Volume 49, Issue 2 (2025)

  1. PYEZOELEKTRİK TƏZYİQ SENSORLARI: İŞ PRİNSİPLƏRİ, DİZAYN VƏ TƏTBİQLƏR

    Authors: Nərgiz Abdullazadə, Sevinc Abdullayeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-07

    Year: 2025 Pages: 7-15

    Show abstract

    Abstract: Pyezoelektrik təzyiq sensorları, mexaniki təsirləri elektrik siqnalına çevirmək üçün pyezoelektrik materialların unikal xüsusiyyətlərindən istifadə edən yüksək həssas və funksional cihazlardır. Bu sensorlar sənaye, tibbi və aerokosmik sahələrdə geniş tətbiq sahələrinə malikdir. Pyezoelektrik təsir prinsipi bəzi materialların kristal strukturlarında mexaniki gərginlik tətbiq edildikdə elektrik yükünün yaranmasına əsaslanır. Təzyiqin təsiri ilə yaranan siqnal dinamik dəyişikliklərdə dəqiq ölçmə üçün istifadə olunur, lakin uzunmüddətli statik təzyiq ölçməsində müəyyən məhdudiyyətlər mövcuddur. Araşdırma pyezoelektrik sensorların iş prinsipi, quruluşu və tətbiq sahələrinə fokuslanaraq onların üstünlüklərini və çətinliklərini təhlil edir. Sensorlar dinamik təzyiqin izlənilməsi, yüksək tezlikli dəyişikliklərin ölçülməsi və ekstremal şəraitdə dəqiq nəticələr əldə etmək üçün ideal bir həll təqdim edir. Onların mexaniki dayanıqlığı və geniş tezlik diapazonunda işləməsi, xüsusilə partlayış təzyiqləri və mühərrik yanması kimi sahələrdə tətbiqini mümkün edir. Bununla belə, sensorların uzunmüddətli sabit təzyiq altında istifadə zamanı həssaslıq itkisi, termal şok və elektromaqnit müdaxiləyə həssaslıq kimi məhdudiyyətləri də mövcuddur. Bu problemləri həll etmək üçün materialların təkmilləşdirilməsi və dizaynın optimallaşdırılması zəruridir. Bu araşdırma, pyezoelektrik təzyiq sensorlarının üstünlüklərini vurğulayaraq, onların müxtəlif sahələrdə istifadə potensialını təhlil edir və gələcəkdə bu texnologiyanın inkişafı üçün istiqamətlər təklif edir. Bu sensorlar, yüksək dəqiqlik, dayanıqlıq və funksionallıq tələb edən tətbiqlərdə müstəsna dəyər təqdim edir.

    Keywords: Pyezoelektrik təzyiq sensorları, pyezoelektrik təsir, dinamik təzyiq ölçülməsi, yüksək həssaslıq, sənaye tətbiqləri, sensor texnologiyaları

  2. ENVIRONMENTAL EDUCATION AS ONE OF THE WAYS TO IMPLEMENT IN THE TEACHING OF CHEMICAL ENGINEERING DISCIPLINES: A REVIEW

    Authors: Narmina Alıyeva, Rana Mammadova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-16

    Year: 2025 Pages: 16-25

    Show abstract

    Abstract: Today, when the whole world civilization is concerned about the changes taking place in the biosphere, scientists look to the future with anxiety and hope and are searching for ways out of the impending environmental catastrophe. It will be possible to prevent the death of civilization through common efforts - through education and technology. The purpose of the study was to analyze international publications on the study of environmental literacy systems. As a result of research conducted to identify ways to improve higher environmental education among specialists from technical universities, the need for and importance of developing environmental education in combination with chemical and engineering disciplines was identified. It is concluded that there is a demand today for preparing students with the skills necessary for critical thinking and questioning, analysis, research, and assessment of environmental problems at the local, regional, and global levels. A review analysis of scientific works that provide positive results in improving the environmental education system (content, structure, and teaching methods) will help improve the competence of environmental chemists in their difficult task of stopping environmental disasters.

    Keywords: environmental safety; environmental chemist; engineering education; higher education; ecological catastrophe

  3. BULUD TEXNOLOGİYALARININ TƏTBİQ SAHƏLƏRİ

    Authors: Aytən Əliyeva, Nigar Əlizadə

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-26

    Year: 2025 Pages: 26-33

    Show abstract

    Abstract: Məqalə bulud texnologiyalarının müxtəlif tətbiqlərini müzakirə edir, onların hökumət xidmətləri, biznes, təhsil və səhiyyə kimi sektorlar üzrə təsirini araşdırır. Tədqiqat həmçinin, bulud hesablamalarının səmərəlilik, təhlükəsizlik və əlçatanlıq baxımından üstünlüklərini, eləcə də Azərbaycanın rəqəmsal transformasiyasındakı rolunu vurğulayır. Bundan əlavə, o, Azərbaycanda bulud hesablamalarının arxitekturasını, xidmət modellərini və xüsusi sektoral istifadələrini təsvir edir. Bulud hesablamalarının təqdim etdiyi xidmətlər üç növə bölünür. Ön və arxa bitər. Ön və arxa tərəf adətən şəbəkə olan şəbəkə vasitəsilə birləşdirilir. Sistemin ön tərəfi müştəri (istifadəçi) tərəfindən görülür, arxa tərəf isə sistem bulududur. Arxa tərəfdə müştərinin kompüterləri, serverləri və məlumat saxlama yerləri var. Mərkəzləşdirilmiş server sistem idarəçiliyinə, trafikin monitorinqinə və müştəri sorğularına nəzarət edir. O, protokollar kimi tanınan xüsusi proqram təminatından istifadə edir və əvvəlcədən müəyyən edilmiş standartlara əməl edir. Aşağıdakılar bulud hesablama arxitekturasının səviyyələri və xidmətləridir. Müştəri, proqram, platforma, infrastruktur və server. Bulud müştərisi bulud xidmətlərini təqdim etmək üçün xüsusi olaraq hazırlanmış proqramlar təklif etmək üçün bulud hesablamalarından istifadə edən kompüter avadanlığı və proqram təminatı toplusudur

    Keywords: Bulud texnologiyaları, dövlət xidmətləri, biznes, təhsil, sağlamlıq, səmərəlilik, rəqəmsal transformasiya

  4. TOZ - HAVA QARIŞIĞI PARTLAYICISININ PROQNOZLAŞDIRILMASI

    Authors: Nuriyyə Abdullayeva, Fərid Hüseynov, Sahib Rəfibəyli, Ziyad Süleymanlı

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-34

    Year: 2025 Pages: 34-44

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə toz-hava qarışığı partlayışının proqnozlaşdırmaq məqsədi ilə partlayış zamanı toz-hava qarşığı partlayışı yaradan parametrlər analiz edilmişdir. partlayış zamanı zərbə dalğasının müxtəlif parametrlərdən asılı olaraq dəyişməsi verilmişdir. xüsusi ilə zərbə dalğasında və qazın sıxılmasından asılı olaraq müxtəlif parametrlərin, xüsusi ilə qazın yayılması sürətinin dəyişməsi analiz olunmuşdur. eyni zamanda sıxılmış qazda enerji sürət təzyiq parametrlərinin dəyişməsi məsələlərinə yalnız zərbə dalğası yüksək olan halda baxılmışdır. Toz-hava qarışığı partlayışının proqnozlaşdırmaq məqsədi ilə partlayış zamanı toz-hava qarşığı partlayışı yaradan parametrlər analiz edilmişdir. Partlayış zamanı zərbə dalğasının müxtəlif parametrlərdən asılı olaraq dəyişməsi verilmişdir,xüsusi ilə zərbə dalğasında və qazın sıxılmasından asılı olaraq müxtəlif parametrlərin, xüsusi ilə qazın yayılması sürətinin dəyişməsi analiz olunmuşdur. eyni zamanda sıxılmış qazda enerji sürət təzyiq parametrlərinin dəyişməsi məsələlərinə yalnız zərbə dalğası yüksək olan halda baxılmışdır.Toz-hava qarşığını proqnozlaşdırmaq üçün xüsusi detonasiya rejimini yaradan faktorlar və bu faktorlara təsir edən amillər nəzərdə analiz edilməlidir.Aydın olur ki, partlayışın enerjisi tozun miqdarı, toz əmələ gətirən maddənin xüsusi yanma istiliyi ilə xarakterizə olunur.Tozun kütləsi otağın azad həcminin dispers məhsulla tam dolduğunu və bu zaman stexiometrik qatılığa malik toz-hava kütləsinin yarandığını qəbul etməklə hesablanır.

    Keywords: zərbə dalğası, entropiya, qaz sıxılması, adiabat, temperatur, təzyiq, qazın yayılma sürəti, sıxlıq, toz-hava qarşığı

  5. DÖVLƏTİN STRUKTUR SİYASƏTİNİN MAHİYYƏTİ VƏ İQTİSADİ STRUKTURUN FORMALAŞMASINDA ƏHƏMİYYƏTİ

    Authors: Söhrab İsayev, Rəhman Babayev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-45

    Year: 2025 Pages: 45-52

    Show abstract

    Abstract: Dövlətin struktur siyasəti iqtisadiyyatın quruluşunu dəyişdirərək daha səmərəli, dayanıqlı və rəqabətədavamlı bir sistem yaratmağı hədəfləyən tədbirlər toplusudur. Bu siyasət uzunmüddətli iqtisadi artım və sabitliyin təmin edilməsinə yönəlib. İqtisadiyyatın dayanıqlı böyüməsini və effektivliyini artırmaq məqsədilə onun strukturunu modernləşdirməyə yönəlmiş dövlət siyasətidir.. Buraya qiymətlərin tənzimlənməsi, dövlət maliyyəsinin idarə olunması, dövlət müəssisələrinin səmərəliliyinin artırılması, maliyyə sektorunun inkişafı, sosial müdafiə proqramlarının optimallaşdırılması və əmək bazarının təkmilləşdirilməsi kimi sahələr daxildir. Azərbaycanda isə iqtisadiyyatın mövcud strukturu bazar iqtisadiyyatının tələblərinə uyğun deyil və yeni strukturun formalaşdırılması vacibdir. Struktur siyasəti, xüsusilə post-sovet ölkələrində, iqtisadi effektivliyi artırmaq, bazar tələblərinə cavab verən quruluş yaratmaq və əhalinin rifahını yüksəltmək üçün vacib hesab olunur. Bu siyasət milli bazarın inkişafı, təkrar istehsalın dəstəklənməsi və beynəlxalq əmək bölgüsündə iştirak imkanlarının genişləndirilməsini də əhatə edir. Araşdırmanın əsasında mövcud məlumatlar,analiz və təhlil üçün toplanmış məlumatlar dayanır.

    Keywords: İdarəetmənin effektivliyi, İqtisadi inkişaf, Sosial sahənin gücləndirilməsi Əsas sahələr və tətbiq istiqamətləri, Struktur və Stabilizasiya Siyasətləri arasındakı əlaqə,Struktur siyasətin əsas aspekleri,məqsədləri

  6. QEYRİ-NEFT SEKTORUNDA SAHİBKARLIĞIN İNKİŞAFI ÜÇÜN BANK KREDİTLƏRİNİN ROLUNUN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ

    Authors: Rəsul Qarayev, Natiq Hacıyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-53

    Year: 2025 Pages: 53-62

    Show abstract

    Abstract: Neft tükənən və bərpa olunmayan təbii sərvətdir və iqtisadiyyatı neft sektoru üzərində qurmaq və saxlamaq uğurlu hesab edilmir. Müasir dövrümüz üçün qeyri-neft sektoru, Azərbaycan iqtisadiyyatının diversifikasiyası və dayanıqlığı üçün strateji rol oynayır. Məqalə, qeyri-neft sektorunda sahibkarlığın inkişafı üçün bank kreditlərinin rolunu qiymətləndirmək məqsədi daşıyır. Araşdırma, qeyri-neft sektorunun inkişafını məhdudlaşdıran əsas maliyyə çətinliklərini və bank kreditlərinin bu problemlərin həllindəki əhəmiyyətini ortaya qoyur. Bu məqalədə qeyri-neft sektorunda fəaliyyət göstərən sahibkarların bank kreditlərinə müraciəti, kreditlərin əsasən hansı sahələrə yönəldiyi və bu kreditlərin iqtisadi inkişaf prosesindəki təsiri təhlil edilmişdir. Həmçinin, faiz dərəcələri, təminat mexanizmlərinin çatışmazlığı və kredit proseslərinin mürəkkəbliyi kimi problemlər də araşdırılmışdır. Tədqiqat zamanı müəyyən olan məsələlərdən biri də bank kreditlərinin qeyri-neft sektorunda kiçik və orta sahibkarlığın (KOS) inkişafına mühüm təsiridir. Yeni iş yerlərinin yaradılması, istehsalın genişlənməsi və ixrac potensialının artırılması üçün verilən kreditlər önəmlidir. Bununla yanaşı, qeyri-neft sektorlarına dövlət dəstəyi haqqında da araşdırmaq aparılmışdır. Dövlət dəstəyi ilə kreditlərə müraciətlərin asanlaşdırılması, mikrokredit proqramlarının genişləndirilməsi və aşağı faizli kreditlərin təşviqi kimi tövsiyələr irəli sürülmüşdür. Nəticədə, qeyri-neft sektorunun inkişafı üçün bank kreditlərinin daha effektiv şəkildə yönəldilməsi, iqtisadi diversifikasiyanın sürətləndirilməsi və ölkənin dayanıqlı inkişafının təmin edilməsi baxımından əhəmiyyətli olduğu vurğulanmışdır.

    Keywords: Qeyri-neft sektoru, sahibkarlıq, bank kreditləri, kiçik və orta sahibkarlıq (KOS), iqtisadi diversifikasiya, mikro-kreditlər, sahibkarların maliyyələşdirilməsi, risklər

  7. REVOLUTİONİZİNG KİCK MANAGEMENT İN MANAGED PRESSURE DRİLLİNG: THE ROLE OF MACHİNE LEARNİNG AND CASE STUDİES

    Authors: Samad Rzazade, Andrey Gadimov, Rufat Goychayev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-63

    Year: 2025 Pages: 63-70

    Show abstract

    Abstract: Managed Pressure Drilling (MPD) is an innovative technique that effectively controls downhole pressure, reduces downtime, and improves drilling productivity in challenging conditions. This paper reviews the fundamentals of MPD, emphasizing its importance in maintaining stable bottomhole pressure (BHP) within narrow tolerances to avoid kickouts, mud losses, and borehole instability. It discusses various MPD techniques, including constant bottomhole pressure (CBHP) and pressurized mud cap drilling (PMCD), which have proven their effectiveness in high-pressure, extreme temperature (HPHT), and aggressive H2S environments. It also highlights how MPD can improve drilling safety and accuracy by regulating backpressure and minimizing formation disturbances. It also discusses modern technology advancements, including automated pressure monitoring systems and machine learning algorithms to detect anomalies in real time, significantly reducing the likelihood of accidents. Case studies validate the effectiveness of MPD, demonstrating benefits such as increased rate of drilling (ROP), reduced unscheduled operations, and improved field development efficiency. As drilling conditions become more challenging, technology continues to improve, delivering well reliability, increased productivity, and reduced operational risk.

    Keywords: Managed Pressure Drilling (MPD), Wellbore Pressure Control, Bottomhole Pressure (BHP), Constant Bottomhole Pressure (CBHP), Pressurized Mud Cap Drilling (PMCD), High-Pressure High-Temperature (HPHT), Non-Productive Time (NPT), Rate of Penetration (ROP), Well Control, Machine Learning (ML)

  8. APPLICATION OF HYPOID TRANSMISSION IN HYBRID ELECTRIC MACHINES

    Authors: Samira Khanahmedova, Ayshad Mammadov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-71

    Year: 2025 Pages: 71-81

    Show abstract

    Abstract: The article discusses the use of a hypoid gear, which is used in mechanisms where the axes of rotation of the gear and wheel do not intersect, but are displaced. These gears are different from ordinary gears with straight or tapered teeth, where the axes of rotation intersect. Hypoid gears are widely used in car transmissions, especially on the rear and front axles. In these gears, the hypoid wheel interacts with the hypoid gear, creating a specific tooth trajectory and allowing torque to be transferred between the misaligned axes. The main characteristics of hypoid gear are given, such as the displacement of the axes of the wheel and gears, which do not intersect, and which are offset relative to each other, high load capacity hypoid gears, which have the ability to withstand heavy loads, which makes them ideal for use in automobiles, smooth operation, due to the special shape of the teeth and their interaction, working quite quietly and with low vibration level. Hypoid gears have complex tooth geometries that require precise machining, but they provide more compact and efficient power transmission solutions in case of misalignment of the axles. The mechanical strength of hypoid gears is a key characteristic that determines their ability to withstand heavy loads during long-term operation without being subjected to excessive wear or destruction. The strength of hypoid gears depends on several factors, including materials, tooth shape, working conditions, and manufacturing accuracy. Hypoid gears play an important role in automotive transmissions due to their high efficiency, compactness, durability and ability to withstand heavy loads. These advantages make them indispensable for vehicles that require reliable and efficient torque transmission systems, trucks, and passenger cars with all-wheel drive.

    Keywords: hybrid machine, hypoid transmission, high efficiency, load capacity, mechanical strength, displacement, gear wheel, transmission, torque, geometric shape

  9. GEOLOGİCAL-LİTHOLOGİCAL-TECTONİC-GEOPHYSİCAL CHARACTERİSTİCS AND OİL AND GAS POTENTİAL OF THE CHEYİLAKHTARMA-NARDARANAKHTARMA FOLD LİNE OF THE SHAMAKHİ-GOBUSTAN OİL-GAS-BEARİNG REGİON

    Authors: Shura Ganbarova, Bakhtiyar Badalov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-82

    Year: 2025 Pages: 82-91

    Show abstract

    Abstract: The research work carried out in the article covers the Nardaranakhtarma, Suleymanakhtarma, Cheyilakhtarma, Cheyildag structures. Based on the comparative analysis of the obtained seismic materials with the data of geophysical surveys of wells and data from surface outcrops, it was determined that the geological structure of the study area is represented by sediments of stratigraphic units from Maykop to Pontic sediments. In the arch part of the Nardaranakhtarma, Suleymanakhtarma structures, Maykop sediments are exposed to the surface of the earth. According to the seismic data, the arch parts of the structures are complicated by mud volcanoes. The structure of the Nardaranakhtarma structure (eastern periclinal), Suleymanakhtarma, Cheyilakhtarma structure (western periclinal) and the northern limb of the Cheyildag structure was studied, and the Pontic wedge zone was noted in the northern limb of the Nardaranakhtarma structure. The oil and gas prospects of the field are mainly related to the Maykop sediments, and partly to the Chokrak sediments. In the Nardaranakhtarma, Cheyilakhtarma and Cheyildag areas, natural oil outcrops are mainly found in mud volcanoes, griffons and salses located in the arch parts of the folds. In addition, oil-gas sand and silt layers have been encountered in a number of structural mapping and exploration wells drilled in these areas. We note that in the direction from the northwest (Cheyilakhtarma) to the southeast, the clay content in the rocks that make up this suite constantly decreases and the content of silty sandy sediments increases. Thus, in the southern belt of Gobustan, along the Alat ridge and in the southeastern part of the region, silty-sandy fractions are widely developed in the deposits of the Productive series. To the southwest, in the Cheyildagh area, a relative increase in the content of aleurite (36.5%) and sand (11.0%) fractions and a decrease in the content of clayey (25.84%) fractions is observed. İn the Nardaranakhtarma area the content of aleurite, sand and clay fractions is consist in a range of 22.0-49.5%, 20.0-50.0%, and 21.7-40.5% respectively.

