Volume 16, Issue 5 (2022)

  1. THEORETICAL ASPECTS OF FISCAL POLICY

    Authors: Ajdar Ibrahimov, Elvin Alirzayev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei16052022-05

    Year: 2022 Pages: 5-15

    Show abstract

    Abstract: The article examines the concept of fiscal policy, reveals the essence of state regulation of socio-economic development as a process of including the state in the economic sphere of society through fiscal policy. The definitions of the types of fiscal policy are given. The article reveals the essence of state regulation of socio-economic development as a process of including the state in the economic sphere of society through fiscal policy. The approaches of state intervention in the economy in a historical perspective are considered. The definitions of the types of fiscal policy are given. It is concluded that state regulation of the economy can be successfully carried out only subject to a number of conditions, including the specifics of the basic principles, in combination with monetary policy. This work is devoted to the consideration of fiscal policy, which can be called one of the main levers of influence on the economy of the state. The problems of fiscal regulation, as a factor in the growth of economic efficiency, for most countries of the world, therefore, remain very relevant at the present stage of development of society. The main question is whether this policy will be carried out constructively or will it be unconscious and inconsistent. The object of the article is the fiscal policy of the state; the object of the study is the goals and mechanisms of the fiscal policy. The aim is to comprehensively consider the fiscal policy of the state as a method of state regulation of the economy, to determine its economic significance.

    Keywords: economic growth, fiscal policy, state regulation of the economy

  2. UNEQUAL WORLD: THE EFFECTS OF COVID-19 PANDEMIC ON ECONOMIES HAVING DIFFERENT LEVELS OF DEVELOPMENT

    Authors: Neman Muradli, Maleyka Axundova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei16052022-16

    Year: 2022 Pages: 16-25

    Show abstract

    Abstract: In 2020, the world was struck by the COVID-19 epidemic, with significances that had not been witnessed for decades. Even the nations, which could preserve the new virus cornered have suffered the drastic social and economic costs of quarantine regimes and the agitations created over the world-wide economy. The COVID-19 epidemic has disordered lives through all nations and adversely impacted international economic development in the year 2020 far off anything practiced in almost a hundred years’ time. The projections specify that the virus abridged international economic development in the year 2020 to a yearly rate of nearly -3.2 percent, having a retrieval of 5.9 percent estimated for the year 2021. The international trade is projected to have reduced over 5.3 percent in the year 2020, and is predictable to rise by 8.0 percent in the year 2022. While the pandemic is currently effective globally, disrupting social and economic settings, there is lack of research dedicated to how different countries are affected by the epidemic’s influences. This article scrutinizes the socioeconomic influences of the COVID-19 on the countries having unalike levels of development (i.e., developed, developing and least developed countries). Moreover, this article delivers an outline of the worldwide economic costs thus far and the reactions by country administrations and global organizations to address those impacts.

    Keywords: COVID-19, economic impacts, developed economies, developing economies, least developed countries (LDCs)

  3. COMPLICATION DURING WELL DRILLING AND THEIR PREVENTION

    Authors: Eldar Suleymanov, Babil Sultanov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei16052022-26

    Year: 2022 Pages: 26-32

    Show abstract

    Abstract: The article provides a brief analysis of the complications that occur during the drilling of wells and their prevention. Violation of normal working conditions during drilling of wells occurs as a result of the impact of geological factors, disruption of technical and technological processes, as well as improper organization of work. Improper organization of work means a lack of manpower in the rig, failure to bring the necessary materials and tools to the rig, timely elimination of defects in the installation work. Due to technical failures of surface and wellhead equipment, long-term oil and gas-water fountains, as well as wells may be seriously complicated. Many complications occur as a result of incorrect technological process. These include the bending of the wellbore, the collapse of the well wall, the formation of a groove in the wellbore, and the occurrence of oil-gas-water through the protective belts. A lot of time and money is spent to prevent complications, which reduces the technical and economic performance of drilling. A number of measures should be taken in advance to prevent complications, as it is very difficult to prevent complications once they occur.

    Keywords: Drilling of wells, complications in the well, disruption of technological processes, disruption of the wellbore, protective belt, collapse of the well wall

