLƏRİN TƏHLİLİ

Authors: Ceyhun Talıbov, Səma Əlişzadə

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-501

Year: 2023 Pages: 501-512

Show abstract

Abstract: Logistikanın inkişafı ölkələrin logistik imkanlarından asılıdır. Ölkə və regional əsasda logistik qiymətləndirmələr vacibdir. Çünki dünyanın bəzi regionlarında onların uğurunda mühüm rol oynayan əla logistik imkanlar mövcuddur, digər regionlarda isə bu imkanlar yoxdur. Buradan da göründüyü kimi, logistik mərkəzləri qiymətləndirərkən ölkənin və regionun təsirini nəzərə almaq lazımdır. Yaxşı planlaşdırılmış və yaxşı idarə olunan logistika mərkəzinin üstünlüklərinə aşağıdakılar daxildir: əla xidmət, optimal nəqliyyat seçimi (xüsusilə yük maşınları), anbar, işçi qüvvəsinin istifadəsi, təhlükəsiz mühit, bir pəncərədən idarəetmə və planlaşdırma, daşıma, sənaye və kadr xərclərinin azalması, nəqliyyatda dövriyyənin artması, keyfiyyət, iş mühiti və dəstək xidmətləri. Eyni zamanda planlı ərazi istifadəsini və iqtisadi inkişafı təşviq etməklə yüklənmələri azaldır və ətraf mühitin çirklənməsinin azalmasında rol oynayır. Məqalədə dünyа təcrübəsində lоgistik mərkəzlərin fəаliyyəti zаmаnı оrtаyа çıxmış problemlərə baxılmışdır. Belə ki, logistik mərkəzlər yaranmağa başladığı ilk vaxtlardan bir sıra problemlərlə fəaliyyət göstərmişlər ki, bu problemlərdən bəziləri zamanla yox olsa da onların yerinə yeni problemlər meydana gəlmiş, bundan başqa texnologiyanın tətbiqi ilə bir sıra innovativ həllər tətbiq edilsə də müəyyən çətinliklər də yaranmışdır. Logistik mərkəzin fəaliyyətinin ölçülməsi və dəyərləndirilməsi üçün mövcud üsullar da araşdırılaraq təqdim edilmişdir. AİP və Delfi metoduna nümunələr üzərindən aydınlıq gətirilmişdir.

Keywords: logistik mərkəz, Analitik İerarxiya Prosesi, Delfi Metodu, Genetik alqoritmlər, marketinq problemi
GƏNCLƏRIN MƏŞĞULLUĞU VƏ IŞSIZLIYI ILƏ BAĞLI MÖVCUD VƏZIYYƏTIN KƏMIYYƏT VƏ KEYFIYYƏT GÖSTƏRICILƏRI

Authors: Rəşad Hüseynov, Urxan Qasımov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-513