    Keywords: structures, depression, deposits, sand and clay content, research area, Productive series, Maykop

  10. HƏCMLİ ARMATURLAŞDIRILMIŞ STRUKTURA MALİK KOMPOZİSİYA MATERİALLARI

    Authors: Tahir Cabbarov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-92

    Year: 2025 Pages: 92-102

    Show abstract

    Abstract: Həcmli armaturlaşdırılmış struktura malik kompozisiya materialları nəzərdən keçirilmişdir. Materialların istehsal üsuluna görə əsas variantlarının icmalı aparılmışdır: toxunmuş, hörülmüş, toxunma ilə tam armaturlaşdırılmış, həmçinin çoxoxlu parça toxunuşlu və açıq toxunmuş. Həcmli armaturlaşdırma , kəsilmə gücünü, laylanmaya və zərbəyə qarşı müqaviməti artırmağa imkan verir. Lakin bu, eyni zamanda üfüqi liflərin zədələnməsi və ya deformasiya edilməsi səbəbindən digər mexaniki xassələri azaldır. Daşıyıcı konstruksiyalarda istifadə üçün ən perspektivli olanları liflərin ən az zədələnməsini təmin edən həcmcə armaturlaıdırılmış kompozit materiallardır.

    Keywords: kompozit materiallar, toxunmuş, hörülmüş, tam armaturlaşdırma, həcmcə armaturlaşdirilmiş materiallar, mexaniki xassələr

  11. KEÇİRİCİLİYİ AZ OLAN REZERVUARLARDA SULAŞMA SİSTEMİNİN TƏTBİQİNİN REAKSİYA MÜDDƏTİ

    Authors: Sami̇ra Abbasova, Tural Abbasov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-103

    Year: 2025 Pages: 103-110

    Show abstract

    Abstract: Neft yataqlarının işlənməsinin ən məşhur üsulu neft rezervuarına su vurmaqdır. Bu üsul neft quyularının yüksək cari debitini saxlamağa və son nəticədə çıxarıla bilən neft ehtiyatlarının yüksək faizlə çıxarılmasına nail olmağa imkan verir. Laylara suyun vurulmasında əsas məqsəd nefti hasilat quyularına effektiv şəkildə sıxışdırmaq və laydan neftvermə sürətini artırmaqla yataqların işlənməsinin iqtisadi səmərəliliyini artırmaqdır. Ənənəvi suvurma üsulu kifayət qədər effektivdir və adətən lay neftinin nisbi özlülüyü 30-40 mPa * s-dən az, lay keçiriciliyi (40-50) 10-3 μm2-dən çox olan yataqların işlənməsi üçün istifadə olunur. Son illərdə bir çox az məhsuldar layların istismara verilməsi ilə əlaqədar olaraq su keçirmə qabiliyyəti (5-30) 10-3 μm2 olan laylar və nisbi neft özlülüyü 50-60 mPa*s-ə qədər olan laylar üçün suvurma nəzərdə tutulmuşdur.. Bu zaman əlavə texnoloji tədbirlər nəzərdə tutulur. Neft laylarının su basmasının səmərəliliyini və hasilat quyusunda suyun vurulmasından sonra cavab reaksiyasının baş verdiyi vaxtı müəyyən etmək üçün bir üsul təklif edilmişdir. Bu prosesi öyrənmək üçün əsas beş parametrin təsiri öyrənilmişdir: su keçiriciliyi, lay neftinin özlülüyü, lay qalınlığı, vurulma və hasilat təzyiqlərindəki fərq, quyular arası məsafə. Daimi vurulma şəraitində və vurulma ilə hasilat quyusunun dibi arasında yüksək təzyiq fərqi (depressiya) saxlanıldıqda reaksiya müddəti daha qısa olacaq, lay keçiricilik əmsalının qiyməti bir o qədər yüksək olar. Lay mayesinin özlülüyü və inyeksiya və hasilat quyuları arasındakı məsafə sistemin reaksiya müddəti ilə tərs mütənasibdir. Qeyd edilmişdir ki, su basması zamanı layın qalınlığı suyun laya vurulmasının reaksiya müddətinə az təsir edir. Təzyiq dəyişmə əmsalı hasilat quyularının ərazisində lay təzyiqinin dəyişməsinin təsirini nəzərə alır. Çıxarma və enjeksiyon zonalarında təzyiq fərqinə mütənasib olaraq enjeksiyonun paylanmasını xarakterizə edir. Hesablamanın əsasını orta bufer təzyiqi (suyuq quyuları üçün) və dib təzyiqi (istehsal quyuları üçün) təşkil edir. Vurulan su dib təzyiqi ən aşağı olan ərazilərə keçəcək.

    Keywords: aşağı keçiriciliyə malik rezervuar, aşağı keçiricilik, suvurma, reaksiya müddəti, rəqəmsal simulyasiya

  12. QAZMA MƏHLULUNUN LAYA UDULMA ZONASINDA ÖZLÜ - DƏNƏVƏR TAMPONAJ SİSTEMLƏRİNİN DAYANIQLIĞI HAQQINDA

    Authors: Qafar İsmayılov, Racu Vəliyev, Turqay İsgəndərli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-111

    Year: 2025 Pages: 111-119

    Show abstract

    Abstract: Neft və qaz quyularının qazılması zamanı yuyucu məhlulun laya udulması ən çox rast gəlinən və xərcli problemlərdən biridir. Bu məqalədə udulmanın qarşısını almaq üçün istifadə olunan özlü-dənəvər tamponaj sistemlərinin dayanıqlığı araşdırılır. Tədqiqat zamanı bu sistemlərin reoloji xüsusiyyətləri, xüsusilə özlülük (ɳ) və daxili sürtünmə bucağı (φ), udulma zonalarının sızdırmazlığının təmin edilməsində effektivliyi nəzərdən keçirilir. Quyuətrafı zona qalın divarlı silindr kimi qəbul edilərək, özlü-dənəvər sistemin gərginlik-deformasiya vəziyyəti riyazi olaraq təhlil edilir. Model radial və tangensial gərginlik komponentlərini nəzərə alaraq, quyu təzyiqi və layın xüsusiyyətləri altında sistemin dayanıqlıq şərtlərini müəyyən edir. Araşdırmanın nəticələri göstərir ki, tamponaj sisteminin laya daxil olma radiusu (r₁) artdıqca, daxili sürtünmə bucağı (φ) azalır. Sistemin dayanıqlığını təmin etmək üçün r₁-in kritik qiymətləri müəyyən edilmişdir. Məsələn, Puasson əmsalı (ν) 0.35 olduqda, r₁-in minimum tələb olunan qiyməti 18.1 sm-dir. Tədqiqat həmçinin özlü-dənəvər sistemin reoloji parametrlərinin, məsələn, özlülük və daxili sürtünmə bucağının, düzgün seçilməsinin zəruriliyini vurğulayır. Bu parametrlərin səhv seçimi sistemin uğursuzluğuna, məhlulun udulmasının təkrar baş verməsinə və quyuətrafı zonanın qeyri-sabitliyinə səbəb ola bilər. Bu tədqiqatın praktiki əhəmiyyəti neft və qaz sənayesi üçün olduqca böyükdür. Özlü-dənəvər tamponaj sistemlərinin dizaynı və tətbiqi optimallaşdırılaraq, qazma əməliyyatları zamanı udulmanın qarşısının alınması, məhsuldar olmayan vaxtın azaldılması və əməliyyat xərclərinin aşağı düşməsi mümkündür. Təqdim olunan model müxtəlif geoloji şəraitdə bu sistemlərin performansını proqnozlaşdırmaq üçün etibarlı bir çərçivə təqdim edir və mühəndislər və tədqiqatçılar üçün qiymətli bir vasitədir.

    Keywords: udulma, özlü-dənəvər sistemlər, quyuətrafı dayanıqlıq, daxili sürtünmə bucağı, qazma məhlulları, gərginlik-deformasiya təhlili

  13. B2C BAZARINDA YENİ MƏHSULUN TƏŞVİQİ STRATEGİYALARI

    Authors: Natavan İbrahimova, İsmayıl Məmmədzadə

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-120

    Year: 2025 Pages: 120-129

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə B2C (Business-to-Consumer) bazarında yeni məhsulun təşviqi strategiyaları ətraflı araşdırılır. Burada prosesin əsas elementlərini, ənənəvi və rəqəmsal marketinq alətlərindən istifadə yollarını, istehlakçıların məhsula marağını artırma üsullarını və brendin bazarda tanınmasını təmin edən effektiv strategiyaları izah edir. Məqalədə, həmçinin qiymət və endirim strategiyalarının yeni məhsulun təşviqində oynadığı rola toxunulur. Müştəri davranışlarının təhlili, reklam kampaniyalarının effektiv şəkildə idarə edilməsi və məhsulun keyfiyyətinin qorunması yeni məhsulun bazarda uzunmüddətli uğur qazanmasını təmin edir. Məqalənin təhlil hissəsində müxtəlif təşviq metodlarının effektivliyi qiymətləndirilir. Satış göstəriciləri, ROI (investisiya gəliri) və brend tanınması əsas meyarlar kimi götürülür. Marketinq kampaniyalarının nəticələri təhlil edilərək hansı strategiyaların daha uğurlu olduğu müəyyən edilir və gələcək təşviq planları buna uyğun tənzimlənir. Nəticə etibarilə, B2C bazarında yeni məhsulun uğurla təşviq edilməsi üçün rəqəmsal və ənənəvi marketinq strategiyalarının düzgün kombinasiyası vacibdir. Şirkətlər bazar araşdırmalarına əsaslanaraq hədəf auditoriyanı düzgün təyin etməli, onların ehtiyaclarına uyğun strategiyalar hazırlamalı və müxtəlif təşviq metodlarından istifadə etməlidirlər.

    Keywords: B2C bazarı, yeni məhsul, təşviq strategiyaları, rəqəmsal marketinq, istehlakçı davranışı, bazar araşdırması, reklam kampaniyaları

  14. OPTIMIZATION OF THE CATALYTIC REFORMING PROCESS

    Authors: Sevinj Guliyeva, Ramziyya Guliyeva, Kamala Gazvini

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-130

    Year: 2025 Pages: 130-139

    Show abstract

    Abstract: The formulation and solution of the optimization problem requires the determination of the preliminary composition of the vector of input optimized values and the type of optimization criterion from, the justification and selection of which are presented below. The flow rate of the circulating gas at the inlet of the catalytic reforming unit is limited by the H2S/feedstock ratio (the H2S circulation rate), the value of which, according to the regulations, is 1650-1800 m3/m3. An increase in the H2S/feedstock ratio can manifest itself in two diametrically opposed directions. On the one hand, an increase in the partial pressure of hydrogen in the mixture inhibits dehydrogenation reactions (occurring with the release of H2), on the other hand, an increase in the amount of heated gas circulating through the reactor reduces the temperature drop in it. As a result, the average temperature of the catalyst and the rate of reactions increase. That is, there is some optimal value of this parameter inside or outside the permissible range depending on the value of other input variables. The reforming process occurs with heat absorption, therefore it is implemented in a cascade of 3 or 4 reactors with intermediate heating of the reaction mixture. The temperatures at the inlet of each of the reactors are in the range of 440-540 0С. The peculiarity of the transformations in the reactors ensures that the first reactor provides the greatest difference in input/outlet temperatures (30…60 ºС), and the last one has the smallest (7…15 ºС). To reduce the considered temperature gradient, in industrial catalytic reforming units, the smallest volume of catalyst is loaded into the first reactor, and the largest volume is loaded into the last one. For a catalytic reforming unit consisting of 3 reactors, the catalyst distribution can vary from 1:2:4 to 1:3:7. Based on the above, the following were selected as control actions for optimal control of the reforming unit: – temperatures of the reaction mixture at the inlet of each reactor of the unit;– flow rate of the HCG at the inlet of the catalytic reforming unit.The sensitivity of the process to the selected control actions was investigated using a mathematical model. The highest sensitivity of the process is provided by the temperatures of the gas-feedstock mixture at the inlets of the reactors, since the temperature indicator is included in explicitly in the reaction rate constants in the average heat capacity of the feedstock supplied to the catalytic reforming unit.

    Keywords: optimization, reforming process, catalytic cracking, coke, aromatic hydrocarbons, hydrogen-containing gas, raw material, octane numbers, catalyst

  15. IMPROVEMENT OF OIL SPILL RESPONSE AT SEA

    Authors: Vyacheslav Kuznetsov, Suad Gasimov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-140

    Year: 2025 Pages: 140-147

    Show abstract

    Abstract: Effective elimination of oil spills at sea remains a key task for environmental safety and protection of marine ecosystems. This article discusses modern methods and promising technologies aimed at improving the cleanup process during emergency oil spills. The limitations of traditional methods, including the use of booms, chemical dispersants and bioremediation, which, despite their effectiveness, have disadvantages such as dependence on weather conditions, toxicity and duration of the process, are analyzed. Particular attention is paid to new approaches, the use of nanomaterials to create sorbents with high adsorption capacity and the development of sustainable bioremediants. The proposed innovations can significantly increase the efficiency and speed of cleaning, as well as minimize the negative impact on the marine environment. The author suggests using multi-criteria assessments to select the optimal method, which takes into account environmental and economic aspects. The introduction of new technologies contributes to an integrated approach to the elimination of oil spills and the reduction of long-term damage to nature. The use of the proposed technologies will speed up the elimination process, reduce costs and ensure sustainable development of the marine ecosystem.

    Keywords: oil spills, spill response, environmental safety, bioremediation, nanomaterials, autonomous systems, monitoring, automation

  16. SİNTEZLƏŞDİRİLMİŞ VİDEO METODU İLƏ KABEL XƏTLƏRİNDƏ ZƏDƏLƏRİN AŞKARI

    Authors: Rauf Mayılov, Şükran Bağırlı

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-148

    Year: 2025 Pages: 148-159

    Show abstract

    Abstract: Bu məqalə müxtəlif mühüm kabel strukturlarının əsas xüsusiyyətlərini araşdırır və ümumilikdə, kabeldəki zədələnmənin ən effektiv qiymətləndirilməsinin yerli ölçmələr, məsələn, tətbiq olunan qüvvə və mexaniki xüsusiyyətlər vasitəsilə həyata keçirildiyini göstərir. Məqalə, qüvvə və mexaniki xüsusiyyətləri qiymətləndirmək üçün istifadə olunan üsulların ümumi nəzərdən keçirilməsini və əvvəlki tədqiqatlardan nümunələrlə izahını təqdim edir. Xüsusi diqqət, bu xüsusiyyətləri xarakterizə etmək üçün dalğa ayrılması və yayılma xüsusiyyətlərinə əsaslanan yeni yanaşmalara yönəldilir və zədələnməni aşkar etməkdə onların effektivliyini artırmaq məqsədini güdür.

    Keywords: Kabel strukturları, zədələnmənin aşkar edilməsi, video metodu, dalğa yayılması

  17. МАТЕМАТИЧЕСКОЕ МОДЕЛИРОВАНИЕ И ОПТИМИЗАЦИЯ ПРОЦЕССА ВЫДЕЛЕНИЯ ВАНАДИЯ ПРИ ЩЕЛОЧНОЙ ОБРАБОТКЕ МИНЕРАЛА АЛУНИТА

    Authors: Ариф Гейдаров, Гошгар Алиев, Арзу Османова, Зарема Джаббарова

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-160

    Year: 2025 Pages: 160-170

    Show abstract

    Abstract: В настоящей работе представлены результаты исследования процесса извлечения ванадия при переработке алунита, а также моделирования и нахождения оптимальных условий реакции. При щелочной обработке минерала алунита экспериментально изучено выделение ванадия, который является важным компонентом раствора. Для сокращение времени и числа проводимых экспериментов, затрачиваемых на исследования проведено математическое моделирование и оптимизация технологического процесса при переработки алунита, проведенное щелочным методом в различных условиях среды. На основании изучения влияния различных факторов (концентрация NaОН, температура, время перемешивания) разработано уравнение регрессии и выбран оптимальный режим для максимального извлечения ванадия из алунитовых руд.. Проведен статистический анализ экспериментальных результатов установлено уравнение регрессии, вычислена средняя ошибка аппроксимации, оценено среднеквадратичное отклонение. Для оценки построенного уравнения множественной регрессии был вычислен критерий Фишера и оценены коэффициенты регрессии. С помощью коэффициента детерминации и критерия Фишера подтверждено что коэффициент детерминации статистически значим и уравнение регрессии статистически надежно (т.е. коэффициенты bi совместно значимы). Установлено, что в исследуемой ситуации 95.4% общей вариабельности Y объясняется изменением факторов концентрации NaOH, температуры и времени.

    Keywords: ванадий, алунит, щелочное выщелачивание, планирование экспериментов, уравнения регрессии, критерия Фишера

  18. KEYFIYYƏTIN IDARƏ OLUNMASINDA INFORMASIYA TEXNOLOGIYALARININ ROLU

    Authors: Yaqub Sərdarov, Ayşən Şirinova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-171

    Year: 2025 Pages: 171-178

    Show abstract

    Abstract: Müasir müəssisələrdə keyfiyyətin idarə olunması rəqabət üstünlüyü əldə etmək və bazar tələblərinə uyğunlaşmaq üçün vacib bir strategiyadır. İnformasiya texnologiyalarının inteqrasiyası keyfiyyət idarəetmə sistemlərini daha çevik, dəqiq və effektiv hala gətirmişdir. Rəqəmsallaşma və avtomatlaşdırma proseslərin sürətləndirilməsinə, real vaxt rejimində nəzarətə və xətaların erkən aşkarlanmasına imkan yaradır. Bu məqalədə süni intellekt, böyük məlumat analitikası və bulud texnologiyalarının keyfiyyət idarəetməsində istifadəsi araşdırılır. İnformasiya texnologiyalarının tətbiqi müəssisələrə xərcləri azaltmaq, prosesləri optimallaşdırmaq və müştəri məmnuniyyətini artırmaq imkanı verir. Tədqiqatın nəticələri göstərir ki, texnologiyalarla gücləndirilmiş keyfiyyət idarəetmə sistemləri müəssisələr üçün dayanıqlı inkişaf və strateji üstünlük təmin edir. Gələcəkdə süni intellekt və avtomatlaşdırılmış analiz sistemlərinin daha geniş tətbiqi keyfiyyətin idarə olunmasını daha da təkmilləşdirəcəkdir.

