Volume 26, Issue 3 (2023)

  1. NEFT VƏ QAZ KƏMƏRLƏRİNDƏ EROZİYA VƏ KORROZİYAYA QARŞI QABAQLAYICI TƏDBİRLƏRİN İŞLƏNİB HAZIRLANMASI

    Authors: Türkan İbrahimli, Ağa Rəsulzadə

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei26032023-05

    Year: 2023 Pages: 5-11

    Show abstract

    Abstract: Neft və qazın nəqli zamanı CO2/H2S mühitlərində rast gəlinən bəzi problemlər ədəbiyyatda geniş şəkildə təqdim edilmişdir. Ən çox rast gəlinən problemlərdən biri boru kəmərlərinin eroziya-korroziyasıdır. Bərk hissəciklərin eroziyası prosesini və neft və qaz sənayesində eroziya-korroziya fenomeninin sinergik təsirini başa düşmək üçün müxtəlif üsullardan istifadə edilmişdir. Bununla belə, eroziya-korroziya prosesinin bəzi parametrlərdən təsirləndiyi güman edilir və ədəbiyyatda tam təfərrüatlı deyildir. Bu baxış eroziya-korroziya ilə bağlı aparılan bəzi tədqiqatlara müraciət edir. Neft və qaz kəmərinin eroziyasına cavabdeh olduğu güman edilən bərk hissəciklərin eroziyasının əsas anlayışı korroziya-eroziya prosesinə təsir edən müxtəlif parametrlərə diqqət yetirməklə həll edilir. Neft məhsullarının daşınması çox vaxt boru kəmərinə mənfi təsir göstərən qum hissəcikləri və su ilə müşayiət olunur. Neft və qaz kəmərinin eroziya-korroziyası neft sənayesində xüsusilə H2S mühitində getdikcə artan problem olmuşdur. Eroziya-korroziya problemlərinə nəzarət, dayanmaların planlaşdırılmamış təbiəti və yüksək texniki xidmət xərcləri səbəbindən bahalı və vaxt aparan ola bilər. Boru kəmərinin və ətraf mühitin bütövlüyü boru kəməri sənayesi və daha geniş neft ictimaiyyəti üçün maraqlıdır. Eroziya-korroziya prosesi zamanı boru kəmərinin səthində oksid pərdəsi şəklində əmələ gələn korroziya məhsulları bərk eroziya prosesinin mexaniki təsirinə məruz qalır. Oksid film hissəciklərinin mexaniki təsirlə çıxarılması məruz qalan ərazini daha çox gərginliyə və deqradasiyaya məruz qoyur. Neft və qaz sənayesində baş verən ümumi nasazlıq formalarından biri polad materialların CO2/H2S korroziyasından qaynaqlanır. Bu proses mürəkkəbdir və bir çox parametr və şərtlərdən təsirlənir. Eroziya-korroziya prosesinin ümumi anlayışı ondan ibarətdir ki, digərinə təsir edə bilən elektrokimyəvi və mexaniki proseslər var. Eroziya-korroziya prosesini başa düşmək üçün müxtəlif testlər və modellər təklif edilmiş və bəzi hallarda nəticələrdə dəyişiklik aşkar edilmişdir . Bu, sınaq şərtləri, ətraf mühit, sınaqlarda istifadə olunan materiallar və avadanlıqların nəticəsi ola bilər. Bu araşdırmada ədəbiyyatdakı bütün eroziya-korroziya tədqiqatlarının təfərrüatını vermək mümkün olmaya bilər. Buna baxmayaraq, bu tədqiqat sahəsində görülmüş son işləri vurğulamaq üçün müvafiq araşdırmaların və məlumatların tənqidi təhlili müzakirə olunacaq. Bu işin məqsədi CO2/H2S mühitində eroziya-korroziya ilə bağlı görülmüş müvafiq işləri nəzərdən keçirmək və müzakirə etməkdir. İcmal əvvəlcə əsas eroziya fenomenini, ardınca səth materialının və mexaniki xassələrin korroziyaya səbəb olan deqradasiyasını təqdim edəcək. Nəhayət, eroziya-korroziya prosesinə təsir edən parametrlər də nəzərdən keçirilir.

    Keywords: Eroziya-korroziya, zərbə bucağı, təsir sürəti, temperatur, neft və qaz tətbiqi

  2. LEGİRLƏNMİŞ POLADLARDA YÜKSƏKTEMPERATURLU AZOTLAMANIN ƏSAS XÜSUSİYYƏTLƏRİNİN TƏDQİQİ

    Authors: Aynur Şərifova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei26032023-12

    Year: 2023 Pages: 12-20

    Show abstract

    Abstract: Maşınqayırmada tədbiq edilən konstruksiya poladları müxtəlif detal, maşın və mexanizmlərin hazırlanmasında geniş istifadə edilir. Bu konstruksiya poladları kimyəvi tərkibinə görə (karbonlu və legirlənmiş), emala görə (azotlanan, yaxşılaşdırılan və s.), təyinatına görə (yay, yastıq və s.) təsnif edilir. Legirlənmiş poladlar yüksək möhkəmlik, lazımi qədər özlülük, yaxşı texnoloji xassələrin olması, iqtisadi səmərəlilik kimi tələblərə cavab verməlidir. Hazırki işdə azotlandırılmış məmulatın özlülüyünün yüksəldilməsi və korroziyaya, yorğunluğa qarşı davamlılığın artırılması ön plana çəkilmişdir. Yüksək legirlənmiş poladların aşağı temperaturda (550-700°C) ammonyak şəraitində azotlanması böyük praktiki əhəmiyyət kəsb etmir. Bu cəhətdən yüksək legirlənmiş austenitdə azotun diffuziya kinetikası maraq doğurur. Xassələrin tənzimlənməsi həmin qatlarda mikrostruktur fazaların formalaşması ilə çox əlaqədardır. Azotlama zamanı fazaların əmələ gəlmə mexanizmi dərindən öyrənilməli və onların bərkliyə və yeyilməyə təsiri amilləri araşdırılmalıdır. Legirləyici elementlər azotlama prosesində azotun α — fazada həll olma həddini dəyişir, həll olur, həmçinin müstəqil nitridlər əmələ gətirir. Poladın azotlaması zamanı γ׳ və ε- fazalarında dəmir atomlarının bir hissəsi legirləyici elementlərlə əvəz olunur və (Fe, M)4N, (Fe, M)3N, (Fe, M)3(N, С), (Fе, M)2N, (Fe, M)2(N, C) kimi kompleks nitrid və ya karbonitrid fazaları əmələ gəlir. Tərkibində güclü karbidəmələgətirən elementlərin iştirakı əritinin azotlanmasının yüksək temperaturda (850-1100°C) qaz mühitində aparılması mümükünlüyünü müəyyən etmişdir. Burada ammonyak iştirak etmir. Hazırki işdə məhz yüksək legirlənmiş poladların yüksək temperaturlu azotlanmasının əsas xüsusiyyətləri tədqiq edilmişdir.

    Keywords: yüksək karbonlu yüksək legirlənmiş poladlar, kimyəvi-termiki emal, azotlama, nitrid qatı, möhkəmlik, mikrostruktur

  3. ROBOT QOLLARIN İDARƏETMƏ SİSTEMİ İLƏ İŞLƏNMƏSİ

    Authors: Azər Məmmədov, Elcan Əliyev, Vidadi Mehdiyev, Rahib Hüseynov, Nicat Mehdizadə

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei26032023-21

    Year: 2023 Pages: 21-31

    Show abstract

    Abstract: İnkişaf etmiş ölkələrin istehsal sistemləri araşdırıldıqda avtomatik istehsal sistemlərin geniş tətbiq tapdığı görülür. Avtomatik istehsal sistemlərin əsasını təşkil edən sənaye robotlarının önəmi hər keçən gün artmaqdadır. Sənaye robotlarının istehsalda aktiv istifadə edildiyi ölkələrin digər ölkələrə nisbətən rəqabət gücü yüksəkdir. Bu səbəbdən də sənaye robotlarının inkişafı geniş vüsət almışdır. İstehsalat proseslərində robotların istifadəsinin əsas üstünlüyü fasiləsiz istehsal proseslərində istehsal olunan məhsulun keyfiyyət səviyyəsinin zamandan asılı olaraq dəyişməməsidir. İstehsal olunan məhsulun keyfiyyət səviyyəsi istər xarici, istərsə də daxili müəssisələr üçün əsas məsələlərdən biridir. Robotlar yerinə yetirməli olduqları işin mürəkkəbliyinə görə, konstruktiv quruluşuna görə, sərbəstlik dərəcələri və iş sahəsinin böyüklüyünə görə müxtəlif növ təsnifləndirmələrə malikdirlər. Tədqiqatlar zamanı sənaye robotlarının geniş istifadə olunan növləri haqqında ümumi məlumat verilib, parametrləri və xarakteristikalarına baxılmışdır. Onların tətbiq sahələri qeyd olunub iş prinsipləri araşdırılmışdır. Bununla bərabər sənaye robotlarının üstün cəhətləri və zəif yerləri qeyd edilib, konstruksiyalarına baxılmışdır. Robotların proqramlaşdırılmasında istifadə olunan öyrətmə üsulları qeyd edilib və onlar haqqında ətraflı məlumat təqdim edilmişdir. Robotların idarə edilməsi üçün lazımi alqoritim hazırlanmış izah edilmişdir. İdarə etmə alqoritminə uyğun olaraq python proqramlaşdırma dilində proqram təşkil edilmişdir.