Year: 2023 Pages: 513-527

Show abstract

Abstract: Əmək bazarı iqtisadi vahid kimi özünəməxsus bazar mexanizmi - rəqabətə malikdir. Əmək bazarında rəqabət rəqabətin subyektlərindən asılı olaraq müxtəlif cür şərh edilə bilər. Bu, insan resurslarına sahib olmaq üçün işəgötürənlər arasında və bir vəzifə üçün müraciət edənlər arasında rəqabət ola bilər. İkinci halda müsabiqə obyekti vakant vəzifədir. Rəqabətqabiliyyətliliyi, geniş mənada, resurslara sahib olmaq uğrunda bazar münasibətlərinin bərabərhüquqlu subyektləri arasında rəqabətdir. Beləliklə, əmək bazarında rəqabətliliyin vəziyyəti müstəqil olaraq öz işçi qüvvəsini işəgötürənlərə təklif edən eyni peşənin ixtisaslı işçilərin olması ilə müəyyən edilir. Rəqabətlilik işçinin əmək bazarında oxşar bacarıq səviyyəsinə malik işçilərlə uğurla rəqabət aparmaq qabiliyyətidir. Gənc mütəxəssislərin rəqabətqabiliyyətliliyini öyrənərkən qeyd etmək lazımdır ki, onlar təhsil müəssisəsinin “istehsal məhsulu” kimi deyil, müəyyən keyfiyyətlərə malik şəxs kimi müəyyən edilir. Bu yanaşma müasir əmək bazarı şərtləri tələbə yönümlü məşğulluğu nəzərdə tutur. Ona görə də biz mütəxəssis yox, rəqabət qabiliyyətli şəxsiyyətin xüsusiyyətlərini öyrənirik. Beləliklə, fərdin rəqabət qabiliyyəti məqsəd və dəyər oriyentasiyalarının düzgün formalaşmış sistemi, yaradıcı təfəkkür, liderlik keyfiyyətləri, stressə qarşı müqavimət, peşəkar yüksəliş və inkişaf istəyi kimi keyfiyyətlərin məcmusu ilə xarakterizə olunur. Lakin bu yanaşmalar rəqabət qabiliyyətini deyil, məşğulluq prosesini və problemlərini öyrənir. Əmək bazarında rəqabət qabiliyyətinin öyrənilməsi kontekstində ən maraqlısı mədəni kapitalın institusional vəziyyətidir. Bu dövlət akademik kvalifikasiyalar şəklində mədəni kapitalın obyektivləşdirilməsi ilə xarakterizə olunur. İnstitusionallaşmış dövlətdə mədəniyyət kapitalı mədəni səriştənin təsdiqlənmiş təsdiqidir. İnstitusionallaşdırılmış mədəni kapital əmək bazarında dəyərə malikdir və burada iqtisadi kapitala çevrilə bilər. Məqalə gənclərin əmək bazarında rəqabət qabiliyyətinin qiymətləndirilməsinə həsr olunmuşdur. Gənclərin məşğulluğu və işsizliyi ilə bağlı mövcud vəziyyətinin, əmək bazarında gənclərin rəqabət qabiliyyətinin kəmiyyət və keyfiyyət göstəriciləri sisteminin təhlili tədqiqat zamanı aparılmışdır.

Keywords: əmək bazarı, iqtisadi fəal əhali, işsizlik, təhsil səviyyəsi, rəqabət
MÜHASİBAT UÇOTU SAHƏSİNDƏ FƏALİYYƏT GÖSTƏRƏN MÜTƏXƏSSİSLƏRİN BİLİK VƏ BACARIQLARININ TƏHLİLİ

Authors: Nigar Atakişiyeva, Vasim Kərimov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-528

Year: 2023 Pages: 528-538

Show abstract

Abstract: Məqalədə mühasibat uçotu sahəsində davamlı islahatların təhlil metodikası məsələsinə diqqət yetirilmişdir. Qloballaşmanın iqtisadiyyata təsiri mühasibat uçotu və maliyyə hesabatları sahəsində təcrübə vəhdətinə keçid zərurətini ortaya qoymuşdur.Müəssisələr yerli düşüncəni dayandırıb regional, milli və beynəlxalq səviyyədə fəaliyyət göstərməyə başlayanda ənənəvi mühasibat anlayışı ya qeyri-kafi olur, ya da təcrübədəki fərqlər çaşqınlıq yaradır.mövcud standartların standartlaşdırılması və uyğunlaşdırılması ön plana çıxmışdır.Beynəlxalq aləmdə maliyyə hesabatlarının düzgün və real məlumatları əks etdirən şəkildə həyata keçirilməsi üçün standartlaşdırma maliyyə hesabatlarında əhəmiyyət qazanmışdır ki, mühasibat uçotu hazırda praktikada mövcud olan mühasibat uçotu prinsiplərindən çox kənara çıxmadan öz funksiyalarını tam yerinə yetirə bilir. Xüsusilə ABŞ və Aİ-də Beynəlxalq Maliyyə Hesabatı Standartları ilə bağlı araşdırmalar bu mövzuda digər ölkələrin tədqiqatlarına istiqamət vermiş və bu tədqiqatlar bütün dünyada qəbul edilmişdir. Nəticədə iki MHBS dəsti ön plana çıxdı.Bunlar; Aİ-də istifadə olunan Beynəlxalq Maliyyə Hesabatları Standartları (BMHS) və ABŞ-da ABŞ-da Ümumi Qəbul Edilmiş Mühasibat Uçotu Prinsipləri (US-GAAP). Əksəriyyəti dövlətin rəhbərliyi altında mühasibat uçotu praktikasında vahidliyi təmin etmək üçün müxtəlif addımlar atılmışdır.Qanunvericilikdəki müxtəlif təriflər və tələblər təsərrüfat subyektlərinin maliyyə hesabatlarını müxtəlif prinsiplər əsasında tərtib etməsinin tətbiqi vəhdətinin təmin edilməsi baxımından mənfi nəticələr ortaya qoyur. Maliyyə hesabatları MU subyektinin ümumi bölmə, fıliallarının və nümayəndəliklərinin yerləşdiyi məkandan asılı olmayaraq, maliyyə-təsərrüfat fəaliyyətini tam əhatə etməlidir.

