Volume 21, Issue 10 (2022)

  1. AZƏRBAYCANDA PALÇIQ VULKANLARININ NEFT VƏ QAZ OBYEKTLƏRINƏ TƏHLÜKƏLI VƏ UNIKAL TƏZAHÜRÜ KIMI

    Authors: İftixar Qasımov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei21102022-04

    Year: 2022 Pages: 4-12

    Show abstract

    Abstract: Tədqiqat rayonu palçıq vulkanlarının öyrənilməsinə həsr edilmiş elmi-tədqiqat işləri müəlliflərinin məlumatlarına əsaslanaraq qeyd edə bilərik kı, palçıq vulkanları əsasən Azərbaycan bölgəsini istifadə edərək, palçıq vulkanlarının fəaliyyətinin kəmiyyət qiymətləndirəsini apardıq. Palçıq vulkanlarının püskürmələrinin orta illik sayı 0.9‒1 % təşkil edir. Həmin ərazilər üçün palçıq vulkanı püskürmələrinin kataloqlarının 26 % tamamlandığını təxmin edirik, müvafiq olaraq palçıq vulkanlarının püskürməsi olduqca tez-tez baş verir. Hər iki bölgədə qeydə alınan bütün püskürmələrin 50%-dən çoxu son püskürmədən sonra on il ərzində baş verir.

    Keywords: palçıq vulkanı, seysmik, ekstrapolyasiya, zəlzələ, təzahür, emissiya, püskürmə, yataq

  2. İNŞAAT QUMUNUN HAZIRLANMA TEXNOLOGİYASININ MODELLƏŞDİRİLMİŞ VƏ AVTOMATLAŞDIRILMIŞ İDARƏETMƏ SİSTEMİNİN İŞLƏNMƏSİ

    Authors: Almaz Mehdiyeva, Cəsarət Camalov, Nuranə Allahverdiyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei21102022-13

    Year: 2022 Pages: 13-19

    Show abstract

    Abstract: Tikinti işlərində vacib hesab edilən inert materialları (qum, çınqıl, qırmadaş və s.) inşaat materiallarının, məmulatlarının və konstruksiyalarının tərkib nöqteyi nəzərdən əsasını təşkil edir. Aparılan tədqiqatlar çatışmamazlıqların aradan qaldırılması istiqamətində vacib elmi-praktiki əhəmiyyət kəsb edir. Belə ki, təklif olunan üsul istehsal olunan qumun yuyularaq toz, gil və lil hissəciklərindən təmizlənməsinə tam imkan verir. Belə bir təmizləyici qurğunun qum istehsal edən müəssisələrdə quraşdırılması və istifadə edilməsi bu gün üçün aktual hesab olunur. Məsələnin həllinə qumun təmiz, keyfiyyətli, itkisiz yuyulması və istismar xərclərinin azaldılması üçün yeni qumyuyan qurğu ilə nail olmaqdır.

    Keywords: qumyuyucu, qum dənəcikləri, çirkli qum, toz-gil qarışıqları, qum istehsalı, inşaat qumu

  3. MONOKLİNAL NEFT YATAĞINDA QUYULARIN NEFT HASİLATININ ARTIRILMASININ YENİ ÜSULU (SİYƏZƏN YATAĞI TİMSALINDA)

    Authors: Nazilə Məmmədova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei21102022-20

    Year: 2022 Pages: 20-25

    Show abstract

    Abstract: Respublikamızda neft və qaz yataqlarının əksəriyyəti işlənilmənin son mərhələsində olub, suvurma üsulu ilə işlənilir. Bu yataqlar neft hasilatının azalması və məhsulun kəskin sulaşması ilə xarakterizə olunur. Qalıq ehtiyatların rasional realizəsi üçün yataqların müxtəlif geoloji və kollektor xarakteristikasını nəzərə alan effektiv geoloji-texniki və ekoloji tədbirlərin düzgün əsaslandırılması və seçimi zəruridir. Məqalədə monoklinal quruluşa malik Siyəzənneft NQÇİ-də qalıq neft ehtiyatlarının mikrobioloji üsulla səmərəli mənimsənilməsinə baxılmışdır.