    Keywords: sənaye robotları, idarəetmə sistemi, robot qollar, nəzarət, robot proqramlaşdırması

  4. KARBOHİDROGEN QAZLARININ EMALI ÜÇÜN YENİ TEXNOLOGİYA

    Authors: Arifə Kərimova, Ceyhun Sadiqov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei26032023-32

    Year: 2023 Pages: 32-38

    Show abstract

    Abstract: Məqalə karbohidrogen qazlarının yeni texnologiyanın tətbiqi ilə iqtisadi cəhətdən səmərəli və sənaye əhəmiyyətli emalı proseslərinə həsr olunub. Dünyanın inkisaf prosesində neft və neft məhsullarına olan tələbatın artması, uzun illər istismar müddətindən sonra neft ehtiyatlarının tükənməsi və neft məhsullarının kəskin bahalaşması fonunda tədqiqatçılar və istehsalçılar təbii qaza alternativ karbohidrogen xammalı kimi baxmağa başladılar. Tədqiq olunmuş təbii qaz ehtiyatları qara qızılın ehtiyatlarını xeyli üstələyir. Bundan əlavə, təbii qazı müəyyən ehtiyatla bərpa olunan enerji mənbələrinə və xammala aid etmək olar. Təbii qazın əsas komponentləri - metan və etan - bitki və heyvan mənşəli biokütlənin bakterial fermentasiyası zamanı əmələ gəlir. Bütün bunlara baxmayaraq, təbii qazın avtomobil yanacağına və qiymətli kimya məhsullarına emalı səviyyəsi aşağı səviyyədə qalır, onun mühüm hissəsi məşəllərdə yandırılır ki, bu da qiymətli xammalın əvəzsiz itkisinə səbəb olur və regionlarda mürəkkəb ekoloji problemlər yaradır. Hazırda təbii qazdan əsasən istilik və elektrik enerjisi istehsalı proseslərində istifadə olunur. Karbohidrogen ehtiyatlarının tükənən olduğunu nəzərə alsaq, belə israfçı münasibət yolverilməzdir və yüngül karbohidrogen xammalının emalı üçün dərhal yeni texnologiyaların yaradılması mühüm məsələlərdən biridir. Təbii qazla yanaşı, neftin istismarı zamanı onunla birlikdə çıxan qazların tərkibi də zənginliyi ilə seçilir. Təbii qazın alınmasına sərf olunan vəsait təbii qazın alınmasına qoyulan kapitaldan təxminən 2 dəfə az olmasına baxmayaraq, təbii qazdan alınan məhsulların neftliliyi 2 dəfə yüksəkdir. Bu göstəriciləri nəzərə alaraq qazı sənayenin müxtəlif sahələrində qiymətli xammal kimi qiymətləndirmək mümkündür. Oksitosin tez-tez alovlarda yandırılır. Bununla belə, yeni texnologiyalardan istifadə etməklə təbii qazın keyfiyyətli çalarlarından yararlanmaq mümkündür.

    Keywords: karbohidrogen ehtiyatları, qaz emalı, metan-etan, plazmokimya texnologiyası

  5. SƏNAYE MÜƏSSİSƏLƏRİNDƏ İNNOVASİYALARIN RƏQABƏT QABİLİYYƏTİNƏ TƏSİRİ

    Authors: Bağış Əhmədov, Əli Abışov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei26032023-39

    Year: 2023 Pages: 39-47

    Show abstract

    Abstract: Yeni bazarların yaranması və genişlənən rəqabət sahələri innovasiyaları bütün iqtisadiyyatlarda inkişafın və dinamizmin əsasını təşkil edir. Bu baxımdan, rəqabəti artırmaq və dəstəkləməklə əhəmiyyətli təsirlər yaradan innovasiya həm də mal və xidmət bazarlarında rəqabətin keyfiyyətini dəyişəcək təsirlər yarada bilər. Ümumiyyətlə, innovasiyaların rəqabət qabiliyyətinə təsiri çoxşaxəli və geniş əhatəlidir. İnnovasiyalara üstünlük verməklə şirkətlər öz mənfəətlərini yaxşılaşdıra, böyümə və genişlənməyə təkan verə, iş yerləri və iqtisadi imkanlar yarada, qaydalara və ekoloji standartlara əməl edə, müştərilər və maraqlı tərəflərlə daha güclü əlaqələr qura bilərlər.

    Keywords: Rəqabətqabiliyyətlilik, innovasiya, sənaye

  6. NEFT-ZAVOD QAZLARININ SƏMƏRƏLİ İSTIFADƏ YOLLARI

    Authors: Gülşən Mustafayeva, Əkrəm Suleymanov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei26032023-48

    Year: 2023 Pages: 48-54

    Show abstract

    Abstract: C3-C4 tullantı neft-zavod qazlarının keyfiyyətli istifadəsi probleminin mövcud vəziyyəti nəzərdən keçirilir. Ədəbiyyatda olan məlumatların kompleks təhlili bunu göstərir ki problemin həllində ən-ənəvi istiqamətlərlə birgə (oliqomerləşmə, propan-propilen və butan-butilen fraksiyasının izo¬mer¬ləş-məsi) yeni istiqamətlərdə inkişaf etməkdədir. C3-C4 karbohidrogen qazlarının şevrilməsi pro¬se¬sin¬də aromatik karbohidrogen, benzin komponentləri, habelə neft-kimya məhsullarını əldə etməyə im¬kan verən və məhsulların çeşidini xeyli genişlənməyə imkan verən yüksək aktiv və selektivliyə ma¬lik olan seolit tərkibli katalitik sistemlərin aparılmış eksperimentlərinin məlumatları təqdim olu¬nur. Qeyd olunur ki, istənilən neft emalı istehsalatının tərkib hissəsi olan C3-C4 neft qazları ekoloji cə-hətdən təmiz yanacaq və neft kimya istehsalı üçün qiymətli xammaldır və onun emalının ən əlverişli variantı sabit fazalı maye əldə etmək.

    Keywords: neft emalı zavodları, karbohidrogen qazları C3-C4, kompleks emal, katalizator, tex-no¬logiya

  7. APPLİCATİON OF NANOPARTİCLES AGAİNST EROSİON

    Authors: Abdulaga Gurbanov, Hajiaga Azizov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei26032023-55

    Year: 2023 Pages: 55-62

    Show abstract

    Abstract: Abrasion in pipes is the loss of material and wear of the inner surface of the pipes. This type of erosion is often seen in industrial applications with high-velocity liquids, suspensions, or liquid-solid mixtures in pipelines. This wear can cause holes, cracks, or damage to the pipe walls, affecting the safety and durability of the pipes. The most common cause of wear in pipes is high-velocity fluids. High-velocity fluids exert frictional forces on the inner surface of the pipe, and these frictional forces cause material loss on the inner surface of the pipe. This type of erosion is particularly common in industrial applications such as the oil and gas industry, the chemical industry, water treatment plants, and power generation plants.

    Keywords: Erosion; Erosion of equipment; Application of nanoparticles against erosion; Erosion methods; Erosion methods

  8. TETRADESİLDİETİLOLAMMONİUMBROMİD (TDDEAB), TETRADESİLTRİETİL OLAMMONİUMBROMİD (TDTEAB) VƏ OKSALAT KALİUM ƏSASINDA KATİON İON-MAYE TİPLİ SƏTHİ-AKTİV MADDƏNİN SİNTEZİ VƏ XASSƏLƏRİ

    Authors: İnarə Rüstəmova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei26032023-63

    Year: 2023 Pages: 63-71

    Show abstract

    Abstract: Təqdim olunan məqalə tetradesildietilolammoniumbromid, tetradesiltrietilolammoniumbromid və kalium oksalat əsasında kation ion-maye tipli səthi-aktiv maddələrin sintezindən bəhs edir. Alınmış səthi-aktiv maddənin səthi gərilməsi və xüsusi elektrik keçiriciliyi müxtəlif qatılıqlı sulu məhlullarda öyrənilmişdir. Bununla yanaşı bu. Laboratoriya şəraitində Pirallahı yatağının neft nümunəsindən istifadə etməklə səthi-aktiv maddənin neftyığıcı və neftdispersləyici qabiliyyəti öyrənilmişdir 3 tip su (distillə, içməli, dəniz) səthində yaradılmış nazik neft təbəqəsi (qalınlığı 0.17 mm) üzərində öyrənilmişdir. Reagentdən 5%-li sulu məhlul kimi istifadə edilmişdir. Reagentin təsiri nəticəsində neft təbəqəsinin başlanğıc sahəsinin kiçilməsi həmin reagentin nə qədər effektiv olduğunu göstərir. Bu effektivliyi xarakterizə edən kəmiyyət neftyığma əmsalı adlanır (K) adlanır. K neft təbəqəsinin ilkin sahəsinin reagentin təsiri ilə yaranmış neft ləkəsinin sahəsinə olan nisbəti kimi hesablanır. Neft təbəqəsi ilə çirklənmiş səthin hansı hissəsinin neftdən təmizlədiyini göstərən KD (%-lə) əmsalı neft dispersləyici reagentin effektivliyini xarakterizə edir. Alınan maddələrin tərkibi və quruluşu IQ spektroskopiyası ilə müəyyən edilmişdir. Alınan maddələr ən mühüm fiziki və kimyəvi parametrləri ilə xarakterizə olunur. Tensiometrik ölçmələr nəticəsində sintez olunan məhsulların su-hava sərhədində yüksək səth aktivliyi aşkar edilmiş və onların kolloid-kimyəvi parametrləri hesablanmışdır.

    Keywords: ion-maye, səthi-aktiv maddə, xüsusi elektrik keçiricilik, neftyiğma, neftdispersləmə

  9. ABŞERON YARIMADASINDA RADİO-EKOLOJİ ŞƏRAİTİN TƏDQİQİNİN ELMİ-NƏZƏRİ XÜSUSİYYƏTLƏRİ

    Authors: Çingiz Əliyev, Lətifə Kazımova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei26032023-72

    Year: 2023 Pages: 72-79

    Show abstract

    Abstract: Abşeron yarımadasında neft-qaz yataqlarının çoxilli istismarı nəticəsində ətraf mühitin radionuklid çirklənməsi problemi meydana çıxmışdır. Bu problemin həlli bütün neft hasilatı ölkələri üçün aktual olaraq qalır. Məlumdur ki, Azərbaycan sənayesində, neft və qazın istehsalı və emalı əsas prioritet istiqamətdir. Neft yataqlarının işlənməsi və istismarı, neftin və neft məhsullarının emalı, ətraf mühitin əsas çirkləndiricisi olmasını nəzərə alaraq, Azərbaycanın ekoloji baxımdan ən gərgin rayonu Abşeron yarımadası hesab olunur. Abşeron yarımadasının ərazisinin radioaktiv çirklənməsinin xarakter xüsusiyyəti ondadır ki, çirklənmə təkcə təbii mənşəli radioaktiv izotoplarla deyil, həmçinin texnogen proseslər nəticəsində baş verir. Qeyd etmək lazımdır ki, Abşeron yarımadasının neft hasilatı olan demək olar bütün mədənlərində, yer səthinin neftçıxarma avadanlığının, işçi binalarında radioaktiv çirklənmənin izləri aşkar olunmuşdur. Həmçinin qeyd olunan ərazilərdə və yaxınlıqdakı yaşayış məntəqələrində radonun miqdarında yüksəlmə müşahidə olunur. Ümumilikdə tədqiqat zonası landşaftlarından – torpaq örtüyündən götürülmüş nümunələr əsasında ekspozisiya dozasının gücü ölçülmüşdür və ölçmə aparılmış 631 nöqtədən 36 nöqtədə ekspozisiya dozasının gücü 30 mR/saatdan yüksək olmuşdur.

