Volume 48, Issue 8-02 (2024)

  1. STUDY OF THE EFFECT OF DRİLLİNG MUD COMPOSİTİON ON STRUCTURAL STABİLİTY

    Authors: Amrah Gulubayli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308022024-03

    Year: 2024 Pages: 24-33

    Show abstract

    Abstract: Conducted studies show that drilling fluids, which are one of the main parts of oil and gas well drilling, can be described by different rheological models. Examples of these models are Shvedov Bingam and pseudoplastic (power law) models. The used drilling fluids are usually characterized by visco-plastic (pseudo-plastic) properties, depending on the different bases (water and oil) and different compositions (for example, the use of different amounts of barite for the preparation of different specific gravity solutions, the use of different amounts of bentonite or xhantan gum according to the required rheological parameters) of these fluids. Despite the above, it is necessary to take into account the existence of the fact that drilling fluids have the characteristic of structural stability during movement, and the importance and relevance of its consideration. The problems of increasing the efficiency of technological processes during well drilling can be further complicated due to the complex structure of the applied drilling fluids. In this article, it is mentioned that taking into account structural stability disruption during the rheological modeling of such systems plays a positive role in solving the problems and complications that may occur during drilling. As a result of the rheological tests of oil-based drilling fluids with different compositions, the possibility of determining their structural stability coefficient and the investigation of the parameters affecting it have been shown.

    Keywords: oil-based drilling fluids, rheological models, structural stability coefficient, structural viscosity

  2. SƏNAYE MÜƏSSİSƏLƏRİNDƏ AUDİT XİDMƏTİNİN İNKİŞAF İSTİQAMƏTLƏRİ

    Authors: Arif Huseynov, Gülər İsazadə

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308022024-04

    Year: 2024 Pages: 34-40

    Show abstract

    Abstract: Sənaye müəssisələri texnoloji irəliləyişlər, tənzimləmələr, dəyişikliklər və inkişaf edən bazar tələbləri ilə səciyyələnən mürəkkəb və dinamik bir mühitdə fəaliyyət göstərirlər. Bu müəssisələrin audit funksiyası problemləri həll etmək və təşkilati fəaliyyəti artırmaq üçün əhəmiyyətli trans¬for-ma¬siyadan keçir. Məqalə tənzimləyici təsirlərə və strateji yanaşmalara diqqət yetirərək, sənaye mü-əssisələrində audit xidmətlərinin inkişaf etdiyi əsas istiqamətləri araşdırır. Bu inkişaf isti¬qa¬mət¬ləri sənaye müəssisələrinin müasir çağırışlara və imkanlara cavab vermək üçün öz audit təcrübələrini uyğunlaşdırmaq ehtiyacını vurğulayır. Məqalədə sənaye müəssisələrinin yox¬la¬nıl¬ması və auditi zamanı diqqət yetirilməli olan əsas vəzifələr qeyd olunub. Hansı ki, bu vəzifələr bü¬tün inkişaf sahələri üzrə audit fəaliyyətinin daha da təkminləşdirilməsi yolunda boyük rol oy¬nayır. Sənaye müəssisələrində auditin əsas inkişaf istiqamətləri məqalədə yeni texnologiyaya əsaslanaraq qeyd olunmuşdur. Belə ki qabaqcıl texnologiyalardan istifadə etmək audit yolunu sa¬də¬ləşdirə və fırıldaqçılıq riskini azalda bilər. Bu inkişaf istiqamətləri maliyyə qeydlərinin və əməliyyat məlumatlarının hərtərəfli araşdırılmasına imkan verir.

    Keywords: audit xidməti, auditor, sənaye, müəssisə, inkişaf

  3. ÖLKƏ ƏRAZİSİNDƏ RADİOMONİTORİNQ İŞLƏRİNİN TƏŞKİLİNİN ÜMUMİ PRİNSİPLƏRİ

    Authors: İlham Əhədov, Pərviz Hüseynov, Anar Vəliyev, Reyhan Şəmşiyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308022024-05