    Keywords: informasiya texnologiyaları, keyfiyyətin idarə olunması, avtomatlaşdırma, süni intellekt, böyük verilənlər analitikası

  19. WAVELET SIGNAL DENOISING: IMPROVED MULTI-SCALE PRINCIPAL ANALYSIS

    Authors: Elnur Ahmadzade, Bahram Ismayılov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-179

    Year: 2025 Pages: 179-189

    Show abstract

    Abstract: This study presents a fault diagnosis method and system designed to overcome the challenges associated with noise and randomness in process data using an improved wavelet threshold denoising technique. Modern industrial systems have become increasingly complex, necessitating accurate and timely fault detection to ensure production stability and safety. While Principal Component Analysis (PCA) has been a popular multivariate statistical technique for handling high-dimensional, noisy, and highly correlated data, its single-scale limitation restricts its effectiveness in analyzing multi-scale process data. The proposed method integrates wavelet transform and multiscale principal component analysis (MSPCA) to address these limitations. The process involves applying a wavelet transform to decompose the original data into different scales, followed by adaptive noise reduction using enhanced wavelet thresholding. The method combines the advantages of hard and soft thresholding techniques to minimize oscillations and distortions in denoised signals. The denoised data is then reconstructed by selecting low-frequency components containing fault information and removing high-frequency noise. Subsequently, MSPCA is applied at each scale, enabling fault diagnosis across multiple dimensions of process data. This approach effectively mitigates the impact of noise introduced by human error, sensor degradation, and environmental interference, which commonly affect industrial processes. By improving the continuity and accuracy of wavelet denoising, the system enhances fault detection precision and reliability. The method provides a robust solution for fault diagnosis in modern industrial systems, with applications across a wide range of industries requiring multi-scale data analysis.

    Keywords: Noise Reduction, Signal processing, Fault Diagnosis, Signal Reconstruction, Multiscale Principal Component Analysis (MSPCA), Wavelet Threshold Denoising

  20. GÜC TRANSFORMATORLARINDA QƏZA VƏZİYYƏTLƏRİNİN TƏHLİLİ

    Authors: Elşad Səfiyev, Sara Əliməmmədova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-190

    Year: 2025 Pages: 190-202

    Show abstract

    Abstract: Enerji sistemlərinin etibarlı işləməsi güc transformatorlarının etibarlılığı ilə ayrılmaz şəkildə bağlıdır. Güc transformatorları elektrik təchizat sisteminin ən önəmli və ən bahalı elementlərindən biridir. Güc transformatorlarında baş verən qəza hallarının təxminən 30% -i, bir qayda olaraq, izolyasiyasının sıradan çıxması ilə əlaqələndirilir. Dolaqlarda nasazlıqların inkişafının ilkin mərhələsində aşkar edilməsi sistem qəzalarını baş vermədən planlı təmir və bərpa işlərini vaxtında həyata keçirməyə imkan verir.Diaqnostika üsullarından istifadə transformatorların vəziyyətinin qiymətləndirilməsinə və transformatorların istismar və təmir xərclərinin azalmasına səbəb olur. Məqalədə güc transformatorlarının qəza vəziyyətinə səbəb olan zədələnmələrlə bağlı olan məlumatların toplanması, sistemləşdirilməsi, təhlili məsələlərinə baxılmışdır. Bu problemlərə səthi, formal yanaşmanın olduğu qeyd olunur. Göstərilir ki, zədələnmələrin ətraflı təhlili nəticəsində transformatorların diaqnostikası üçün meyarları təkmilləşdirmək, yeni meyarlar əldə etmək, diaqnostika prosedurunun, texniki qulluq və təmir əməliyyatlarının güclü və zəif tərəflərini müəyyənləşdirmək mümkündür. Zədələnməni nəzərdən keçirərkən yaranmış qüsurun xarakterinin (elektrik, istilik, mexaniki) və yerinin müəyyən edilməsinin vacib olduğu vurğulanır. Zədələnmənin səbəblərinin səviyyələrinə görə araşdırılması ətraflı izahını tapmışdır. Zədələnmənın nəticələrinin təsnifatında müəssisəyə, elektrik enerji təchizatçısına və istehlakçısına dəymiş itkilər geniş təhlil edilmişdir.

    Keywords: güc transformatoru, qəza vəziyyəti, nasazlıq, zədələnmə, qüsur, ziyan, qısaqapanma, tənzimləmə, diaqnostika

  21. AZƏRBAYCANDA BİOKÜTLƏDƏN ENERJİ İSTEHSALI

    Authors: Ramiz Kəlbiyev, Fateh Qarayev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-203

    Year: 2025 Pages: 203-209

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə Respublika ərazisində biokütlə məhsullarından enerji istehsalında istifadə edilən texnologiyalar araşdırılmış və uyğun məlumatlar təhlil edilmişdir. Bu növ bərpa olunan enerji mənbələrindən istifadənin mühümlüyü qlobal istiləşmənin təsirlərini aradan qaldırmaq üçün görülən tədbirlərdə birbaşa özünü göstərir. Son illər ərzində aparılan araşdırmalar qalıq yanacaq enerji mənbələrini əvəz etmək üçün yüksək potensiallı enerji təmin edən biokütlə növlərinin müəyyən edilməsinə yönəldilib. Biokütlə, günəş enerjisinin kimyəvi forması olaraq, Yer üzündə ən populyar və universal resurslardan biridir. Bu, yalnız qida deyil, həm də enerji, tikinti materialları, kağız, parça, tibbi preparatlar və kimyəvi maddələr əldə etməyə imkan verir. Biokütlə, insanın odunu kəşf etdiyi gündən etibarən enerji məqsədləri üçün istifadə olunur. Ənənəvi enerji mənbələri sayılan neft, qaz, kömürdən elektrik və istilik enerjisi istehsalı təbiəti çirkləndirən maddələrin atmosferə ayrılmasına gətirib çıxarır. Dolayısıyla da bu enerji mənbələrini əvəz edəcək biokütlə enerjisi və onlardan alınan bioqaz, biodizel və s. yüksək potensiallı enerji hesab edilir. Buna görədə müasir elmin və texnologiyaların yeni istiqaməti biokütlə enerji mənbələrinin inkişafı və problemlərinin həllinə yönəlib.

    Keywords: Bioenerji, biokütlə, resurs, məhsuldarlıq, yanacaq, bərpa olunan enerji mənbələri

  22. OPTIMIZATION OF WELL DESIGN WITH SMALL BOREHOLE DIAMETER

    Authors: Yelena Shmoncheva, Farhad Shikhmirov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-210

    Year: 2025 Pages: 210-217

    Show abstract

    Abstract: The energy sector is increasingly concentrating on optimising well designs with tiny borehole diameters due to the requirement to strike a balance between operational and financial efficiency. Conventional well designs frequently use bigger borehole diameters, which are efficient but come with high material and operating expenses. With a focus on their potential for cost savings, enhanced drilling performance, and environmental advantages, this study investigates the viability of slimhole designs. By using less fuel, steel casings, and drilling fluids, smaller boreholes can minimise overall operating costs, as evidenced by recent developments in slimhole technology. An analysis of trajectory optimisation in horizontal wells with ultra-short radii shows that it can increase extraction efficiency by as much as five times, especially in unconventional reservoirs. Reduced borehole diameters also present structural integrity difficulties that call for creative methods to wellbore stability, as demonstrated by computational and experimental research. This study evaluates material characteristics, flow efficiency, and mechanical stability under a range of operating conditions using contemporary computational tools and analytical techniques in order to address these issues. The study also highlights the trade-offs that come with slimhole designs, including possible decreases in production rates and higher drilling precision requirements. It covers methods for overcoming these constraints, such as the use of innovative materials, improved drilling methods, and sophisticated wellbore trajectory planning. ‘Slimhole technology' long-term economic and sustainability advantages are demonstrated through comparisons with conventional well designs. In addition to providing a sustainable strategy to optimise well design while addressing environmental concerns, the research findings have implications for the production of geothermal and hydrocarbon energy. This research adds to the expanding corpus of information on effective well construction by utilising state-of-the-art developments and established methodologies. Real-time monitoring system integration should be the main goal of future research in order to significantly improve performance and lower hazards in tiny borehole operations. In the end, the findings imply that using optimised slimhole designs can improve energy projects' environmental sustainability and financial feasibility.

    Keywords: well design optimization, small borehole diameter, slimhole technology, wellbore stability, drilling performance, cost reduction

  23. EMPLOYEE MOTİVATİON AND THE İMPORTANCE OF EMPLOYEE MOTİVATİON MANAGEMENT İN SMALL AND MEDİUM-SİZED BUSİNESSES

    Authors: Elshan Orujov, Farid Hajiyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-218

    Year: 2025 Pages: 218-225

    Show abstract

    Abstract: Employee motivation plays a critical role in the success and sustainability of any organization, particularly in small and medium-sized enterprises (SMEs). These businesses often operate with limited resources and face fierce competition, making it essential for them to maximize their workforce’s productivity, creativity, and overall engagement. Motivated employees are more likely to be committed, deliver high-quality work, and contribute to the achievement of organizational goals. Therefore, effective employee motivation management is not just a matter of improving performance but a key strategic asset for SMEs aiming to thrive in an increasingly competitive marketplace. In the context of SMEs, employee motivation assumes an even greater importance due to the close-knit nature of smaller teams. Unlike large corporations where employees may feel isolated from top management, SMEs often benefit from a more direct connection between management and staff. This proximity allows for a more personalized approach to motivation, where individual goals, values, and needs can be more easily recognized and addressed. However, SMEs may lack the extensive resources that larger organizations can offer in terms of monetary incentives, benefits, and professional development programs. As such, it becomes crucial for small and medium-sized businesses to find innovative, cost-effective ways to motivate their employees. Motivating employees involves understanding both intrinsic and extrinsic factors that drive performance. Intrinsic motivation is linked to internal factors such as job satisfaction, personal growth, and the sense of purpose employees derive from their work. On the other hand, extrinsic motivation involves external rewards like financial bonuses, recognition, and promotions. In SMEs, a balance between these two forms of motivation is often essential. For example, while financial rewards may be limited, fostering a positive work environment where employees feel valued and empowered can have a significant impact on their engagement and productivity. Recognition programs, opportunities for skill development, and providing autonomy in decision-making can contribute to enhanced intrinsic motivation. Managing employee motivation also involves understanding the unique challenges faced by SMEs. Limited staff sizes can lead to overwork and burnout if motivation is not effectively managed. At the same time, SMEs must contend with the challenge of competing with larger companies for top talent. Without a structured approach to employee motivation, SMEs risk losing skilled employees to competitors who offer more extensive benefits or compensation packages. Therefore, effective motivation management can serve as a differentiating factor, helping SMEs to attract, retain, and develop a loyal and productive workforce. Employee motivation management is not a luxury but a necessity for small and medium-sized businesses. It directly influences not only productivity and job satisfaction but also the long-term success and growth of the business. With thoughtful and strategic approaches to motivation, SMEs can create a motivated, committed, and high-performing workforce capable of overcoming challenges and achieving organizational objectives.

    Keywords: motivation, employee motivation, small and medium business, motivation management

  24. MODELING THE CONSEQUENCES OF A LIQUEFIED NATURAL GAS EXPLOSION AT A GAS STATION IN THE CITY OF BAKU

    Authors: Gullu Jabbarova, Lala Aliyeva, Metanet Maharramova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-226

    Year: 2025 Pages: 226-236

    Show abstract

    Abstract: Liquefied natural gas (LNG) is a highly demanded energy carrier widely used in industry and transportation. However, its transportation and storage are associated with a number of potential emergencies due to the physicochemical properties of the substance. LNG is a high-energy fuel that, when leaked and mixed with air, can form explosive mixtures, necessitating strict compliance with safety regulations at all stages of operation. The primary causes of accidents during LNG transportation include human errors, violations of safety regulations, equipment wear and degradation, as well as the phenomenon of "rollover"—a rapid evaporation of gas inside a storage tank, leading to a sudden pressure increase and potential structural failure of the containment system. According to statistical data, up to 95% of accidents in the oil and gas industry are related to explosions, with 42.5% involving liquefied hydrocarbon gases. These figures highlight the need for effective risk analysis methods and accident prevention strategies. This study describes the application of an interactive interface for modeling the consequences of an LNG explosion at a gas station. The computational scenario considered an explosion involving 40,000 kg of LNG, followed by an analysis of thermal impact zones. Additionally, the probability of thermal exposure at a distance of 1,000 m was calculated to be 0%, confirming that this zone remains unaffected. The key fireball parameters were also determined - diameter: 170.5 m, fireball rise height: 85.2 m, burn duration: 22.8 seconds. To assess the impact of an accident on the surrounding environment, a visualization of the affected zones was generated using a city map. This visualization enabled the identification of potential threats to infrastructure and the population in the event of an accident at an LNG refueling station. The proposed analytical approach can be utilized in industrial safety systems to develop accident prevention measures and emergency response plans. To minimize accident risks during LNG transportation and operation, the following measures are recommended: compliance with international safety standards and the use of certified equipment, regular inspections and technical maintenance of storage tanks and pipelines, personnel training in handling cryogenic materials and emergency response protocols, implementation of monitoring systems and predictive diagnostics for early leak detection and equipment failure prevention. The interactive LNG explosion modeling interface used in this study can be used for analyzing the consequences of industrial accidents and their impact on infrastructure, developing safety strategies for LNG storage and transportation facilities, personnel training and emergency response drills for first responders. Thus, the proposed computational modeling approach, based on advanced numerical methods and data visualization, enhances the safety of facilities handling liquefied natural gas and minimizes the likelihood of catastrophic consequences in case of accidents.

    Keywords: liquefied natural gas (LNG), LNG transportation risks, explosion modeling, fireball phenomenon, thermal radiation, accident impact analysis

  25. YAŞAM TARZI PAZARLAMASI VE MARKA İNFLUENCER PAZARLAMASININ TÜKETİCİ SATIN ALMA KARARLARI ÜZERİNDEKİ ETKİSİ: Z KUŞAĞI ÜZERİNDE KARŞILAŞTIRMALI BİR ARAŞTIRMA

    Authors: Mahammad Ganciyev, Metin Toptaş

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-237

    Year: 2025 Pages: 237-242

    Show abstract

    Abstract: Yaşam tarzı pazarlaması ve influencer pazarlaması, pazarlama dünyasında önemli stratejiler haline gelmiştir. Bu stratejiler, müşterilerin dikkatini çekme, marka ile duygusal bir bağ kurma ve satın alma davranışlarını yönlendirme yeteneğine sahiptir. Yaşam tarzı pazarlaması, müşterilerin değerlerine, ilgi alanlarına ve yaşam biçimlerine hitap ederek bir ürün ya da hizmetin bir deneyim ya da kimlik unsuru olarak algılanmasını sağlar. Influencer pazarlaması ise, sosyal medya platformlarında büyük bir takipçi kitlesine sahip kişilerin markaları tanıtarak müşteri güvenini ve etkileyiciliğini kazanmasıdır. Bu çalışma, Z Kuşağı için yaşam tarzı pazarlamasını ve influencer pazarlamasını karşılaştıracaktır. Araştırmanın amacı, bu iki pazarlama stratejisinin tüketicilerin marka algıları, satın alma nedenleri ve karar verme süreçleri üzerindeki etkilerini karşılaştırmalı bir şekilde incelemektir. Anahtar kelimeler: Influencer Pazarlaması, Yaşam Tarzı Pazarlaması, Z kuşağı, Dijital Pazarlama, Pazarlama Stratejileri

  26. NEFT YATAQLARINDA KARBOHİDROGEN EHTİYATLARININ QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ ÜSULLARI VƏ STRATEGİYASI

    Authors: Südabə Novruzova, Murad Əhmədov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-243

    Year: 2025 Pages: 243-251

    Show abstract

    Abstract: Neft yatağının qiymətləndirilməsi onun ölçüsündən və malik olduğu karbohidrogen ehtiyatlarının həcmindən asılıdır. Bu karbohidrogen həcmləri iki əsas faktora görə təsnif edilə bilər: texniki qeyri-müəyyənlik dərəcəsi və PRMS çərçivəsinə uyğun olaraq kommersiya imkanları. Geoloji karbohidrogen ehtiyatlarının miqdarı yataqların işlənməsi strategiyalarına məsləhət verməkdə mühüm rol oynayır. Yataq daxilində geoloji və texniki cəhətdən çıxarıla bilən karbohidrogen həcmlərini hesablayarkən bir neçə amil nəzərə alınmalıdır. Bunlar süxur xassələrinin heterojenliyini (məsələn, məsaməlilik, keçiricilik, maye ilə doyma, effektiv qalınlıq), maye xassələrini (o cümlədən layların həcm əmsalları, həll olunmuş qaz və özlülük) və geoloji və geofiziki xüsusiyyətlərin incəliklərini əhatə edir. Bu tədqiqat üç kateqoriyaya təsnif edilə bilən resurs və ehtiyatların hesablanması prosedurlarını təsvir edir: analoqlar, statik yanaşmalar (məsələn, həcmli qiymətləndirmə) və dinamik metodlar (material balansı, azalma əyrisinin təhlili və modelləşdirmə kimi). Hesablama prosedurunun seçimi əsasən layihənin müddətindən asılıdır. Təsviri statistika qeyri-müəyyənliyi təsvir etmək və riski qiymətləndirmək üçün ən uyğun intizamdır. Verilənlərin və ya ehtimal paylamalarının xüsusiyyətlərini inkişaf etdirmək üçün nəzərdə tutulmuşdur Bundan əlavə, resurs təxminləri deterministik və ya ehtimal metodlarından istifadə etməklə hazırlana bilər, deterministik təxminlər isə real dünya nəticələrinin spektri daxilində diskret ssenariləri təmsil edir.