    Keywords: landşaft, radionuklid, təbii radionuklid, radon, neft

  10. REZERVUARLARDA YIĞILAN NEFT ŞLAMININ EFFEKTİV TƏMİZLƏNMƏSİ

    Authors: Məcid Bədəlov, Lalə Hüseynova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei26032023-80

    Year: 2023 Pages: 80-89

    Show abstract

    Abstract: Neft sənayesi xam neft və ya onun məhsullarını saxlayan və emal edən çənlərdə əmələ gələn böyük miqdarda neft qalıqları (şlamları) ilə böyük problemlə qarşılaşır. Araşdırmalar göstərib ki, neft emalı zavodundan alınan nümunəyə əsasən, neft-qaz şlamlarının qalıqları, əsasən, 42,8%, 2,9% və 55,2% -də neft, su və bərk qalıqlardan ibarətdir. Bu isə məhsulun keyfiyyətinin dəyişməsinə və rezervuarların qabiliyyətinin azalmasına səbəb olur. Bu problemin həlli, eləcə də təftiş və təmirə ehtiyacı olan bu neft şlamlarının aradan qaldırılması və çənlərin daxili təmizlənməsi tələb olunur. Bu məqalənin məqsədi dünya bazarında mövcud olan tətbiqi təmizləmə metodlarını nəzərdən keçirmək və ən səmərəli, ən təhlükəsiz, ən qənaətcil və ətraf mühitə ən münasib təmizlik prosesini müəyyənləşdirməkdir. Qeyd etmək lazımdır ki, indiyə qədər tətbiq olunan texnikaları təqdim edən hər hansı nəşr olunmuş əsər yoxdur.

    Keywords: rezervuar, xam neft, şlam, rezervuarın təmizliyi

  11. MODELING THE TECHNOLOGICAL PROCESS OF METHANOL PRODUCTION

    Authors: Rauf Babayev, Lala Nabieva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei26032023-90

    Year: 2023 Pages: 90-97

    Show abstract

    Abstract: Among the technologies of large-scale production of various artificial liquid fuels, one of the most promising is the technology of obtaining methanol from synthesis gas, produced in turn from coal or natural gas. Methanol is a multi-purpose intermediate, on the basis of which various important chemical products can be obtained, as well as an environmentally friendly liquid fuel and solvent. It is convenient for transportation and storage. In recent years, the value of methanol has increased dramatically. Remaining the most important chemical raw material (semi-product), it can help solve most acute and urgent problems of energy, transport, ecology, since methanol can serve as a universal energy carrier, component and raw material for the production of motor fuels, high-octane additives, hydrogen, carbon source for microbiological synthesis of proteins. Interest in methanol is also evident in the formation of long-term energy strategies aimed primarily at solving The paper presents mathematical modeling of the technological process of methanol production. The model of kinetics is calculated according to two main reactions (reactions of interaction of carbon monoxide with hydrogen, carbon dioxide with hydrogen) occurring in kolonne sinteza. Model of dependence of volumetric flow rate and methanol concentration on linear velocity. Model of the dependence of the density of aqueous methanol solutions on concentration and temperature. The influence of regime and technological parameters on the process of obtaining methanol is considered. Based on the analysis of models, the most optimal technological parameters can be selected, which are used to improve the efficiency of the process and the yield of the target product.

    Keywords: methyl alcohol, reactions in the synthesis column, reaction models

  12. CLEANING OF NATURAL GASES FROM MECHANICAL MIXTURES

    Authors: Pervan Mursalov, Yusif Alakbarov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei26032023-98

    Year: 2023 Pages: 98-103

    Show abstract

    Abstract: Mechanical impurities in natural gas are understood as rock particles removed from the well by the gas flow, construction slurries remaining after the completion of the construction of mining gas collection networks and main pipelines, corrosion and erosion products of the internal surfaces of pipelines, as well as water and condensate particles. In this article, existing apparatus and devices for cleaning gases from mechanical mixtures will be reviewed according to the working principle and innovations related to this issue will be discussed. Cleaning of natural gas from mechanical particles is carried out in several stages on the way from the field to the gas demander. As a rule, a special filter is placed at the bottom of the well in order to limit the movement of rock particles entering from the deposits.

    Keywords: mechanical mixing, gravity devices

  13. NEFT YATAQLARINDA SUVURMA PROSESİNİN SƏMƏRƏLİLİYİNİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ VƏ MONİTORİNQİ

    Authors: Səbirxan Mahmudov, Arif Süleymanov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei26032023-104

    Year: 2023 Pages: 104-111

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə "Neft yataqlarında suvurma prosesinin səmərəliliyinin qiymətləndirilməsi və monitorinqi" haqqında qısa məlumat verilmişdir. Müasir dövrdə neft yataqlarının işlənilməsi əsasən suvurmanın müxtəlif üsullarının (kontur arxası, sahəvi və s.) tədbiqi ilə həyata keçirilir. Suvurmanın tədbiq edildiyi sahə; quyuların yerləşmə sistemi; suvurmanın başlanğıc vaxtı; quyu şəbəkəsinin sıxlığı; yatağın qazılma ardıcıllığı yaxud quyuların istismara daxil olmasını; suvurma texnologiyası; quyuların təcrid olunması; işlənilmə templəri; neftvermə(çıxarıla bilən ehtiyatlar); sulu-neftli sahələrin işlənməsi; çoxlaylı yataqların işlənilməsi; Müxtəlif yerlərdə suvurmanın tətbiq edildiyi sahə; vurulan su suvurma sisteminin əsas prinsipial müddəalarındandır. Yataqlara belə texnoloji yanaşma laya vurulan suyun onun enerjisinin tükənməsinin qarşısını almaqla yanaşı layların kollektorlarında toplanmış təbii neft yığımlarını quyu dibi zonaya hərəkətinin sürətləndirilməsi ilə əlaqədardır. Suvurma üsullarının texnologiyasının sadəliyi və neftçıxarma regionlarının əksəriyyətində resurslarının (göl, çay, dəniz suları) mövcudluğu və üsulun yüksək effektivliyi onların geniş tədbiqinə gətirmişdir. Odur ki, bu üsulun istifadəsinin iqtisadi göstəricilərinin əsaslandırılması olduqca vacib problem kimi qarşıya çıxır. Məqalədə müxtəlif üsulların; CRM, matreal balans üsulu, hidrodinamiki modelin qurulması, Xplot, Xalplot, WOR üsulu haqda qısa məlumat verilib. Müqasiə və yatağın əldə edilmiş məlumatlara əsasən CRM üsülunun daha əlverişli olduğu qərarı qəbul edilmişdir.

    Keywords: Suvurma üsulu, WOR üsulu, CRM üsulu, riyazi üsullar, su resursları, monitorinq, qiymətləndirilmə

  14. RƏQƏMSAL MARKETİNQDƏ MARKETİNQ NÖVLƏRİNİN FUNKSİYASI

    Authors: Ofeliya Sofiyeva, Ayla İsmayılzadə

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei26032023-112

    Year: 2023 Pages: 112-125

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə məzmun marketinqi, danışıq marketinqi, video marketinqi, e-mail marketinqi anlayışlarının rəqəmsal marketinqdəki rolu və əhəmiyyəti tədqiq edilmişdir. Burada məzmun markentinqinin, axtarış motorunun optimallaşdırılmasına kömək etməsi, etibarlılıq və dəyərin yaradılması, müştəri əlaqələrinin qurulması, xarici resurslardan asılılığın azaldılması, şirkətin mesajlarına daha çox nəzarətin edilməsi, müəyyən bir mövzuda mütəxəssis kimi fərqlənməyə sahib olması, planlaşdırma, məzmunun yaradılması, paylanması və ölçülməsi baxımından mövcud strategiyaya çox yönlülük əlavə etməsi kimi rəqəmsal marketinqə verdiyi müsbət irəliləyişləri qeyd edilmişdir. Daha sonra danışıq marketinqinin bir xidmət və ya məhsulu araşdırarkən müxtəlif istehlakçıların fikirlərinə etibar etmələri, əsas məqsədinin məhsullarından razı qalan müştərilərin məmnuniyyətini digər istehlakçılara da çatdırılması olması kimi xüsusiyyətlərə malik olması rəqəmsal marketinq mühitində əhəmiyyətli mövqeyi mövcuddur. Danışıq marketinqi həm internet resurslarından istifadəsi, həm də elektron kommunikasiya vasitəsi ilə insanlarla əlaqə yarada bilməsi baxımdan digər marketinq üsullarından daha sürətli yayılma xüsusiyyətinə malikdir. Məhz bu xüsusiyyətlərdən dolayı də danışıq marketinqi bir çox müəssisələrin əsas marketinq strategiyası olması həddinə çatması məsələsi də tədqiqat işində qeyd olunmuşdur.

    Keywords: rəqəmsal marketinq, məzmun marketinqi, danışıq marketinqi, video marketinqi, e-mail marketinqi

  15. AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASINDA KƏND TƏSƏRRÜFATININ DAVAMLI İNKİŞAFININ İDARƏ EDİLMƏSİ

    Authors: Zülfüqar İbrahimli, Ayxan Hüseynzadə

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei26032023-126

    Year: 2023 Pages: 126-136

    Show abstract

    Abstract: Məqalə Azərbaycan Respublikasının kənd təsərrüfatının mövcud vəziyyətin təhlilinə həsr olunmuşdur. Burada Azərbaycan Respublikasında kənd təsərrüfatının davamlı inkişafının idarə edilməsi amilləri və problemləri təhlil edilmişdir. Hər bir dövlətin kənd təsərrüfatının inkişafı ölkənin kənd təsərrüfatı üçün əlverişli şəraitə malik olan torpaqlarından asılı olmaqla birlikdə ölkədə tətbiq olunan kənd təsərrüfatı siyasəti həmin inkişafı müəyyən edir. Kənd təsərrüfatı siyasətləri ölkənin həyata keçirdiyi ümumi iqtisadi siyasətin bir hissəsi hesab edilir. Kənd təsərrüfatının inkişafına təsir edən aqrar sektorun xüsusiyyətləri və həyata keçirilən iqtisadi inkişaf siyasətləri bir-birinə təsir göstərir. Hər bir ölkədə kənd təsərrüfatı sektorun xüsusiyyətləri, onun strukturu, kənd təsərrüfatı torpaqlarının vəziyyəti, istifadəsi və məqsədləri fərqli olduğu üçün ölkələr bu xüsusiyyətlərə görə sektorun inkişafı istiqamətinə uyğun siyasətləri müəyyən edir. Azərbaycan Respublikası hökuməti digər sahələrdə olduğu kimi kənd təsərrüfatı sektoru ilə də beynəlxalq iqtisadi və maliyyə qurumları ilə əməkdaşlıq etməsi bu sahənin inkişafında mühüm rolu olmuşdur. Bu baxımdan məqalədə Azərbaycan Respublikasının aqrar sahədə davamlı inkişafının idarə edilməsi amili olaraq əməkdaşlıq etdiyi beynəlxalq təşkilatlar qeyd edilmiş və bu təşkilatların ölkəmizin kənd təsərrüfatı sektoruna gətirdiyi yeniliklər analiz edilmişdir.