    Year: 2024 Pages: 41-58

    Show abstract

    Abstract: “Monitorinq” sözü müasir dövrdə müşahidələrdə və insan fəaliyyətinin müxtəlif sahələrində proseslərin monitorinqi və nəzarəti prosedurunu xarakterizə etmək üçün bəlkə də ən populyar termindir. Radiomonitorinq elektromaqnit mühitinin vəziyyəti və dövlətin məhdud-təbii radio-tezlik resurslarından istifadəsinin real vəziyyəti haqqında obyektiv məlumat əldə etmək üçün ən səmərəli vasitədir. Bazar iqtisadiyyatı şəraitində belə məlumatların əldə edilməsi radiotezlik zo¬laq-larından istifadənin tənzimlənməsində səmərəliliyinin artırılması, yeni radiotexnologiyaların, sistemlərin, standartların və rabitə xidmətlərinin tətbiqi, habelə radiotezlik proseslərinin bütövlü-yünün təmin edilməsi üçün zəruridir. Radiospektr simsiz rabitə, peyk rabitəsi, radio-televiziya yayımı və digər texnologiyaların fəaliyyətini təmin edən məhdud və qiymətli resursdur. Qeyd edilən resursun işləkliyini qorumaq, radiomaneələrin aradan qaldırılmasının təmini, həmçinin maraqlı tərəflər və istifadəçilər arasında mövcud spektrin bölüşdürülməsi işlərini optimallaş¬dır¬maq üçün radiotezlik idarəçiliyini həyata keçirən qurumlar spektrin idarəedilməsi və monitorinqi üçün radiomonitorinq sistemlərinin qurulmasını planlaşdırmalıdır. Radiomonitorinq sistemləri¬nin qurulmasında əsas məqsəd elektromaqnit uzlaşma şərtlərinə riayət etməklə radiotezlik spektrinin istifadəsinə nəzarəti təmin etmək üçün zəruri və kifayət qədər nəzarət obyektlərinin radioelektron vasitələrinin (REV) şüalanmalarının xüsusiyyətlərini ölçməklə real vəziyyətə yaxın bir zaman miqyasında spektrin istifadəsinin vəziyyəti haqqında etibarlı məlumat əldə etməkdən ibarətdir. Biz hazırda elektromaqnit dalğaları okeanında yaşayırıq və elektromaqnit şüalanmaları yayan müxtəlif tip REV-lər çox sıx və hərtərəfli şəkildə həyatımıza daxil olmuşdur. Lakin heç də hər zaman belə REV-lər bir birinə radiomaneə təsiri yaratmadan işləmirlər. Onların birgə normal fəaliyyətinin təmin edilməsi üçün çox çətin elektromaqnit uzlaşması məsələlərinin həlli təmin olunmalıdır. Bunu həll etmək üçün ümumiyyətlə əksər hallarda yalnız nəzəri hesablamalar kifayət olmur və bu zaman müəyyən bir ərazidə mövcud olan bütün radioşüalanma mənbələrini, həmçinin radiodalğalarının yayılmasının mürəkkəb şərtlərini tam olaraq nəzərə almaq sadəcə mümkün deyildir. Bu zaman köməyə radiomonitorinq vasitələri gəlir və bu radiotezliklərdən istifadənin real mənzərəsini nümayiş etdirir. Yeni xüsusiyyətlərə məxsus REV-lərin meydana gəlməsi, efirdə geniş zolaqlı siqnalların ötürülməsi radiomonitorinq avadanlıq¬larına da tələbləri artırır. Radiomonitorinq sistemlərinin olmaması və ya cari radiomonitorinq avadanlıqlarının günün tələblərinə cavab verməməsi radiospektrə daimi və sistemli nəzarət etməyə, insan faktorundan asılılığın azaldılmasına, radiospektr təhlükəsizliyinin mükəmməlləş¬dirilməsinə, analitik radiomonitorinq təhlillərinin aparılmasına, dinamik hesabatların əldə edil¬məsinə, o cümlədən xronoloji problemlərin araşdırılmasına imkan vermir və radiotezlik məka¬nın¬da baş verə biləcək təhlükəli proseslərin aşkarlanmasını, arxivləşdirilməsini və digər zəruri işləri mümkünsüz edir. Nəticədə operativ və effektiv radiomonitorinq üçün tələblərə, o cümlədən Beynəlxalq Telekommunikasiya İttifaqının (BTİ) Radiomonitorinq sistemlərinə olan minimum tələb və tövsiyyələrinə (ITU-R SM.1392) cavab verən sistemlərin qurulmasını zəruri edir. Son dövrlərdə inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan ölkələrdə irimiqyaslı beynəlxalq tədbirlər və mötəbər idman yarışlarının keçirilməsi artıq ənənə halını almışdır. Belə tədbirlərin təşkili və işıqlandırılması üçün çoxlu sayda radiotezlik nominalları və zolaqları tələb edilir. Həmçinin qeyd etmək lazımdır ki, belə tədbirlər birbaşa olaraq peyk vasitəsilə bütün dünya ölkələrinə ya¬yım¬¬lanır, çəkilişlər müxtəlif rakurslardan olmaqla pilotsuz uçuş vasitələri (PUA), eləcə də ver¬tolyotlar cəlb edilməklə aparılır və radiotezlik zolaqları üzərindən ötürülür. Çoxsaylı radio¬tezlik nominallarının və zolaqlarının, həmçinin REV-lərin istifadəsi tədbirlərin keçirildiyi məkanlarda da radiomonitorinq işlərinin aparılmasını vacib edir. Bir qayda olaraq belə tədbirlərdə çoxsaylı insan kütləsi iştirak etdiyindən müvafiq ərazilərdə mobil rabitə və simsiz internet şəbəkələrinə ciddi tələbat yaranır. Bu səbəbdən tədbirlərin təşkili və işıqlandırılması üçün tələb edilən radio¬tezlik nominallarından və zolaqlarından əlavə, mobil rabitə və simsiz internet şəbəkələrinin istis¬mar edildiyi radiotezlik zolaqları da ciddi nəzarətdə saxlanılmalıdır.