    Keywords: neft yataqlarının qiymətləndirilməsi, karbohidrogen ehtiyatları, resursun hesablanması, ehtiyatın hesablanması, deterministik üsullar, ehtimal üsulları

  27. О ВОЗМОЖНОСТИ ФРАКТАЛЬНОГО ПОДХОДА ПРИ ИССЛЕДОВАНИИ ФИЛЬТРАЦИИ НЕНЬЮТОНОВСКИХ НЕФТЕЙ

    Authors: Абидин Мустафаев, Агабала Галимов

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-252

    Year: 2025 Pages: 252-259

    Show abstract

    Abstract: Анализ особенностей разработки месторождений указывает, что достаточно большое их число составляют месторождения с аномальными свойствами. Если в процессе отбора углеводородов текущие градиенты давления снижаются ниже предельного градиента давления (при неизменной сетке скважин), то возможно образование в нефтяном пласте застойных зон.При осуществлении воздействия на пласт возможен рост текущих градиентов давления выше предела сдвига пластовой нефти, происходит разрушение ее структуры и нефть приобретает ньютоновские свойства, фильтрация носит линейный характер, в соответствии с законом Дарси. Проводимые в последние десятилетия исследования показывают, что при движении в пласте возможны процессы как периодических, так и стохастических колебаний скорости фильтрации и возникновение пространственных структур в движущейся в пористой среде жидкости. Традиционно используемый подход к описанию нефти предполагал ее сплошность, не рассматривая взаимовлияние входящих в имеющую вязкую характеристику нефть отдельных, мелких частиц и твердой фазы в виде крупных скоплений, фракталов. В предлагаемой работе демонстрируется возможность описания неньютоновского характера фильтрации с учетом вышеназванного взаимовлияния. Рассматриваемый подход разделяет флюид на вмещающую ньютоновскую среду и агрегаты коллоидных частиц. Неньютоновский характер фильтрации объясняется взаимодействием между фрактальными агрегатами и коллоидными частицами, присоединением или отрывом частиц от фрактальных агрегатов. Изложенный в статье подход обосновывает возможность магнитного и электрического воздействия с целью разрушения фракталов и изменения вязкости нефти.

    Keywords: нефть, предельный градиент сдвига, структура, стохастические колебания, фракталы, вязкость, скорость сдвига

  28. FeSmSbS4 BİRLƏŞMƏSİNİN SİNTEZİ, QURULUŞ XÜSUSİYYƏTLƏRİ VƏ XASSƏLƏRİNİN TƏDQİQİ

    Authors: Gülnarə İsmayılova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-260

    Year: 2025 Pages: 260-267

    Show abstract

    Abstract: Yarımkeçiricilərin tətbiq sahəsi olduqca genişdir.[1] Məqalədə dördlü birləşmə olan FeSmSbS4 – ün sintezi, fiziki və fiziki – kimyəvi xassələrinin tədqiq edilməsi məqsədi qarşıya qoyulmuş və birləşmənin qəfəs sabitlərinin hesablanması nəzərdə tutulmuşdur. İşdə baza quruluşu kimi istifadə olunan berterit mineralı yarımkeçirici xassəyə malikdir. Bu mineraldan baza quruluşu kimi istifadə edilməsinin səbəbi onun bir sıra nadir fizki xassələrə malik olmasıdır. Dördlü birləşmənin berterit mineralının nadir torpaq elementi ilə sintetik analoqu olduğunu təyin etmək məqsədilə FeSb2S4 – FeSm2S4 kəsiyi öyrənilmişdir. Berterit mineralının quruluşunda Sb atomlarından birini nadir torpaq elementi atomu olan Sm –la əvəz etməklə yeni tərkibli dördlü birləşmə sintez edilmiş, birləşmənin fiziki, fiziki – kimyəvi xassələri tədqiq olumuş və kristal qəfəsin parametrləri hesablanmışdır. Sintez aparmaq üçün ilkin olaraq üçlü sulfidlərdən istifadə olunmuşdur. (FeSb2S4 )1-x (FeSm2S4). Sulfidlərin sintez prossi aşağıdakı kimi aparılmışdır. Dördlü sulfidlərin alınmasında binar sulfidli qarışıqlar 1250 – 1275 K – dək qızdırılmışdır. Məlum olmuşdur ki, FeSmSbS4 berteritlə FeSb2S4 - lə izostruktur quruluşa malikdir. Yəni berterit mineralının quruluşu əsasında sintez edilmiş yeni tərkibə malik dördlü birləşmə berterit mineralının sintetik analoqudur. FeSmSbS4 birləşməsi berterit quruluş tipində rombik sinqoniyada kristallaşır: a= 11,402 ; b = 13,924; c = 3,682 A0. Mikrobərkliyin dəyişməsinə əsaən FeSmSbS4 birləşməsi homogen sahəyə malik olub , sıxlığı 4,96 q / sm3 - ə , mikrobərkliyi isə 210 kq / mm3 təşkil edir.

    Keywords: sintez, homogenləşmə, sistem, mineral, metod, rentgenoqram, sinqoniya, kristal qəfəs, parametr, yarımkeçirici

  29. ELEKTRİK DÖVRƏLƏRİN İDARƏSİNDƏ ELEKTROMEXANİKİ APARATLARIN XARAKTERİSTİKALARI

    Authors: Gülşən Kərimzadə, Mircəlal Rzayev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-268

    Year: 2025 Pages: 268-280

    Show abstract

    Abstract: Təqdim edilən məqalədə elektrik dövrələrin idarəsində elektromexaniki qurğuların xarakteristikalarına baxılmışdır. Təyinata görə elektrik dövrələri güc elektrik dövrələrinə (elektrik enerjisinin ötürülməsi və paylanması üçün); idarə elektrik dövrələrinə (elektrotexniki qurğular və avadanlığın işçi parametrlərinin dəyişməsi və yaxud hərəkətə gətirilməsi üçün); ölçmə elektrik dövrələri (elektrik avadanlığın işçi parametrlər dəyişməsinin qeydiyyatı üçün) təsnifat olunurlar. İdarə dövrəsinin nümunəsi kimi nəzarət, idarə, mühafizə (siqnalizasiya) aparaturasını qeyd etmək olar. Elektrik cərəyanının qəbuledicisi olaraq, bütün cihazlar və qurğular elektrik dövrəsinə daxildirlər, cərəyan keçiricidirlər və dövrənin elementləridirlər. Cərəyan keçiricilik, dövrənin üçüncü tərkib hissəsi sayılan naqillər vasitəsilə realizə olan istehlakçı və qəbuledici arasındakı əlaqəni tələb edir. Elektrotexnikada cərəyan və gərginlik qiymətlərinin, eləcədə onların tezlik qiymətlərinin impuls tənzimləmə üsulları geniş tətbiq edilir. Güc elektronikasında və mikroprosessor texnikasında impuls tənzimləmə üsulları, gücü onlarla meqavatta çatan qurğularda istifadə olunur. Ona görə elektrik dövrələr elementlərinin parametrlərinin impuls tənzimi mövcuddur (məsələn, rezistorların müqaviməti, kondensatorların tutumu). İnduktivlik sarğacların yüksək komutasiya sxeminə baxılmışdır və bu sxem onların ekvivalent induktivliyini səlis tənzimlənməsinə imkan yaradır. Limit davamlı model alınmış, kifayət qədər yüksək tezlik komutasiyasında sxemin ekvivalentliyi göstərilmişdir.

    Keywords: elektromexaniki aparat, elektrik dövrə, idarə, xarakteristika,model, induktivlik, sarğac, ekvivalent sxem, impuls, səlis tənzimləmə, tənliklər sistemi,müqavimət, period

  30. TEKSTIL SƏNAYE MƏHSULLARININ RƏQƏMSAL MÜHİTDƏ LAYİHƏLƏNDİRİLMƏSİ İLƏ KEYFİYYƏTİNİN İDARƏ EDİLMƏSI

    Authors: İlqar Rəcəbov, Gülnarə Məmmədova, Vüqarə Məmmədova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-281

    Year: 2025 Pages: 281-293

    Show abstract

    Abstract: Geyimlərin sənaye istehsalında informasiya texnologiyalarının fəal tətbiqi geyimlərin layihə mərhələsində keyfiyyətin qiymətləndirilməsi vasitələrinin idarə edilməsi üçün prinsipial yeni həllərin işlənib hazırlanması ilə dəstəklənməlidir. ГОСТ 15467-79 2-ə uyğun olaraq məhsulun keyfiyyətinin idarə edilməsi məhsulların yaradılması və istismarı və ya istehlakı zamanı onun keyfiyyətinin tələb olunan səviyyəsini yaratmaq, təmin etmək və saxlamaq üçün həyata keçirilən tədbirlərdir. Məqalədə tekstil sənaye məhsullarının layihə keyfiyyətinin rəqəmsal mühitdə idarə olunması zamanı materialların prefabrikası prosesinin tədqiqi təqdim olunur. Azərbaycan Respublikası tekstil sənaye müəssisələrini materiallarla təmin etməyin müasir sxemi nəzərdən keçirilir. Bundan əlavə məqalədə, rəqəmsal texnologiyaların tətbiqindən əvvəl tekstil materiallarının prosesə hazırlanmasının təhlili sxemini verilir. Əsas məqsəd tekstil sənaye məmulatlarının istehsalının bütün mərhələlərində keyfiyyət göstəricilərini tədqiq etmək, həmçinin rəqəmsal mühitdə geyimlərin keyfiyyətinin layihələndirilməsi metodologiyasını hazırlamaqdır. Məqalədə materialların İNE-dann sonra büzülmə göstəricilərinin ölçülməsi və geyim kolleksiyasının layihələndirilməsi zamanı yuyulması ilə təcrübənin nəticələri təqdim olunur. Sınaqların keçirilməsində məqsəd öz brendi altında qadın geyimləri istehsal edən müəssisənin fəaliyyətinin səmərəliliyi üçün tədbirlər hazırlamaq olub. Məqalədə rəqəmsal mühitdə materialların yığılması prosesinin mərhələlərinin analitikasının diaqramı təqdim olunur. Rəqəmsal mühitdə tekstil sənaye məhsullarının keyfiyyətinin layihələndirilməsi zamanı materialların prefabrikası problemlərinin həllinin həyata keçirilməsi 1C platforması əsasında təsvir edilmişdir.

    Keywords: texniki və informasiya vasitələri, keyfiyyət, layihə, süni intellekt, geyim, rəqəmsal iqtisadiyyat, texniki şərtlər

  31. QAZAN QURĞUSUNUN MODELİNİN HAZIRLANMASI

    Authors: İmran Bayramov, Kənan Kərəm, Sevil Əhmədova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-294

    Year: 2025 Pages: 294-304

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə avtomatlaşdırma obyekti buxar qazanı qurğusunun idarəetmə sisteminin modelləşdirilməsidir. Tədqiqatlar nəticəsində çoxillik idarəetmə obyekti kimi qazanxananın işinin ətraflı təhlili aparılıb, nəticədə zavodun texnoloji parametrləri arasında əlaqə qurulub. və onların bir-birinə qarşılıqlı təsiri müəyyən edilmişdir. Nəticədə, buxar qazanı kimi mürəkkəb və çox əlaqəli bir obyektin davranışı haqqında bir fikir verirlər. Nəticədə ortaya çıxan çox əlaqəli modelin təkmilləşdirilməsi üçün çoxlu sahələr vardır. Bunlara ötürmə funksiyalarının növləri, idarəetmə kanalları arasında əlaqə, hər cür pozuntuların və s. aid olduğu müəyyən edilmişdir. Məqalədə qazan qurğusunun detallı nanalizi aparılımış və qurğunun texnoloji parametrləri arasındakı əlaqələr və bu parametrlərin bir-birinə qarşılıqlı təsiri müəyyən olunmuşdur. Tənzimləmə sisteminin modeli hazırlanmışdır. Hər bir kanal üçün keçid xarakteristikaları verilmişdir. Keçid xarakteristikalarına ötürmə identifikasiya edilmişdir. Tənzimləmə kanallarının qarşılıqlı əlaqələri modellləşdirilmişdir.

    Keywords: Keçid xarakteritikaları, ötürmə funksiyaları, tənzimləmə sistemi, tənzimləmə səviyyələri, ötürmə əmsalı

  32. DAVRANIŞ İQTİSADİYYATI ÇƏRÇİVƏSİNDƏ RƏQƏMSAL PLATFORMALARIN İSTEHLAKÇI ALIŞ DAVRANIŞINA TƏSİRİ

    Authors: Irshad Karimli, Rasim Mammadov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-305

    Year: 2025 Pages: 305-315

    Show abstract

    Abstract: Rəqəmsal platformalar davranış iqtisadiyyatında əsas olan psixoloji amillər vasitəsilə istehlakçıların alış davranışına əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərir. Bu təsiri anlamaq şirkətlərə strategiyaları optimallaşdırmağa kömək edir və etik, məlumatlı istehlakçı qərarlarının verilməsini təmin edir. Bu əsasdan araşdırma mövzusu bu gün üçün actual hesab olunur. Tədqiqatın məqəsdi rəqəmsal platformaların istehlakçı davranışına təsirini araşdırmaqdan ibarətdir. Məqsədə müvafiq olaraq əhali arasında anket soruğusu keçirilmiş və əldə olunan nəticələr, Excel proqram təminatından istifadə edilərək diaqramlar formasına salınaraq təhlil edilmişdir. Tədqiqatın gedişində anket sorğusu, təhlil metodları ilə yanaşı deduksiya və induksiya metodlarından da istifadə edilmişdir. Rəqəmsal platformaların davranış iqtisadiyyatında istehlakçı davranışına necə təsir etdiyini anlamağa çalışmaq və rəqəmsal bazarda qərar qəbul etməyə təsir edən əsas mexanizmləri ortaya qoymaq problemin qoyuluş və öyrənilmə səviyyəsini təşkil edir. Bu araşdırmanın yeniliyi, istehlakçı şüuru, platforma etibarlılığı və inandırıcı rəqəmsal marketinq kimi müxtəlif amillərin rəqəmsal platformalarda alış davranışına necə təsir etdiyini araşdırmaqdır. Bundan əlavə, tədqiqat müxtəlif istehlakçı qrupları arasında bu amillərin hərtərəfli anlaşılmasını təmin etmək üçün demoqrafik məlumatları da birləşdirir. Tədqiqatın sonunda nəticə və təkliflər yazılmış və araşdırmada istifadə olunan ədəbiyyat icmalı göstərilmişdir.

    Keywords: rəqəmsal platformalar; davranış iqtisadiyyatı; istehlakçı alış davranışı; rəqəmsal marketinq

  33. NEFT DAŞLARI SAHƏSİNİN MƏHSULDAR QAT ÇÖKÜNTÜLƏRİNİN SEKVENS-STRATİQRAFİYA ÜSULU İLƏ ÖYRƏNİLMƏSİNİN BƏZİ NƏTİCƏLƏRİ

    Authors: Lalə Xəlilova, Səbinə Vahabova, Murad Qasımov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-316

    Year: 2025 Pages: 316-326

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə məhsuldar qat çöküntülərinin yığılma şəraitinin QGT məlumatları əsasında tədqiqinin bəzi nəticələri təqdim edilmişdir. Tədqiqat obyekti olaraq Neft Daşları neft yatağının 5 quyusu seçilmişdir. Tədqiqatın predmeti məhsuldar qatın lay dəstələri, yəni Qala lay dəstəsindən Balaxanı lay dəstəsinə qədər olan intervallar olmuşdur. Tədqiqatlar sekvens-stratiqrafiya metodu ilə aparılmışdır. Sekvens-stratiqrafik analiz çərçivəsində ayrılmış vahidlər daxilində çöküntülərin kollektor xüsusiyyətləri təhlil edilmişdir. Ətraflı litofasial analiz həyata keçirilmişdir.

    Keywords: sekvens-stratiqrafiya, çöküntütoplanma şəraiti, sekvens, kollektor xassələri, sistem traktları

  34. MEŞƏ YANĞINLARININ TƏHLİLİ VƏ PROQNOZLAŞDIRILMASININ ELMİ NƏZƏRİ XÜSUSİYYƏTLƏRİ

    Authors: Lətifə Kazımova, Mətanət Məhərrəmova, Namaz Balakişiyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-327

    Year: 2025 Pages: 327-334

    Show abstract

    Abstract: Son illər iqlim dəyişilmələrinin fəsadlarının daha çox hiss olunmağa başlaması ilə əlaqədar təbii fəlakətlərin miqyası durmadan artır. Belə fəlakətlər sırasında milyonlarla manat dövlətə ziyan vuran, insanların həyatına son qoyan hadisələrdən biri və ən təhlükəlisi meşə yanğınlarıdır. Meşə yanğınlarının baş verdiyi meşə massivini təşkil edən bitki örtüyünün tipindən asılı olaraq kol, meşə-kol, meşə, yarım-səhra-çöl, meşə-çöl, çöl, torf və digər yanğınlara ayırmaq olar. Meşələrdə alışmanın baş verməsi baxımından onların fiziki xüsusiyyətlərinə, yanan materialların mövcudluğuna, hava şəraitinə təsirindən asılı olaraq təsnifatlandırırlar. Meşə yanğınlarının ətraf mühitə, bitkilərə və yaxınlıqdakı yaşayış məntəqələrinə mənfi təsirləri böyükdür. Lakin ən böyük təsiri bitki örtüyünün, nadir və endemik bitkilərin, cavan ağac pöhrələrinin tamamilə məhv olmasına səbəb olur. Ekosistemlərdə baş verən meşə yanğınları nəticəsində ərazidə gələcəkdə ekoloji böhranların meydana gəlməsini qaçılmaz edir. Meşə yanğınları probleminin həlli bir sıra təşkilati və texniki məsələlərin həlli ilə əlaqədardır. Bu ilk növbədə meşə yanğınlarının baş verməsi və yayılması üzrə xəbərdarlığın edilməsinə yönəldilmiş yanğına qarşı profilaktik tədbirlərin aparılmasıdır. Meşə yanğınları həmçinin meşə zolağının qırıldığı yerlərdə asan alışmaya meylli ot örtüyünün alışmasından, ot, kol basmış yollar isə tez alışan ağaclarla zəngin meşə massivlərində yanğın dəhlizi rolunu oynaya bilər. Məsələn, Asiyanın bir sıra ölkələrində yanğınların əsas baş vermə səbəbləri meşə massivlərinin qırılması, torpaqların yandırılması və müxtəlif hərbi əməliyyatların aparılması ilə bağlı olur. Məhz buna görə də, mövcud müasir müşahidə texnologiyaları əsasında və riyazi modelləşdirmənin tətbiqi ilə yanğınların inkişaf istiqamətini proqnozlaşdırmaq mümkündür. Riyazi modelin tətbiqinin əsasında modelə daxil olunacaq parametrlərin dəqiq müəyyən olunması durur.

    Keywords: yanğın, proqnoz, sanitar təmizləmə, rütubətlənmə səviyyəsi, ziyan

  35. DEVELOPMENT OF AN AUTOMATED MANAGEMENT SYSTEM FOR TECHNOLOGICAL PROCESSES

    Authors: Ijabika Sardarova, Turkan Masmaliyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-335

    Year: 2025 Pages: 335-344

    Show abstract

    Abstract: This article analyzes the use of automated control systems for technological processes. The development and implementation of an automated control system for technological processes is one of the main factors increasing the efficiency of modern production areas. The use of this system minimizes human intervention, increases the accuracy and speed of operations, and also contributes to the efficient use of resources. In the process of developing automated control systems, the technological tools and parameter indicators used were considered. These systems are mainly aimed at collecting and analyzing operational data that allows you to control various technological processes, and as a result, make optimal management decisions. In particular, modern automated control systems increase the flexibility and efficiency of technological processes. The structure and mathematical models of the control system were created, the input parameters and their optimal values were determined. It was noted that the application of these systems makes it possible to use resources more efficiently, reduce costs and increase overall productivity. At the same time, the application of such systems in technological processes also ensures the continuity and stability of the process. The development of an automated control system for technological processes is an important step towards ensuring optimized and efficient production in various areas of modern industry. The development of these systems is not only related to the development of technology, but also aims to increase economic efficiency, use resources economically and ensure the sustainability of production. Automated control systems help optimize resources, increase production speed and improve quality. As a result, the article covers important work carried out in the field of the development and application of automated control systems for technological processes. The correct construction and application of these systems, in addition to increasing production efficiency, makes a great contribution to the development of the industry as a whole. Advantages such as optimizing production, increasing quality, reducing operating costs and minimizing human intervention further increase the importance of automated control systems.