    Keywords: kənd təsərrüfatı, aqrar sektor, beynəlxalq təşkilatlar, iqtisadi əlaqələr, suvarma sistemi

  16. REKLAMIN SAHİBKARLIĞIN İNKİŞAFINA TƏSİRİ

    Authors: İradə Vəliyeva, Əli Səmədli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei26032023-137

    Year: 2023 Pages: 137-151

    Show abstract

    Abstract: Məqalə reklamın sahibkarlığın inkişafına təsirinin təhlili və qiymətləndirilməsinə həsr olunmuşdur. Tədqiqatda reklam fəaliyyətinin iqtisadi səmərəliliyinin idarə edilməsi xüsusiyyətləri barədə məlumat verilmiş, reklam xidmətləri bazarının inkişaf yolları və perspektivləri müəyyən olunaraq qeyd edilmiş, həmçinin, Azərbaycanda reklam bazarının müasir vəziyyəti təhlil edilmiş və onun sahibkarlığın inkişafında rolu vurğulanmışdır. Reklamın iqtisadi səmərəliliyi reklam vasitəsinin istifadəsindən və ya reklam kampaniyasının təşkilindən əldə edilən iqtisadi nəticədir. Çox vaxt reklam nəticəsində əlavə dövriyyədən əldə edilən ümumi gəlirlə onun dəyəri arasındakı nisbətlə müəyyən edilir. İqtisadi sistemin həlqəsi olan, digər bazarlarla bütövlükdə fəaliyyət göstərən və bazar iqtisadiyyatının universal qanunları hüdudlarında inkişaf edən reklam bazarı ictimai reklam xidmətlərinə olan tələbatını təmin edir. Reklam sənayesinin dinamik inkişafı, əslində, bütün dünyada 1980-1990-cı illərə təsadüf edir. Bu prosesin ən böyük fəallığı Şərqi və Mərkəzi Avropa, Asiya-Sakit Okean regionu və Rusiya kimi ölkələrin payına düşür. Bu gün reklam bazarı dünyanın mühüm ölkələrinin iqtisadiyyatının perspektivli, sivil, irəliləyiş sektorudur və bu bazarın əsas subyektləri arasında yaranan və inkişaf edən geniş sosial-mədəni, hüquqi, iqtisadi və digər münasibətləri əhatə edir. Reklam bazarının iştirakçıları öz fəaliyyətlərini sıx iqtisadi əlaqədə həyata keçirirlər ki, bu da reklam prosesinin və bütövlükdə bazarın fəaliyyətinin əsasını təşkil edir. Müəyyən iqtisadiyyat daxilində reklam bazarının vəziyyəti bilavasitə ölkədə mövcud olan ümumi iqtisadi vəziyyətdən asılıdır. Buna əsaslanaraq, bazarda reklam dinamizmi çox vaxt iqtisadi tərəqqinin bir növ göstəricisi kimi qəbul edilir.

    Keywords: reklamın səmərəliliyi, qlobal reklam bazarı, milli reklam bazarı, reklam agentlikləri, reklamçılar

  17. AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASINDA ƏHALİNİN YOXSULLUQ PROBLEMİ

    Authors: Vəfa Dünyamalıyeva, Elvin Həsənov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei26032023-152

    Year: 2023 Pages: 152-164

    Show abstract

    Abstract: Yoxsulluq səviyyəsi bütün dünya ölkələrində olduğu kimi Azərbaycan Respublikasında da diqqət mərkəzində saxlanılan məsələlərdəndir. Azərbaycan iqtisadiyyatının 2001-ci ildən sonrakı illərinin artım illəri adlandırılmasının səbəbi qeyd olunan dövrdə ölkə iqtisadiyyatının daim inkişaf edən iqtisadiyyata malik olması ilə bağlıdır. Əldə olunan makroiqtisadi sabitlik bu dövrdə də davam etmiş, əvvəlki razılaşmaların nəticələri iqtisadi mühitə dinamizm gətirmiş, birbaşa xarici kapitalla yanaşı yerli kapital da dövrəyə girmişdir. Bu dövrdə hədəflənən məqsədlər enerji sektorunun yenidən qurulması və potensialının artırılması, iqtisadi siyasətin sürətləndirilməsi və gücləndirilməsi yolu ilə iqtisadi artımın davam etdirilməsi, əldə olunan inkişaf səviyyəsinə uyğun olaraq iqtisadi siyasətin sosial aspektinin və buna uyğun olaraq sosial rifah səviyyəsinin yüksəldilməsi, enerji sektorunun sürətli inkişafı nəticəsində əldə edilən resursların başqa sahələrə yönəldilməsi kimi nəzərdə tutulmuşdur. Məqalə Azərbaycan Respublikasında yoxsulluğa təsir edən amillərin təhlili və qiymətləndirilməsinə həsr olunmuşdur. Azərbaycan Respublikasında əhalinin yoxsulluq problemi və onun səviyyəsinin müəyyən edilməsi məsələləri təhlil edilmiş, habelə Azərbaycanda əhalinin yoxsulluq səviyyəsinə təsir edən amillərin təhlili və qiymətləndirilməsi aparılmışdır.

    Keywords: yoxsulluq, işsizlik, sosial bərabərsizlik, təsir amilləri, ailə tərkibi

  18. AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASINDA TƏBİİ EHTİYATLARDAN İSTİFADƏNİN ÜMUMİ SƏCİYYƏSİ

    Authors: Aynur Cabbarova, İlqar Əsgərli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei26032023-165

    Year: 2023 Pages: 165-176

    Show abstract

    Abstract: Azərbaycanda yeraltı faydalı qazıntılar ümumi təbii sərvətlərin tərkib hissəsi olmaqla ölkəmizin iqtisadi və sosial-siyasi müstəqilliyini şərtləndirən əsas amillərdəndir. Azərbaycan Respublikasının iqtisadi potensialının artması onun ərazisində kəşf edilmiş müxtəlif faydalı qazıntı yataqlarının ehtiyatlarından səmərəli istifadə edilməsi, mədənçıxarma və emal sənayesinin inkişafı ilə bağlıdır. Bu səbəbdən müasir dövrdə mineral ehtiyatların əhəmiyyəti durmadan artır. Hal-hazırda ölkəmizin iqtisadi inkişafı, makroiqtisadi göstəricilərinə nəzər salsaq, burada neft-qaz sənayesinin mühüm rol oynadığını görmək olar. Neft-qaz sənayesinin təsiri həmçinin sənaye istehsalında, büdcə gəlirlərində, investisiya və ixracatın həcmində də əks olunmaqdadır. Neft və qaz gəlirləri hesabına iqtisadi inkişaf regional infrastrukturun təkmilləşdirilməsi, qeyri-neft sektorunun inkişafı və yeni iş yerlərinin yaradılması üçün güclü stimuldur. Azərbaycanın neft-qaz potensialı, mövcud infrastruktur burada hasilatın daha yüksək templə davam etdirilməsini təmin etməyə imkan verir. Məqalədə ölkəmizdə neft-qaz hasilatının həcmi, enerji istehlak göstəriciləri, Azərbaycan Respublikasının ərazisində yerləşən əsas göllərin morfometrik xüsusiyyətləri, dəmir filizi yataqlarının etibarlı mineral-xammal bazası funksiyası, enerji təhlükəsizliyinin təmin olunmasının əsas prinsipləri və s. bu kimi məsələlər tədqiq olunmuşdur.

    Keywords: təbii ehtiyatlar, neft-qaz yataqları, enerji sistemi, su ehtiyatları, dəmir filizi yataqları

  19. AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASINDA NAĞDSIZ ÖDƏNİŞLƏR SİSTEMİNİN TƏHLİLİ

    Authors: Paşacanov Anar, Nicat Hüseynov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei26032023-177

    Year: 2023 Pages: 177-189

    Show abstract

    Abstract: Ödəniş alətləri və texnologiyaları bazarı daim inkişafdadır. Bununla belə, yeni alətlərin tətbiqi üçün onların ödəniş xidmətləri istifadəçilərinin ehtiyaclarına uyğunluğunu müəyyən etmək lazımdır. Ödəniş aləti dedikdə, nağdsız hesablaşmaların və elektron ödənişlərin formaları daxil olmaqla, ödəniş əməliyyatının həyata keçirilməsi üsulu başa düşülür, yəni mahiyyət etibarı ilə bu, pul vəsaitlərinin köçürülməsi barədə əmr və ya mesaj formasıdır. Ödənişlərin strukturunda yerinə yetirilən əməliyyatların sayına görə ən çox yayılmış ödəniş aləti bank sifarişindən istifadə etməklə hesablaşmalar, ödəniş tapşırıqları əsasında aparılan əməliyyatlar və hesab açılmadan fiziki şəxslərin köçürmələridir. Müasir texnologiyaların inkişafı ilə əlaqədar olaraq, hesabın idarə edilməsinin uzaq formaları getdikcə daha çox tələb olunur, çünki bu, kağız sənədlərin verilməsi prosedurlarını aradan qaldırmaqla iş prosesini əhəmiyyətli dərəcədə sürətləndirə və pula qənaət edə bilər. Ödəniş kartları nağdsız ödəniş alətlərinin ən dinamik inkişaf edən seqmentlərindən biridir. Buraxılan bank kartlarının sayında müsbət tendensiya müşahidə olunur, bu da əhalinin əksəriyyətinin bu növ bank məhsullarına üstünlük verdiyini göstərir. Bank kartlarından istifadə etməklə nağdsız pərakəndə ödənişlərin həcminin əhəmiyyətli dərəcədə artmasına kredit təşkilatları tərəfindən onlardan istifadə edən müştərilərə göstərilən ödəniş xidmətlərinin çeşidinin və infrastrukturunun genişləndirilməsi kömək etmişdir. Beləliklə, ölkəmizdə ödəniş alətlərinə tələbatın artdığını, habelə nağdsız ödənişlərin payının artdığını qeyd edə bilərik. Bununla belə, nağdsız ödənişlərin inkişaf səviyyəsini xarakterizə edən göstəricilərin artmasına baxmayaraq, Azərbaycanda vəziyyət hələ də inkişaf etmiş ölkələrin səviyyəsindən uzaqdır. Məqalədə nağdsız ödəniş sisteminin inkişaf dinamikasına nəzər yetirilmiş, ödəniş sistemində nağdsız ödənişlərin mövcud vəziyyəti təhlil edilmişdir.