Keywords: maliyyə hesabatı, mühasibat uçotu, təhsil ocaqları, idarəetmə uçotu, kadr hazırlığı
COVİD-19 PANDEMIYASININ TƏHSIL SISTEMINƏ TƏSIRININ TƏHLILI

Authors: Afaq Aslanova, Yusif Balakişiyev

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-539

Year: 2023 Pages: 539-550

Show abstract

Abstract: Dünyada baş verən neqativ hadisələr, qlobal problemlər, iqtisadi böhranlar, epidemiyalar, müharibələr, fəlakətlər və bu kimi problemlər təhsil sisteminin fəaliyyətini poza bilər. COVID-19 pandemiyası dünya ölkələri kimi Azərbaycan təhsil sistemində təsirsiz qalmadı. Ölkəmizdə 2020-ci ilin mart ayından görülən ilk yoluxma halı ilə məktəblərin dezinfeksiyası, epidemiyaya qarşı müəllim, şagird və valideynlərin maarifləndirmə işlərinə sürətlə başlanıldı. Pandemiya təcrübəsi ilə bütün dünyada təhsilin uzaqdan həyata keçirilə biləcəyi və üz-üzə təhsilin dəstəklənə biləcəyi ortaya çıxdı. Distant təhsil hər yaşda olan təhsilalanların informasiyaya çıxışını asanlaşdıran, təhsildə bərabər imkanlar yaradan və fiziki şərait yaratmadan arzulanan təhsilə çatmaq imkanı verən, rəqəmsallaşan dünyada yeni öyrənmə imkanları yaradan bir formalaşmadır. Distant təhsilin əsas məqsədi, məlumatın geniş kütlələrə çatdırılması, təhsildə bərabər imkanların təmin edilməsi, böhran vəziyyətlərində təhsilin davam etdirilməsi, fərdi öyrənmə və inkişaf imkanlarının yaradılması, təhsilə sərf olunan xərclərin minimuma endirilməsi kimi izah edilə bilər. Distant təhsilin daha bir üstünlüyü ondan ibarətdir ki, dərslərin platformalarda təkrar izlənməsi imkanı verir və fərdi irəliləyiş üçün fürsət yaradır. Eyni zamanda, təhsil məzmununa çıxışda vaxt və üstünlük baxımından çeviklik təmin etməsi də vacib xüsusiyyətlərindən biridir. Distant təhsil əyani təhsillə müqayisədə təhsil alanlara və müəllimlərə fərqli üstünlüklər təqdim edir. Texnologiyanın inkişafı həm də təhsil alanların texnologiyaya meyilli olduğunu və distant təhsilin indiki dövrün tələblərindən biri olduğunu göstərir. Məqalə COVİD-19 pandemiyasının xidmət sahələrinə təsirinin sosial-iqtisadi cəhətdən təhlilnə həsr olunmuşdur. Burada pandemiyanın ölkəmizdə və dünyada iqtisadi sahələrə təsiri təhlil olunmuş, pandemiya dövründə distant təhsilin əsas xüsusiyyətləri araşdırılmışdır.

Keywords: pandemiya, distant təhsil, statistika, təhsildə problemlər, təhsil platformaları
УЧЁТ И КОНТРОЛЬ ЗАТРАТ ПО МЕСТАМ ИХ ВОЗНИКНОВЕНИЯ И ЦЕНТРАМ ОТВЕТСТВЕННОСТИ