    Keywords: radiomonitorinq, radioelektron vasitə, radiotezlik, Beynəlxalq Telekommunikasiya İttifaqı (BTİ)

  4. İNSAN KAPİTALI İQTİSADİ KATEQORİYA KİMİ: MƏZMUNU, FUNKSİYALARI, STRUKTURU

    Authors: Nərmin Cəfərova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308022024-07

    Year: 2024 Pages: 68-79

    Show abstract

    Abstract: İnsan kapitalını iqtisadi kateqoriya kimi təhlil etməyə cəhd edilmişdir. İnsan kapitalı iqtisadi nəzəriyyədə ən çox müzakirə olunan sahələrdən biridir və bilavasitə digər elmi sahələrlə, xüsusilə pedaqogika və tibb elmi, eləcə də bədən tərbiyəsi və idmanla bağlıdır. Məqalədə “insan kapitalı” anlayışı müəyyən edilir, və insan kapitalının struktur komponentləri, onun müasir iqtisadiyyatda yeri və rolu formalaşdırılır və təhlil edilir. Müəyyən edilmişdir ki, insan kapitalının inkişafının əsas komponenti insan sağlamlığıdır, bədən tərbiyəsi və sağlamlıq fəaliyyətinin işçi qüvvəsi potensialının (gənc nəslin) inkişafına təsirinin təhlili aparılmışdır. İnsan kapitalı nəzəriyyəsi XX əsrin ikinci yarısında “ikinci külək” adını qazandı. Əsas resursun rolu insanın intellektual və yaradıcı potensialına keçir ki, bu da məhsuldar kapitalın strukturunda və investisiya axınında müvafiq dəyişiklikdə əks olunur. Bu dövrdə şirkətin kadr hazırlığı və inkişafı üçün xərcləri nəinki istehsalın maddi-texniki şərtlərinə qoyulan investisiyalarla müqayisə oluna bilər, həm də sürətli artım göstərir. Son yarım əsrdə sənayeləşmiş ölkələrdə insan kapitalının ümumi aktivlərin strukturunda payı iki dəfədən çox artmışdır.

    Keywords: insan kapitalı, iqtisadiyyat, xidmət, təkrar istehsal, istehlak

  5. TÜRKİYƏNİN İNVESTİSİYA MƏNZƏRƏSİNDƏKİ ƏSAS MƏRHƏLƏLƏR VƏ DÖNÜŞ NÖQTƏLƏRİ

    Authors: Pərviz Məmmədov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308022024-08

    Year: 2024 Pages: 80-86

    Show abstract

    Abstract: Məsələ burasındadır ki, Türkiyədə investisiya mühiti xeyli yaxşılaşıb. Bu baxımdan enerji sahəsində islahatlar və təşəbbüslər, birbaşa xarici investisiyalar siyasəti, bank sektorunda aparılan islahatlar, bərpa olunan enerjinin faydaları istiqamətində investisiya davranışının təhlili ilə əlaqədardır. Bu sənəd iqtisadi artımı təhrik etmək və beynəlxalq investorların axınına çağırmaq üçün coğrafi yerin strateji kəşfiyyatı infrastrukturunun inkişaf etdirilməsində hökumətin həyata keçirdiyi siyasət yönümlü yanaşmasını tənqidi şəkildə izah edir. Bundan əlavə, hökumətin infrastrukturun yaxşılaşdırılmasına yanaşması bizneslərin daha rahat işləməsinə kömək etdi. Türkiyənin dünya enerji bazarlarında strateji mövqeyi durmadan artan yerli tələbatı davamlı şəkildə qarşılayacaq enerji sektorunun liberallaşdırılması ilə yerli və xarici investorların diqqətini cəlb etmişdir. 2001-ci ildən iqtisadi islahatların siyahısı ilə başlayan ölkə Avropa İttifaqı ilə danışıqlara başlayandan sonra xarici investisiyalar üçün daha cəlbedici oldu. Bunu investisiya xərclərinin tsiklik davranışı ilə bağlı analitik tədqiqatlar sübut edir. İqtisadiyyat makroiqtisadi siqnallara cavab vermək üçün yüksək potensiala və Türkiyədə inkişaf etdirilən iqtisadi fəaliyyətlərin yüksək dinamizm səviyyəsinə malikdir. Bununla belə, bərpa olunan enerjinin təşviqi üçün qarşıya qoyulan strateji hədəflər, Türkiyənin davamlı iqtisadi artımı təmin etməklə artıq ətraf mühitə sadiq qalması faktını daha da möhkəmləndirdi və bununla da Türkiyəni bərpa olunan enerji layihələri üçün çox cəlbedici bazara çevirdi. Korporativ idarəetmə sahəsində qabaqcıl beynəlxalq təcrübələrin mənimsənilməsi Türkiyəni cəlbedici investisiya məkanı kimi görmə qabiliyyətini artırmaq baxımından qlobal standartlarla bərabər səviyyəyə qaldırmışdır. Bundan əlavə, Türkiyə hökuməti ticarət mübahisələrinin həllində fəal rol oynayır ki, bu da investorlar arasında təhlükəsizlik hissini təmin edir.