    Keywords: nağdsız ödənişlər, bank sektoru, faiz payı, pul köçürmə sistemi, bank kartları

  20. ƏMƏK BAZARI VƏ MƏŞĞULLUĞA RƏQƏMSAL İQTİSADİYYATIN TƏSİRLƏRİ

    Authors: Rəşad Hüseynov, Novruz Rəhimov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei26032023-0190

    Year: 2023 Pages: 190-202

    Show abstract

    Abstract: Rəqəmsallaşma prosesi dünyanın müxtəlif ölkələrində eyni vaxtda baş vermir və buna görə də milli iqtisadiyyatların rəqəmsallaşma dərəcəsində müəyyən boşluq var ki, bu da rəqəmsal uçuruma və nəticədə inkişaf etməkdə olan ölkələrin iqtisadiyyatdan asılılığının artmasına səbəb olur. Ölkə iqtisadiyyatının rəqəmsal transformasiyası prosesində siyasət, hüquqi normalar, adət-ənənələr və mədəniyyət, əldə edilmiş iqtisadi inkişaf səviyyəsi, təhsilin səviyyəsi və onun öz texnoloji bazası, eləcə də bir çox digər amillər mühüm rol oynayır. Rəqəmsal iqtisadiyyat şəraitində Azərbaycan Respublikasında da dövlətin sosial-iqtisadi siyasətinin əsas istiqamətlərindən birini də əmək bazarının tənzimlənməsi, ölkə əhalisinin tam və əlverişli məşğulluğunun təmin olunması təşkil edir. Məşğulluq sahəsində həyata keçirilən proqramların, qeyri-neft sektorunun inkişafına yönəldilmiş tədbirlərin, regionallara böyük həcmdə investisiyaların yönəldilməsinin, bölgələrdə yeni iş yerlərinin, müəssisələrin, infrastruktur obyektləri və sairin yaradılmasının ölkədə məşğulluğun təmin olunmasında böyük rolu olmuşdur. Ancaq müəyyən səbəblərdən ölkədə iş yerlərinə olan tələbat hələ də yüksək olaraq qalır. Məqalə əmək bazarında rəqəmsal iqtisadiyyatın təsirinin təhlili və qiymətləndirilməsinə həsr olunmuşdur. Tədqiqatda iqtisadiyyatın inkişafında rəqəmsal transformasıyanın əhəmiyyətinə diqqət yönəldilmişdir.

    Keywords: rəqəmsal iqtisadiyyat, əmək bazarı, məşğulluq, peşə hazırlığı, insan kapitalı

  21. ALİ TƏHSİL MÜƏSSİSƏSİNDƏ KADRLARIN UÇOTUNUN RƏQƏMSALLAŞDIRILMASI

    Authors: Orxan Hüseynov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei26032023-203

    Year: 2023 Pages: 203-210

    Show abstract

    Abstract: Ali təhsil müəssisəsində kadrlarla iş keyfiyyətinin artırılması, əməyin azaldılması və səmərəli işin artırılması məqsədilə kadrların uçotu portalının yaradılması və portal üzrə kadrların əmək məcəlləsinə uyğun əmək proseslərinin rəqəmsallaşdırılması şərh edilir. Portalda inzibati, professor-müəllim, köməkçi heyətin qeydiyyatının və kadrların məlumat axtarışının avtomatlaşdırılması məsələlərinə baxılır. Portalda verilənlər bazasının strukturu dinamik olaraq qurulmuşdur. Verilənlər bazası üçün PostgreSQL və istifadəçi interfeysinin qurulması üçün isə PHP veb-proqramlaşdırma dili vasitəsilə dinamik tətbiqlər yaratmağa kömək edən CodeIgniter framework istifadə edilmişdir.

    Keywords: kadrların uçotu portalı, verilənlər bazası, işçi məlumat axtarışı, əmək məzuniyyəti, istifadəçi interfeysi

  22. ŞƏHƏR İDARƏETMƏSİNDƏ İNFORMASİYA SİSTEMLƏRİNİN TƏTBİQİ

    Authors: Arzu Məmmədova, Ülvi Məmmədov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei26032023-211

    Year: 2023 Pages: 211-221

    Show abstract

    Abstract: Şəhərlərimizi idarə etdiyimiz informasiya texnologiyalarının adı şəhər informasiya idarəetmə sistemləridir. İnformasiya idarə etmə sistemləri ilə idarə edilən şəhər isə ağıllı şəhərdir. Ağıllı şəhər informasiya və kommunikasiya texnologiyalarının ənənəvi infrastrukturlarla birləşdiyi və yeni rəqəmsal texnologiyalardan istifadə edərək koordinasiya və inteqrasiya etdiyi şəhər kimi müəyyən edilir. Ağıllı şəhərlər ağıllı iqtisadiyyatı sahibkarlıq və sənaye ilə, ağıllı idarəçiliyi iştirakçı və şəffaf idarəetmə ilə, logistika və nəqliyyat ilə ağıllı mobillik, davamlılıq və ətraf mühitin mühafizəsi ilə ağıllı mühit, təhsillə, təhlükəsizlik və keyfiyyətlə ağıllı insanları birləşdirir. Başqa sözlə, şəhərlər ağıllı şəhər komponentləri çərçivəsində formalaşmağa davam edir. Şəhərlərə əlavə dəyər qatan, marka dəyərini və rəqabət qabiliyyətini artıran ağıllı şəhər tətbiqləri həyatın demək olar ki, hər sahəsində istifadə olunur. Məqalədə qed edilir ki, şəhər informasiya sistemlərinin əsas üstünlüyü ondan ibarətdir ki, onlar idarəetmədə qərar qəbul edənlər üçün qərara dəstək sistemləridir. Bu sistemlər şəhərlərimizin müasir idarə olunması üçün qurulacaq elm və texnologiyaya əsaslanan kompüter dəstəkli sistemlərdir.

    Keywords: coğrafi informasiya sistemi, ağıllı şəhər, ağıllı mühit, məkan informasiya sistemləri, faktoqrafik sistemlər

  23. BİG DATA OBYEKTLƏRİNİN XASSƏLƏRİNİN BƏZİ XARAKTERİSTİKALARI

    Authors: Vidadi Əlizadə, Faiq Hacıyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei26032023-222

    Year: 2023 Pages: 222-229

    Show abstract

    Abstract: Son illərdə böyük data texnologiya ilə maraqlananların tez-tez eşitdiyi anlayışlar arasındadır. İnternetdən istifadə edən hər bir fərdin böyüməsinə və inkişafına töhfə verən böyük verilənlər; Müşahidələrdən, tədqiqatlardan, axtarış motorlarından, bloqlardan, forumlardan, sosial mediadan və bir çox başqa mənbələrdən əldə edilən məlumatların mənalı və işlənilə bilən formasıdır. Biz bu yazıda böyük data ilə bağlı maraq doğuran məsələlərə toxunduq. Böyük verilənlər, xüsusilə şirkətlərin müştəri davranışlarını araşdıraraq, doğru qərarların verilməsinə və strategiyaların hazırlanmasına mühüm töhfələr verir. Əldə olan məlumatlar ən sadə və işlək hala gətirildikdən sonra müqayisə üsulu ilə bu məlumatlar arasındakı əlaqələr yoxlanılır və aralarındakı əlaqələr aşkarlanır. Bu yolla qəbul ediləcək qərarların nəticələrini proqnozlaşdırmaq olar. Məlumatlardakı müxtəlif nöqtələrin yerlərinin dəyişdirilməsi ilə yaradılan simulyasiyalarla fərqli qərarlara reaksiyalar görülə bilər. Böyük verilənlərin təhlili sayəsində təşkilatlar real müştəri davranışına əsaslanaraq məlumatları dəqiq qiymətləndirə və onu çox faydalı alətə çevirə bilərlər. Böyük verilənlər tamamilə real məlumatların təhlilinə əsaslandığı üçün xərclərin azaldılması, düzgün kanallara xərclənməsi, əməyə qənaət edilməsi və gözləntilərə cavab verən məhsulların hazırlanması kimi bir çox fərqli sahədə düzgün qərarlar qəbul etməyə imkan verir. Böyük verilənlər hər sahədə, xüsusilə bankçılıq və pərakəndə satış kimi müştəri davranışının böyük əhəmiyyət kəsb etdiyi və izlənilməsi lazım olan sektorlarda istifadə edilə bilər. Son illərdə böyük verilənlərin əhəmiyyəti dövlətlər tərəfindən dərk edilmiş və müxtəlif sahələrdə istifadə olunmağa başlamışdır. Səhiyyə sahəsində; Xəstəliklərin erkən diaqnostikası və ya dərmanların inkişafı üçün istifadə edilən böyük məlumat, cinayətlərin qarşısını almaq və ya təhsil sistemində təkmilləşdirmələr etmək üçün də istifadə edilə bilər. Böyük verilənlər 5 əsas komponentdən ibarətdir. Müxtəliflik: Tərtib edilən məlumatların əksəriyyəti fərqli quruluşlara malikdir. Mobil cihazlardan, planşetlərdən, kompüterlərdən, müxtəlif əməliyyat sistemlərindən və ya dillərdən gələn məlumatlar müxtəlif quruluşların yaranmasına səbəb olur. Sürət: Zaman keçdikcə artan texnoloji bacarıqlar əldə olunan məlumatların həcminin, yerinə yetiriləcək əməliyyatların sayının və növünün eyni formada artımına səbəb olur. Həcm: Ötən on ildə məlumatların həcmi qırx dəfədən çox artıbdır, lakin informasiyanın saxlanılması xərcləri 1.5 dəfə artıb. Bu durum əldə olunan informasiyaların düzgün və əlverişli qorunması üçün olduqca yaxşı redaktə tələb olunduğunun göstəricisidir. Dəqiqlik: Məlumatlarla bağlı son illərdə gündəmə gələn digər bir məsələ məlumatların təhlükəsizliyi və dəqiqliyi olmuşdur. Əldə edilən məlumatlara kim tərəfindən və hansı şəraitdə baxılacağı və bu məlumatlardan hansının məxfi saxlanmalı olduğu diqqətlə öyrənilməli olan məsələlərdir. Dəyər: Böyük verilənlərin ən vacib komponenti dəyərdir. Əldə edilən və emal edilən məlumatlar təşkilata dəyər qatdığı müddətcə məna kəsb edir. Bu səbəbdən böyük verilənlərin təhlilini və simulyasiyalarını düzgün qurmaq və böyük verilənlərdən istifadə edən təşkilata fayda vermək prioritetdir.