Authors: Севиндж Аббасова, Юсиф Ибрагимов

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-551

Year: 2023 Pages: 551-559

Show abstract

Abstract: В статье обосновано, что процесс изготовления готовой продукции на строительных предприятиях является достаточно затратным и трудоемким, требует более точного учета. Подчеркнуто, что большое значение имеет организация учета себестоимости продукции на предприятиях и их дифференциация по месту происхождения. Отмечено, что самым крупным объектом хозрасчета предприятия является само предприятие. Точнее, это расходы, возникающие в результате деятельности предприятия, доходы, возникающие в результате расходов. Отмечено, что основной особенностью управленческого учета для целей управления является необходимость определения затрат не только по организации в целом, но и по местам их расположения и центрам ответственности. В статье указано, что: Под местом возникновения затрат понимаются рабочие места, на которых выполняются соответствующие технологические операции и используются производственные ресурсы. Под центром ответственности следует понимать часть организации, управляемую руководителем, который несет ответственность за результаты работы в той или иной степени для данного подразделения. Подчеркнуто, что в теории и практике управленческого учета по сфере полномочий и ответственности выделяют четыре вида центров ответственности, таких как центры затрат, центры доходов, центры прибыли и центры инвестиций. В конце исследовательской работы обобщаются положения, полученные в результате анализа. Теоретико-методологическую основу исследования составляют фундаментальные положения теории бухгалтерского и управленческого учета, работы отечественных и зарубежных ученых по современным проблемам управленческого учета и контроля, в том числе материалы научных семинаров, конференций, симпозиумов по бухгалтерскому учету и по контролю качества продукции.

Keywords: управленческий учет, затраты, себестоимость продукции, прибыль, рентабельность
UZUNMÜDDƏTLI MADDI AKTIVLƏRIN VƏ QEYRI-MADDI AKTIVLƏRIN DƏYƏRSIZLƏŞMƏSININ UÇOTUNUN MÜƏYYƏN EDILMƏSI

Authors: Nigar Atakişiyeva, Ziyəddin Müsəllimli

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-560

Year: 2023 Pages: 560-573

Show abstract

Abstract: Məqalədə biz torpaq, tikili və avadanlıq, investisiya mülkiyyəti kimi uzunmüddətli aktivlərin uçotu və hesabatında amortizasiya məsələləri və onun nəticələrinin əks etdirilməsi qaydalarını nəzərdən keçirəcəyik. Uzunmüddətli maddi aktivlərin dəyərsizləşməsi, uçotu və hesabatı ilə bağlı spesifik məsələlər MHBS 36 №-li “Aktivlərin dəyərdən düşməsi”, 24 №-li “Aktivlərin dəyərdən düşməsi” və 40 №-li “İnvestisiya mülkiyyəti” MHBS, 27 №-li “Daşınmaz əmlaka investisiya” MHBS ilə tənzimlənir. Bu standartlara əsasən, maddi aktivlər balans dəyəri bərpa edilə bilən dəyərindən artıq olduqda dəyərsizləşmiş hesab edilir. 36 №-li MHBS və 24 №-li MHBS-da nəzərdə tutulduğu kimi, “balans dəyəri” anlayışına “məcmu amortizasiya” və “dəyərsizləşmə” kimi bəzi digər şərtlər də daxildir. Belə çıxır ki, dəyərsizləşmə maya dəyəri və ya faktiki maya dəyəri ilə deyil, qalıq və ya faktiki maya dəyəri ilə müəyyən edilir. Başqa sözlə, hər hansı uzunmüddətli aktivin balans dəyəri ilkin dəyərdən (faktiki dəyər) yığılmış amortizasiya və yığılmış dəyərsizləşmə zərəri çıxılmaqla müəyyən edilməlidir. Tədqiqat göstərir ki, qeyri-maddi aktivlərin dəyərsizləşməsinin müəyyən edilməsi və uçotu üsulları və prosedurları uzunmüddətli maddi aktivlər üçün müəyyən edilmiş üsullarla demək olar ki, eynidir. Beləliklə, qeyri-maddi aktivin balans dəyəri bərpa edilə bilən dəyərindən artıq olarsa, dəyərsizləşmiş hesab edilir. 36 №-li MHBS və 24 №-li MHBS qeyri-maddi aktivdə dəyərsizləşmə zərərinin mümkünlüyünü göstərən müəyyən göstəriciləri təsvir edir. Bu standartlarda verilmiş göstəricilərdən hər hansı birini təsdiq edərkən, bərpa edilə bilən məbləğin rəsmi qiymətləndirilməsi aparılmalıdır. Eyni zamanda, hər hesabat dövrünün sonunda aktivin mümkün dəyərsizləşməsi əlamətlərinin mövcudluğu yoxlanılmalıdır. Bərpa edilə bilən məbləğ, digər aktivlər kimi, aktivin və ya pul vəsaitlərini yaradan vahidin satış xərcləri çıxılmaqla ədalətli dəyərindən və onun istifadə dəyərindən daha yüksək olanı seçməklə müəyyən edilir.