    Keywords: automated control system, technological process, optimization, control model, automation, efficiency, sensors and measuring devices

  36. SÜRTKÜ YAĞLARI ÜÇÜN POLİMETAKRİLAT AŞQARLARININ ALINMA TEXNOLOGİYASININ TƏDQİQİ

    Authors: Elbrus Məmmədov, Aysu Məlikova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-345

    Year: 2025 Pages: 345-351

    Show abstract

    Abstract: Sürtkü yağları mexaniki sistemlərdə sürtünməni azaltmaq, istilik yayılmasını təmin etmək və metal səthləri qorumaq üçün istifadə olunan vacib maddələrdir. Polimetakrilat (PMA) aşqarları sürtkü yağlarının istifadə xüsusiyyətlərini yaxşılaşdırır, temperatur stabilliyini təmin edir və özlülük indeksini artırır. Bu tədqiqatın məqsədi PMA aşqarlarının optimal sintez şəraitini müəyyən etmək, əldə olunan nümunələrin fiziki və kimyəvi xüsusiyyətlərini tədqiq etmək və onların sürtkü yağlarında sınaqdan keçirilərək, baza yağlarındakı effektivliyini qiymətləndirmək həmçinin polimerləşmə temperaturu və inisiator qatılığının PMA-ın molekulyar çəkisinə və özlülüyünə təsiri öyrənilmişdir. Sintez prosesi radikal polimerləşmə üsulu ilə həyata keçirilmiş, müxtəlif temperatur və inisiator konsentrasiyalarında aparılmışdır. Aşqar nümunələrinin molekulyar çəkisi, özlülüyü, sürtkü yağında həllolma qabiliyyəti və termal stabilliyi təhlil edilmişdir. Nəticələr göstərir ki, 60°C temperatur və 1.0% AIBN qatılığı optimal şəraitində PMA yüksək molekulyar çəkiyə və yaxşı həllolma qabiliyyətinə malikdir, həmçinin molekulyar çəki artdıqca viskozimetr və termal sabitlər də artmışdır. Ən effektiv monomer nisbəti MMA:BMA = 60:40 olmuşdur. Alınmış PMA aşqarlarının sürtkü yağlarında sınaqdan keçirilməsi onların özlülük indeksini və temperatur stabilliyini əhəmiyyətli dərəcədə artırdığını sübut etmişdir. Bu tədqiqat PMA aşqarlarının sintez şəraitinin optimallaşdırılmasına töhfə verməklə, onların sənaye miqyasında tətbiqini mümkün edir və sürtkü yağlarının keyfiyyətinin artırılmasına şərait yaradır.

    Keywords: Sürtkü yağları, polimetakrilatlar (PMA), radikal polimerləşmə, özlülük indeksi, termal stabilizasiya, metil metakrilat (MMA), butil metakrilat (BMA), sintez optimallaşdırılması, reoloji xüsusiyyətlər, yağ aşqarları

  37. INVESTIGATION OF THE STRUCTURE AND FUNCTIONAL CHARACTERISTICS OF RENEWABLE ENERGY SOURCES IN POWER SUPPLY SYSTEMS

    Authors: Javida Damirova, Khanlar Hashimov, Maleyka Ahmadova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-352

    Year: 2025 Pages: 352-361

    Show abstract

    Abstract: In the modern world, combined (hybrid) power supply systems that integrate renewable and traditional energy sources are being widely used. This paper examines the typical structural scheme of a combined power supply system. The study explores the design and operational principles of three types of structural and schematic solutions for such systems, highlighting their key advantages and limitations. The selection and calculation of the main functional elements of the combined system are analyzed. The main characteristics of solar panels are presented, as well as analytical expressions for the calculation of their main parameters. The characteristics of accumulator batteries for autonomous systems and methods of calculating their capacity are discussed. Hybrid power supply systems are divided into three types: autonomous wind-solar power plants, grid-connected wind-solar power plants, and backup power supply systems. Each type serves a specific purpose, including providing power to remote consumers, providing uninterrupted power during grid outages, reducing electricity costs, and supplementing limited grid capacity. Wind and solar energy systems effectively complement each other to ensure stable energy supply. An important component of any hybrid system is the inverter, which converts direct current (DC) to alternating current (AC). Usually, the inverter and charge controller are integrated into one unit. The configuration of the hybrid system is mainly determined by the energy quality and reliability requirements of the consumer. Reliable and maintenance-free systems require larger financial investments. In conclusion, the analysis of combined power supply systems and their structural solutions presented in this article contributes to increasing the efficiency of designing and implementing hybrid systems.

    Keywords: Energy supply, sources of energy, combined system, energy systems, power stations, hybrid system

  38. COMBINED SYSTEM FOR REGULATING THE OPERATING MODES OF A VACUUM COLUMN

    Authors: Elchin Melikov, Isa Sadikhov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-362

    Year: 2025 Pages: 362-369

    Show abstract

    Abstract: In the petroleum and petrochemical industry, where the main technological apparatuses are rectification columns, the choice of the monitoring and regulating method for the rectification processes in conditions where the quality characteristics determine raw materials and the resulting products using technical means of automatic monitoring is impossible is very important. It is known that the rectification process controls the to maintain a given clarity of the raw materials division into separate fractions (or products) and is mainly associated with a change in the irrigation consumption supplied to the corresponding selected rectification column plate In conditions of the automatic monitoring absence for the quality of raw materials and the products received on the flows, the determining the optimal values problem of the settings to the regulator (irrigation consumption) is solved based on laboratory tests or based on the so-called “indirect” information characterizing the technological process. As indirect information, the values of the regime column parameters are used: temperature (or temperature differences) at various column points, pressure in the column, the consumption of raw materials and the products received, the consumption and temperature of the irrigation, the coolant and the resulting cubic residue products, etc., and various combinations of these technological parameters. The main disadvantage of known control methods is their excessive complexity, and, accordingly, low reliability, since there is a need to measure and process information coming from many sensors and converters. At the same time, algorithms for calculating the corrective (setting) influences on the regulator are based on the functional dependencies used, the parameters of which are usually evaluated by statistical methods that do not take into account the changing conditions of the technological process. In this regard, the developing the proposed method aim is the need to reduce the probability of producing substandard products, that is, to improve technical and economic indicators by increasing the reliability and noise immunity of traditional methods achieved by reducing its elemental base and simplifying the algorithm for calculating the corrective signal.

    Keywords: rectification column, control system, automatic regulation, setpoint action, irrigation consumption, adaptive regulator, combined system, disturbing impact

  39. AZƏRBAYCANDA ALTERNATİV ENERJİ MƏNBƏLƏRİNİN İDARƏ EDİLMƏSİ: SƏMƏRƏLİ MODELİN İNKİŞAFI

    Authors: Arzu Mirheydərova, Fərid Məmmədov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-370

    Year: 2025 Pages: 370-378

    Show abstract

    Abstract: Bu məqalə Azərbaycanda alternativ enerji mənbələrinin idarə edilməsinə dair səmərəli modelin inkişafını araşdırır. Azərbaycanın zəngin enerji resurslarına malik olmasına baxmayaraq, son illərdə alternativ və bərpa olunan enerji mənbələrindən istifadənin genişləndirilməsi ölkə üçün strateji əhəmiyyət kəsb edir. Məqalədə dünya təcrübəsi və mövcud problemlər nəzərə alınaraq, ölkənin enerji sektorunda ekoloji və iqtisadi səmərəliliyi artıracaq bir idarəetmə modeli təklif olunur. Bu çərçivədə günəş, külək və bioenerji kimi mənbələrdən daha geniş istifadəni təmin edən mexanizmlər, texnoloji innovasiyalar və dövlət siyasətlərinin rolu təhlil edilir. Azərbaycanın bərpa olunan enerji ehtiyatlarından – xüsusilə günəş və külək enerjisindən – səmərəli istifadə imkanları geniş olsa da, bu resursların idarə edilməsində bir sıra çətinliklər mövcuddur. Məqalədə ölkənin alternativ enerji sektorunun cari vəziyyəti təhlil edilərək, effektiv idarəetmə mexanizmlərinin tətbiq edilməsi və texnoloji innovasiyaların inteqrasiyası ilə bu sahədəki səmərəliliyin artırılması yolları araşdırılır. Eyni zamanda, dövlətin enerji siyasətində və qanunvericilikdə bu yeni modelin tətbiqini asanlaşdıracaq tövsiyələr irəli sürülür. Bu tədqiqat Azərbaycanın dayanıqlı enerji sisteminə keçidində yeni yanaşmalar təqdim etməyi və ekoloji təsirləri azaltmağı hədəfləyir.

    Keywords: alternativ enerji, idarəetmə modeli, bərpa olunan enerji mənbələri, səmərəli istifadə, enerji diversifikasiyası

  40. AZƏRBAYCANDA ALTERNATİV ENERJİ MƏNBƏLƏRİNİN İDARƏ EDİLMƏSİ: SƏMƏRƏLİ MODELİN İNKİŞAFI

    Authors: Arzu Mirheydərova, Fərid Məmmədov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-0370

    Year: 2025 Pages: 370-378

    Show abstract

    Abstract: Bu məqalə Azərbaycanda alternativ enerji mənbələrinin idarə edilməsinə dair səmərəli modelin inkişafını araşdırır. Azərbaycanın zəngin enerji resurslarına malik olmasına baxmayaraq, son illərdə alternativ və bərpa olunan enerji mənbələrindən istifadənin genişləndirilməsi ölkə üçün strateji əhəmiyyət kəsb edir. Məqalədə dünya təcrübəsi və mövcud problemlər nəzərə alınaraq, ölkənin enerji sektorunda ekoloji və iqtisadi səmərəliliyi artıracaq bir idarəetmə modeli təklif olunur. Bu çərçivədə günəş, külək və bioenerji kimi mənbələrdən daha geniş istifadəni təmin edən mexanizmlər, texnoloji innovasiyalar və dövlət siyasətlərinin rolu təhlil edilir. Azərbaycanın bərpa olunan enerji ehtiyatlarından – xüsusilə günəş və külək enerjisindən – səmərəli istifadə imkanları geniş olsa da, bu resursların idarə edilməsində bir sıra çətinliklər mövcuddur. Məqalədə ölkənin alternativ enerji sektorunun cari vəziyyəti təhlil edilərək, effektiv idarəetmə mexanizmlərinin tətbiq edilməsi və texnoloji innovasiyaların inteqrasiyası ilə bu sahədəki səmərəliliyin artırılması yolları araşdırılır. Eyni zamanda, dövlətin enerji siyasətində və qanunvericilikdə bu yeni modelin tətbiqini asanlaşdıracaq tövsiyələr irəli sürülür. Bu tədqiqat Azərbaycanın dayanıqlı enerji sisteminə keçidində yeni yanaşmalar təqdim etməyi və ekoloji təsirləri azaltmağı hədəfləyir.

    Keywords: alternativ enerji, idarəetmə modeli, bərpa olunan enerji mənbələri, səmərəli istifadə, enerji diversifikasiyası

  41. ПРИМЕНЕНИЕ ТЕХНОЛОГИИ КОНЦЕНТРИЧЕСКИХ ЛИФТОВЫХ КОЛОНН ДЛЯ ОПТИМИЗАЦИИ РАБОТЫ ГАЗОКОНДЕНСАТНЫХ СКВАЖИН

    Authors: Мирза Дадашзаде, Фарид Зейналов

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-379

    Year: 2025 Pages: 379-389

    Show abstract

    Abstract: Одной из основных проблем при эксплуатации газовых и газоконденсатных скважин является накопление жидкости на их забое. Это приводит к ухудшению условий фильтрации, снижению дебита и, в конечном итоге, к преждевременному выводу скважины из эксплуатации. С течением времени, особенно на поздних стадиях разработки месторождений, интенсивность накопления жидкости возрастает, что требует применения эффективных методов её удаления. Одним из перспективных решений данной проблемы является использование технологии концентрических лифтовых колонн. Эта технология позволяет оптимизировать процесс эксплуатации скважины, обеспечивая эффективное удаление жидкости с забоя и поддержание стабильного газового потока. Применение концентрических лифтовых колонн способствует увеличению коэффициента извлечения углеводородов, снижению эксплуатационных затрат и продлению срока службы скважины. Кроме того, технология позволяет минимизировать негативное влияние на пласт за счёт равномерного распределения потока флюидов и предотвращения образования застойных зон. В данной работе рассматриваются принципы работы концентрических лифтовых колонн, их преимущества по сравнению с традиционными методами удаления жидкости, а также анализируется эффективность данной технологии на различных стадиях разработки газоконденсатных месторождений. Приведены данные исследований, подтверждающие эффективность технологии, а также рассмотрены возможные пути её дальнейшего совершенствования.

    Keywords: kонцентрические лифтовые колонны, газоконденсатные скважины, накопление жидкости, oптимизация работы скважины, извлечение углеводородов, эксплуатационная эффективность

  42. MƏHSULUN KEYFİYYƏTİNİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ ÜSULLARI

    Authors: Gülnarə Məmmədova, Tahir Sadıqlı

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-390

    Year: 2025 Pages: 390-398

    Show abstract

    Abstract: Bu məqalədə bu gün aktual olan bir problemi - məhsulun keyfiyyətinin qiymətləndirilməsinin müxtəlif üsullarının tətbiqi və təkmilləşdirilməsi yolu ilə istehsal olunan məhsulların monitorinqi və keyfiyyətinə nəzarəti üsulları təhlil edilir. Keyfiyyətin qiymətləndirilməsinin bu gün mövcud olan əsas üsulları dəqiqləşdirilir və statistik metod nəzərdən keçirilir. Məhsulun keyfiyyətinin qiymətləndirilməsinin metodları, keyfiyyətin kəmiyyətcə kvalimetrik qiymətləndirilməsinin, məhsulun keyfiyyət göstəricilərinin snandartların tələblərinə uyğun olması məsələləri məqalədə təhlil edilir. Məqalədə müasir bazar bazar iqtisadiyyatında məhsula qoyulan tələblər təhlil edilir. Bu tələblərə: istehlakçı yönümlü yanaşma, davamlılıq və ekoloji standartlar, yaşıl texnologoyalar, beynəlxalq sertifikatlar və uyğunluq, texnoloji innovasiyalar və rəqəmsal keyfiyyət nəzarəti, dayanıqlı keyfiyyət və çevik istehsal modelləri aiddir. Bazar iqtisadiyyatında müəsisələrin uzdə qalması və gəlirlə işləməsi üçün mütləq qaydada istehsal olunan məhsulun keyfiyyətinin qiymətləndirilməsi, keyfiyyətinin səviyyəsinin qiymətləndirilməsi aparılmalıdır. Məhsulun keyfiyyəti qiymətləndirilməsi onun baza nümunəsi ilə müqayisə edilərək qiymətləndirilir ki, buna da keyfiyyət səviyyəsinin qiymətləndirilməsi deyilir. Baza nümunəsi olaraq harada istehsal olunmasından asılı olmayaraq etalon nümunə -həmin məhsulun ən yaxşı nümunələri götürülür. Məhsulun keyfiyyətini qiymətləndirmək üçün bir çox metodlar var ki, bura orqanoleptiki, fiziki-kimyəvi, ekspert, sorğü,və s. metodlar aiddir. İstehsal olunan məhsulun keyfiyyət səviyyəsinin qiymətləndirilməsində differensial, kompleks, qarışıq metodlardan istifadə edilir. Bu metodlar fərdi və kompleks (qrup) göstəricilərin birlikdə tətbiqinə əsaslanır və aşağıdakı əməliyyatların ardıcıl yerninə yetirilməsini nəzərdə tutur: • fərdi göstəricilərin müəyyən hissəsini qruplarda birləşdirmək və sonra hər qrup üçün müvafıq kompleks göstərici təyin etmək. Ayrı-ayrı mühüm göstəriciləri qruplarda birləşdirməmək də olar. Onları bu halda fərdi göstərici kimi sonrakı təhlil zamanı istifadə etmək olar; • alınmış kompleks və fərdi göstəricilər məcmuu əsasında differensial metodla məhsulun keyfıyyət səviyyəsini qiymətləndirmək. Açar sözlər. Məhsulun keyfiyyəti, məhsulun keyfiyyətinin qiymətləndirilməsi üsulları, keyfiyyətə nəzarət, keyfiyyət göstəriciləri, istehsalın səmərəliliyi.

  43. ÖLÇMƏ EKSPERİMENTLƏRİNİN APARILMA XÜSUSİYYƏTLƏRİ

    Authors: İlham Seydəliyev, Aydan Kərimova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-399

    Year: 2025 Pages: 399-407

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə elmi tədqiqatların aparılmasında və praktiki məsələlərin həllində eksperimental tədqiqatların əhəmiyyəti şərh olunur, ölçmə eksperimentlərinin tədqiqatların mühüm tərkib hissəsi olması göstərilir. Ölçmələr eksperimentlə mütləq bağlı bir prosesdir. Göstərilir ki, ölçmə eksperimentləri məhsulların həyat dövtünün müxtəlif mərhələlərində, məhsulların keyfiyyətinin təmin olunmasında, həmçinin nəzarət və sınaqlar zamanı praktiki tələbata malikdir. Məqalədə ölçmə eksperimentinin prosedurları tədqiq olunmuş, ölçmə eksperimentinin reallaşması üçün əməliyyatlar sistemləşdirilərək mərhələlər üzrə təqdim olunmuş, mərhələlərin yerinə yetirilməsində mühüm məqamlar göstərilmişdir. Ölçmə əməliyyatları əmək tutumu və növləri, qarşılıqlı əlaqəsi, əhəmiyyəti baxımından bir-birindən fərqlənir, lakin bütün ölçmələr üçün mərkəzi, ən vacib hissəni bilavasitə ölçmə eksperimenti təşkil edir. Məqalədə göstərilir ki, təqdim edilən strukturda ölçmə eksperimenti mürəkkəb elmi tədqiqatlar zamanı tətbiq edilə bilər, digər hallarda isə onun yerinə yetirilmə mərhələlərinin məzmunu qismən sadələşdirilməklə eyni qalır.