    Keywords: Böyük verilənlərin əsas kompanentləri, 5V, Big data obyektləri, Müxtəliflik, Həcm, Sürət, Dəqiqlik, Dəyər

  24. STUDY OF THE DYNAMİCS OF THE İMPACT OF DRİLLİNG FLUİD SLURRY ON THE WELL BOTTOM

    Authors: Rafig Ibrahimov, Yusif Samadov, Sabir Gurbanov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei26032023-230

    Year: 2023 Pages: 230-239

    Show abstract

    Abstract: Currently, the study of the effect of drilling fluid slurry on the well bottom during the drilling of oil and gas wells remains one of the urgent problems in the center of attention. The main purpose of research on the dynamics of drilling fluid (or drilling mud) during the drilling process is to gather information about the effect of drilling fluid on the drilling process. As a result of this research, more detailed information about the effect of drilling mud on the well bottom will be determined, and based on that information, strategies will be drawn up for the selection and use of drilling mud to make the drilling process more effective, safe and successful. Drilling mud is a homogeneous mixture of two or more substances. system is understood. A solution is a mixture consisting of one or more soluble components and also solvents. In general, both dissolved components and solvents can be solid, liquid or gaseous. At this time, the dissolved substances are constantly distributed in the form of small particles in the solvent environment, causing the formation of a new dispersed system called a solution. At this time, dissolved substances create a dispersed phase, and solvents create a dispersed medium. The clay solutions in the drilling solution can be called the dispersed system, the dissolved clays can be called the dispersed phase, and the water, which is the solvent, can be called the dispersed medium. When used for unconventional formations, selecting a drilling fluid based on data from conventional reservoirs may be the wrong choice. During exposure to the drilling fluid, the drilling fluid has a chemical-mechanical effect on the formation rock; this interaction may be sharp or subtle, depending on the minerals that make up the rock structure and their chemical sensitivity to the fluid composition. Improper selection of drilling fluid can lead to strong rock-fluid interactions, resulting in wellbore instability. This paper presents a comprehensive experimental study investigating the effect of different drilling fluids on the mechanical properties of conventional and unconventional rock samples. Studying the dynamics of the impact of the drilling fluid solution on the bottom of the well is an important aspect of the drilling process. This study aims to better understand how the drilling fluid affects the bottom of the well and the surrounding formation. The results of this study can provide valuable information to optimize the use of drilling fluid solution, improve drilling efficiency and reduce the risk of well damage.

    Keywords: drilling fluid, drilling bit, layer, rock, well, wellbore, pressure

  25. PROSPECTS FOR OIL AND GAS POTENTIAL OF THE MIOCENE-PLIOCENE AND MESOZOIC DEPOSITS OF THE ABSHERON ARCHIPELAGO

    Authors: Sevinj Rzayeva, Shura Ganbarova, Amir Amirov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei26032023-240

    Year: 2023 Pages: 240-247

    Show abstract

    Abstract: The article is devoted to the prospects of oil and gas potential of the Miocene-Pliocene and Mesozoic deposits of the Absheron archipelago. The geological information about the Absheron archipelago dates back to the middle of the 19th century, the century of the industrial revolution. The offshore area of the Absheron archipelago, located to the east of the Absheron peninsula, is abundant with islands, surface and underwater hidden rocks, ridges, ledges and sand banks. The largest islands of the archipelago Pirallahi and Chilov are located here. They are confined to the anticlinal folds of the same name and their formation is associated with large thrusts of the SW limbs of these structures. The North Absheron oil and gas zone, located in the northern part of the Absheron archipelago, covers a vast territory stretching from the northwest to the southeast and is the southern end of the Scythian-Turanian Epi-Hercynian platform. An interesting feature from the point of view of the geology of the North Absheron tectonic zone is a peculiar tectonic structure, lithofacies features and oil and gas potential. Local uplifts differ from other uplifts located in the fold zone by their indeterminate location (Fig. 1). Despite the geological and geophysical work and the drilling of numerous prospecting wells, the Miocene-Pliocene deposits of the study area have not been sufficiently studied in terms of their oil and gas potential. Drilling of numerous wells in the Miocene-Pliocene deposits did not completely open the section of these deposits. The drilling of oil and gas bearing formations with full penetration and development is mainly associated with the optimal conduct of drilling operations. The anticlinal zone begins with structure bank Absheron. In connection with the washout on the structure bank Absheron, the upper section of the Productive series (PS) comes out on the day surface, and the lower section of the PS, with the exception of Gala suite, participates in all stratigraphic units. The Gala suite was found on the southwestern limb of the structure. Recently, hydrocarbon accumulations have been identified by prospecting and exploration work on the structures of Novkhany, Ashrafi, Garabagh. From this point of view, the correct assessment of hydrocarbon accumulations in the Miocene-Pliocene deposits in the North Absheron tectonic zone is considered the main one and complements the understanding of the oil and gas potential of the study area.

    Keywords: Absheron archipelago, Mesozoic complex, Pliocene deposits, Caspian Sea, prospecting and exploration, tectonic zone

  26. COVID-19-UN İNVESTİSİYA DAVRANIŞLARINA TƏSİRİ

    Authors: Behbidalı Novruzlu

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei26032023-248

    Year: 2023 Pages: 248-254

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə ilk növbədə böhran vəziyyətində ölkələrin investisiya siyasətlərinin zəruriliyi qeyd edilmiş, 2019-cu il Covid-19 Böhranından sonra investisiya siyasətin əhəmiyyətinin ölkələr tərəfindən daha dərindən mənimsənilməsinin səbəbləri göstərilmişdir. İnvestisiya siyasətin hazırlanması və tətbiq edilməsi zamanı müxtəlif risklərin ortaya çıxdığını göstərən araşdırmalar üzərində çalışmalar aparılmış və bu risklərin yaranma mənbələri və təbiəti haqqında geniş məlumat verilmişdir. Araşdırmalar zamanı əsasən yeni formalaşan iqtisadiyyatları və inkişaf etməkdə olan ölkələrin bu məsələlərə kifayət qədər ciddi yanaşmadığı həmçinin böhran vəziyyətləri ilə bağlı tədbirlərin görülmədiyi müəyyən olunmuşdur. Həmçinin araşdırma zamanı ölkələrin iqtisadi dayanıqlılığının kifayət qədər dayanıqlı olmadığı və qloballaşma proesesindən həddindən artıq asılı olduğu müəyyən olunmuşdur. Tədqiqat aparılan zaman bir çox fərqli mənbələrdən istinad edilmişdir. Xüsusilə Dünya Bankı bu sahədə apardığı tədqiqatlar, sorğular incəlnmiş və ölkələrin bu riskləri aradan qaldırması və idarə etməsi haqqında müxtəlif tövsiyyələr verilmişdir.

    Keywords: investisiya, iqtisadi artım, covid-19, böhran, investisiya qərarları

  27. CƏNUBİ XƏZƏRİN QƏRB CİNAHINDA MƏHSULDAR QATIN BALAXANI LAY DƏSTƏSİNİN TERRİGEN-MİNERALOJİ ƏYALƏTLƏRİ

    Authors: Məlahət Babayeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei26032023-255

    Year: 2023 Pages: 255-261

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə müəllif ilk dəfə Cənubi Xəzərin qərb cinahında MQ çöküntülərinin petroqrafik-mineraloji və fasial-genetik tədqiqatlar əsasında Balaxanı lay dəstəsinin terrigen-mineraloji əyalətlər xəritəsinin tərtib edilməsi təşəbbüsündə olmuşdur. Çünki terrigen komponentlər qədim yuyulma sahələrinin fraqmentləridir. Terrigen- mineraloji əyalətlər xəritəsi normal paleocoğrafi xəritələrin tərtibində və çökmə hövzəsinin geoloji inkişaf tarixinin aydınlaşdırılmasında xüsusi xidmət göstərə bilər. İlk dəfə terrigen-mineraloji əyalətlər məvhumunun terrigen komponentlərin əsasında paleocoğrafi xəritələrin dəqiqliyini artırmaq üçün istifadəsini geoloji ədəbiyyata V.P.Baturin (1) daxil etmişdir. Sonralar, bu problemin nəzəri əsaslarının işlənməsi L.V.Pustovalova nəsib olmuşdur. Bu məsələnin müxtəlif geoloji obyektlər üzərində Şimali Qafqazın Paleogen və Pliosen çöküntüləri, Fərqanə depressiyasının Təbaşir çöküntüləri və Qərbi Sibirin kömürlü Yura çöküntüləri timsalında V.P.Qrosqeym və P.P.Timofeyev həyata keçirmişlər. İlk məhsuldar qat hövzəsi interkontinental hövzə olmasına baxmayaraq, onun çöküntülərinin formalaşması müxtəlif aşınma zonası çaylarının vasitəsilə yuyulma nəticəsində baş vermişdir. Bütün bu hadisələr şübhəsiz MQ-ın litoloji-stratiqrafik quruluşunda və litostratonların mineraloji tərkibində öz əksini tapmışdır. Bu məqsədlə biz ədəbiyyatda MQ haqqında məlum petroqrafik tədqiqatları ümumiləşdirmək və əlavə olaraq bir sıra petroqrafik araşdırmalar aparmaqla MQ-ın Balaxanı lay dəstəsi üzrə terrigen-mineraloji əyalətlər xəritəsini tərtib etməyə nail olduq. Aksessor mineral assosiasiyasının ayrılması əsasında aşınma zonalarının konfiqurasiyaları və petroqrafik tərkibləri müəyyən edildi. Xəritədə ilk dəfə Turan plitəsinin cənub yamacı MQ hövzəsi üçün əlavə aşınma zonası kimi qəbul olundu. Turan plitəsinin MQ hövzəsinin aşınma zonası kimi müəyyən olunmasının səbəbi, Abşeron arxipelaqının Günəşli neft-qaz yatağından şərq istiqamətində süxur əmələgətirən və aksessor mineralların tərkibində arxipelaqın qərb strukturlarına nisbətən xeyli dəyişikliyin aşkarlanmasıdır.İlk növbədə biz buna aydınlıq gətirmişik ki, Günəşli və Azəri neft-qaz yataqlarının BLD-nin tərkibində kvarsın miqdarının kəskin azalması (40-50%) və K-Na feldşpatlarının, turş plagioklazların iki dəfə artmasının səbəbi, yeni aşınma zonasının çöküntütoplanmasında iştirak etməsi səbəb olmuşdur. Onu da qeyd edək ki, bu zonada aksessor mineralların tərkibində metamorfik mineralların iştirakı müşahidə edilmir. Xəritədə aşınma zonalarının petroqrafik tərkibi və dörd aksessor mineral assosiasiyasının yayılması əyani illustrasiya edilmişdir. MQ hövzəsi üzrə tərtib olunmuş yeni terrigen-mineraloji əyalətlər xəritəsi BLD-nin paleocoğrafi rekonstruksiyasını həyata keçirməkdə önəmli rol oynamışdır.