    Keywords: ətraf mühit, neft ehtiyatı, mikrobioloji təsir üsulu, heterotrof bakteriyalar, maya göbələkləri

  4. DÖVLƏTİN APARDIĞI TƏDBİRLƏR ƏSASINDA İNNOVATİV İQTİSADİ SİYASƏT

    Authors: Rəşad Novruzov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei21102022-26

    Year: 2022 Pages: 26-31

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə innovativ iqtisadi siyasətdə dövlətin maliyyələşdirmə fəaliyyəti, onun güzəştli şərtlərlə kreditləşdirilməsi və dövlət vəsaiti hesabına yüksək ixtisaslı kadrların hazırlanması məsələlərinə baxılmışdır. İqtisadi inkişafın modern etaplarında sosial siyasətin bir çox fərqli hissələrinin təhlil olunması ilə motivasiya rolunun təhlili və inkişafın dayanıqlığına effektinin analizi Azərbaycanda bu sferada müxtəlif yanaşmaların araşdırılmasına və sosial-iqtisadi natarazlıqların müvəqqəti modellərinin qurulmasına öz təsirini göstərir.

    Keywords: iqtisadi siyasət, innovativ inkişaf, rəqabət, iqtisadi inteqrasiya, dövlət siyasəti

  5. ЗАЩИТА ПЕРСОНАЛЬНЫХ ДАННЫХ НА ПРЕДПРИЯТИИ

    Authors: Ягуб Сардаров

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei21102022-32

    Year: 2022 Pages: 32-43

    Show abstract

    Abstract: В условиях нынешнего рынка, одной из ключевых функций любого предприятия является оперирование с различными видами информаций, начиная с общедоступных, доходя до персональных (секретных, конфиденциальных) данных. На данный момент, каждое предприятие сталкивается с большим количеством проблем, по большей степени, одной из основных является безопасность секретных данных предприятия. Работа посвящена теме разработка системы защиты персональных данных на предприятии.

    Keywords: методы защиты персональных данных, политика безопасности данных

  6. THE IMPROVING OF THE MECHANICAL PROPERTIES OF THE SEALING OF PISTON COMPRESSOR

    Authors: Valeh Bakhshali, Fazail Gahramanov, Aygun Bekirova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei21102022-44

    Year: 2022 Pages: 44-51

    Show abstract

    Abstract: The technical security and environmental situation of the oil and gas pipeline are depending on the durability and reliability of machines and equipment used in the oil industry. Piston pumps and compressors are widely used for the exploration and transportation of oil and gas. Piston and centrifugal machines are heavy-duty systems that are still failure-prone due to high stresses and wear proses. Specialized methods will be developed for the influence of impacts, vibrations, temperature, and film lubrication and unified in a system model. The research efforts will lead to more reliable and efficient design alternatives for reciprocating machines which are used for the transport of oil and gas and will thus contribute directly to the competitively of a key industry in the Caspian Sea - Black Sea Region, for example in Baku-Tbilisi-Ceyhan (BTC) Main Oil Pipeline, there are 8 pump-compressor stations (2 stations in Azerbaijan, 2 stations in Georgia and 4 stations in Turkey territory). The durable and reliable work of piston machines and their technical security have great practical importance in reducing the environmental impact of hydrocarbon transport. Investigation and control of the dynamic processes of these machines are current problems for oil and gas transportation. Piston and centrifugal compressors are heavy-duty systems that are still failure-prone due to high stresses and wear proses. Specialized methods will be developed for the influence of impacts, vibrations, temperature, film lubrication, and a unified system model. The research efforts will lead to more reliable and efficient design alternatives for reciprocating machines which are used for the transport of oil and gas and will thus contribute directly to the competitiveness of a key industry in the Caspian Sea - Black Sea Region. The article investigated the main causes of failures through the collection and analysis of data from different parts of the machines used for transporting the oil and gas resources. The stress and deformations are analyzed for the piston group made of steel material or special aluminum alloy by applying pressure on it in structural analysis in this article. Structural analysis was performed in ANSYS software. An analysis of static stress and damages due to the application of pressure is presented and analyzed in this work. By observing the analysis results, we can decide whether our designed piston is safe or not under applied load conditions. The durable and reliable work of compressor-pump stations used in the oil and gas industry has great importance for practice. Investigation of complex problems with respect to friction and wear (clearances), stresses, and strain phenomena in the piston of piston machines gives the opportunity to solve the problems of increasing the durability of these machines, method of increasing their mechanical properties has been developed in this article. The dependence of wear intensity on the mechanical characteristics of friction materials is determined. The tribotechnical characteristics of specific materials have been investigated, friction and wear intensity diagrams have been plotted depending on the sliding velocity. The results of the study can be useful in the development and operation of machines and 3equipment used in the oil and gas industry.