    Keywords: Türkiyə, İnvestisiya, Bank islahatları, İnvestisiya Davranışları, Bərpa olunan enerji

  6. АНАЛИЗ СТРАТЕГИЧЕСКОГО ПЛАНИРОВАНИЯ В УСЛОВИЯХ ДИВЕРСИФИКАЦИИ ПРОИЗВОДСТВА В БИЗНЕС-СРЕДЕ

    Authors: Фуад Гулиев, Рамин Абасов

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308022024-09

    Year: 2024 Pages: 87-94

    Show abstract

    Abstract: Анализ стратегического планирования в контексте диверсификации производства в бизнес-среде необходим для организаций, стремящихся адаптироваться к динамичным рыночным условиям и поддерживать долгосрочный рост. Стратегическое планирование служит упреждающим подходом к управлению сложностями, связанными с диверсификацией, требующим всесторонней оценки рыночных тенденций, стратегий конкурентов и внутренних возможностей. Такие проблемы, как операционные сложности, сбои в цепочках поставок и технологические переходы, требуют динамичных стратегических рамок, сочетающих гибкость и оперативность. Инновации играют решающую роль в выявлении новых возможностей продукта и усилении конкурентных преимуществ. Согласование стратегического планирования с организационными ценностями и развитие единой культуры обеспечивает эффективную реализацию и приверженность разнообразной производственной деятельности. Применяя про активные, инновационные и адаптивные подходы к стратегическому планированию, организации могут преодолевать сложности диверсификации производства, извлекать выгоду из новых возможностей и поддерживать рост в динамичной бизнес-среде.

    Keywords: Стратегическое планирование; Диверсификация производства; Бизнес-среда; Анализ; Стратегия; Динамика рынка

  7. NEFT YATAQLARININ İŞLƏNMƏSİ ÜÇÜN RASİONAL SİSTEM KONSEPSİYASI

    Authors: Kənan Mustafayev, Etibar Cəfərov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308022024-10

    Year: 2024 Pages: 95-103

    Show abstract

    Abstract: Bu iş neft yataqlarının işlənməsi üçün rasional sistem konsepsiyası öyrənmək məqsədilə uyğun sistem konseptinin xüsusiyyətlərinin tədqiqinə yönəldilmişdir. Tədqiqat layların işlənməsi sistemlərini quyuların yerləşdirilməsi və neftin daşınması üçün istifadə olunan enerji növünü əsas alaraq aparılır. İstehsal sistemləri və rasional sistem eksponensial tənəzzül kimi sadə modellərdən hesablana bilər və ya enerji balansına əsaslanan daha mürəkkəb modellərdən istifadə etməklə hasilatı zamana qarşı qiymətləndirmək üçün bir modeldə lay, quyu və boru sistemlərinin birləşdirildiyi halda hesablana bilər, bu proses daha mürəkkəb və daha çox zaman sərfinə gətirib çıxarır. Həmçinin bu tip modelin qurulması dataların mürəkkəbliyindən və kompüter prosesinin sürətindən asılı olaraq dəyişir. Quyu məsrəfləri əsas məsrəflərdir, ona görə də quyu növünün seçimi adətən bu işdə təqdim olunan eyni yanaşma əsasında aparılır və yatağın işlənməsinin planlaşdırılması fəaliyyətləri ilə eyni vaxtda həyata keçirilir. Digər tərəfdən, karbohidrogenlərin satışı ilə bağlı gəliri qiymətləndirmək üçün hər bir işlənmə variantı ilə bağlı hasilat profili hesablanmalıdır.