    Keywords: aksessor minerallar, terrigen-mineraloji əyalətlər, paleocoğrafi rekonstruksiya, kvars, turş plagioklazlar, Turan plitəsi, metamorfik minerallar, hersinitlər

  28. AZƏRBAYCANDA SOSİAL MEDİANIN EFFEKTİVLİYİ VƏ RƏQƏMSAL MARKETİNQDƏ ONUN ROLUNUN TƏKMİLLƏŞDİRİLMƏSİ İSTİQAMƏTLƏRİ

    Authors: Hicran Muradova, Nicat Abasov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei26032023-262

    Year: 2023 Pages: 262-275

    Show abstract

    Abstract: Müasir dünyada internet insan həyatının bütün sahələrində öz yerini tutub. Biznesdə, peşəkar sferada, onun genişləndirilməsində əvəzsiz köməkçidir. Bu gün yeni media getdikcə daha çox populyarlıq qazanır. Onlar hər kəsə öz məzmununu yaratmaq və başqaları ilə paylaşmaq səlahiyyəti verdilər. Sosial media həyatımızın hər sahəsinə nüfuz edir. Biznes saytının, eləcə də sosial şəbəkədə səhifənin yaradılması gecə-gündüz internet reklamı, satış bazarlarının genişləndirilməsi, yeni müştərilərin cəlb edilməsi və yeni işgüzar əlaqələrin qurulması hesabına mənfəət artımını əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilər. İnternetin malik olduğu unikal imkanlar sayəsində rəqəmsal marketinqi bu gün biznesi inkişaf etdirməyin ən populyar yollarından birinə çevrilmişdir. Digər media marketinq növləri ilə müqayisədə rəqəmsal marketinqi çox sürətlə inkişaf edir. Rəqəmsal marketinqin əsas məqsədi hədəf auditoriyanın sosial şəbəkə istifadəçiləri olan hissəsinin məmnuniyyətini maksimuma çatdıraraq fayda əldə etməkdir. SMM ünsiyyət sahəsində yeni bir sözdür. İstənilən informasiya resursuna dərhal çıxış əldə etməyə imkan verir. İnternet özü kütləvi və operativ məlumat mənbəyidir. Demək olar ki, hər bir ölkə təşkilatı, firması və ya şirkətinin şəbəkədə öz nümayəndəliyi var. Sosial media marketinqindən istifadə şirkətə öz brendini gücləndirməyə, satışları artırmağa, istehlakçılarla qarşılıqlı əlaqəni yaxşılaşdırmağa imkan verir ki, onlar da öz növbəsində onlayn rejimdə fərdiləşdirilmiş xidmət alırlar. Eyni zamanda, SMM həm də effektiv əks əlaqə saxlamaq, aktual marketinq məlumatlarını almaq və operativ şəkildə müvafiq qərarlar qəbul etmək imkanı verir. Məqalədə Azərabaycanda rəqəmsal marketinqdə sosial medianin rolunun təkmilləşdirilməsi istiqamətləri bu şəkildə müəyyənləşdirilmişdir: Kiçik zəncirlər reklamı, İnfluencer marketinqinə investisiya, Yeni auditoriyaya çatmaq üçün əsas məqsədin hazırlanması, daha optimallaşdırılmış sosial ticarət, Sosial audionun daha populyarlaşması, ödənişli reklam zərurəti, TikTok-la gənc müştərilərin cəlb edilməsi, brendlərin sosial medianı izləməsi, istifadəçi tərəfindən yaradılan məzmundan (UGC) geniş istifadə, sosial media icmalarının böyüməsi, “Yaradıcı iqtisadiyyat”ın çiçəklənməsi, Artırılmış Reallıq və Virtual Reallıq istiqaməti, video axınında alışları artırmaq, ümumi maraqları olan qruplar yaratmaq. Eyni zamanda sosial mediada tanıtımın məqsədləri iqtisadi və kommunikativ olaraq bölünmüşdür. Bununla yanaşı sosial media marketinqinin fəaliyyətlərinin effektivlik səviyyəsini ölçmək üçün istifadə edilə bilən göstəricilər təklif edilmişdir.

    Keywords: sosial media marketinqi, rəqəmsal marketinq, effektivlik səviyyəsi, təkmilləşdirmə, reklam

  29. İŞĞALDAN AZAD EDİLMİŞ ƏRAZİLƏRDƏ DƏYƏR ZƏNCİRİNİN FORMALAŞDIRILMASI

    Authors: Rəşad Məhərrəmov, Soltan Məhərrəmli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei26032023-276

    Year: 2023 Pages: 276-289

    Show abstract

    Abstract: Məqalə işğaldan azad edilmiş ərazilərdə dəyər zəncirinin formalaşdırılması imkanlarının təhlili məsələlərinə həsr olunmuşdur. Bu zaman işğaldan azad olunmuş ərazilərin iqtisadiyyatının diversifikasiyası və regional dəyər zəncirlərində iştirakın faydaları təhlil edilmiş, həmçinin işğaldan azad olunmuş ərazilərin kənd təsərrüfatı üzrə dəyər zəncirinin formalaşdırılması perspektivlərinin təhlili aparılmışdır. Hər bir ölkə özünəməxsusdur və iqtisadi inkişafı, təbii ehtiyatları, insan resursları və regional və qlobal dəyər zəncirlərində mövcud iştirakı baxımından fərqli bazaya malikdir. Ölkənin dəyər zəncirlərində iştiraka dəstək siyasəti yuxarıda göstərilən xüsusiyyətləri nəzərə almalıdır. Bu o deməkdir ki, müəyyən etmək lazımdır: regional və qlobal DZ-lərdə ölkənin hazırkı mövqeyi; ölkənin iştirak və yeni DZ-lərə daxil olma imkanlarını artırmaq; və təklif olunan siyasətin mümkünlüyü/uyğunluğu. Bu işin bir hissəsi kimi özəl sektorla, o cümlədən artıq DZ-lərdə iştirak edən, ixrac edən və ya ixrac xidmətləri göstərən (beynəlxalq nəqliyyat və ya logistika xidmətləri kimi) şirkətlərlə, habelə ticarət və sənaye palataları ilə geniş məsləhətləşmələrin aparılması vacibdir. Ticarətin Asanlaşdırılması üzrə Milli Komitə (ÜTT Ticarətin Asanlaşdırılması Sazişi çərçivəsində ölkədə yaradılacaq orqan) ticarətdə qeyri-tarif maneələri haqqında mühüm məlumat mənbəyi ola bilər. Bəzi ölkələr həmçinin əhəmiyyətli özəl sektor təmsilçiliyi ilə rəqabətqabiliyyətlilik və ya innovasiya şuraları yaratmışlar. Bu gün Azərbaycanın ixrac təcrübəsi artıq formalaşmışdır və bəzi rəqabət üstünlükləri var. Yerli xidmət təminatçılarının istifadəsi BXİ və DZ-lərin mühüm potensial yayılma təsiridir. Bu baxımdan, ölkədə xidmət sektorunu inkişaf etdirməklə yanaşı, BXİ-dən maliyyələşən xarici şirkətlərin (çox vaxt DZ-lərin əsasını təşkil edən) yerli xidmət təminatçılarından istifadə etməyə həvəsləndirilməsinin nəzərdən keçirilməsi vacibdir. Rəqabətə davamlı olmaq üçün müəssisələrin ehtiyac duyduqları xidmətlərə çıxışı olması zəruridir. Bütün tələb olunan sahələrdə (ölkənin inkişaf səviyyəsindən asılı olmayaraq) sərfəli biznes xidmətlərini inkişaf etdirmək mümkün olmadığından, xidmətlərin idxalına icazə vermək və bəlkə də (ən azı müvəqqəti olaraq) artırmaq tələb olunur.

    Keywords: dəyər zənciri, kənd təsərrüfatı, quruculuq işləri, sahibkarlıq subyektləri, yaşıl turizm

  30. CAUSES AND METHODS OF FREEING DIFFERENTIAL PIPE STUCK

    Authors: Nuraga Rustamov, Fariz Aghali, Sarkhan Askerov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei26032023-290

    Year: 2023 Pages: 290-296

    Show abstract

    Abstract: One of the actual problems of the oil industry is to keep production rates under control and not allow it to fluctuate. In this respect, all oil and gas production companies have their own course of action strategy to maintain the pace of oil production. There are many factors such as injection wells, well workover and drilling new wells that may influence to keep the process afloat. All these aforementioned methods have sophisticated and long-lasted ways to complete them. In addition, it should be pointed out that drilling wells has many wellbore challenges like differential pipe sticking. If bottom hole assembly and drill pipes cannot be freed as well as pulled out of the well without exceeding the maximum permissible load on the hook of the drilling rig, then it is assumed to be stuck.