    Keywords: contact pairs, mechanical properties, tribotechnics, friction and wear

  7. QAN TƏZYİQ ÖLÇMƏ VASİTƏLƏRİNİN METROLOJİ XARAKTERİSTİKALARININ MÜƏYYƏNLƏŞDİRİLMƏSİ

    Authors: Aysun Ağarzayeva, Maya Kərimova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei21102022-52

    Year: 2022 Pages: 52-60

    Show abstract

    Abstract: Bu tədqiqatda qolda ölçmə aparmaq üçün avtomatik qan təzyiqi ölçmə cihazı hazırlanmışdır. Hazırlanmış qan təzyiqi ölçmə cihazı, həmçinin göstərici və nəzarət cihazı kimi istifadə edilmişdir. Bu cihazda qan təzyiqini proqnozlaşdırmaq üçün çox yayılmış bir ədədi analiz üsulu olan əyri uyğunlaşdırma üsulundan istifadə edilmişdir. Siqnalın işlənməsi üçün Rezistor-Kondensator (RC) və rəqəmsal filtrlərə üstünlük verilmişdir. Mütəxəssis nəzarəti altında 21 nəfər üzərində müxtəlif testlər aparılıb. Əldə edilən nəticələr göstərdi ki, sistolik və diastolik qan təzyiqi və ürək dərəcəsi dəyərləri üçün müvafiq olaraq 94,67%, 92,51% və 97,68% proqnoz dəqiqliyinə nail olmaq mümkün olmuşdur. Məqalədə qan təzyiq ölçmə vasitələrinin insan həyatında rolu, müsbət və mənfi cəhətləri, eyni zamanda onların əvəz edilməsi üçün təklif olunan bir sıra təzyiq ölçmə vasitələri haqqında məlumat verilmiş və alternativ variantlar üçün ölçmə nəticələri göstərilmişdir. Bu yaxınlarda bir neçə tədqiqatda müxtəlif qan təzyiqi ölçmə cihazları təklif edilmişdir . Bu tədqiqatların birincisində xəstəxanaya yerləşdirilən xəstələr üçün hesabat sistemi hazırlanmışdır . Bu sistemdə xəstələrin təzyiqi və bədən istiliyi davamlı olaraq ölçülür və bu dəyərlər simsiz əlaqə vasitəsilə həkimlərinə göndərilir. Beş şəxs üzərində aparılan qan təzyiqi və bədən istiliyinin ölçülməsi OMRON qan təzyiqi ölçmə cihazı və klinik termometr ilə aparılan ölçmələrlə müqayisə edilmişdir. Nəticələr göstərdi ki, ölçmələrdə orta səhvlər qan təzyiqi üçün ±4 mmHg və bədən istiliyi üçün ±0,17°C olmuşdur. Sistolik qan təzyiqi (SBP) və diastolik qan təzyiqi (DBP) qiymətləndirilməsi üçün salınma amplitüdləri arasında müvafiq olaraq 0,55 və 0,85 sabit nisbətlərdən istifadə edilmişdir. İkinci tədqiqatda Android əsaslı smartfonların displey cihazı kimi istifadə edildiyi simsiz qan təzyiqi ölçmə cihazı hazırlanmışdır. Analoq filtrdən istifadə edən sistemlə 12 şəxs üzərində aparılan ölçmələr OMRON HEM-7111 və civə sfiqmomanometri ilə aparılan ölçmələrlə müqayisə edilib. SBP və DBP nəticələrinin müqayisəsi göstərdi ki, cihazın prototipi OMRON HEM-7111 ilə əldə edilənlərlə müqayisədə müvafiq olaraq 98,63% və 