  4. QUYU MƏHSULDARLIĞININ SƏMƏRƏLILIYIN ARTIRILMASI ÜÇÜN YENI KOMPLEKS TEXNOLOGIYALARIN TƏTBIQI

    Authors: Namig Isazade

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei16052022-33

    Year: 2022 Pages: 33-40

    Show abstract

    Abstract: Stimullaşdırılmış neft istehsalında tətbiq üçün mikroemulsiyaların və nanoemulsiyaların üstün seçim meyarlarını göstərməyə cəhd edilmişdir. İlk öncə mikroemulsiyalar/nanoemulsiyalar və rezervuar süxurları, onların tətbiqləri, həmçinin iki emulsiya arasındakı oxşarlıqlar və fərqlər arasındakı müqayisə, xüsusiyyətlər və qarşılıqlı əlaqələr izah edilir. Təcrübələr göstərir ki, nanoemulsiyaların tətbiqi neft hasilatını ümumi neftin 70%-ə qədər artıra bilər. Bundan əlavə, mikroemulsiyaların tətbiqi qalıq neftin doyma dərəcəsini ümumi neftin 80% -ə bərabər olan su təzyiqi altında təxminən 30% azaldır. Mikroemulsiyalar nanoemulsiyalardan daha effektivdir, fazalararası gərginlikləri azaltmaq, nəmlənmə qabiliyyətini dəyişmək və qalıq nefti çıxarmaqdır. Ümumiyyətlə, bu məqalə mikroemulsiya və nanoemulsiya sistemlərindən istifadə etməklə hasilatın təkmilləşdirilməsi və təkmilləşdirilmiş neftvermə üzrə laboratoriya tədqiqatlarının icmalını təqdim edir. Bu məqalədə neft hasilatının səmərəliliyini artırmaq üçün bir sıra başqa üsulların tətbiqi təhlil edilir. Hidravlik yarılma bu üsullardan biridir və aşağı keçiriciliyə malik laylarda hasilatı artırarkən istehsala təsir edir. Geniş yayılmış hidravlik yarılma ilə əvvəlcədən mövcud olan təbii çatlar arasında görünən qarşılıqlı əlaqə bəzi su anbarlarının niyə fəsadlar göstərdiyini izah edən əsas amil kimi görünür. Nəhayət, bu məqalədə ağır neft yataqlarının istismarı zamanı neft hasilatının artırılması üçün istifadə olunan ən innovativ qızdırma üsulu da təhlil edilir. Havadan Dövri Buxar Stimulyasiyası ənənəvi Tsiklik Buxar stimullaşdırılması prosesi zamanı buxarla birlikdə havaya vurulan ağır neftin istehsalını təkmilləşdirmək üçün yeni texnologiyadır.

    Keywords: mikroemulsiyalar, nanoemulsiyalar, quyu hasilatının səmərəliliyi, dövri buxar stimullaşdırılması,quyu məhsulunun təkmilləşdirilməsi, mikrobioloji üsul ilə neft hasilatının təkmilləşdirilməsi

  5. REHABILITATION OF DECOMMISSIONED WELLS

    Authors: Eldar Suleymanov, Karim Guliyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei16052022-41

    Year: 2022 Pages: 41-46

    Show abstract

    Abstract: This article is devoted to the return of decommissioned wells to sidetracking operations by drilling a secondary wellbore away from an original wellbore. First of all, the relevance of the work is justified in the introduction with indicators of the application of this method. It describes how the problem is formed and the steps taken to solve it. The steps on how to carry out the process using techniques and technology are listed. In conclusion, the main results of this work are given.

    Keywords: rehabilitation of the decommissioned wells, directional drilling, sidetrack wells, decommissioning of the oil fields, multilateral drilling

  6. HORİZONTAL VƏ ÇOXLÜLƏLİ QUYULARIN QAZILMASI ZAMANI BENTONİT GİLDƏN İSTİFADƏ EDƏRƏK QAZMA MƏHLULUNUN GEL MÖHKƏMLİYİNİN YARANMASININ TƏDQİQİ

    Authors: Ibrahimov Rafiq, Niyaz Abasov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei16052022-46

    Year: 2022 Pages: 46-55

    Show abstract

    Abstract: Qazma prosesində qazma məhlulunun parametrləri əsas rol oynayır. Lay zədələnməsini minimuma endirmək, qazılmış şlamları quyunun dibindən yuxarıya daşımaq, qazma baltasını soyutmaq və yağlamaq və eyni zamanda layların dayanıqlığını qorumaq üçün qazma mayesi quyuda dövr edir. Qazma məhlullarının gel möhkəmlik xüsusiyyəti çoxlüləli və uzun horizontal layların qazılmasında əsas rol oynayır. Qazma məhlulları gel möhkəmliyini itirdikdə, qazılmış şlamlar yığıla və nəticədə qazma borusunun tutulmasına səbəb ola bilər. Bu problemin həlli uzun müddət tələb edir və qazma xərclərini artırır. Bu tədqiqatın bir neçə məqsədi var: geniş temperatur diapazonunda su əsaslı qazma məhlulunun reoloji xüsusiyyətlərini müəyyən etmək, gel möhkəmliyi problemini həll etmək üçün bentonit gildən istifadənin təsirini qiymətləndirmək və bentonitin çəki faizini optimallaşdırmaq.

    Keywords: gel möhkəmliyi, reometr, bentonit, qazma məhlulu, özlülük

  7. ANALYSIS OF THE CURRENT SITUATION IN KARABAKH ECONOMIC REGION IN TERMS OF ATTRACTING FOREIGN INVESTMENT

    Authors: Rasul Alizada, Neman Muradli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei16052022-56

    Year: 2022 Pages: 56-64

    Show abstract

    Abstract: As is known, as a result of a successful military operation in 2020, Azerbaijan liberated the occupied territories for about 30 years. The main task now is to restore and revitalize the liberated areas, to prosper the economy in the region and to return the IDPs to their homes. Significant work is being done by the government in this regard. However, it is clear that in today's world of global economic integration, it would not be right to be content with domestic resources alone. In this regard, it is very important to attract foreign investment to the region. As well as being a source of funding, foreign investment also brings with it world-class experience, as well as political support (which is very valuable given the region's conflict history). In this regard, the current investment climate in the region should be analyzed in detail from various aspects. The liberated areas cover two economic regions: Karabakh and East Zangazur. This article is devoted to the analysis of the Karabakh economic region on the attractiveness of foreign investment. The extensive SWOT method was used for the analysis. Thus, the strengths and weaknesses of the region, as well as the opportunities and potential threats they can create were considered.