    Keywords: işlənmə sistemi, neft, istismar, quyuların yerləşməsi

  8. QUBA-XƏZƏRYANI NEFTLİ-QAZLI ZONASININ DƏRİNLİK QURULUŞU, SEYSMİK AKTİVLİK ŞƏRAİTİ VƏ NEFTLİLİK-QAZLILIĞI (YENI GEOFIZIKI, SEYSMIK VƏ SEYSMOLOJI MƏLUMATLAR ƏSASINDA)

    Authors: Hümbət Vəliyev, Səbinə Həsənzadə

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308022024-11

    Year: 2024 Pages: 104-113

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə, Quba-Xəzəryanı neftli-qazlı zonasında çökmə qat kompleksində neft-qaz toplana biəsək obyektlərin seysmoloji, geofiziki üsullarla aşkar etmək, toplanan geofiziki məlumatların geoloji dəyərləndirilməsi və kəsilişlərdə neftli-qazlı obyektlərin aşkar olunması və bu ərazidə baş verən zəlzələlərin, eyni zamanda seysmik aktivliyin təsirindən yaranan geodinamik gərginliyin neft-qazlılıqla əlaqəsinin tədqiqatı dissertasiya işində planda nəzərdə tutulan qaydada öyrənilmişdır. Quba-Xəzəryanı neftli-qazlı zonasının seysmikliyi, həmçinin geodinamik gərginlik şəraitinin tədqiqi bu günə kimi olan toplanmış geofiziki məlumatların geoloji dəyərləndirilməsi həm faktiki materiallar, həm geoloji kəsilişlər həm də xəritələr əsasında izah olunmuşdur. Toplanmış geoloji, geofiziki, seysmoloji və quyu məlumatları əsasında Quba-Xəzəryanı neftli-qaz¬lı zonası strukturlarında seysmikliyin neftli-qazlı strukturların formalaşmasında rolu olduğu qeyd edilmişdir. Seysmik aktivliyin yaratdığı geoloji şəraitin karbohidrogenlərin miqrasiya xü-susiyyətlərinə təsirinə aydınlıq gətirilmiş, tektonik qırılma zonalarında geodinamik-seysmoloji şəraitlə neftlilik-qazlılıq əlaqələrinin olduğu müəyyənləşdirilmişdir. Azərbaycan ərazisində əsasən Quba-Xəzəryanı neftli-qazlı zonasında və ona yaxın sahələrdə Litosfer qatda baş vermiş maqni¬tu-dası M ≥4.0 olan zəlzələlərin yaratdığı geodinamik gərginliyin təsirindən mühitdə karbohidro-genlərin miqrasiyası və əlverişli tektonuk tip strukturlarda yataq yaranmasına zəmin olduğu əsaslandırılmışdır. Geoloji, geofiziki, seysmoloji və quyu məlumatları əsasında Quba-Xəzəryanı neftl¬¬i-qazlı zonası strukturlarında seysmikliyin (zəlzələlərin) neftli-qazlı strukturların formalaş-masında roluna dair alınan nəticələri, seysmikliyin karbohidrogenlərin miqrasiya xüsusiyyətlərinə təsirini daha dəqiq qiymətləndirmək üçün hal-hazırda istismarda olan yataqlarda bir neçə quyuda neft hasilatına daimi nəzərət rejimi təşkil etmək və həmin quyularda təsiri müşahidə olunan zəlzələlərin təsirindən hasilatrın dəyişməsini izləmək təklif olunmuşdur. Gələcəkdə aparılacaq bir çox geofiziki planalmalarda həmçinin seysmik məlumatların emalı və interpretasiyasında da, bundan başqa qazılacaq olan quyuların yerinin seçilməsində də, qazıma zamanı texnoloji mürəkkəbləşmələrin olmaması üçün geodinamik-gərginlik şəraitin nəzərə alınması və modellərin qurulmasında kompleks yanaşmanın tətbiq olunmanın vacıb olduğu göstərilmişdir.

    Keywords: seysmik 2D planalma, seysmik aktivlik, antiklinal struktur, tektonik qırılma, çatlı mühit, anomal geofiziki sahələr, zəlzələ ocağının hiposentri, zəlzələnin episentri, maqnituda, karbohidrogen potensialı, məsaməlik, keçiricilik və s

  9. LITHOFACIES FEATURES OF THE “FASILA” SUITE OF THE GUNESHLY FIELD AND IDENTIFICATION OF PETROLIFEROUS INTERVALS, WITH ITS FURTHER DEVELOPMENT PECULIARITIES

    Authors: Sevil Zeynalova, Murad Abdulla-zada, Nurlan Namazli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308022024-12