97,13%, digərləri ilə müqayisədə isə müvafiq olaraq 98,99% və 98% dəqiqliyə nail olub. civə sfiqmomanometri ilə əldə edilir. SBP və DBP dəyərləri əvvəllər müəyyən edilmiş hədd səviyyələrinin salınım siqnalları üzərində nöqtələr kimi müəyyən edilmişdir. Başqa bir araşdırmada isə iOS əməliyyat sisteminə malik mobil telefondan displey cihazı kimi istifadə edilmiş və simsiz qan təzyiqi ölçmə cihazı hazırlanmışdır. Hazırlanmış cihaz həm manşet simulyatoru vasitəsilə, həm də klinik şəraitdə sınaqdan keçirilib. 19 nəfər üzərində aparılan klinik testlərdə auskultasiya üsuluna əsasən SBP üçün 2,66 ± 2,71 mmHg və DBP üçün 3,42 ± 4,42 mmHg orta fərq əldə edilmişdir. AC siqnalında ən yüksək amplituda uyğun gələn pik nöqtədə (Pmax) DC siqnal dəyəri orta qan təzyiqi (MBP) dəyəri kimi müəyyən edilmişdir. AC siqnalları üçün DC siqnalında SBP və DBP dəyərlərinə uyğun gələn zirvələri aşkar etmək üçün 0,42 və 0,77 sabit nisbətlərdən istifadə edilmişdir. Son araşdırmada, e-sağlamlıq tətbiqləri üçün PC əsaslı qan təzyiqi ölçmə sistemi, e-BPMS təklif edilmişdir. PC-nin göstərici və nəzarət cihazı kimi istifadə etdiyi e-BPMS 10 nəfərdə aparılan ölçmələr və OMRON qan təzyiqi ölçmə cihazı ilə müqayisə edilmişdir. Nəticələr SBP və DBP üçün orta faiz fərqinin müvafiq olaraq ±0,95% və ±1,32% olduğunu göstərdi. Qan təzyiqi Visual Basic 6.0 proqramlaşdırma dili ilə hazırlanmış interfeys vasitəsilə osilometrik metoddan istifadə etməklə hesablanmışdır. Yuxarıdakı tədqiqatlara əlavə olaraq İlhan və digərləri tərəfindən simsiz qan təzyiqi ölçmə cihazı hazırlanmışdır. Qan təzyiqinin qiymətləndirilməsi üçün üç müxtəlif alqoritmdən istifadə edilib və 38 nəfər üzərində müxtəlif testlər aparılıb. SBP və DBP üçün müvafiq olaraq 94,53% və 92,04% proqnoz dəqiqliyi əldə edilmişdir. Ürək dərəcəsi üçün 95,14% proqnoz dəqiqliyi müşahidə edildi. Başqa bir araşdırmada İlhan tərəfindən naqilsiz qan təzyiqi holteri yaradılmışdır . Qan təzyiqinin hesablanması üçün sadə təpəyə qalxma alqoritmi istifadə edilmişdir. Bu holter cihazı ilə müxtəlif yaş qruplarından 30 nəfər üzərində müxtəlif testlər aparılıb. Test nəticələri göstərdi ki, SBP və DBP üçün müvafiq olaraq 93,89% və 91,95% proqnoz dəqiqliyinə nail olunub. Ürək dərəcəsi üçün 97,66% proqnoz dəqiqliyi müşahidə edildi. Hər iki tədqiqatda mobil cihazlar ekran və idarəetmə cihazları kimi istifadə edilmişdir. Qan təzyiqini ölçən cihaz manjetə yerləşdirildi. Hər iki cihazda analoq filtrlər əvəzinə Rezistor-Kondensator (RC) və rəqəmsal filtrlərdən istifadə edilmişdir.