    Keywords: eksperiment, metod, tədqiqat, xəta, əməliyyat, model, ölçmə vasitəsi

  44. PROSES PARAMETRİNİN AVTOMATİK İDARƏ OLUNMASI ÜÇÜN ALQORİTMİN İŞLƏNMƏSİ

    Authors: İmran Bayramov, Fərid Fərzəliyev, Zərifə Mahmudova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-408

    Year: 2025 Pages: 408-420

    Show abstract

    Abstract: Bu məqalə su-boşaltma qurğusunun avtomatik idarəetmə sisteminin modernləşdirilməsini nəzərdə tutur. Modernizasiya sensorlara, nəzarətçi avadanlığına və aktuatorlara təsir edəcək, çünki onlar ildən-ilə köhnəlir və müasir tələblərə cavab vermir. Məqalədə su drenaj sisteminin strukturunun və arxitekturasının seçilməsi, xüsusi icra vasitələrinin seçilməsi, yəni kontrollerlər və icra mexanizmləri, sensorlar aktuatorlar, riyazi modelləşdirmə və SCADA sistemində ekran formaları şəklində təqdimat daxil olmaqla, suyun axıdılmasının sınaq qurğusu üçün avtomatlaşdırılmış idarəetmə sistemi hazırlanmışdır. Bu işdə sənaye nəzarətçisi OWEN PLC 150-AM əsasında supaylayıcı qurğunun texnoloji prosesinin monitorinqi və idarə edilməsi sistemi hazırlanmışdır. Sistemin bir hissəsinin modelləşdirilməsi MATLAB proqramında həyata keçirilib və gedən proseslərin vizuallaşdırılması TRASE MODE SCADA sistemi sayəsində mümkün olmuşdur. Araşdırma zamanı funksional avtomatlaşdırma sxemləri, giriş və çıxış siqnallarının siyahısı, xarici naqillərin birləşdirilməsi sxemi, MATLAB-da avtomatik idarəetmə sisteminin modelləşdirilməsi, xüsusi obyektlərin SCADA ekranları olan ekran formalarının ağacı, üç səviyyəli arxitekturanın sxemi və məlumat axınının sxemi daxil olmaqla sxemlər hazırlanmışdır.

    Keywords: SCADA, su nasos qurğusu, avtomatlaşdırılmış idarəetmə sistemi, üç səviyyəli arxitektura, elektron sensorlar, proqramlaşdırıla bilən məntiqi kontroller, ekran formaları

  45. ATTRACTING MODERN INVESTMENTS TO THE OIL SECTOR

    Authors: Narmina Abbasova, Kanan Aghayev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-421

    Year: 2025 Pages: 421-427

    Show abstract

    Abstract: The oil and gas industry, which plays a key role in the economy of many countries, is focused on ensuring energy sustainability, infrastructure development and the formation of the state budget, but global transformations, including the transition to green energy sources, oil price volatility and technological breakthroughs, are radically changing the investment landscape. In the new realities, investors looking not only for high returns, but also long-term sustainability, innovative solutions and environmental responsibility, require special strategies for investing in the oil and gas sector. The signing of interstate agreements, partnerships with large international corporations and active government participation in supporting the industry through subsidy and incentive programs create additional guarantees for investors, increasing their confidence in oil and gas projects. Attracting relevant investments to the oil sector requires a systemic approach based on the following principles: technological modernization, compliance with environmental standards, creation of a favorable investment climate and diversification of the industry. Only countries and companies that demonstrate the ability to flexibly respond to global trends in the energy sector - the transition to sustainable development, technological breakthroughs and changing consumer preferences - will be able to ensure their long-term competitiveness.

    Keywords: Oil and gas industry, energy sustainability, technological transformation, ESG principles, investment climate, project diversification

  46. ALKYLATION OF PHENOL IN THE PRESENCE OF HOMOGENEOUS AND HETEROGENEOUS CATALYSTS

    Authors: Narmin Babayeva, Chingiz Rasulov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-428

    Year: 2025 Pages: 428-438

    Show abstract

    Abstract: Phenol alkylation processes with both homogeneous and heterogeneous catalysts were studied. KU-2 was employed as a heterogeneous catalyst and sodium bisulfate (NaHSO_4) as a homogeneous catalyst during the reaction. In the presence of a NaHSO_4catalyst, alkylation reactions involving phenol and 1-methylcyclohexene were conducted. Kinetic parameters (temperature, duration, molar ratio of beginning components, amount of catalyst) were examined in relation to the process's selectivity and major product yield. At a temperature between 80 and 160°C, a reaction duration of 2 to 8 hours, a molar ratio of phenol to 1-methylcyclohexene between 1:2 and 3:1, and a catalyst amount between 5 and 15%, the alkylation reaction between phenol and 1-methylcyclohexene was investigated. The best conditions for the alkylation process were determined by the studies: temperature 140°C, reaction duration of 6 hours phenol:1-methylcyclohexene 1:1 mol/mol, and catalyst amount of 15% according to phenol taken. The process selectivity was 86.3% (based on the target product) and the target product's yield was 71.6% (based on the phenol taken) under the determined ideal conditions. Concurrently, alkylation processes between phenol and 1-methylcyclohexene were conducted with a KU-2 catalyst present. Kinetic parameters (temperature, duration, molar ratio of beginning components, amount of catalyst) were examined in relation to the process's selectivity and major product yield. At a temperature of 80–135°C, a reaction duration of 2–8 hours, a molar ratio of phenol to 1-methylcyclohexene with 1:2 and 3:1, and a catalyst amount between 5 and 20%, the alkylation reaction between phenol and 1-methylcyclohexene was investigated. According to the results of the investigations, the ideal parameters for the alkylation process were as follows: phenol: 1-methylcyclohexene 1:1 mol/mol, temperature 120°C, reaction duration 6 hours, and 10% catalyst, depending on the phenol used. The process's selectivity was 88.7% (based on the target product) and the target product's yield was 68.3% (based on the phenol extracted) under the ideal circumstances identified.

    Keywords: phenol, homogeneous catalysts, heterogeneous catalysts, alkylation, alkylphenols, green chemistry in catalysis

  47. AZƏRBAYCANIN SƏNAYE MÜƏSSİSƏLƏRİNDƏ İNNOVASİYA FƏALİYYƏTİNİN TƏŞKİLİNİN TƏKMİLLƏŞDİRİLMƏSİ İSTİQAMƏTLƏRİ

    Authors: Arzu Mirheydərova, Röya Məmmədli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-439

    Year: 2025 Pages: 439-450

    Show abstract

    Abstract: Sənaye sahələrində innovasiya fəaliyyətinin təşkilinin təkmilləşdirilməsi, onun qiymətləndirilməsinin iqtisadi mexanizmlərini işləyib hazırlamaq və Azərbaycanın sənaye müəssisələrində innovasiya fəaliyyəti sahəsində mövcud olan vəziyyətin qonşu ölkələrlə müqayisəli təhlili tədqiqatın əsas məqsədidir. Tədqiqatda sənaye sahələrində innovasiya fəaliyyətinin təşkili, onun qiymətləndirilməsi və qonşu ölkələrlə müqayisəsi əks olunub.Sənaye müəssisələrində innovasiya fəaliyyətinin təkmilləşdirilməsi,yeni tövsiyyələrin müəssisənin inkişafı üçün tətbiqi və əhəmiyyətli təsirləri qeyd olunmuşdur. Elmi mülahizələrdən ibarət təkliflər,rəqabət bacarığının yüksəlməsində tətbiq edilən innovasiyaların müəssisə üçün müsbət təsirlərinin işlənmişdir. Sənaye müəssisələrində innovasiya fəaliyyətinin qiymətləndirilməsi, ona maneə olan səbəblərin müəyyənləşdirilməsi,fəaliyyətin gələcək perespektivlərinin araşdırılması əsas diqqət mərkəzi olmuşdur.

    Keywords: innovasiya fəaliyyəti,texnoparklar,sənaye 4.0,inkişaf

  48. CREATION OF INFORMATION MEASUREMENT SYSTEM FOR CONTROL THE EXTRUSION LINE IN THE PRODUCTION OF PLASTIC PIPES

    Authors: Rukhsara Novruzova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-451

    Year: 2025 Pages: 451-457

    Show abstract

    Abstract: Nowadays, plastic pipes are becoming increasingly popular, as they have a number of advantages over steel pipes: they are durable (service life is about 50 years), resistant to corrosion processes, do not conduct electric current (which is very important when the sewer system passes near electric cables), are resistant to short-term low and high temperatures of waste liquids and have good resistance to salts, lime deposits, mineral acids and alkalis, from which pipes made of other materials quickly age.

    Keywords: plastic pipes, cooling tanks, extrusion, information measurement system

  49. SYNCHRONOUS MOTOR OPERATION ANALYSIS UNDER SHOCK LOADING

    Authors: Tarana Veliyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-458

    Year: 2025 Pages: 458-467

    Show abstract

    Abstract: At present, in order to re-equip the domestic industry there is a need to carry out automation of production on the basis of wide introduction of modern AC electric drive. Along with asynchronous electric motors, which traditionally form the basis of this electric drive, synchronous motors are increasingly being used in it. The issues that require development include those related to the evaluation of the behavior of synchronous motors (SM) in transient operating modes. Frequent starts, speed control, load fluctuations on the shaft are normal conditions of operation of synchronous motors. These questions represent a difficult problem even for three-phase synchronous machines, with which the development of the classical theory began. The complexity of the problem increases when the operation of synchronous machines from a single-phase network is studied. Until very recently, most of the studies of transients in synchronous motors operating from a single-phase network were carried out either using simplified methods of analysis (e.g., the method of symmetrical components) or experimentally on mock-up samples. Incompleteness of research on the theory of stability and transients of synchronous motors was one of the obstacles that hindered the expansion of their production for automation and robotization of technological processes in industry. Therefore, it is expedient to develop methods for analyzing the stability of synchronous motors operating from both three-phase and single-phase networks, to study transients in asynchronous and quasi-synchronous modes of operation. On this basis, to create methods, perform calculations and analyze the influence of parameters on the operation of the studied SM. When performing the work should be used methods of mathematical modeling of electromechanical objects; methods of numerical integration of nonlinear systems of differential equations; methods of assessing the stability of objects; analytical and experimental studies. The main challenges in doing so are summarized as follows: 1. Creation of mathematical models of the main types of three-phase synchronous machines, allowing to determine the boundaries of the areas of stable operation in the parameter planes of the considered machines. 2. On the basis of numerical integration of systems of nonlinear differential equations to establish the character of the behavior of the studied synchronous machines near the boundary of stable operation. To show a smooth deterioration of damping properties as the operating point describing the behavior of synchronous motors in the parameter plane approaches the stability boundary. 3. To clarify and formulate the concept of the boundary of stable operation (self-oscillation) of a synchronous machine, to consider the properties possessed by a synchronous machine that is directly on the boundary of stable operation. 4. Determine the conditions of the most favorable start-up under load of synchronous motors with electromagnetic excitation. 5. To develop a universal method that allows to calculate the static mechanical characteristics of three-phase and single-phase synchronous motors in the asynchronous start mode. 6. To create a method of calculation of angular characteristics of single-phase synchronous motors, allowing to consider asynchronous and steady-state modes of their operation from the general positions of the theory of synchronous machine.

    Keywords: synchronous motor, transient modes, angle fluctuations, excitation control, load shedding, infinite power, load graph, resonance phenomena

  50. BOOSTING A LEARNING PROCESS WITH BROWSER GAMES

    Authors: Samir Guliyev, Zaur Rzayev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-468

    Year: 2025 Pages: 468-475

    Show abstract

    Abstract: This article presents a comprehensive framework for leveraging the open-source Godot Engine to develop browser-based educational games. By harnessing Godot’s dual scripting options, modular node-based architecture, and cross-platform capabilities, we demonstrate how educators and developers can create interactive, accessible, and engaging learning environments. Our approach emphasizes experiential learning, enabling students to enhance IT literacy, critical thinking, creativity, and problem-solving skills through real-time experimentation and feedback. Detailed case studies—including a physics simulation game and a narrative-driven historical adventure—illustrate the development process and its positive impact on student engagement and academic performance. The findings suggest that integrating game-based learning via the Godot Engine not only transforms traditional educational paradigms but also offers a scalable solution to meet the diverse technological needs of modern classrooms.

    Keywords: Game-Based Learning, Serious Games, Educational Games, Godot Engine, Browser-Based Games, Simulation-Based Training,Interactive Learning, Digital Pedagogy, IT Literacy,Cross-Platform Development

  51. IMPORTANCE OF CORPORATE FİNANCİAL DECİSİONS

    Authors: Elchin Gulaliyev, Elfag Huseynli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-476

    Year: 2025 Pages: 476-483

    Show abstract

    Abstract: Corporate financial decisions are the cornerstone of a company’s long-term success, shaping its ability to compete, expand, and sustain profitability in an ever-evolving marketplace. These decisions encompass a broad spectrum of financial activities, including investment planning, capital structure management, dividend policy, and risk assessment. Effective financial decision-making not only determines a firm's financial health but also directly impacts shareholder value, market positioning, and overall economic stability. In an era where businesses operate in complex global environments, the strategic allocation of financial resources has become more critical than ever. One of the fundamental aspects of corporate financial decision-making is capital budgeting, which involves selecting the most viable investment opportunities to enhance profitability and growth. Companies must carefully evaluate projects, weighing potential returns against associated risks. Whether it is expanding production capacity, acquiring new technology, or entering new markets, these decisions require rigorous financial analysis, including net present value (NPV), internal rate of return (IRR), and payback period assessments. Poor investment choices can lead to financial distress, wasted resources, and declining competitive advantage, underscoring the necessity of sound financial planning. Another crucial component is capital structure optimization, which involves determining the right mix of debt and equity financing. The choice between debt and equity influences a company’s cost of capital, risk exposure, and return on investment. A well-balanced capital structure can minimize financial risks while maximizing shareholder wealth. Companies with excessive debt may struggle with interest obligations, leading to liquidity crises, whereas over-reliance on equity can dilute ownership and reduce earnings per share. Financial managers must strike an optimal balance to ensure sustainable growth while maintaining financial stability. Corporate financial decisions also extend to working capital management, which ensures the smooth operation of day-to-day business activities. Efficient management of cash flow, receivables, payables, and inventory is essential to maintaining operational efficiency and liquidity. A company with poor working capital management may face cash shortages, limiting its ability to meet short-term obligations and hindering growth opportunities. Conversely, excess liquidity may indicate underutilized resources, highlighting the need for strategic cash flow planning. Additionally, financial risk management plays a significant role in corporate decision-making. Businesses face various risks, including market volatility, interest rate fluctuations, foreign exchange risks, and economic downturns. Implementing effective risk management strategies, such as hedging, diversification, and contingency planning, allows firms to mitigate uncertainties and protect their financial position. Companies that proactively manage risks can navigate economic challenges more effectively, ensuring long-term resilience. Furthermore, corporate financial decisions influence dividend policies, which determine how profits are distributed to shareholders. A company's dividend strategy signals its financial stability and future growth prospects.

    Keywords: corporate finance, financial decisions, decision-making, financial risk, management

  52. ŞƏRTSİZ OPTİMALLAŞDIRMA MƏSƏLƏLƏRİNİN HƏLLİ ÜÇÜN DİALOQ SİSTEMLƏRİNİN ALQORİTMLƏRİ VƏ PROQRAM TƏMİNATININ YARADILMASI

    Authors: Qasım Qasımov, Günel Əliyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-484

    Year: 2025 Pages: 484-492

    Show abstract

    Abstract: Təqribi həllin dəqiqliyi bir çox amillərlə fərqlənir: yaxınlaşma tezliyi, addımların atılması üçün lazım olan zaman, yaddaşdan ekonom istifadə, baxdığımız məsələnin tipnin təyini və s. Yəni idarəetməni dialoq formasında tətbiq etmək daha tələbə uyğundur, belə olan halda sifarişçi cavablar haqqında istənilən zaman informasiya ala bilir, metodların dəyişənlərini dəyişir, bir metoddan başqasına lazım olduqda keçə bilir. Dialoq rejimi ilə müvəffəqiyyətlə çalışmaq üçün sifarişçi işlətdiyi metodların əsas xarakterini, quruluşunu bilməli və istənilən zaman düzgün yolu seçməyi bilməlidir. Sistemi elə qurmaq lazımdır ki, onu qabaqcadan müəyyən olunmuş ssenari üzrə paket rejimində məsələnin həlli üçün istifadə etmək mümkün olsun. Əsas məqsəd ayrı-ayrı təqribi metodların şərti olmayan məsələlərin sifarişçi tərəfindən ayrılmasını və alınmış cavabların zamandan asılı olraq təhlil edilməsidir. Məqalə Java proqramlaşdırma dilində hazırlanan proqram vasitəsilə sonlu ölçülü optimallaşdırma metodlarının araşdırılmasına həsr olunmuşdur. Test çalışmalaları və onların xarakterləri tədqiq edilmiş, müxtəlif alqoritmlərin və testlərin ayrı-ayrı başlanğıc verilənlərin köməyi ilə ən kiçik qiymətləri tapılmış və alınan cavablara əsasən alqoritmlərin uğurluluq dərəcələrinə görə qruplaşması alınmış və nəticələr təhlil edilmişdir[1-5]. Məqalənin əsas məğzi ayrı-ayrı təqribi metodların şərti olmayan optimallaşdırma çətinliklərinə baxmayaraq sifarişçinin seçilməsini və cavabların zamandan asılı formada təmin etməkdir.

    Keywords: şərtsiz optimallaşdırma, minumumlaşdırma, dialoq rejimi, alqoritm, iterasiya

  53. İNFORMASIYA SISTEMLƏRINDƏ BÖYÜK VERILƏNLƏRIN IDARƏ EDILMƏSI

    Authors: Həqiqət Məmmədova, Yeganə Əliyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-493

    Year: 2025 Pages: 493-501

    Show abstract

    Abstract: Böyük verilənlərin idarə edilməsi informasiya sistemlərində innovasiyaları dəstəkləyən əsas texnologiyalardan biridir və müasir rəqəmsal iqtisadiyyatın ayrılmaz hissəsidir. Böyük verilənlərin idarə edilməsi, məlumatlardan strateji üstünlük əldə etmək üçün müasir informasiya sistemlərində əsas komponentə çevrilib. İnformasiya sistemlərində böyük verilənlərin idarə olunması çox mərhələli və mürəkkəb bir prosesdir. Böyük verilənlərin həcmi, müxtəlifliyi və emal sürəti onların ənənəvi üsullarla idarə olunmasını çətinləşdirir. Buna görə müasir texnologiyalar, metodologiyalar və xüsusi yanaşmalar istifadə olunur. Bu məqalədə informasiya sistemləri, böyük verilənlər toplusu və informasiya sistemlərində böyük verilənlərin idarə olunması haqqında ətraflı məlumat verilmişdir.