    Year: 2024 Pages: 114-120

    Show abstract

    Abstract: The Azerbaijan Republic’s major hydrocarbon deposits are located in the aquatory of the Caspian basin. Despite the super-high prospectivity of the transitional zone from the Middle Caspian to the South Caspian basins, the issues related to recovery of hydrocarbons from deeply submerged formations are still on the agenda. In comparison with other offshore fields in Azerbaijan, the Guneshly uplifted structure has tremendous oil and gas reserves. The field has a challenging tectonic style complicated by several longitudinal and transverse faulting systems. The litho-stratigraphic levels are represented by the Upper Miocene to Quaternary sediments, including a complex of rocks with a thickness of 4300 m. The aim of the research paper is to ensure efficient development of residual resources at the current stage of development, selection of an optimal well grid, observance of the hydrodynamic balance in the field (reservoir pressure, drainage areas, etc.). In this regard, research work has been carried out, which is considered relevant for subdivision of the section into oil and gas bearing objects and creation of effective systems for development of productive intervals, in order to increase oil recovery. Beyond this, the application of additional measures for the effective development of residual resources for each exploitation object in the field is considered.

    Keywords: Guneshly, field, Fasila suite, lithofacies, sediments, oil, waterflooding, formation pressure

  10. NEFT EMALI SƏNAYESİNDƏ FORMALAŞAN NEFT ŞLAM TULLANTILARI QARIŞIĞININ FECL3-LƏ TƏMİZLƏNMƏSİNİN TƏDQİQİ

    Authors: Təhminə Osmanova, Sevinc Hacıyeva, Qiyas Bayramov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308022024-13

    Year: 2024 Pages: 121-128

    Show abstract

    Abstract: Bildiyimiz kimi, neft emalı sənayesi böyük miqdarda heterogen tullantıların yaranması hesabına ətraf mühitə təsir baxımından aparıcı sənaye sahələri sırasına daxildir. Həmin tullantılardan biri neft şlam tullantılarıdır. Neft emalı zavodlarında neft şlamlarının miqdarı emal olunan neftin 1-5 kq/ton-a qədər hissəsini təşkil edir. Bunlar tərkibində orta hesabla 10-56% neft məhsulları, 30-85% su və 1,3-46% bərk qarışıqlar olan ağır neft qalıqlarıdır. Ətraf mühit amillərinin təsiri altında mühiti çirkləndirən neftin miqdarı arta bilər, buxarlanmaya və canlı orqanizmlər tərəfindən assimilyasiyaya məruz qala bilər Müxtəlif regionlarda neft şlam anbarlarının ləğv edilmə problemi spesifik xarakter daşıyır, çünki bu problem infrastrukturun yanacaq və enerji kompleksindən, urbanizasiya səviyyəsindən, təbii iqlim amillərindən asılıdır. Bu cür tullantıların ləğv edilməsi ilə bağlı əksər layihələr yanlış seçilmiş avadanlıqlar, kimyəvi reagentlər (demulsifikatorlar, flokulyantlar) və ya emal olunan tullantıların təbiətindən məlumatın olmadığı səbəbindən arzu olunan effekti vermir. Bu günə qədər neftşlam tullantılarının 100%-ə qədər təmizlənməsinə nail olunmamışdır. Yuxarıda qeyd olunanları nəzərə alaraq, tərəfimizdən neft emalı sənayesində formalaşan neftşlamlar tullantıları qarışığının təmizlənməsi istiqamətində elmi-tədqiqat işləri həyata keçirilir. Təqdim edilən işdə kimyəvi metodla koaqulyant xüsusiyyətlərinə malik olan müxtəlif qatılıqda FeCl3 məhlulundan istifadə edərək neft emalı sənayesində (NES-də) formalaşan neftşlam tullantısı qarışığı nümunələrinin təmizlənməsinin effektivliyi müəyyənləşdirilir. Tədqiqat zamanı koaqulyant kimi 5%-li FeCl3 məhlulundan, ekstragent kimi petroley efiri əvəzinə ilkin benzin fraksiyasından istifadə edilərək respublikadakı neft emalı zavodundan götürülmüş neftşlamlar qarışığından neft məhsulları tullantıları qarışığının (NMTQ-nin) təmizlənməsi aparılır. Tədqiqatın nəticəsində işlənilmiş bu metodla NMTQ-nin neftşlamlar tullantıları qarışığından 88,58%-ə qədər təmizlənilməsinin aparılmasının mümkün olması isbat edilir.