    Keywords: Təzyiq, təzyiq ölçmə vasitəsi, qan təzyiqinin ölçülməsi, qan təzyiqi ölçmə metodları, hipertoniya

  8. ABŞERON ARXİPELAQININ MEZOKAYNOZOY ÇÖKÜNTÜ KOMPLEKSİNDƏ KARBOHİDROGENLƏRİN GENERASİYA, AKKUMULYASİYA VƏ MİQRASİYASINA MÜASİR BAXIŞLAR

    Authors: Məlahət Babayeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei21102022-61

    Year: 2022 Pages: 61-70

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə göstərilir ki, Cənubi Xəzər Çökəkliyində flüidlərın miqrasiyası, onların tələ və rezervuarlarda toplanması lateral miqrasiya əsasında baş verir ki, bu hərəkət trayektoriyası da hövzənin mərkəzi hissəsindən başlayaraq kənarlara doğru hərəkət edirlər. Məqalədə həm də hövzədə yataqların formalaşması, neftin-qazın akkumulyasiya yerlərinin müəyyənləşdirilməsi, axtarış-kəşfiyyat işlərinin səmərəli aparılmasında palçıq vulkanlarının rolu barədə məlumat verilmişdir. Məqalədə CXÇ-i üzrə karbohidrogen miqrasiyasını daha ətraflı öyrənmək məqsədilə hövzənin regional miqyasda təkamülünə baxılmış, Devondan başlayaraq müasir dövrə qədər olan zamanı əhatə etməsilə regionun əksər stratiqrafık şkalalarına uyğun gələn model tərtib edilmişdir. Neftli-qazlı hövzələrdə KH-n generasiya şəraiti, akkumulyasiyası, yataqların formalaşması və flüidlərın miqrasiyası şəraitlərinin öyrənilməsi nəzəri və praktiki baxımdan çox yüksək əhəmiyyət kəsb edir. Klassik nəzəriyyələrə görə KH-in paylanması, akkumulyasiyası, geokimyəvi proseslərin inkişafı ilkin və sonrakı miqrasiya mərhələlərinə ayrılır. İlkin miqrasiya KH-in ana süxurlardan çıxaraq daha az sıxlıqlı süxurlarda toplanması, sonrakı miqrasiya isə onların kollektor süxurlardan miqrasiya edərək tektonik pozulmalara, çatlara, stratiqrafık qeyri-uyğunsuzluqlara, zəif örtüklü laylara daxil olma mərhələləridir. Miqrasiyalar şaquli və lateral istiqamətdə olurlar. Lateral miqrasiya ilə hərəkət edən KH-lər yaxın ərazidəki tektonik pozulmaları, digər təbii maneələrə malik tələləri doldurduqdan sonra onun hərəkəti məhdudlaşır. Lakin bu maneələr zəif olarsa, KH kütlələri onları aşaraq ətrafdakı tələ və rezervuarları doldurur və hərəkət diapozonunu genişləndirirlər. Şaquli miqrasiya isə qısa hərəkət trayektoriyasına malik olub yalnız aşağı horizontlardan üst təbəqələrə keçməsi ilə fərqlənir. Bu keçid təbəqələri əsasən güclü termobarik şəraitdə baş verdiyindən onlar nisbətən aşağı təzyiqə malik təbəqələri, palçıq vulkanlarının eruptiv aparatlarını, çatları, zəif örtüklü təbəqələri və s. maneələri keçərək yuxarı horizontlarda məskunlaşırlar. Yüksək təzyiq altında baş verən miqrasiyalarda kəsilişin üst qatına ilkin növbədə qazlar, yüngül fraksiyalı neftlər və daha sonra irimolekullu KH-lər və hətta qətranlı birləşmələr hərəkət edirlər. CXÇ-də KH-rin miqrasiyası və akkumulyasiyası prosesləri barədə iki fıkir mövcuddur və burada KH yataqlarının epigenetik yolla əmələgəlməsinin tərəfdarları hesab edirlər ki, flüidlərın miqrasiyası, onlarda tələ və rezervuarların toplanması lateral miqrasiya əsasında baş verir ki, bu hərəkət trayektoriyası da hövzənin mərkəzi hissəsindən başlayaraq kənarlara doğru hərəkət edirlər. Geoloji zaman ərzində Miosen və Mezozoy komplekslərinin dərin hissəsində generasiya və akkumulyasiya olmuş KH-n əksər hissəsi yuxarıda göstərilən çıxışlar vasitəsilə şaquli üst qatlara hərəkət edərək Məhsuldar qatın əlverişli hissələrində toplaşmışlar. KH-rin miqrasiyası, akkumulyasiyası və rezervuarların əmələgəlməsi üçün aşağıdakı şərtlərin mövcudluğu vacibdir. 1) geoloji; 2) tektonik; 3) termobarik; 4) hidrogeoloji və 5) geokimyəvi şəraitlər. Yüxarıda adlarını çəkdiyimiz vacib geoloji şəraitlərdən başqa palçıq vulkanlarının da rolu çox yüksəkdir.