    Keywords: Karabakh Economic Region, investment, government actions

  8. DƏNIZ PLATFORMALARININ LAYIHƏLƏNDIRILMƏSINDƏ 3D MODELLƏŞDIRMƏNIN TƏTBIQI

    Authors: Ramiz İsmayılov, Hidayət Əhmədov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei16052022-65

    Year: 2022 Pages: 65-69

    Show abstract

    Abstract: Dəniz stasionar platformalar haqqında ümumi məlumat, platformanın tikintisi, platformanın üst və alt hissəsində olan texnoloji avadanlıqların yerləşdirlməsi və təmir bərpa işləri aparılan zaman ortaya çıxan problemlərin ardan qaldırılması haqqında qısa təhlil verilmişdir.Giriş bölməsində dəniz stasionar platformaların tikinti texnologiyası haqqında qısa məlumatlar verilmişdir.Ümumi olaraq götürsək tikinti texnologiyasında dəniz stasionar platformaları (DSP) 4 tipə ayrılmasından və bu tiplərin hansılar olmasından, dənizin hansı dərinliyində hansı tip platformaların istifadəsindən və bu platformalrın neçə bloklu olması haqqında məlumat verilir. Bundan əlavə olaraq dayaq blokunun iriləşmiş bir şəkildə yığılması və barja üzərinə gətirilməsi, nəqli,suya buraxilması və yerində quraşdırılması,dayaq blokunun svaylarla bərkidilməsi və.s məlumatlar verilmişdir.Sonda isə mövzudan çıxan nəticələr qeyd olunmuşdur. Əsas olaraq dəniz hidrotexniki avadanlıqların layihələndirilməsində müasir kompütür texnologiyasınin təsnifi irəli sürülür.

    Keywords: 3D model, texnoloji avadanlıq, analiz , təhlil, platformaların təsnifatı

  9. ELIMINATE OF THE CAUSES OF DRILLING MUD ABSORPTION

    Authors: Eldar Suleymanov, Iqbal Seyidov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei16052022-70

    Year: 2022 Pages: 70-74

    Show abstract

    Abstract: The article analyzes the elimination of the causes of absorption of drilling mud. Drilling mud - In geotechnical engineering, drilling mud is used to help drill boreholes in the ground. Drilling fluid is often used in oil and natural gas, as well as in very simple boreholes, such as artesian wells in exploration wells. Drilling fluid is often referred to as clay solution. There are three main types of drilling fluid: water-based drilling mud (which can be dispersed and non-dispersed), non-aqueous muds commonly referred to as oil-based clay muds, and gas-forming drilling muds that can be used in a wide range of gases. The main function of the drilling mud is to prevent pressure on the formation fluids entering the wellbore, to keep the drilling ax clean and cool during drilling, and to remove drilling rocks. The drilling fluid used for special work selected to avoid damage to the formation and to limit corrosion. In order to avoid complications and accidents in any well being drilled, it is necessary to work to ensure that the quality parameters of the drilling mud in accordance with the intervals are in accordance with the parameters specified in the mandatory geological specifications. Otherwise, the possibility of complications and accidents is very real, and in this case, primarily the drilling master, as well as the drilling crew is responsible.

    Keywords: drilling mud, solution absorption, causes of absorption, clay solution, drilling of wells, complications

  10. DEVELOPMENT CHARACTERISTICS OF GAS FIELDS

    Authors: Arifa Efendiyeva, Ismayıl Salimov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei16052022-75

    Year: 2022 Pages: 75-79

    Show abstract

    Abstract: The article is devoted to the development characteristics of gas fields. During development, it is necessary to use the energy of the compressed gas efficiently. The design of the wellbore, the diameter of the production line and the fountain pipes should be chosen so that the pressure loss in the wellbore and the body is minimal. Fountain pipes should not be lowered into the well to ensure minimal pressure loss in the wellbore and to save metal. In order to design a gas field, the nature of the pressure change in the field and the movement of the gas-water contact must be determined, depending on the daily gas production. Changes in these factors mainly depend on the regime of the field. Development of the gas field can be carried out in gas, water pressure and mixed modes. In gas mode, the only force that allows gas to flow into the well is its own pressure. In the water pressure mode, the contour and heel water replace the gas extracted from the formation and ensure that the pressure remains at the same level. In the mixed mode, the gas moves to the bottom of the well at the expense of both water pressure and gas pressure.

    Keywords: gas fields, field operation, operational characteristics, formation, formation water, wellbore

  11. FOREIGN EXPERIENCE OF SMALL BUSINESS DEVELOPMENT

    Authors: Kamran Alipanahov, Neman Muradli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei16052022-80

    Year: 2022 Pages: 80-88

    Show abstract

    Abstract: Currently, great attention is paid to the development of small business, because the problem of small business is the most important in the direction of research in economic theory. For the stable functioning of the economy of any state, the development and strengthening of the activities of small businesses is a key area of economic policy of the state. The development of small business is one of the conditions for Russia's transition to full-fledged market relations, sustainable economic development, and stability in the social sphere. The effective development of small business determines the level of democratization and openness of the economy of our state. This article presents the dynamics of the development of small enterprises in Russia, which consists of the dynamics: the number of subjects of small enterprises; entities related to small enterprises in composition; the number of workers. Based on this, the role and importance of small business is determined. Much attention is paid to the problems of the relationship between business and the state, as well as the effectiveness of the implementation of government support measures. At the present stage, one of the priority areas of state policy in the field of small business is the conclusion on a qualitative level of measures and tools to support small businesses. In this regard, on the basis of strategic planning of the state, the development and implementation of government programs that support the small business are carried out. The article also pays attention to the strategy and prospects of small business development in the Russian Federation.