Keywords: aktivlərin dəyərsizləşməsi, uçotu qaydası, debet hesabı, kredit hesabı, balans dəyəri
RƏQƏMSAL IQTISADIYYAT DÖVRÜNDƏ COVID-19 PANDEMIYASININ TƏSIRININ TƏHLILI

Authors: Tünzalə Qurbanova, Lalə Əsgərova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei28052023-574

Year: 2023 Pages: 574-585

Show abstract

Abstract: Son illər ölkəmizin rəqəmsal sektorda böyük inkişafına şahid oluruq. İllər keçdikcə rəqəmsal dünyaya keçid üçün ən güclü tələb internetin sürətinin və keyfiyyətinin artırılması ilə bağlıdır, sıra ilə isə sonra internet provayderlərinin və kadrların rəqəmsal bacarıqları gəlir. Regionlar bu məsələdə xüsusi diqqət tələb edir, çünki onlar böyük şəhərlərlə müqayisədə rəqəmsal infrastrukturda gözə görünəcək dərəcədə bir fərqdən əziyyət çəkir. Ümumiyyətlə, bu gün rəqəmsallaşmadan əlavə, kibertəhlükəsizlik də çox mühüm əhəmiyyət daşıyır. Hal-hazırda qərb ölkələrinə məxsus şirkətlər rəqəmsal təhlükəsizliyə neytral yanaşır və dövlət səviyyəsində tədbirlərdən daha çox daxili məsələlərə güvənir. Şirkətlər bu aspektin mühüm əhəmiyyətə malik olduğunu görür və onun daha sürətli inkişafı, eyni zamanda paralel olaraq təhlükəsiz rəqəmsal iş üzrə özəl sektorun informasiya bazasının artırılması məsələlərini diqqət mərkəzində tutur. Rəqəmsallaşma özəl sektor üçün çox böyük əhəmiyyət daşıyır və onun pandemiya dövründə olan faydası hər kəsə məlumdur. Pandemiya dövründə biznes proseslərinin elektron şəkil alması və elektron ticarətin inkişafı nəticəsində iqtisadiyyatda geriləmələrin qarşısının alması da rəqəmsal iqtisadiyyatın və ümumilikdə rəqəmsallaşmaya keçidin önəmini daha da arıtır. Covid-19 pandemiyası səbəbindən bir çox biznes sektoru itkilərə məruz qalsa da, onların heç də hamısı pandemiyadan təsirlənməyib. Bəzi şirkətlər pandemiya zamanı ən çox artım yaşadılar. Məsələn, Zoom videokonfrans platformasının və Amazon onlayn alış-veriş platformasının inkişafı göz qabağındadır. Bu pandemiya zamanı müxtəlif biznes sahələrində uğur qazanmış yalnız kiçik bir hissəsidir. Bu, bir daha onu göstərir ki, rəqəmsal marketinq artıq həyatımızın ayrılmaz hissəsinə çevrilib və indi artan seqmentlərdə potensial biznesləri hədəfləmək daha asandır. Məqalə Azərbaycanda rəqəmsal iqtisadiyyatın mövcud vəziyyətinin təhlili və maliyyə sektorunda rolunun qiymətləndirilməsinə həsr olunmuş, Azərbaycanda rəqəmsal iqtisadiyyat dövründə Covid-19 pandemiyasının maliyyə sektorunun inkişafına təsiri araşdırılmışdır.

Keywords: pandemiya, maliyyə, elektron ticarət, əmək bazarı, ödəniş kartları

Volume 28, Issue 5 (2023)