    Keywords: koaqulyant, ekstragent, benzin fraksiyası, neftşlamlar qarışığı, neft məhsulları tullantıları qarışığı

  11. INTERNATIONAL ASPECTS OF THE DEVELOPMENT OF THE DIGITAL ECONOMY AND DIGITAL MARKETING

    Authors: Tural Akbarzade

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308022024-14

    Year: 2024 Pages: 129-139

    Show abstract

    Abstract: The purpose of the article is to determine the international aspects of the digital economy in the context of digitalization of the national economy. The article describes the importance, principles, main components, challenges, opportunities, etc. of the digital economy. the international aspects of the digital economy were widely investigated, the measures implemented in the field of the digital economy in Azerbaijan and the achieved achievements were noted, the results and suggestions were given. The article also discusses the topic of digital marketing and its importance for successful online business promotion. Digital marketing is a strategic approach based on the use of digital technologies and communication channels such as the Internet, social media and mobile devices. Covers the key elements of digital marketing, including content marketing, search engine optimization, search engine advertising, social media marketing, and email marketing. The topic of personalization and targeting is covered, which allow you to reach your target audience with maximum efficiency. Examples of successful campaigns and innovative approaches that help you stand out from your competitors are presented. The acceleration of changes in the environment, the emergence of new demands and changes in consumer position, increasing competition for resources and globalization of business, the development of social networks that make possible the lightning-fast dissemination and receipt of information, the widespread availability of modern technologies, as well as a number of other reasons have led to a sharp increase in the importance of digital sales marketing. Currently, the importance of online advertising for promoting goods and services of organizations is growing. This is due, first of all, to the fact that thanks to new marketing tools it is possible to determine the audience most interested in a particular product. This is helped by the ability to show ads to specific people, convenient statistical services and good adaptation to mobile devices, which force us to pay attention to social networks as a promising platform for new advertisers. However, there is no strategy that is uniform for all companies. Each company is unique, therefore the process of developing a digital marketing strategy for each company is also unique, since it depends on many factors, for example, the company’s position in the market, the dynamics of its development, its potential, the behavior of competitors, the characteristics of the product it produces or the impact it services, the state of the economy, the cultural environment and many other factors. Thus, in order to develop a strategy for a particular company, the first step is to analyze its internal and external environment. In the modern world, it is very important for progressive companies to have competitive advantages. Technology is constantly evolving and its influence is expanding, which influences the further development of digital marketing. Widespread digital marketing channels provide new opportunities to engage with potential customers. Strategies can evolve into best practices. Digital marketing opens up more opportunities to help customers find their product. Establishing a closer connection makes customers more loyal. Social networks and other communication channels are also developing at a rapid pace. A virtual world is created where everything is shaped in accordance with user preferences

    Keywords: digital economy, digital marketing, internet marketing, digital technologies, content marketing, search engine optimization (SEO), search engine advertising (SEA). social media marketing

  12. YAŞIL MƏŞĞULLUQ SİSTEMİ TƏDQİQATININ MƏQSƏDİ VƏ ƏHƏMİYYƏTİ

    Authors: Zülfüqar İbrahimli, Ümüd Kərimzadə

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308022024-15

    Year: 2024 Pages: 140-148

    Show abstract

    Abstract: Yaşıl məşğulluq anlayışını izah etməzdən əvvəl, “qəhvəyi” iş anlayışını izah etmək faydalı olardı. Qəhvəyi işlər xammaldan səmərəli istifadəni nəzərdə tutmayan, enerjidən səmərəli istifadə etməyən, enerji üçün qalıq yanacaqlardan asılı olan, qlobal istiləşməyə səbəb olan, ekoloji tarazlığı pozan və insan ləyaqətinə layiq olmayan işlər kimi müəyyən edilir. Yaşıl işlər isə tikinti və istehsal kimi ənənəvi sektorlarda, eləcə də enerji səmərəliliyi və bərpa olunan enerji kimi inkişaf etməkdə olan yaşıl sektorlarda ətraf mühitin qorunmasına və ya bərpasına töhfə verən layiqli işlərdir. Yaşıl işləri ətraf mühitin keyfiyyətinin qorunmasına və ya yaxşılaşdırılmasına birbaşa töhfə verən yüksək maaşlı, karyera işləri kimi müəyyən edir. Ənənəvi mavi yaxalı işlər kimi, yaşıl yaxalı işlər də aşağı ixtisaslı, giriş səviyyəli vəzifələrdən yüksək ixtisaslı, daha yüksək maaşlı işlərə qədər dəyişir və həm bacarıqlarda, həm də əməkhaqqında irəliləyiş imkanlarını əhatə edir. Lakin xəbərdarlıq odur ki, əgər iş ətraf mühiti yaxşılaşdırırsa, lakin aşağı gəlirli işçiləri daha yüksək ixtisaslı peşələrə köçürmək üçün ailəyə dəstək verən əmək haqqı və ya karyera nərdivanları təmin etmirsə, bu, yaşıl yaxalıq işi sayılmır. Bu kontekstdə yaşıl iş yerləri enerji və xammal səmərəliliyinin artırılmasına, istixana qazı emissiyalarının azaldılmasına, çirklənmənin minimuma endirilməsinə, ekoloji tarazlığın qorunmasına və iqlim dəyişikliyinin minimuma endirilməsinə kömək edir.