    Keywords: small business, state support, development strategy, entrepreneurship, dynamics of small business development, state policy, the role and importance of small business

  12. YÜKSƏKÖZLÜLÜKLÜ NEFTLƏRİN ÖTÜRÜLMƏSİNDƏ İSTİLİK NASOSLARININ TƏTBİQİ

    Authors: Mahir Teymurlu, İradə Hacıyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei16052022-89

    Year: 2022 Pages: 89-94

    Show abstract

    Abstract: Yer kürəsinin soyuq coğrafiyalarından keçən boru kəmərlərində bu hidravliki müqavimətin artması böyük problemlərə səbəb olur,kəmərin buraxma qabiliyyətini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır və hətta bəzən kəmər təmamilə dayanır.Ona görədə bu cür neftlərin ötürülməsində müxtəlif texnologiyaların tətbiqindən istifadə etməklə neftin özlülüyü azaldılır və nəql prosesi həyata keçirilir.Məqalədə neftlərin yanma proseslərini məhdudlaşdıraraq,istilik nasosları vasitəsilə aşağı potensiallı istilik mənbələrindən istifadə edərək yüksək özlülüklü neftlərin qızdırılması ilə nəqli üsulu göstərilir. Yanacaq enerji ehtiyatlarından səmərəli istifadə bu gün qlobal problemlərdən.Bu problemin həll yollarından biri də qeyri-ənənəvi yenilənəbilən istilik mənbələrindən istifadənin genişləndirməsi hesabına yanacaq ehtiyatlarına qənaət etməkdir.Ənənəvi yanacaqların tükənməsi və onların yanmasının ekoloji nəticələri son onilliklərdə dünyanın demək olar ki, bütün inkişaf etmiş ölkələrində bu texnologiyalara marağın artmasına səbəb olmuşdur.

    Keywords: yüksəközlülüklü neftlər,istilik nasosları,hidravlik müqavimət

  13. SELECTION OF THE OPTIMAL METHOD OF OPERATION FOR GAS-LIFT WELLS OPERATING IN OFFSHORE CONDITIONS AND EVALUATION OF ITS EFFICIENCY

    Authors: Agashirin Shirinov, Tofig Samadov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei16052022-95

    Year: 2022 Pages: 95-100

    Show abstract

    Abstract: As the field is developed, the operating conditions of the wells deteriorate; the product is hydrated, the hydrostatic pressure of the fluid column increases, a high-viscosity emulsion is formed, the pressure loss due to friction in the wellbore and discharge line increases, which increases the wellbore and wellhead pressures, the effective gas factor decreases, and the required specific gas consumption increase. When gas is supplied to the pipe space through compressors, the liquid level decreases and increases in the pump-compressor pipes. When the liquid level reaches the shoe as a result of gas supply, the gas-liquid mixture enters the pump-compressor pipes and mixes with the liquid. As a result, the density of such a gas-liquid mixture is less than the density of the liquid entering the formation, and the level of the liquid in the pump-compressor pipes rises. The more gas is supplied, the lower the density of the mixture, and the higher the mixture. In the case of continuous supply of compressed gas to the well, the gas-liquid mixture rises to the mouth of the well. After the gas-gas mixture is removed from the well, a new amount of liquid enters the well from the formation. Production of a gas lift well - the amount of gas injected, the depth of unloading of the pump-compressor pipes (submersible depth), the diameter of the lifting pipes, the viscosity of the liquid, etc. depends on factors..

    Keywords: Gas-lift, optimal operating mode, well, well pressure, compressor, pipe

  14. PREVENTION OF SAND CLOGGING IN WELLS

    Authors: Fuad Gafarlı, Südabə Novruzov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei16052022-101

    Year: 2022 Pages: 101-106

    Show abstract

    Abstract: A brief analysis of the prevention of sand blockage in wells is considered. One of the most common complications during the operation of wells in Azerbaijani oil fields is sand formation. During sand formation, wells are stopped for a while, their repair takes a long time, and as a result, significant well product losses occur. The sand that comes with the fluid entering the wellbore destroys the equipment and at the same time forms a blockage in the wellbore. The removal of the sand plug requires heavy labor, but sometimes leads to oil losses in many wells and leads to the collapse of rocks in the wellbore zone and the deformation of the production pipeline. The collapse of the bedrock and the prevention of sand congestion are still one of the most pressing issues in the oil industry. Despite numerous scientific studies and mining experiments on the mechanism of sand formation prevention, no universal method has been found to combat sand formation. The collapse of the bedrock and the prevention of sand congestion are still one of the most pressing issues in the oil industry.