    Keywords: katagenetik proses, generasiya şəraiti, akkumulyasiya, miqrasiya, lateral miqrasiya, şaquli miqrasiya, termobarik-geokimyəvi şəraitlər, epigenetik-singenetik əmələgəlmələr, eruptiv aparat

  9. CİVƏLİ TERMOMETRLƏRİN İNSAN HƏYATINA TƏSİRİ

    Authors: Aytac Əliyeva, Maya Kərimova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei21102022-71

    Year: 2022 Pages: 71-80

    Show abstract

    Abstract: Rəqəmsal texnologiyaların insan həyatının bütün sahələrində böyük yer tutmasına baxmayaraq, civəli termometrlər hələ də böyük kütlə tərəfindən istifadə olunur. Civə termometrləri sadə işləmə prinsipinə malikdirlər. Onun iş prinspi temperaturun təsirindən mayenin genişlənməsinə əsaslanır. Bu termometrlər 35°C ilə 42°C arasında uyğunlaşdırılmış şkala ilə təchiz edilmişdir. Hal-hazırda civə termometri insan bədəninin temperaturunu təyin etmək üçün ən çox yayılmış cihazlardan biridir. Civəli termometrlər tibdə geniş şəkildə istifadə edilmə, həmçinin münasib qiymət və cihazın tam dezinfeksiya edilməsi imkanlarına malikdirlər. Cihazın istifadəsi çox sadə və asandır. Bununla belə, bu termometrlərin ciddi çatışmazlıqlarının olması onların daha az istifadə edilməsinə və bəzi ölkələrdə temperatur nəzarət cihazı kimi qadağan edilməsinə səbəb oldu. Onun əsas çatışmazlığı sağlamlıq üçün çox təhlükəli olan civənin (təxminən 2 qram) istifadəsidir. Civəli termometrlərlə aparılan araşdırmalar nəticəsində bu ölçmə vasitələrinin bir sıra xəstəliklərə yol açdığı öz təsdiqini tapmışdır. Bu səbəbdən dünya miqyasında bu termometrlərlə bağlı bir sıra tədbirlər alınmağa başlamışdır. Bir çox ölkələrdə civəli termometrlərin istifadəsi qadağan edilmiş və satışı dayandırılmışdır. Məqalədə civəli termometrlərin insan həyatında rolu, yaratdığı təhlükələr, müsbət və mənfi cəhətləri, eyni zamanda onların əvəz edilməsi üçün təklif olunan bir sıra temperatur ölçmə vasitələri haqqında məlumat verilmiş və alternativ variantlar üçün ölçmə nəticələri göstərilmişdir.