    Keywords: pipe sticking, differential stuck, free pipe, drilling fluid, contact area, mud cake

  31. KÜR ÇÖKƏKLİYİNİN ÇÖKMƏ QATININ FORMALAŞMASININ GEODİNAMİK VƏ TEKTONİK ŞƏRAİTİ

    Authors: Gültər Nəsibova, Mehriban İsmayılova, Sahilə Nəsibova, Fərəh Qarayeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei26032023-297

    Year: 2023 Pages: 297-305

    Show abstract

    Abstract: Kür dağarası çökəkliyinin çökmə qatının formalaşma şəraitinin öyrənilməsi, kəsiliş boyu neft və qazın toplanmasına vəsilə olan tələlərin və kollektorların seçilməsində mühüm rol oynayır. Kür depresiyası Alp-Himalay qırışıqlıq sisteminin mərkəzində yer tutan Cənubi Xəzər meqa-çökəkliyinin tərkibinə daxildir. Azərbaycan territoriyasında yerləşən Tetis okeanına aid şimal qitə kənarı orta Yura əsrinə kimi passiv qitə xüsusiyyətinə malik olmuşdur. Təxmini olaraq 220 milyon il bundan qabaq burada birinci fəal qitə kənarı formalaşır və bunu bu ərazidə elə həmin vaxtda mövcud olan Kimmeriy ada qövsü də sübut edir. Yeni əsrə kimi, keçmiş Tetis okeanı hövzəsinin qitə kənarı zonasında Kimmeriy ada qövsü ilə yanaşı Pont, Kiçik Qafqaz, Böyük Qafqaz və təxmini olaraq 99 milyon il bundan qabaq Acar-Trialet ada qövsləri yaranmışdır. Bu da sübut edir ki, Tetis hövzəsinin şimali qitə kənarı təxmini 220 mln il müddətində fəal və zəncirvari ada qövslərinin təzahürü qeyd edilən subduksiya zonasına malik olmuşdur. Okean qabığının qitə qabığı altına batması zamanı yaranan subduksiya zonası boyu okean qabığının üzərini neft, qaz əmələgəlməsi prosesi baş verir. Beləliklə əmələ gəlmiş karbohidrogenlər həmin örtən çöküntülər tamamən və ya qismən qazınaraq akkresiya formaları yaradırlar. Bu formalar üzvi qalıqlarla zəngin olduqda və uyğun termobarik mühitdə olduqlarına görə onlarda akkresiya linzalarında, prizmalarında və yaxud adalarında sənaye cəhətdən əhəmiyyət kəsb edən neft və qaz yığımlar əmələ gəlir. Miosen əsrinin sonuna Qırmızı dəniz rifti açılmıdır. Bu vəziyyət Ərəbistan plitəsi şimal istiqamətdə hərəkət edərək, şimal-şərq burnu ilə İran və Əfqan tektonik plitəsinin ensiz şimal-qərb hissəsində, şimal-şərqə doğru sıxılma gərginliyi yaratdığından İran və Əfqan plitəsi boyu onun bu hissəsində qeyd edilən istiqamətdə əyilmə deformasiyaları yaranmağa başlayır. Bunun nəticəsində, Sarmat dövrünün sonu da daxil olmaqla Cənubi-Xəzər və Qara-dəniz hövzəsini qovuşduran Sarmat dəniz hövzəsi dibinin qalxması ilə əlaqədar qərbdə Qara-dənizə, şərq hissədə isə Xəzər dənizi hövzəsinə tərəf reqresiya edərək,müasir dağarası Kür çökəkliyinin formalaşmasına vəsilə olmuşdur. İndiyə qədər Qafqazarxası massivinin bazalt layı şimal tərəfdə Böyük Qafqazın, cənub hissədə isə Kiçik Qafqazın, Talışdağları arasında baş verən kolliziyası altına sürüşməsi davam edir. Nəticədə, Kür çökəkliyinin yüksək tektonik fəallığı onun kristallik bünövrəsinin müxtəlif miqyaslı, sıx qırılmalar şəbəkəsi ilə mürəkkəbləşməsinə səbəb olmuşdur. Depresiyanın çökmə qatında isə depresiya boyunca dəyişik intensivliklə geodinamik şəraiti xarakterizə edən sıxılma gərginliyi təzahür etmişdir. Orta Kür çökəkliyinin şimal- qərb qurtaracağında yerləşən Kür-Qabırrı çökəkliyi Böyük və Kiçik Qafqaz toqquşmasının bir-birinə daha yaxın olan məkanında yerləşdiyindən sıxılma gərginliklərinin daha intensiv təsrinə məruz qalmışdır. Kür-Qabırrı depresiyasının üst qatında çoxlu sayda ümumqafqaz istiqamətində uzununa xətti, uzun braxiformalı qırışıqlar və regionun neft-qazlılıq perspektivliyini və eləcə də sıxılma gərginliyinin təsirinə məruz qaldığını sübut edən palçıq vulkanizmi inkişaf etmişdir. Kür dağarası çökəkliyi sıxılma gərginliklərinə məruz qalmış iri depressiya zonalarını təşkil edən və Böyük, Kiçik Qafqaz, Talış dağları qırışıqlıq sistemindən, yer qabığını kəsib keçən, mantiyayanın üst hissəsinə qədər uzanan dərinlik yarılması vasitəsilə ayrılmışdır. Bunlar şimal-qərbdə Şimali-Acınohur, Acıçay-Ələt, cənub-qərbdə Kiçikqafqazqarşısı dərinlik yarılmalarıdır. Aydındır ki, tektonik qırılmalar və onlarla birlikdə yaranan çat şəbəkəsi, dərində formalaşan qırılmalar və palçıq vulkanı, eləcə də qrifonlar, salzlar bir çox hallarda flüidlərin əsas miqrasiya yolunu təşkil edirlər.

    Keywords: Kür çökəkliyi, subduksiya, sıxılma gərginliyi, qitəkənarı, çökmə qat, geodinamik rejim, neft, qaz

  32. MANAGEMENT OF FINANCIAL FLOWS OF HOLDINGS

    Authors: Anar Məmmədov, Nicat Muradlı

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei26032023-306

    Year: 2023 Pages: 306-316

    Show abstract

    Abstract: Holding companies operate quite widely in the West in almost all areas of the national economy: industry, construction, transport, trade, banking, etc. Due to their high viability, many modern organizations are gradually transforming into holdings headed by a special apparatus - the Board of Directors, which includes the heads of all subsidiaries and the main services of the parent organization, which also serves the holding as a whole and give the entire structure certain integrity. In practice, holding companies are created to ensure the necessary volumes of production of competitive products, works, or services and to maintain the stability of the functioning of significant groups of technologically related research, design and engineering, and design organizations; consolidation of the results of economic activities of a group of organizations, ensuring the reduction of their total tax payments. This can be achieved through the mechanism of transfer (internal) prices, which, in contrast to market prices, make it possible to cover the losses of some divisions of the holding with the profits of its other subsidiaries. Thus, in the future, we will proceed from the fact that the creation of holdings is the result of the concentration of capital, development, and the need to adapt organizations to changes in the external environment, The fast-moving socio-economic and political processes accompanying the integration of Azerbaijan into the world economic society create an opportunity for the creation of integrated-universal holdings that organically combine both synergy and diversification. In Azerbaijan, today, holding structures function in a large number of important areas of the economy: banking and financial spheres, industry, construction, transport, and other areas. Holding is committed to the development and promotion of corporate culture in Azerbaijan. Good corporate governance principles that protect the interests of shareholders and investors are essential for achieving financial stability and profitability. The holding creates conditions for the division of authority between the management bodies, monitors the financial activity of its companies, emphasizing the proper motivation of personnel and maintaining legality. Holding aims to take an important place in the regional market characterized by transparency, accountability, sound corporate management, communication, cooperation and partnership in order to achieve the company's strategic goals supported by its shareholders. The main corporate management goal of Holding is to ensure maximum transparency and sustainable development through the optimization of the organizational structure, which should respond to customer needs, rapid decision-making process and advanced operational efficiency. Bank, a subsidiary of Holding, is currently the leading investment and corporate financial institution of Azerbaijan. Established in 2007, the Bank provides lending, capital markets services, transaction banking and provides a variety of corporate banking services, including financial advisory services. Bank offers a variety of financial services by partnering with international banks and financial institutions in the field of trade financing. Thanks to extensive negotiations with international financial institutions, Bank, which has the opportunity to use large-scale financial instruments, has managed to provide more commercial financial services to its corporate clients. The bank also received better terms for financing customers after receiving a credit rating from Standard & Poor's Global Rating agency. The Bank has conducted various seminars and trainings to provide professional services by increasing productivity in customer relations at an organized level. The article defines the directions for the creation of an improved system of financial flows management of Azerbaijani holdings, in order to increase the efficiency of financial flows management in the holdings directions of optimization are indicated.

    Keywords: financial flow, Holding, Bank, Insurance

  33. AŞAĞI KÜR ÇÖKƏKLİYİNİN NEFTÇALA NEFTLİ-QAZLI YATAĞININ PERSPEKTİVLİYİNİN GEOLOJİ VƏ PETROFİZİKİ TƏDQİQATLARLA DƏYƏRLƏNDİRİLMƏSİ

    Authors: Naməd Paşayev, Lətif Sultanov, Səidə İsmayılova, Mehrab Şabanov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei26032023-317

    Year: 2023 Pages: 317-325

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə Neftcala neftli-qazlı sahəsinin qısa geoloji və petrofiziki xüsusiyyətləri təhlil edilmişdir. Geoloji, geofiziki və petrofiziki materialların təhlili və şərhi nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, neftli-qazlı laylar əsasən gilli-qumlu süxurlarda toplanmışdır. Geoloji –geofiziki və petrofiziki məlumatlar əsasında kəsiliş boyu süxurların fiziki parametrlərinin dəyişməsini əks etdirən sxematik qrafik və cədvəl tərtib edilmişdir. Karbohidrogen ehtiyatının litotiplərdə toplandığını müəyyənləşdirmək üçün gilli-qumlu süxurlarda bu məsələ əsasən süxurların məsaməliliyi və keçiriciliyi arasında qurulmuş asılılığın tədqiqinə görə həll edildiyindən kollektorların keyfiyyətini qiymətləndirmək üçün məsaməlilik və keçiricilik əmsalları arasında asılılıq qurulmuşdur. Qurulmuş asılılıqda korrelyasiya əmsalının yüksək olmasına baxmayaraq, bu asılılıq statistik xarakter daşıdığından bu kəmiyyətlərin dəyişmə qanunauyğunluqlarının səhihliyini birmənalı təsdiq etməyə bilər.Tədqiqtlar göstərmişdir ki, eyni adlı və eyni yaşlı süxurların fiziki xassələri geoloji-fiziki proseslər nəticəsində dəyişir və müxtəlif qiymətlər alır. Bu nəticələr təzyiq və temperatur altında aparılan petrofiziki təqdiqatlar nəticəsində bir daha öz təsdiqini tapmışdır. Tədqiqatlar atmosfer və yüksək termodinamik şəraitlərdə aparılmışdır. Tədqiqat sahəsininin geoloji kəsilişində iştirak edən qumlı-gilli-alevrolitlərin sıxliğı, məsaməliliyi, keçiriciliyi, maqnit həssaslığı, uzununa elastiki dalğaların yayılma sürəti öyrənilmişdir. Tədqiqat obyektinin eyni strukturlarının dərin qatlarının neft-qazlılığını proqnozlaşdırmaq üçün kəşfiyyat geofizikası üsulları ilə yanaşı, süxurların petrofiziki xüsusiyyətlərini öyrənmək məqsədilə süzmə-tutum xarakteristikasının təyini üsulundan da istifadə tövsiyə edilir.

    Keywords: petrofizika, sıxlıq, elastiki dalğaların yayılma sürəti, məsaməlilik, keçiricilik, süxurlar