    Keywords: sand plug, well, sand plug removal, well bottom filter, surface filter, well bottom zone

  15. ƏMƏYİN TƏHLÜKƏSİZLİYİ, ONUN TƏŞKİLİ VƏ İDARƏ EDİLMƏSİ PROBLEMLƏRİNİN MÜXTƏLİF ASPEKTLƏRİ

    Authors: Habil Hüseynov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei16052022-107

    Year: 2022 Pages: 107-112

    Show abstract

    Abstract: Personalın iş şəraitində həyat və fəaliyyətinin təhlükəsizliyinin və istehsalatda baş verə biləcək bədbəxt hadisələrin qarşısının alınması daim dövlətimizin diqqət mərkəzində olmuşdur. Müəssisələrdə işçilərin təhlükəsizliyinin təmin edilməsində müvafiq qanunvericilik aktlarında əks olunan əməyin mühafizəsi norma və prinsiplərinə əməl edilməlidir. Əməyin mühafizəsinin inkişafı ölkəmiz üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir. İş yerlərinin sayının artması səbəbilə işçilərin sağlamlıqlarının qorunması, həmçinin təhlükəsiz əmək şəraitinin yaradılması məqsədilə əməyin mühafizəsinin tətbiqi zəruri hal almışdır. Müəssisələrdə iş şəraitinin vəziyyətinin yaxşılaşdırılması, əməyin mühafizəsi normalarına riayət olunması, işçilərin sağlamlığının qorunmasına diqqətin artırılması müasir dövrün ən böyük tələblərindən birinə çevrilmişdir. İl ərzində müəssisələrdə baş verən fövqəladə hadisələrə görə milyonlarla işçi həyatını itirir və ya peşə xəstəliklərindən əziyyət çəkirlər. İstehsalatda baş verə biləcək bədbəxt hadisələrin qarşısını almaq üçün iş şəraitinə nəzarət edilir. Bu nəzarət iş şəraitinin təhlükəsizlik standartlarından sapmalarını aşkar etmək və onların aradan qaldırılması üçün operativ qərarlar qəbul etməkdən ibarətdir. Məqalədə istehsalatda baş verən neqativ hadisələr və əməyin təhlükəsizliyi ilə əlaqəli olan qaydalar qısaca şərh olunmuşdur.

    Keywords: Аzərbаycаn Rеspublikаsının Əmək Məcəlləsi, AR-nın Konstitusiyası, texnogen amillər, əməyin mühafizəsi və texniki təhlükəsizlik, peşə xəstəlikləri

  16. AZƏRBAYCAN RESPUBLIKASINDA ƏLVERIŞLI MAKROIQTISADI MÜHITIN FORMALAŞDIRILMASININ IXRAC POTENSIALINA TƏSIRLƏRI

    Authors: Qalib Qafarlı

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei16052022-113

    Year: 2022 Pages: 113-117

    Show abstract

    Abstract: Dövlətin ixraca dair tətbiq etdiyi dəstək siyasətinin məqsədi və onun bir sıra xüsusiyyətləri tədqiq olunmuşdur. Məlum olduğu kimi ixracın stimullaşdırılması məqsədilə reallaşdırılan tədbirlər müxtəlif formalarda olmaqla, həm bilavasitə ixracın genişləndirilməsi üzrə göstərilən təbirləri əhatə edir, həmçinin də milli iqtisadiyyatın mövcud problemlərini bazar iqtisadiyyatının mövcud prinsiplərinə uyğun həll olunması ilə mümkün olur. Bu baxımdan dövlətin ixraca dəstək tədbirlərini iki istiqamət üzrə ayırd edə bilərik: ixracatçılar üçün zəruri olan birbaşa dəstəklər və əlverişli makroiqtisadi mühitin formalaşdırılması. Qeyd olunmuş birinci istiqamət qısa müddət ərzində öz təsirini göstərə bildiyi halda, burada dəstək tədbirləri daha çox maliyyə tələb etməli olur. İkinci istiqamət üzrə nəzərdə tutulan dəstək isə iqtisadiyyatı daha güclü olan və ya əsaslı iqtisadi islahatlar aparmaq istəyən ölkələrdə tətbiq olunur. Əlverişli makroiqtisadi mühitin formalaşdırılması dedikdə burada sahibkarlığın inkişafı sahəsində sistemli və ardıcıl tədbirlərin tətbiqi, bu sahədə qanunvericiliyin təkmilləşdirilməsi, inzibati prosedurların sadələşdirilməsi və vergi yükünün azaldılması, eləcə də infrastruktur layihələrinin icrası kimi tədbirlər nəzərdə tutulur. Nəzərə almaq lazımdır ki, ölkə üzrə əlverişli makroiqtisadi mühitin formalaşdırılması məqsədilə yuxarıda adları qeyd olunmuş tədbirlərin həyata keçirilməsi ixracın diversifikasiyasını təmin etməklə onun sektorial və ya coğrafi bağlılığını aradan qaldıra bilər.

    Keywords: ixracın dəstəklənməsi, əlverişli makroiqtisadi mühit, ixracın diversifikasiyası

  17. QAZ NƏQLEDİCİ ŞƏBƏKƏNİN İNKİŞAFININ PLANLAŞDIRILMASI VƏ MATLAB-SİMULİNK MODELİNİN QURULMASI

    Authors: Ramiz İsmayılov, Eyvaz Rəsulov, Ruhiyyə Əsgərova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei16052022-118