    Keywords: İnformasiya sistemləri, böyük verilənlər toplusu, 5V modeli, verilənlərin idarə olunması

  54. ИССЛЕДОВАНИЕ НОВЫХ ТЕХНОЛОГИЙ ДЛЯ РЕШЕНИЯ ЭНЕРГЕТИЧЕСКИХ ПРОБЛЕМ НА МОРСКИХ НЕФТЕГАЗОВЫХ ПЛАТФОРМАХ

    Authors: Рахман Алиев, Вячеслав Кузнецов

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-502

    Year: 2025 Pages: 502-511

    Show abstract

    Abstract: В данной работе представлена стохастическая модель для прогнозирования интенсивности работы нефтяного терминала, включающая анализ потоков танкеров и моделирование временных интервалов между прибытиями судов. Разработка основана на использовании пуассоновского, гамма- и нормального распределений, что позволяет учитывать стохастическую природу внешних факторов, влияющих на деятельность терминала. Модель включает в себя расчет интенсивности потоков танкеров с использованием временных рядов и стохастических функций, а также моделирование времени обработки судов с учетом их размеров и типов перевозимого груза. Для верификации модели применены исторические данные о прибытии судов, на основании которых выполнено сравнение вероятностных распределений. В качестве инструмента для численного моделирования использовалась программная среда AnyLogic, что позволило провести оптимизационные эксперименты по определению загруженности причалов при различных сценариях работы терминала. Полученные результаты показывают, что предложенная модель обеспечивает более точное прогнозирование по сравнению с детерминированными подходами, особенно в условиях значительных колебаний входных потоков. Применение модели позволяет определять оптимальное количество причалов, минимизировать время простоя судов и принимать решения по модернизации инфраструктуры терминала. Разработанная модель может быть использована как для стратегического планирования, так и для оперативного управления портовыми операциями. Практическая значимость работы заключается в возможности ее применения для повышения эффективности работы нефтяных терминалов, что особенно актуально в условиях увеличения объемов танкерных перевозок.

    Keywords: нефтяной терминал, танкерные перевозки, интенсивность потоков, стохастическое моделирование, инфраструктура

  55. BENZIN FRAKSIYASININ OKSIDLƏŞDIRICI KÜKÜRDSÜZLƏŞDIRILMƏSI PROSESI ÜÇÜN KATALIZATORUN SEÇILMƏSI

    Authors: Soltan Əliyev, Sonay Zeynallı

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-512

    Year: 2025 Pages: 512-519

    Show abstract

    Abstract: Təqdim olunan məqalədə benzinin tərkibində mövcud olan kükürdlü birləşmələrin ayrılması üçün istifadə olunan katalizatorların təsir xarakterləri araşdırılmış, oksidləşdirici olaraq ozondan (O3) istifadə edilmişdir. İlk öncə istifadə olunan metal duzlarının ozonlaşdırılmış məhlulları ilə benzin fraksiyasının qarşılıqlı təsir qabiliyyəti öyrənilmiş, uyğun nəticələr qeyd olunmuşdur. Daha sonra əlavə kimi natrium qlükonat liqandından istifadə olunmuş, əmələ gələn dəyişikliklər araşdırılmış və nəticələr növbəti dəfə qeyd edilmişdir.Lakin prosesi daha yaxşı təhlil etmək və nəticələri müqayisə etmək üçün metal duzları olmayan iki üzvi liqanddan etilendiamintetraasetat (EDTA) və natrium qlükonatdan istifadə edilmişdir. Əldə edilən nəticələrdən belə qənaətə gəlmək olar ki, liqandlardan istifadə edilməsi, kükürdsüzləşmə prosesinin daha səmərəli aparılması üçün şərait yaradır. Təsirinə görə kükürdsüzləşmə prosesi üçün liqnad kimi natrium qlükonatdan istifadə olunması daha məqsədəuyğundur..

    Keywords: Oksidləşdirici kükürdsüzləşdirmə, metal duzları, liqand, ozon, katalizator

  56. TƏBİİ QAZIN NƏQLƏ HAZIRLANMA PROSESİ ZAMANI YARANAN DUZ ÇÖKÜNTÜLƏRİ VƏ ONLARIN QARŞISININ ALINMA ÜSULLARI

    Authors: Yusif Ələkbərov, Adil Quliyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-520

    Year: 2025 Pages: 520-526

    Show abstract

    Abstract: Boru kəmərlərində mineral çöküntülərin yaranması qazın təhlükəsiz və effektiv nəqlinə ciddi maneə yaradır. Bu proses metal konstruksiyaların strukturuna mənfi təsir göstərir, lokal aşınmanı sürətləndirir və nəticədə boruların texniki istismarını çətinləşdirir. Qazın nəqli zamanı bu cür çöküntülər boru xətlərində bir sıra problemlərə səbəb olur.Aparılan tədqiqatlar göstərir ki, neft və qaz sənayesi obyektlərində metal səthlərində korroziyanın inkişafı nəticəsində mineral çöküntülər yaranır və bu, ümumi mürəkkəbləşmələrin 40%-ni təşkil edir. Xüsusilə boru kəmərlərinin daxilində baş verən lokal struktur dəyişikliklərini aşkarlamaq olduqca mürəkkəbdir, çünki bu proses daxili təzyiq və digər xarici faktorların təsiri ilə sürətlənir.Sənaye obyektlərində boru xətlərində daxili təzyiqin artması halları müşahidə olunmuşdur ki, bu da hidrostatik yüklənmənin və struktur aşınmanın daha intensiv baş verməsinə səbəb olur. Belə şəraitdə metal səthlərdə dövri deformasiyalar və yorğunluq korroziyası baş verir ki, nəticədə boruların istismar müddəti kəskin azalır. Araşdırmalara görə, diametri 150 mm və qalınlığı 15 mm olan borularda mineral çöküntülərin toplanması qazın nəqli zamanı enerji sərfini 15% artırır. Boru divarının qalınlığı 13 mm olduqda isə bu göstərici 60%-ə çatır. Bu göstəricilər qazın nəqli prosesində iqtisadi itkilərin nə qədər ciddi olduğunu göstərir.

    Keywords: Təbii qaz, Korroziya, Mineral çöküntülər, Xlorid, Xlor birləşmələri, Karbonat, Hidrokarbonatlar, Enerji sərfi

  57. POLİMERLƏRİN KİMYƏVİ ÜSULLARLA TƏKMİLLƏŞDİRİLMİŞ NEFTÇIXARMADA TƏTBİQİ

    Authors: Azər Əhmədov, Samirə Mansurova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-527

    Year: 2025 Pages: 527-534

    Show abstract

    Abstract: Polimerlər, öz viskoelastik davranışı və makromolekulyar quruluşu sayəsində təkmilləşdirilmiş neftçıxarma (EOR) prosesində mühüm rol oynayır, çünki onlar mayelərin reoloji xüsusiyyətlərini yaxşılaşdırır və yerdəyişmə səmərəliliyini artırır. Bu araşdırmada fərqli polimer növlərinin, o cümlədən qismən hidroliz olunmuş poliakrilamid (HPAM) və ksantan saqqızı kimi sintetik və təbii biopolimerlərin tətbiq imkanları öyrənilmişdir. Bu polimerlər vurulan suyun özlülüyünü artırmaq, suyun hərəkətliliyini azaltmaq və lay mayelərinin sıxışdırılmasının səmərəliliyini artırmaq məqsədilə istifadə olunur. Bundan əlavə, onların molekulyar xüsusiyyətləri adsorbsiyaya, saxlanmaya və lay şəraitində stabil qalmağa təsiri nəticəsində polimerlərin performansı və effektivliyi müəyyən edilir ki, bu da ümumi hasilat göstəricilərini formalaşdırır. Tədqiqat həmçinin polimerlərin deqradasiyası, duzluluğa dözümlülüyü və kəsilmə müqaviməti ilə bağlı çətinlikləri araşdırır və sərt lay mühitlərində polimerlərin dayanıqlığını və səmərəliliyini artırmaq üçün strategiyalar təklif edir, bu da neft hasilatının optimallaşdırılması, su hasilatının azaldılması və layın istismar müddətinin uzadılması baxımından perspektivli bir yanaşma hesab edilir.

    Keywords: Polimer, bioplimerlər, sintetik polimerlər, təkmilləşdirilmiş neftçıxarma üsulları, poliakrilamid

  58. DƏNİZ QAZKONDENSAT YATAQLARININ NEFTVERMƏ ƏMSALININ PROQNOZ MODELİNİN TƏYİNİ MƏQSƏDİLƏ ÜSULLARIN İŞLƏNMƏSİ

    Authors: Zamiq Mirzəcanov, Becan Piriyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-535

    Year: 2025 Pages: 535-541

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə dəniz qazkondensat yataqlarının neftvermə əmsalının proqnoz modelinin təyini üçün müxtəlif üsulların işlənməsi araşdırılır. Tədqiqat göstərir ki, bu modelin işlənməsi üçün geoloji və mədən məlumatlarının, həmçinin lay rejimlərinin nəzərə alınması vacibdir. Müxtəlif hidrodinamik modellər və simulyasiya üsulları istifadə edilərək, laydan maksimal məhsuldarlıq əldə etmək üçün optimal şərtlər müəyyən edilir. Bu tədqiqatın məqsədi hasilatda qarşıya çıxan geoloji və texnoloji problemləri həll etməklə dəniz yataqlarından neft və qazın çıxarılmasını optimallaşdırmaqdır. Tədqiqat neftvermə amilinə və ümumi məhsuldarlığa bilavasitə təsir edən təzyiq, temperatur və qaz-maye nisbətləri kimi amilləri nəzərə alaraq təbii ehtiyatların səmərəli idarə olunmasının vacibliyini vurğulayır. Bundan əlavə, məqalədə məlumatların toplanması, model seçimi, kalibrləmə və sahə əməliyyatlarına inteqrasiya daxil olmaqla proqnozlaşdırma modellərinin işlənib hazırlanması və tətbiqi metodologiyası müzakirə olunur. Tapıntılar qaz-kondensat yataqlarının davamlı inkişafının təmin edilməsində resurs bərpasını maksimum dərəcədə artırmaq üçün möhkəm proqnozlaşdırma modellərinin zəruriliyini vurğulayır. Yekun olaraq, təqdim olunan metodologiyalar dənizdəki qaz-kondensat yataqlarının səmərəli istismarı üçün kritik anlayışları təmin etməklə yanaşı, gələcək tədqiqatlar üçün mühüm istiqamətləri müəyyən edir. Müasir tədqiqat metodlarını və texnoloji yenilikləri birləşdirərək tədqiqat neft və qaz hasilatı proseslərinin effektivliyini və davamlılığını artırmaq məqsədi daşıyır, nəticədə həm iqtisadi, həm də ekoloji nəticələrdən faydalanır.

    Keywords: dəniz qazkondensat yataqları, neftvermə əmsalı, proqnoz modeli,lay rejimləri,hidrodinamik modellər

  59. QEYRI-ƏNƏNƏVI NEFT VƏ QAZ YATAQLARINDA TURŞU ILƏ IŞLƏNMƏNIN SƏMƏRƏLILIYININ ARTIRILMASI

    Authors: Samirə Mansurova, Əli Hüseynov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-542

    Year: 2025 Pages: 542-549

    Show abstract

    Abstract: Turşu ilə işlənmə qeyri-ənənəvi neft və qaz və ya şist yataqlarında karbohidrogen hasilatının artırılması üçün mühüm üsuldur. Belə yataqlarda ənənəvi texnologiyalar çox vaxt aşağı keçiriciliyə və çətin geoloji şəraitə görə daha az effektiv olur. Məqalədə turşu ilə işlənmənin optimal şərtlərini müəyyən etmək üçün istifadə olunan əsas üsullar, həmçinin onun effektivliyinə təsir edən amillər tədqiq olunur. İş prosesində ədədi modelləşdirmə, laboratoriya təcrübələri, habelə mədən məlumatlarının statistik emalı üsullarından istifadə edilmişdir. Xüsusi proqram paketlərindən istifadə etməklə ədədi modelləşdirmə temperatur, təzyiq, turşu məhlullarının tərkibi və süxurun növü kimi amillərdən asılı olaraq keçiricilik və quyu hasilatındakı dəyişiklikləri proqnozlaşdıraraq layda turşunun yayılması prosesini simulyasiya etməyə imkan vermişdir. Süxur nümunələri üzərində laboratoriya təcrübələri turşular və süxur komponentləri arasında baş verən kimyəvi reaksiyaları öyrənməyə imkan vermiş və keçiriciliyi yaxşılaşdırmaq üçün optimal turşu konsentrasiyalarını və təsirin qalma vaxtlarını təyin etməyə kömək etmişdir. Real quyulardan əldə edilən yataq məlumatlarının statistik təhlili turşu ilə işlənmə işinə ən çox təsir edən temperatur və süxur tərkibi kimi əsas amilləri aşkar etmişdir. Tədqiqatın nəticələri göstərir ki, turşu ilə işlənən quyuların hasilatında əhəmiyyətli irəliləyişlərə səbəb ola bilər və məhsuldarlıq 25-40% arta bilər. Ən böyük effekt optimal konsentrasiyalı turşudan, 90°C-dən yuxarı temperaturda və məsaməliliyi 10-20%-ə qədər olan süxurlarda istifadə edildikdə əldə edilir. Bununla belə, yüksək keçirici süxurlar və ya aşağı üzvi minerallara malik olan yataqlar üçün turşu ilə işlənmənin təsiri minimal ola bilər. Statistik təhlillər göstərdi ki, 15-20% hallarda turşu ilə işlənmə əhəmiyyətli bir yaxşılaşma təmin etmir ki, bu da geoloji şəraitdən asılı olaraq turşuların təsir texnologiyalarının daha çox araşdırılması və optimallaşdırılmasının zəruriliyini göstərir. Yekun olaraq, turşu ilə işlənmə qeyri-ənənəvi sahələrdə hasilatın artırılması üçün effektiv vasitə olaraq qalır, lakin maksimum səmərəliliyə nail olmaq üçün parametrlərin diqqətlə tənzimlənməsini və sahənin xüsusiyyətlərinin nəzərə alınmasını tələb edir.

    Keywords: Turşu ilə işlənmə, qeyri-ənənəvi yataqlar, hasilatın proqnozu, geoloji şərait, texnologiyanın optimallaşdırılması

  60. AZƏRBAYCANDA İQTİSADİYYATIN İDARƏ EDİLMƏSİNDƏ MÜASİR ÇAĞIRIŞLAR

    Authors: Əsmər İbrahimli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-550

    Year: 2025 Pages: 550-558

    Show abstract

    Abstract: Azərbaycan neft gəlirlərindən asılılıq, məhdud diversifikasiya və sosial bərabərsizliklər də daxil olmaqla, əvvəlki iqtisadi problemlərini həll etmək üçün müxtəlif müasir iqtisadi idarəetmə modelləri və islahatlar həyata keçirmişdir. Əsas təşəbbüslər kənd təsərrüfatı, İKT, turizm, logistika və bərpa olunan enerji kimi sektorları təşviq etməklə karbohidrogenlərdən asılılığı azaltmaq səyləri ilə iqtisadiyyatın şaxələndirilməsinə yönəlib. Sumqayıt Kimya Sənaye Parkı və Ələt Azad İqtisadi Zonası kimi xüsusi iqtisadi zonaların və sənaye parklarının yaradılması iqtisadi artıma və inkişafa öz töhfəsini verməklə xarici investisiyaları cəlb edib. İqtisadiyyatın sabitləşdirilməsində pul və fiskal islahatlar həlledici rol oynamışdır. Azərbaycan Mərkəzi Bankı manatın məzənnəsini sabitləşdirmək və inflyasiyanı azaltmaq üçün çevik məzənnə siyasəti həyata keçirib. Fiskal konsolidasiya strategiyaları əsas inkişaf layihələrinə diqqət yetirərkən dövlət xərclərini azaldıb. Rəqəmsal transformasiya baxımından ASAN Xidmət kimi təşəbbüslər dövlət xidmətlərini modernləşdirib və korrupsiyanı azaldıb, FinTech inkişafı isə maliyyə inklüzivliyini və rəqəmsal bankçılığa çıxışı artırıb. Bundan əlavə, Azərbaycan COP29-da liderlik rolu ilə daha da gücləndirilmiş bərpa olunan enerji və davamlılıq layihələrinə investisiyalar ilə yaşıl iqtisadiyyat strategiyalarına diqqət yetirmişdir.

    Keywords: Azərbaycan, iqtisadi problemlər, iqtisadi inkişaf, müasir çağırışlar

  61. AŞAĞI POTENSİALLI İSTİLİK DAŞIYICILARINDAN İSTİFADƏ ETMƏKLƏ ELEKTRİK ENERJİSİNİN ALINMASI VƏ QURĞUSUNUN EFFEKTİVLİYİNİN YÜKSƏLDİLMƏSİ

    Authors: Natiq Talıbov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-559

    Year: 2025 Pages: 559-567

    Show abstract

    Abstract: Təqdim olunan patentin (İ-202220038) – üsul və qurğusunun iqtisadi göstəricilərinin yüksək olmasına baxmayaraq, İES-lərdə istehsal olunan elektrik enerjisinin 1 kilovat-saatına düşən yanacağın xüsusi sərfi təxminən 50-60% azalsa da, bu qurğunun effektivliyinin və etibarlılığnın arıtırılması yolları barədə konkret təkliflər verilmişdir.

    Keywords: yanacağın xüsusi sərfi, işçi cisim, soyuqluq agenti, dəniz suyunun şirinləşdirilməsi qurğusu, istilik mübadiləsi

  62. THE EFFECT OF PRICING FRAME ON PURCHASE INTENTION: THE MODERATING ROLE OF PRODUCT TYPE

    Authors: Shamsuldeen Damilola Ajibade, Metin Toptash

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-568

    Year: 2025 Pages: 568-581

    Show abstract

    Abstract: This research investigates how partitioned and combined pricing structures influence purchase intentions between hedonic and utilitarian products when consumed by Nigerian consumers. The research centers its assessments on Naijamart Market to represent Nigeria's rising e-commerce sector. The research analyzes partitioned pricing structures which separate costs and combined pricing structures with single total costs to show their effects on consumer decision-making for different product categories. The research design follows a quantitative experimental approach to analyze consumer purchase intent regarding product types and pricing frames. Experimental research involved four consumer groups at Naijamart Market who received promotional materials demonstrating partitioned or combined pricing for hedonic and utilitarian goods. An online survey of 400 participants provided validated Likert-scale evaluation scores and demographic information. ANOVA analysis with moderation evaluation examined how the product type influences pricing approaches. Research results will show that hedonic products perform optimally under partitioned pricing because they attract consumers emotionally but utilitarian products benefit more from combined pricing through its clear presentation. This research fills a major knowledge gap in academic literature through its analysis of these market dynamics in Nigeria's special e-commerce sector where trust levels and purchasing power show diversity. The study recommends that businesses should develop pricing methods that welcome all customers and must expand their online sales to attract more clients. Manufacturers should highlight product value through clear communication of its worth. The government needs to implement regulations that defend consumers from inflationary impact.