    Keywords: temperatur ölçmə vasitələri, alternativ ölçmə vasitələri, ölçmə nəticələrinə görə təhlil, civəli termometrlər, civəli termometr təhlükəsi

  10. QAZIN METAL BORUDA AXINININ ARAŞDIRILMASI

    Authors: Kamal Nabiyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei21102022-81

    Year: 2022 Pages: 81-90

    Show abstract

    Abstract: Ən əsas enerji daşıyıcılarından biri də təbii qazlardır. Qazların molekulyar tərkibi yüngül, ağır karbohidrogenlər və qeyri-karbohidrogenlərdən ibarətdir.Təbii qazlara qaz-kondensatlar, qazlar və yataqlarından çıxan qazlar (səmt) aid edilir. Qaz quyularından hasil olunan müəyyən qazları “quru qazlar” adlandırmaq olar. Bu qazların çox hissəsini isə metan qazı təşkil edir. Bu qazların aşağı yanma istilikləri 31000-38000 kC/m3 arasında dəyişə bilir. Kondensat qarışıqları və quru qazlar demək olar ki, qaz-kondensat yatağından alınan qazların əsasını təşkil edir [1].

    Keywords: Təbii qaz, böhran temperaturu, metal borular, qazın sıxlığı, qaz yataqları

  11. INFLUENCE GROUNDWATER PRODUCTION AND EXPLOITATION ON ECOSYSTEM CHANGING IN AZERBAIJAN

    Authors: Mehriban Ismailova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei21102022-91

    Year: 2022 Pages: 91-100

    Show abstract

    Abstract: The Azerbaijan Republic is located in the arid climatic zone and due to this feels deficit of general water balance. The production and utilization of the groundwater caused negative consequences that affected on natural conditions of different regions. For example, in Qanikh-Ayrichay fields we can notice abnormally high hydraulic interrelation between ground and surface waters, and underground component of the river drain in the natural conditions forms approximately 55-65%. When infringing given conditions by production the groundwater the decrease of their average level forms approximately 50-60 meters. The appeared depression funnels cause tightening of the additional volume of river run-off to the groundwater intake wells, that is damage river run-off. Given volume of the river run-off must not be calculated twice when assessing the common water balance of the region. And another fact, the decrease of the groundwater level in a part of Gusar region has created some ecological problems. In the region of development of the relict forests the dynamic levels of the groundwater decreased on 25-30 meters. This affected root-inhabitable stratum and as a result led to abrupt aggravation of the ecological situation of the regions. It was required to optimize the production of the groundwater. Opposite situation is observed in the Absheron Peninsula where there are almost no fresh water resources. The water demands are met by surface water resources of Samur river and groundwater transfer from Guba-Gusar region of the Republic (more than 200 km from the demand areas). These sources are augmented with water from Kura river in the Ali-Bayramli region (more than 180 km from the demand area), at rates of up to 30 m'/sec. Due to the specific hydrogeological conditions, absence of sewerage system and etc., it leads to land subsidence, landslide processes, flooding, and other environmental and social phenomena and abrupt aggravation of the geoecological situation of the peninsula, in the whole. As it has already been mentioned a big part of groundwater in Azerbaijan is utilized for irrigation of agricultural crop. Mostly we notice fresh (up to1.0 g/l) or weakly saltish (up to 3.0 g/l) hydrocarbonate-sulphate and sulphate - hydrocarbonate waters with different cationic composition. The combination of cations form irrigation factors of the groundwater and as a result forms opportunity to utilize it for irrigation of concrete soils. Incorrect calculation of given qualitative parameters in the "water-rock" system has led to salinization of the soils of irrigated areas of Mil and Mugan-Salyan plains and accordingly led them to exit from the crop rotation. At present time, melioration of these areas is realizing. Thus, we can certify that production and utilization of the groundwater is essential anthropogenic factor, which influence on geoeco-logical situation of the republic. This factor must be taken into account when forecasting water-related activities in the whole and concerning exploitation of the groundwater, in particular.