    Year: 2022 Pages: 118-122

    Show abstract

    Abstract: Bu tədqiqat qaz nəqli sistemlərinin modelləşdirilməsi məsələsinə həsr edilmişdir. Müasir qaz şəbəkələri yaşayış məntəqələrini və bütün rayonları təbii qaz mənbələri ilə birləşdirir. Bu cür sistemlər hazırda olduqca mürəkkəbdir və onların modelləşdirilməsi böyük hesablama xərcləri tələb edir. Təqdim olunan işin məqsədi məlumatların işlənməsi vaxtını azaltmaq üçün istismar olunan qaz kəmərlərinin, habelə rabitə qovşaqlarının riyazi modelinə daxil edilmiş tənlik sistemlərinin həllinin səmərəliliyini artırmaqdır. İşdə əsas diqqət digər modelin tənliklərini həll etmək üçün bir modelin tənliklərindən istifadə edərək qaz kəmərlərinin və qarşılıqlı əlaqə qovşaqlarının riyazi modellərinin birləşdirilməsinə yönəldilir. Müasir təcrübədə qaz kəmərlərinin sənaye istismarı modelləşdirmədə təbii qaz axını çox vaxt biristiqamətli izotermik axın kimi qəbul edilir. Təqdim olunan işdə qazın nəqli prosesinin dinamikasını müəyyən edən qismən törəmələr sistemindən alınmış iki sadələşdirilmiş model verilmişdir. Bu modellərə boru kəməri oxunun üfüqə meyl parametri daxildir ki, bu da modelləşdirmədə çox vaxt laqeyd qalır. Hazırlanan metodologiyanın bu özəlliyi həm də daha dəqiq simulyasiya nəticələri əldə etməyə imkan verə bilər.

    Keywords: qaz şəbəkəsi, qaz kəməri, tələb rejimləri, simulyasiya modeli, qaz kəmərinin modelləşdirilməsi; qazötürücü şəbəkələr; ədədi üsullar; diferensial tənliklər; kompüter simulyasiyası; təzyiq modelləşdirmə; birləşdirən qovşaqlar; qeyri-bərabər qaz istehlakı

  18. AQRESSİV MÜHİTDƏ QUYUDİBİ ƏTRAFI SAHƏNİN BƏRKİDİLMƏSİ ÜÇÜN YENİ TAMPONAJ KOMPOZİSİYASININ İŞLƏNMƏSİ

    Authors: Tural İbrahimov, Fariz Əhməd

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei16052022-123

    Year: 2022 Pages: 123-129

    Show abstract

    Abstract: Neft quyularının istismarı prosesində laydan çıxarılan maye ilə birlikdə quyuya gətirilən süxur hissəcikləri müxtəlif mürəkkəbləşmələrin baş verməsinə və quyuların normal iş rejiminin və ekoloji tarazlığın pozulmasına səbəb olur. Azərbaycanın əksər quru və dəniz neft yataqları kəskin qum təzahürü ilə xarakterizə edilir ki, bu da neftlə birgə çoxlu miqdarda qumun çıxarılmasına gətirib çıxarır. Yataqların işlənilməsi prosesində qumun quyuya daxil olması və tıxac əmələ gəlməsi kimi problemlər yaranır və məhsuldarlığın azalmasına səbəb olur. Çıxarılan məhsulda suyun miqdarı artdıqca problem özünü daha da güclü büruzə verir. Bu problemlər əsaslı kapital qoyuluşların artmasına, istismar xərclərinin çoxalmasına və son hesabda yatağın işlənməsinin texniki-iqtisadi göstəricilərinin azalmasına gətirib çıxarır. Bu mühitdə quyudibi ətrafında layın bərkidilməsi istiqamətində aparılan texnoloji proseslərin tətbiqinin təhlili nəticələri göstərir ki, onların səmərəliliyi və səmərəli işləmə müddətləri uyğun olaraq 45-55 % arasında dəyişir. Son zamanlar layda bərkimə işlərinin aparılması səmərəliliyinin azalması məhz yuxarıda qeyd olunan amillə bağlıdır. Tədqiqatları göstərir ki, bərkimə müddətində tamponlayıcı kütləyə daxil olan aqressiv komponentlər onun parametrlərini pisləşdirir və ya ümumiyyətlə bərkiməsinə imkan vermir.

    Keywords: qum təzahürü, litoloji pəncərə, aqressiv mühit, biogen, hidrogen- sulfid, sulfat, korroziya

  19. THE FUTURE OF DIGITAL CURRENCY

    Authors: Neman Muradli, Vafa Alizade

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei16052022-130

    Year: 2022 Pages: 130-135

    Show abstract

    Abstract: The Covid-19 crisis, or even the restrictions, quarantines, and lifestyle changes that it brought, occurred in the year 2020. Economic statistics mentioned the effects of the crisis. Stock exchanges around the world, for example, have experienced substantial collapses, leading in a drop in the value of various individuals' assets. During the Covid-19 crisis, this master's study attempts to understand the utility of cryptocurrencies for hedging and safe haven objectives. It's difficult to make consistent conclusions about the suitability of cryptocurrencies for hedging against financial market risks based on existing research. Previous results have varied greatly based on the model utilized, the time period, and the asset risk hedged. Usability for hedging purposes varies in general. In this study, we wrote an article based on the most popular cryptocurrencies in the world and their development mechanisms, history and other facts. The article also discusses the role and importance of cryptocurrencies as a means of payment in the future.

    Keywords: cryptocurrency, covid-19 crisis, bitcoin, ethereum, blockchain technology

  20. DRILLING MUD VACUUM GAS DEGASSER

    Authors: Azad Bagirov, Mustafa Aliyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei16052022-136

    Year: 2022 Pages: 136-142

    Show abstract

    Abstract: Drilling mud has an important place in drilling. It is not always possible to drill all formations with water. In some cases, it is absolutely necessary to use drilling mud. Most of the time, using drilling mud provides great convenience and economy to work during drilling. For these reasons, it is very important to know the properties of drilling mud well and to use it properly. In rotary drillings where drilling is done with fluid circulation, the continuation and uninterrupted continuation of drilling depends on providing circulation. However, some natural conditions may prevent this circulation. One of them is that it fills with gas and squirts. If the pressure of the fluids contained in the formation being drilled is high, the drilling fluid pushes back and replaces it and squirts out into the earth. Progress with water creates great difficulties as swelling, melting, cavernous, cracked and spilled formations are drilled. Drilling mud ensures the continuity of drilling in such cases where it is inconvenient to use water due to swelling, melting, collapse and spills. While loose formations (clay, sandy, pebbly, etc.) are drilled, the water circulation loosens the natural binding materials (sand, gravel, etc.) on the well wall, causing these materials to spill into the well, compacting and eroding the tool. In such cases, it is either very difficult or impossible to lower the casing due to continuous collapse. In such a case, the most reliable method is to use drilling mud [1].