USING GENETIC ALGORITHMS IN GAME DESIGN

METROLOJİ LABORATORİYALARDA EMC STANDARTLARININ ƏHƏMİYYƏTİ

CONTROL OF ANNULAR MANIFESTATIONS AFTER CASING CEMENTING AND DURING WELL OPERATION

DƏNIZ ŞƏRAITINDƏ QAZLARIN QURUDULMASI ZAMANI ISTIFADƏ OLUNAN ÜSULLARIN HIDRAT ƏMƏLƏ GƏLMƏSI PROSESINƏ TƏSIRI

YENİ REAGENTİN LABORATORİYA ŞƏRAİTİNDƏ BAKTERİSİD XASSƏLƏRİNİN TƏDQİQİ

ТЕРМОМЕТРИЯ В СКВАЖИНЕ: ВОЗМОЖНОСТИ ПРИ РЕШЕНИИ ГЕОЛОГИЧЕСКИХ ЗАДАЧ

RAMAN SPEKTROSKOPİYA METODUNUN MƏDƏ-BAĞIRSAQ SİSTEMİ XƏSTƏLİKLƏRİNİN DİAQNOSTİKASINDA TƏTBİQİ

BIZNES İNNOVASIYALARININ BANK SISTEMINDƏ TƏTBIQI VƏ ROLU

PIPE STICKING PROBLEMS AND THEIR SOLVING WAYS IN WELLBORE

EFFECT OF NANOPARTICLES ON THE PROPERTIES OF CEMENT IN UGS WELLS

KAROTAJ MƏLUMATLARI KOMPLEKSİNƏ ƏSASƏN KOLLEKTOR LAYLARIN KOLLEKTORLUQ XÜSUSİYYƏTLƏRİNİN ÖYRƏNİLMƏSİ

УЛУЧШЕНИЕ ЭКСПЛУАТАЦИОННЫХ СВОЙСТВ АВИАЦИОННОГО ТОПЛИВА

DƏNİZ DALĞASI ENERJİSİNİN ÇEVİRİCİSİNİN SƏNAYE MODELİ

MODELİNG OF TRAFFİC LİGHT CONTROL SYSTEMS

MƏDƏN MƏLUMATLARINA GÖRƏ FONTAN QUYULARINDA QUYUAĞZI MƏLUMATLARA ƏSASƏN QUYUDIBI MƏLUMATLARININ TƏYINI

NEFT TERMİNALININ TİKİNTİSİNDƏ MÜHƏNDİSİ GEOLOJİ İŞLƏRİN YERİNƏ YETİRİLMƏSİNDƏ ŞAQULİ ELEKTRİK ZONDLAMANIN TƏTBİQİ

DƏNIZ HIDROTEXNIKI QURAŞDIRMA YERLƏŞDIRMƏ ƏMƏLIYYATLARININ TƏHLILI

XAM NEFTIN UB FOTOLIZI ZAMANI POLISIKLIK AROMATIK KARBOHIDROGENLƏRIN ÇEVRİLMƏ PROSESLƏRI

APPLİCATİON OF NANO İNHİBİTORS TO PREVENT CORROSİON AND HYDRATE FORMATİON İN GAS PİPELİNES

TÜRKIYƏ VƏ AZƏRBAYCAN BƏLƏDIYYƏ IDARƏLƏRININ MÜQAYISƏLI TƏHLILI

UNDERBALANCED DRILLING TECHNOLOGY: BENEFITS, LIMITATIONS, AND CASE STUDIES

QEYRI-SƏLIS MÜHITDƏ BIR IQTISADI SISTEMIN PROQNOZ VƏZIYYƏTLƏRININ TANINMASI MƏSƏLƏSI

THE MAIN FACTORS SHAPING THE STATE'S DEBT POLICY AND DEBT STRATEGY IN THE REPUBLIC OF AZERBAIJAN

DÖVLƏT VƏ BƏLƏDİYYƏ İDARƏLƏRİNDƏ İKT-NİN TƏTBİQİNİN MÖVCUD DURUMU

İQTİSADİ TƏHLÜKƏSİZLİYİN TƏMİN OLUNMASINDA İŞĞALDAN AZAD OLUNMUŞ ƏRAZİLƏRİN ROLU

AZƏRBAYCANDA İNNOVASİYA AKTİVLİYİNİN MÖVCUD DURUMUNUN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ

ИННОВАЦИОННЫЕ ТЕХНОЛОГИИ КАК ФАКТОР БАНКОВСКОЙ КОНКУРЕНТОСПОСОБНОСТИ

RƏQƏMSAL İQTİSADİYYATDA FƏALİYYƏT GÖSTƏRƏN BİZNES MODELLƏRİNİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ

İŞĞALIN QARABAĞ İQTİSADİ RAYONUNA TƏSİRİ VƏ DƏYMİŞ ZİYANIN BƏRPASI YOLLARI

MİLLİ SƏNAYE MƏHSULLARININ İSTEHSALINDA VƏ İXRAC FƏALİYYƏTİNİN TƏŞKİLİNDƏ KOB-LARIN POTENSİAL İMKANLARININ TƏHLİLİ

RƏQƏMSAL BİZNESDƏ SAHİBKARLIQ SUBYEKTLƏRİNİN MALİYYƏLƏŞDİRİLMƏSİNİN ƏSAS PROBLEMLƏRİNİN TƏHLİLİ

AKTİVLƏRİN UÇOTU VƏ TƏHLİLİNİN ƏLAQƏLİ TƏDQİQİ

UZUNMÜDDƏTLİ VƏ QISAMÜDDƏTLİ FAİZ XƏRCLƏRİ YARADAN ÖHDƏLİKLƏR UÇOTUNUN MÜHASİBAT HESABLARINDA ƏKS ETDİRİLMƏSİ

AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASİNİN VERGİ TƏNZİMLƏNMƏSİNİN MÖVCUD VƏZİYYƏTİNİN TƏHLİLİ

PANDEMİYA İLƏ MÜBARİZƏ ÇƏRÇİVƏSİNDƏ İQTİSADİYYATIN TƏNZİMLƏNMƏSİ MƏSƏLƏLƏRİ

BIZNES PROSESLƏRININ MÜƏYYƏNLƏŞDIRILMƏSI VƏ HƏYATA KEÇIRILMƏSININ TƏŞKILATIN IDARƏ EDILMƏSINDƏ ROLU

BEYNƏLXALQ ARENADA VƏ MİLLİ ÇƏRÇİVƏDƏ SOSİAL-İQTİSADİ SİYASƏTİN HƏYATA KEÇİRİLMƏ İSTİQAMƏTLƏRİNİN TƏHLİLİ

LOGİSTİK ƏMƏLİYYATLARIN YERİNƏ YETİRİLMƏSİNDƏ YÜK DAŞIMA TERMİNALLARININ ROLUNUN TƏHLİLİ

İNKİŞAF ETMƏKDƏ OLAN VƏ İNKİŞAF ETMİŞ ÖLKƏLƏRDƏ MİNİMUM ƏMƏK HAQQININ GƏNC ƏHALİNİN MƏŞĞULLUĞUNA TƏSİRİNİN MÜQAYİSƏLİ TƏHLİLİ

BAZAR SEQMENTİNDƏ BRENDİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ MEYARLARI

MALİYYƏ AKTİVLƏRİNİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ VƏ UÇOTU METODLARI

AZƏRBAYCANDA TURIZMIN BIZNES FƏALIYYƏTI KIMI INKIŞAFI VƏ PROBLEMLƏRI

EXİSTİNG PROBLEMS İN THE SPHERE OF DEVELOPMENT OF İNTERNATİONAL TRADE İN THE REPUBLİC OF AZERBAİJAN

PRİNCİPLES OF ACCOUNTİNG ORGANİZATİON AND REPORT FORMATİON İN SMALL AND MEDİUM-SİZED BUSİNESS ENTİTİES İN MODERN CONDİTİONS

MAL EHTİYATLARI UÇOTUNUN TƏHLİLİ

MARKETS AND FINANCIAL OPTIONS FOR RENEWABLE ENERGY

LОGİSTİK MƏRKƏZLƏRİN FƏАLİYYƏTİ ZАMАNI ОRTАYА ÇIXMIŞ PRОBLEMLƏRİN TƏHLİLİ

GƏNCLƏRIN MƏŞĞULLUĞU VƏ IŞSIZLIYI ILƏ BAĞLI MÖVCUD VƏZIYYƏTIN KƏMIYYƏT VƏ KEYFIYYƏT GÖSTƏRICILƏRI

MÜHASİBAT UÇOTU SAHƏSİNDƏ FƏALİYYƏT GÖSTƏRƏN MÜTƏXƏSSİSLƏRİN BİLİK VƏ BACARIQLARININ TƏHLİLİ

COVİD-19 PANDEMIYASININ TƏHSIL SISTEMINƏ TƏSIRININ TƏHLILI

УЧЁТ И КОНТРОЛЬ ЗАТРАТ ПО МЕСТАМ ИХ ВОЗНИКНОВЕНИЯ И ЦЕНТРАМ ОТВЕТСТВЕННОСТИ

UZUNMÜDDƏTLI MADDI AKTIVLƏRIN VƏ QEYRI-MADDI AKTIVLƏRIN DƏYƏRSIZLƏŞMƏSININ UÇOTUNUN MÜƏYYƏN EDILMƏSI

RƏQƏMSAL IQTISADIYYAT DÖVRÜNDƏ COVID-19 PANDEMIYASININ TƏSIRININ TƏHLILI

ISSN

Statistics

Latest publications

Information

Developed By

Browse