    Keywords: water-bearing horizons, aquifer, water-saturated series, water-economy balance, gravel-pebble sedimentation, depression funnel, Mil and Mugan-Salyan plains, exploitative reserves

  12. CƏNUBİ XƏZƏR ÇÖKƏKLİYİNİN QƏRB VƏ ŞİMAL-QƏRB ZONASININ GEOLOJİ QURULUŞU, GEOLOJİ KƏSİLİŞİNİN LİTOFASİAL XÜSUSİYYƏTLƏRİ VƏ PALEOTEKTONİK İNKİŞAFI BAXIMINDAN NEFT-QAZ PERSPEKTİVLİYİ (8 MART SAHƏSİ TİMSALINDA)

    Authors: Şura Qənbərova, Cəfər Şərifov, Aytən Həmdullayeva, Mətin Zeynalov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei21102022-101

    Year: 2022 Pages: 101-115

    Show abstract

    Abstract: Azərbaycan Respublikasının neft-qaz sənayesinin müvəffəqiyyətlə inkişafının əsas göstəricisi karbohidrogen hasilatının daima yüksəlməsidir. Son illər aparılmış geoloji - texniki tədbirlərin və istismar qazması nəticəsində yataqlar üzrə hasilatın sabitləşməsi və artırılması sahəsində nailiyyətlər əldə edilmişdir. Cənubi Xəzər çökəkliyinin qərb-şimal-qərb hissəsində formalaşan 8 Mart sahəsi Bakı arxipelaqı neftli-qazlı rayonunun böyük tektonik xətti, Kənizədağ-Səngəçal-dəniz-Duvannı-dəniz-Xarə-Zirə adası üzərində yerləşir. 8 Mart sahəsində və ona qonşu sahələrin hüdüdlarında geoloji quruluşda iştirak edən süxurların litoloji-stratiqrafik xüsusiyyətləri Dördüncü dovrdən Məhsuldar qatın alt şöbəsinədək öyrənilmişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, VII horizontun dabanına görə qırışıq bir qədər başqa morfoloji xüsusiy¬yətə malikdir. Bu səthə görə onun uzunluğu 4 km, eni 2,8 km hündür¬lüyü isə 100 metrdən artıqdır. Qırışığın uzunu və eni 5450 metr qiymətli stratoizohib¬sə görə müəyyən edilib. Qırışığın müxtəlif hissələrində layların yatım bucaq¬ları¬nın qiyməti də fərqlənirlər. Belə ki, onlar şərq-cənub-şərq qanadda cəmi 10-120,əks tərəfdə 6-80 ,cənub-cənub-qərb periklinalında 3-40, əks tərəf¬də isə 5-70-yə qədərdir. 8 Mart strukturun hüdudlarında təbii neft-qaz çıxışlarına rast gəlinmir. Burada neft-qazlılıq Məhsuldar qatın alt şöbəsi ilə əlaqədardır. Tədqiqat sahəsindən cənuba doğru palçıq vulkanına malik Duvannı adası yerləşmişdir. Bakı arxipelaqı neftli-qazlı rayonu qısa və mülayim qışı, uzun və isti yayı ilə fərqlənir. Havanın orta illik temperaturu 20o C, illik maksimal temperatur avqust ayında, minimal isə fevral ayında müşahidə olunur. Yer səthinə düşən çöküntülərin illik miqdarı 180 mm-dir. Öyrənilən rayonda fırtına yaratma gücünə malik şimal və şimal-şərq küləkləri üstünlük təşkil edir. İnzibati bölgüyə görə 8 Mart sahəsi Bakı şəhərinin Qaradağ rayonuna daxildir. Gələcəkdə bu zonada Məhsuldan qat cöküntülərini tam açmaq üçün quyular ilk növbədə strukturun şimal-şərq hissəsində layların yatım istiqamətində dərinə doğru yerləşdirilməlidir.

    Keywords: qalxım, mədən məlumatları, morfoloji xüsusiyyətlər, neftli-qazlı rayon, geoloji quruluş, quyu məlumatları