    Keywords: drilling mud, drilling mud degasser, drilling process, drilling operations, vacuum degasser

  21. DRILLING MECHANISM BASED ON THE APPLICATION OF DIAMOND DRILLING BITS

    Authors: Azad Bagirov, Shohlat Aliyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei16052022-143

    Year: 2022 Pages: 143-150

    Show abstract

    Abstract: In order to express how much the drill selection depends on the rock properties and its effect on the percentage of core and drilling speed, diamond drill selection and drilling mechanisms are taken. In diamond drills, enough pressure should be applied to ensure that each active diamond grain sinks into the rock for the best drilling speed. This stress should be above the surface strength of the rock to be drilled and below the diamond grain strength. The main goal to be achieved in engineering and research and development studies is to ensure that both the designed system and the product to be developed have maximum performance. In order to reveal the conditions in which the best results will be obtained, first the feature that determines the performance is determined and the factors affecting this feature are examined. Then, experiments are carried out to determine the effects of these factors on the feature that determines the performance and to find the most suitable combination (by taking into account the uncontrollable factors). Optimum conditions are determined by evaluating the performance indicator obtained as a result of the experiments. The experiments carried out within the framework of this approach can be perceived as the question asked to the system, and the results of the experiments as the answer given by the system. The critical point is that it is necessary to ask the right question in order to get the right answer. Drilling is a complex event influenced by many factors. Drill type and diameter, rotational speed, pressing force, torque and circulating fluid are controllable parameters. On the other hand, physic mechanical properties of the rock and geological conditions (uncontrollable factors such as discontinuities, bedding conditions, grain size, matrix structure, porosity, cementation degree and abrasive mineral ratio) affect rock drill ability. The drill ability of rocks can be defined by various concepts such as feed rate, drill wear amount, drill life and tooth penetration. Drilling method classification can be made according to several criteria. The most logical classification can be made according to the type of energy required for rock fragmentation. Drilling is done in rocks for many purposes and many methods developed for this purpose have successfully drilled into rocks. Many new methods in rock drilling have been acquired through experience. The most successful practical application is the mechanical shredding process. Although it is mostly applied for cutting soft rocks, this method is done by spraying high pressure water.

    Keywords: drilling, drilling process, drilling operations, tools, drilling mechanism, drilling diamond

  22. WIRE-LINE CORE DRILLING TECHNIQUE

    Authors: Azad Bagirov, Ulvi Hasanov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei16052022-151

    Year: 2022 Pages: 151-156

    Show abstract

    Abstract: Wire-line tools were first used in 1957. Today, the most used wire-line tools in core drilling work both in the world and in our country are the Q series wire-line tools. Therefore, the topics discussed in this section are based on Q-series wire-line kits. Q-series wire-line tools were manufactured and used in three different diameters, AQ, BQ and NQ, in the first years. In the following years, HQ and PQ diameter tools started to be manufactured. The basis of the wire-line system is that there is no need to take the complete set out of the well in order to take the core obtained as a result of the drilling process out of the well.

    Keywords: drilling, drilling process, drilling operations, tools, drilling technique

  23. RƏQƏMSAL MARKETINQDƏ ISTEHLAKÇI DAVRANIŞININ QEYRI-SƏLIS INFORMASIYA MÜHITINDƏ INTERVAL TOPSİS METODU VASITƏSILƏ QIYMƏTLƏNDIRILMƏSI

    Authors: Xatirə Dövlətova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei16052022-157

    Year: 2022 Pages: 157-162

    Show abstract

    Abstract: Son onilliklərdə internet, inkişaf edən texnologiyalar və sosial media istehlakçı davranışının təkamülünə səbəb oldu. Rəqəmsal inkişaf üsulları ilə idarə olunan davranışlara dəyişikliklər biznesin onlayn həll etməli olduğu əsas məsələlərdəndir. Şirkətlər müştərilərinin davranışlarına nə qədər yaxşı bələd olsalar, məzmun marketinqi, istifadəçi təcrübəsi , təsir marketinqi, istifadəçi tərəfindən yaradılan məzmun kimi strategiyalardan istifadə edərək onlarla daha asan əlaqə qura bilərlər. Bu strategiyalar daha çox satış əldə etmək və biznesləri onlayn inkişaf etdirmək üçün vacibdir, çünki belə strategiyalar istifadəçilərlə əlaqəni artırır və onların davranışlarına təsir göstərir. Rəqəmsal marketinqdə tətbiq olunan strategiyaları optimallaşdırmaq üçün müxtəlif qərar qəbuletmə metodlarından istifadə etmək mümkündür. Qərar qəbuletmənin əsas qollarından biri də çoxmeyarlı qərar qəbuletmə metodu TOPSİS–dir. Qeyri-səlis informasiya mühitində interval TOPSİS metodundan istifadə edərək qarşıya qoyulan qərar məsələsi üçün ən yaxşı alternativin seçimi məsələsinə baxmaq mümkündür. Tədqiqat işində rəqəmsal marketinqdə istehlakçı davranışının qeyri-səlis informasiya mühitində analizi məsələsinə baxılmışdır. İstehlakçı davranışının analizi üçün rəqəmsal marketinqdə ticarət yönümlü e-marketinq strategiyası, kooperativ e-marketinq strategiyası, ağıllı e-marketinq strategiyası, sentimental istehlakçılar, rasional istehlakçılar, ağıllı istehlakçılar.