    Keywords: Hedonic products, Nigeria, Pricing frames, Purchase intention, Utilitarian products

  63. SOME ASPECTS OF ADVANCED DRAINAGE METHODS: IMPROVING GAS FLOW AND RESERVOIR PERFORMANCE

    Authors: Inglab Aliyev, Toghrul Mammadov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-582

    Year: 2025 Pages: 582-588

    Show abstract

    Abstract: Enhancing gas flow and optimizing reservoir performance are key objectives in hydrocarbon recovery. Conventional gas extraction methods often struggle with challenges such as low permeability, pressure depletion, and water accumulation, which limit efficiency. To address these limitations, advanced drainage techniques—including horizontal drilling, underbalanced drilling, artificial lift systems, and enhanced dewatering methods—have been introduced. These innovative strategies help improve gas mobility, extend reservoir productivity, and minimize operational inefficiencies by reducing blockages and maintaining stable pressure. Additionally, real-time monitoring and reservoir simulation technologies enhance decision-making and production optimization. These approaches have been particularly valuable in unconventional and tight gas formations, where conventional methods often fall short. Economic and environmental factors are also driving the shift toward more cost-effective and sustainable drainage solutions. This study examines various advanced drainage techniques, their applications, and their impact on reservoir performance. The findings underscore the significance of continued technological advancements in ensuring long-term, efficient gas production.

    Keywords: Advanced drainage, Gas flow optimization, Reservoir performance, Horizontal drilling, Artificial lift, Dewatering techniques

  64. BAKI ARXIPELAQINDAKI KARBOHIDROGEN YATAQLARINDA AXTARIŞ-KƏŞFIYYAT IŞLƏRININ GEOLOJI-GEOFIZIKI AMILLƏR ƏSASINDA APARILMASI VƏ NEFT-QAZ PERSPEKTIVLIYININ QIYMƏTLƏNDIRILMƏSI

    Authors: Rəqsanə Əsgərova, Yunis Şahbazov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-589

    Year: 2025 Pages: 589-600

    Show abstract

    Abstract: Bakı arxipelaqı, Xəzər dənizinin dayaz sahələrində yerləşən strateji neft və qaz yataqlarından ibarətdir. Bu yataqlar arasında Səngəçal-dəniz, Duvannı-dəniz və Xərə-Zirə xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Yatağın yerləşdiyi bölgədə məhsuldar qatın çöküntüləri və palçıq vulkanlarının təsiri mühüm rol oynayır. Məhsuldar qatın V, VII və VIII horizontları sənaye əhəmiyyətli neft və qaz ehtiyatlarına malikdir. Qalınlığı 3500-4900 metrə çatan məhsuldar qat əsasən gil və qum laylarından ibarətdir. Tektonik baxımdan, Bakı arxipelaqı braxiantiklinal formaya malik olub, struktur uzununa və eninə tektonik qırılmalarla mürəkkəbləşmişdir. Arxipelaqın tədqiqi zamanı qazma işləri nəticəsində dərin Miosen-Oliqosen çöküntüləri aşkar edilmiş, seysmik kəşfiyyatlarla isə Bəndovan-dəniz, Bulla-dəniz və Ümid kimi qalxımlar müəyyənləşdirilmişdir. Qaz və neft yığıntıları əsasən qalxımların qövs bölgələrində və yüksək amplitudalı boyuna qırılmalarla əlaqələndirilir.

    Keywords: Bakı arxipelaqı, məhsuldar qat, horizont, anomal yüksək lay təzyiqi, palçıq vulkanları

  65. İZAH OLUNA BİLƏN SÜNİ İNTELLEKT VƏ ONUN SƏNAYEDƏ TƏTBİQLƏRİNİN İCMALI

    Authors: Lətafət Qardaşova, Pavel Kosov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-601

    Year: 2025 Pages: 601-621

    Show abstract

    Abstract: Süni İntellekt (Sİ) alqoritmləri maşın öyrənmə modellərinin performansındakı əhəmiyyətli irəliləyişlər səbəbindən həyatımızda və sənaye tətbiqlərində getdikcə daha çox yer alır. Lakin bu təkmilləşdirilmiş performans onların işləmə prinsiplərini başa düşmək bahasına başa gəlir. Bu modellər ümumiyyətlə "qara qutu" xarakterlidir, çünki onların qərar qəbul etmə prosesi və xüsusiyyətlərinin təsiri qeyri-şəffafdır. Bu qeyri-şəffaflıq kiminsə həyatına təsir göstərə biləcək qərəzli və ya ayrı-seçkilik xarakterli qərarları gizlədə bilər. Bu səbəbdən analitiklər, tədqiqatçılar, elm mərkəzləri və texnoloji şirkətlər izah oluna bilən süni intellektin (XAI) dizaynını araşdırmağa başlayıblar. Bu məqalə XAI-nin şəffaflıq boşluğunu necə aradan qaldırdığını və Sİ-nin sənaye tətbiqlərində inteqrasiyasını necə asanlaşdırdığını araşdıran hərtərəfli bir icmal təqdim edir. Biz XAI-nin mahiyyətinin nə olduğunu sistematik şəkildə təhlil edir və onun əsas yanaşmalarından bəhs edir. Son on ilin ədəbiyyatının geniş icmalından istifadə edərək biz XAI-nin beş əsas sənaye sektorunda tətbiqlərini araşdırırıq: Neft və Qaz, Materialşünaslıq, İstehsal Prosesləri və Ümumi Kibertəhlükəsizlik. Təhlilimiz göstərir ki, izah oluna bilən süni intellekt istifadəçilərin Sİ sistemlərini başa düşməsini və onlara olan etimadını əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Onun tətbiqləri müxtəlif sənaye sahələrində əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir və müxtəlif sektorlar öz spesifik tələblərinə əsaslanaraq izah olunmanın müxtəlif aspektlərinə üstünlük verirlər. İcmal kritik problemləri müəyyənləşdirir və Sİ qərarlarını sənaye mütəxəssisləri üçün şəffaf etmək üçün uğurlu strategiyaları vurğulayır. Bu iş Sİ imkanları ilə sənaye istifadəsi arasındakı boşluğu XAI-nin necə doldurduğuna dair strukturlaşdırılmış anlayış təqdim edir və sənaye tətbiqlərində Sİ şəffaflığının təkmilləşdirilməsinin ən son işlərinə dair məlumat verir.

    Keywords: izah oluna bilən süni intellekt, maşın öyrənməsi, izah oluna bilmə, ekspert biliyi, sənaye

  66. DIGITAL MARKETING OF TOURISM AS A TOOL FOR DESTINATION ECONOMIC DEVELOPMENT

    Authors: Sevda Mammadova, Lyaman Isayeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-622

    Year: 2025 Pages: 622-635

    Show abstract

    Abstract: Tourism is one of the most dynamically developing sectors of the economy. Digital marketing in tourism is becoming a reality, more and more companies in the tourism sector apply information technology in all types of interaction. This not only corresponds to modern trends, facilitates the implementation of economic intra-company tasks, but also contributes to the development of the economy as a whole. The article presents an analysis of existing research in the field of digitalization of tourism, as well as current issues of digital marketing in the tourism sector. Particular attention is paid to the personification of tourism and the role of digital thinking as a condition for the formation of digital skills of consumers of tourism services. The main marketing combinations for promoting a tourism product using digital technologies are highlighted. Modern trends in digital marketing, product promotion strategies using digital technologies are considered: a portfolio of tourism products and branding of tourist destinations. The use of big data in tourism is studied as forecasting demand for tourism products, analyzing the target audience and compiling a portrait of a consumer of the tourism services market. Strategies for promoting a product using digital technologies are disclosed. The development of tourist destinations in the era of digitalization in accordance with the concept of "Tourism 4.0" reflects new solutions in the field of digitalization of urban agglomerations. The main directions of development of digital marketing in tourism are defined and recommendations for future research are developed. With the advent of the digital era, the use of digital marketing in tourism is becoming more and more extensive. Scientific research on the impact of digitalization on the tourism sector is aimed at studying the behavior of tourists as consumers of tourism services and other aspects related to government regulation of the tourism sector, the creation of regulatory documents on the promotion of tourism in online communities. The current situation with digital marketing research in the tourism sector in the regions is systematically analyzed. The tasks of the academic community in the global dimension are: developing a structure for a digital marketing portfolio in tourism; defining a digital portfolio of tourism products; developing an online pricing mechanism. In addition, the task is to develop technologies for promoting a digital tourism product. The purpose of the article is to analyze the digital technologies used in the tourism sector, identify areas of change in the field of digital marketing in tourism, and answer the question of how these changes will affect the economic development of the region in the future. In the practice of tourism, the introduction of digital technologies is fragmentary, aspects of the digitalization of the industry associated with customer-oriented and systemic scientific approaches are not taken into account. The innovations being implemented most often concern the administrative activities of tour operators. This is not entirely correct. We believe it is necessary to pay special attention to the principles of systemicity in organizing tourism activities. The introduction of digital technologies should be based on scientific research in the digital industry.

    Keywords: digital marketing in tourism, tourism economics, digitalization, digital thinking, promotion of tourism product, tourist destination

  67. A SYSTEMATIC APPROACH TO CONSIDERING SUSTAINABLE DEVELOPMENT OF CULTURAL TOURISM IN MODERN CONDITIONS

    Authors: Sevda Mammadova, Ilaha Shikhkerimova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-636

    Year: 2025 Pages: 636-647

    Show abstract

    Abstract: Interest in the concept of sustainable tourism is growing. There are various international, regional and national certification schemes confirming the sustainability of the tourism business. The scientific papers that formed the basis of the study note that among the large number of existing certification schemes and applied standards, there is no unified approach to structuring requirements and assessing organizations. At the same time, no data confirming these conclusions are provided. To confirm or refute the conclusions about the differences in the standards, the authors of this article formulated 3 hypotheses and conducted studies of the structure of standards, including issues of balancing social, environmental and economic, as well as managerial and performance requirements. The article considers the requirements of five standards for accommodation facilities. For the purposes of the study, an approach to bringing the requirements of the standards to a uniform structure is proposed. The results of the study can be used to develop a balanced and effective Russian national standard for sustainable tourism, and will also be of interest to specialists in the field of tourism. In the context of modern science, tourism is considered as a complex system of interconnected elements reflecting the level of socio-economic development of the territory, as well as the tourist potential of its development. The dependence of tourism development on the economic state of the region determines the understanding of tourism as a dualistic category, that is, possessing a duality of internal nature, including activities of different directions in terms of the target component, both in organizing mass travel and creating the related infrastructure, and in implementing these travels. Based on this, when speaking about the concept of tourism as a socio-economic category of society and its development, it is necessary to take into account this multidirectionality, and when choosing tourism as an object of influence of state financial policy, use an integrated approach. Cultural and educational tourism is a type of tourism aimed at learning about the history, culture, traditions and characteristics of the region visited by the tourist. The main goal of such a trip is not only to relax, but also to broaden one’s horizons, learn something new about the place being visited, immerse oneself in the atmosphere of local customs and understand its spiritual heritage. Cultural and educational tourism includes visiting museums, exhibitions, historical monuments, participating in folklore festivals, getting acquainted with local cuisine, art and crafts of local residents. Such trips allow tourists not only to observe, but also to participate in the life and culture of the region being visited, to expand their horizons of knowledge and enrich their inner world with new knowledge and impressions. Cultural and educational tourism promotes respect for and preservation of the cultural heritage of peoples and regions, and is also a bridge between different cultures, promoting their mutual understanding and friendship.

    Keywords: Sustainable tourism certification, sustainable tourism, responsible business, social responsibility, environmental responsibility

  68. MODIFICATION OF WASTE POLYETHYLENE-POLYPROPYLENE BLEND WITH ACRYLAMIDE-FUNCTIONALIZED EPOXY-DIANE CO-OLIGOMER

    Authors: Tamerlan Shirinov, Tamilla Naibova, Aytan Mammadova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-648

    Year: 2025 Pages: 648-656

    Show abstract

    Abstract: In this research study, a novel modification method for the recycling of polyethylene-polypropylene (PE-PP) based waste has been investigated. Polyethylene (PE) and polypropylene (PP) are among the most widely used thermoplastics. Since waste derived from these polymers often originates from the same industrial sources, they are typically encountered as mixed materials. Due to their differing physicochemical properties and limited chemical compatibility, it is necessary to separate these waste materials before recycling [1-2]. To address this issue, an epoxy-diane oligomer was functionalized with acrylamide and introduced into the system as a compatibilizer to improve the compatibility between PE and PP. This chemical modification, facilitated by functional amide groups, enhances interfacial interactions between polymer phases and improves phase adhesion. The functionalized co-oligomer was incorporated into PE/PP blends through reactive extrusion, significantly enhancing the physical and mechanical properties of the blend. The application of functionalized co-oligomers as a compatibilizer improved the homogeneity of the polymer blend by increasing compatibility between polymer phases. Based on the results of the study, the optimal concentration of the functionalized co-oligomer for achieving a targeted composite was determined to be 10%. This approach offers a sustainable and efficient solution for addressing challenges associated with polyolefin recycling. By enhancing the chemical compatibility between PE and PP, it contributes to waste reduction and the production of environmentally friendly recycled materials.

    Keywords: polyethylene, polypropylene, recycling, modification, co-oligomer, acrylamide

  69. GÜC ELEKTRON CİHAZLARININ İDARƏETMƏ SİSTEMLƏRİ

    Authors: Təranə İsayeva, Samirə Maliyeva, Səyyad Şahkərimov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-657

    Year: 2025 Pages: 657-665

    Show abstract

    Abstract: Güc elektron qurğuları böyük güclərə hesablanmış elektrik qida sistemlərinin tərkib hissəsi olub, güclü elektrik proseslərini idarə etmək üçün nəzərdə tutulub. Güc elektron cihazları bu qurğuların əsasını təşkil edir. Güc elektron cihazlarının malik olduqları məxsusi üstünlükləri güc qurğularında güclü və zəif cərəyanlı dövrələr və elementlər arasında əlaqə yaratmağı olduqca asanlaşdırır. Bu qurğularda güc elektron cihazları bir qayda olaraq açar rejimində işləyirlər. Məqalənin məqsədində güc elektron qurğularının idarəetmə sisteminin texniki tətbiqinin ümumi ideologiyası nəzərə alınıb. Bundan başqa məqalədə həmçinin rəqəmsal və analoq avadanlıqların elementlərini birləşdirən elektrik qurğularının əsas komponentlərinin təsviri və parametrləri verilir. Güc elektron cihazının idarəetmə sisteminin əsas məqsədi verilmiş keyfiyyəti təmin etmək və onun çıxış parametrlərini tənzimləmək, onları sabitləşdirmək və ya müəyyən bir qanuna uyğun olaraq dəyişdirməkdir. Ənənəvi idarəetmə sistemləri idarə olunan parametrin dəyişməsinə və ya bu dəyişməyə səbəb olan pozuntuya əsaslanan tənzimləmə sistemlərinə bölünür. Elektrik stansiyasında bir qayda olaraq, idarə olunan parametr çıxış gərginliyi və ya cərəyan dəyərləridir. Ən aşkar parametrlər enerji mənbəyinin giriş gərginliyi və yükün böyük olmasıdır. Müasir texnologiyanın inkişafı elektrik və elektron cihazların, yəni enerji və informasiya axınını idarə etmək üçün tətbiq olunan cihazların geniş istifadəsi olmadan mümkün deyildir. Məqsədinə, tətbiq sahəsinə, iş prinsipinə, dizaynı və konstruksiyasına görə bütün elektrik qurğularını (EA) iki böyük qrupa bölmək olar: 1) elektromexaniki, hansı ki, mütləq hərəkət elementlərini özündə ehtiva edir, bu da cihazın fəaliyyətinin hərəkəti nəticəsində baş verir; 2) statik (bəzən kontaktsız adlanır) və ya güc elektron. Onların hərəkətli hissələri yoxdur və onlara daxil olan elementlərin və blokların parametrlərinin və xarakteristikalarının dəyişməsi nəticəsində təyin olunmuş funksiyanı yerinə yetirirlər.

    Keywords: elektrik enerjisi, elektron cihazlar, güc itkisi, parametrlər, tənzimləmə, elektrik qurğuları, idarəetmə sistemləri

  70. FOOD SECURITY OF THE STATE: CURRENT STATE AND PROSPECTS FOR STRENGTHENING

    Authors: Vusalya Aliyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei49022025-666

    Year: 2025 Pages: 666-676

    Show abstract

    Abstract: A country's food security is one of the most important elements of the national security system. The main task of economic entities involved in the country's agro-industrial complex is the production and sale of high-quality food products in quantities necessary to maintain a decent standard of living for the population. It is concluded that the agro-industrial complex (AIC) is the main factor determining the country's food security level. The research focuses on identifying the direction of development of the agro-industrial complex as a factor in ensuring food security. The study proposes measures that will increase the efficiency of the agro-industrial complex and, thereby, strengthen the country's food security. The article examines one of the most important components of the state's social function: food policy. The current food security situation is currently under review. The main threats and risks associated with ensuring food security were examined. Food security can be achieved if the effects of negative factors that create threats and risks that limit the physical and economic availability of food products are eliminated. In most developed countries, food security is considered an important part of national security. Its achievement (or existence) characterizes not only the economic, but also the political independence of the existing socio-economic system, the ability to safeguard the interests of citizens without jeopardizing national security. At the international level, the problem of ensuring food security is an important and stabilizing factor in ensuring the stability of the world order system. Under its influence, certain political decisions are developed and adopted, and it is often associated with the economies, systems and levels of development of countries with significantly higher levels of food security. Food security is a complex, multi-component phenomenon with multiple characteristics and therefore quite difficult to identify. The generic features of food security are the state of protection of the vital interests of an individual, society, and the state from internal and external threats and the ability to withstand them without losing their own qualitative characteristics. As for food security itself, numerous domestic sources contain quite contradictory interpretations of this category, focusing on one or another of its attributive features, which in turn acts as the main criterion for food security. It should be noted that food security of a region is formed and functions on the basis of the same objective laws as food security of a country and the world as a whole. However, taking into account regional characteristics is an integral necessity because: firstly, one can talk about food security of a state only when food supply of all regions without exception is achieved; secondly, the significant territory of the country and the diversity of natural and climatic conditions of the regions, which requires taking into account the potential of the regions and their specialization; thirdly, significant differentiation of regions, which characterizes a territory that, in terms of the totality of its elements, differs from other territories and is characterized by unity, interconnectedness of components and integrity. Food security of the region is such a state of the regional economy in which the volume of economically efficient production of high-quality food in the region, due to its rational distribution, ensures physical and economic availability of consumption for the population of the region and guarantees the quality and safety of food.

    Keywords: food security, food independence, physical and economic accessibility of food, indicators and risks of food security, technological sovereignty