    Keywords: rəqəmsal marketinq, istehlakçı davranışı, interval ədədlər, çəki vektoru,TOPSİS metodu

  24. YENI AVROPA AVADANLIQLARININ TƏDQIQ VƏ TƏTBIQ EDILMƏSI ILƏ MAYE QAZDOLDURMA STANSIYASININ (MQDS) LAYIHƏLƏNDIRILMƏSI

    Authors: Gülbala Ələsgərov, Yasin Süleymanlı

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei16052022-163

    Year: 2022 Pages: 163-170

    Show abstract

    Abstract: Maye qaz doldurma stansiyalarında müxtəlif cür nasos və kompressorlardan istifadə oluna bilər.Bu kompressorların texnoloji sxem və işləmə prinsipinə əsasən müasir tələblərə cavab verməsi çox önəmlidir.Hal-hazırda Azərbaycan Respublikasının maye qaz doldurma stansiyalarında avadanlıqlar arasında Sovet dövrünə aid olan kompressorların da fəaliyyət göstərir. Keçmiş zamanlarda bu kompressorların işləmə sxemləri əlverişli hesab edilsə də,illər keçdikcə texnologiyanın inkişafı bu avadanlıqların daha az səmərə gətirdiyini ortaya çıxardı. Ən son texnoloji avadanlıqlarla təchiz olunmuş kompressorların, həmçinin nasosların yığcam və çoxfunksiyalı tərtibatı əlverişli və faydalıdır. Bu cihazlar işləyərkən onların vibrasiya dərəcəsi, qabarit ölçülərinin seçilmiş məkanlara daha çox uyğunlaşması, proses zamanı aşağı yağ sərfiyyatı və aşağı sıxılma xərcləri, istənilən suqəbuldedici təzyiqdə işləməsi onu daha da optimallaşdırır.Yeni Avropa avdanlıqlarından istifadə edərək həm enerjiyə qənaət etmiş oluruq,həm də maksimum rahatlıq və digər imkanlardan istifadə edirik. Avropanın müasir kompressorlarının dizaynı , analoqlardan fərqli olaraq, kompressor mərhələlərinin boşaldılmasıdır və bu, kompressorun mexaniki hissələrinə metan üçün quraşdırmanın ümumi ölçülərini və yükü azaltmağa imkan verir. Optimal stansiya performansı, maksimum rahatlıq və tuning imkanını təmin edən qabaqcıl texnologiyalarla təchiz edilmişdir.

    Keywords: kompressor, maye qaz, stansiya, doldurma, DA 300, SA 200, FD 150

  25. MÜASIR BANKÇILIQ - ELEKTRON BANKÇILIQ ANLAYIŞI, ÜSTÜNLÜKLƏRI VƏ QARŞILAŞDIĞI PROBLEMLƏR

    Authors: Vəfa Mütəllimova, Raqib Məmmədli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei16052022-171

    Year: 2022 Pages: 171-177

    Show abstract

    Abstract: Banklar proqram təminatı vasitəsilə müştərilərə elektron xidmətlər təklif edirlər. Əvvəllər banklar təhlükəsizlik problemlərinə görə müştərilərinə elektron bank xidmətləri təklif etməyə şübhə ilə yanaşırdılar. İndi elektron bank vasitəsilə müştərilər öz balanslarına və bank əməliyyatlarına nəzarət edə, hesab-fakturaları ödəyə, kredit götürə və ya yeni kartlar sifariş edə bilərlər. Elektron bankçılıq özü xərclərdən azaddır, lakin bank xidmətlərinin səviyyəsinə uyğun komissiyalar elektron bankçılıq vasitəsilə həyata keçirilən sifarişlər və digər əməliyyatlar vasitəsilə tutulur. Elektron bankçılıq istifadəçilər üçün öz vəsaitlərini idarə etmək üçün effektiv üsuldur. Banklar, elektron bank hesabı fəaliyyətini yoxlamaq, hesabın təhlükəsizliyi funksiyalarını təmin etmək və istifadəçiləri şəxsi məlumatların oğurlanması kimi təhlükələrə qarşı həmişə xəbərdar etmək üçün etibarlı təhlükəsizlik təmin edir. Bu gün bank müştərilərinin 73%-i elektron bankçılıqdan istifadə edir ki, bu da onlara istənilən vaxt təhlükəsiz bank hesablarına çıxış imkanı verir. Müştərilər öz texnoloji cihazlarından elektron hesablarına daxil olduqda, hesablarını, köhnə və son əməliyyatlarnı yoxlaya bilərlər. Elektron bank istifadəçiləri bank hesabları arasında vəsait göndərə və hesablarını idarə edə və kommunal xidmətlərini ödəyə bilərlər.

    Keywords: elektron bankçılıq, süni intellekt, onlayn bank xidmətləri, onlayn bank riskləri