    Keywords: yaşıl məşğulluq, insan resusrları, iqtisadiyyat, yaşıl iqtisadiyyat, yaşıl işlər

  13. AZƏRBAYCAN MÜƏSSİSƏLƏRİNDƏ RƏQƏMSAL DÖNÜŞÜMÜN ƏHƏMİYYƏTİ VƏ TƏSİRLƏRİ

    Authors: İlham Rüstəmov, Ürfanə Məmmədova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308022024-16

    Year: 2024 Pages: 149-155

    Show abstract

    Abstract: Müəssisələr prosesləri rəqəmsallaşdırmağa, texnologiyalara yiyələnməyə və digər müasir tədbirlərə uyğunlaşmalıdırlar. Bu dəyişikliklər biznes mühitində də hiss olunur və müəssisələr bu yeni həqiqətləri qəbul etmək və adaptasiya etmək məcburiyyətindədirlər. Biznesdə sürətli dəyişikliklər və müasir texnologiyaların inkişafı müəssisələrin rəqəmsal dönüşümlə ayaqlaşmağını zəruri edir. Bu isə iş proseslərinin avtomatlaşdırılması, müştərilərlə əlaqələrin yaxşılaşdırılması və iş təcrübəsinin təkmilləşdirilməsi kimi bir çox sahədə müasir tədbirləri əhatə edir.

    Keywords: rəqəmsal dönüşüm, Smart həllər, yeni texnologiyalar, innovasiya

  14. YENİ GEODİNAMİK MODELLƏR ƏSASINDA NEFT-QAZ YATAQLARININ AXTARIŞININ PERSPEKTİVLİ İSTİQAMƏTLƏRİ

    Authors: Hümbət Vəliyev, Ceyhunə Mürsəlli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308022024-17

    Year: 2024 Pages: 156-167

    Show abstract

    Abstract: Yerin müasir seysmik modelinə uyğun Mantiya qatında, əsasəndə üst mantiyada termobarik şəraitlə tənzimlənən “Plyumun materiyada” yaratdığı geodinamik enerji mənbələrinin – mantiya ocaqlarının yaranması göstərilmişdir. Mantiya qatında plyum ocaqlarının mövcud olduğu və orada termobarik proseslər nəticəsində toplanan enerjinin qeyri bərabər paylanması və müxtəlif istiqa¬mə-tli, əsasəndə fırlanma - spiralvarı formalı hərəkətlərin baş verdiyi izah olunur. Geodinamik plyum ocaqlarında toplanan enerjinin təsiri ilə plyum yerin üst bərk qatlarına istiqamətlənmiş hərəkət edir. Litosfer qatda, yerin tavalarında (plitələrdə) vertikal-şaquli, horizontal-üfiqi, dairəvi və meylli yerdəyişmə prosesləri tavaların müxtəlif istiqamətli hərəkətlərinə səbəb olur. Plyum yerdəyişmələri tavaların daxilində, tektonik bloklarda geomorfoloji strukturların, geosin¬k-linal¬ların-geoantiklinalların yaranmasına zəmin yaradır, nəticədə onların daxilində müxtəlif for¬ma¬lı lokal strukturlar formalaşdırır. Tavaların hərəkəti ilə əlaqəli, yerin üst qatlarında, Bazalt, Qranit qatlarda, əsasəndə yerin çökmə qatında, yəni yerin üst bərk qatında regional geodinamik gərginlik hərəkətlərinin təsirindən müxtəlif formalı neft-qaz toplana bilən strukturların yarandığı məqalədə yeni modellər əsasında izah olunur. Məqalədə Azərbaycan ərazisində Plyum tektonika modelinə istinadən, baş verən geodinamik ak-tiv¬lik nəticəsində, seysmoaktiv zonalarda çökmə örtükdə neft-qaz perspektivli antiklinal və tek¬to-nik ekran tipli strukturların əmələgəlmə xüsusiyyətləri izah olunmuşdur. Yeni geoloji nəzəriyyələr və geodinamik modellər əsasında onların yaranma qanunauyğunluğu təhlil edilmiş və müasir geofiziki üsullarla aparılan axtarışı və kəşfiyyatı işlərinin düzgün istiqamətləndirilməsində bu amillərin nəzərə alınması tövsiyyə edilmişdir. Azərbaycan ərazisində geodinamik proseslərin öyrənilməsi, neftli-qazlı strukturların yaranma¬sın¬da deodinamik proseslərin rolunu elmi əsaslandırmaq məqsədilə müsir geofiziki üsullarla (sey¬smik kəşfiyyatın Ümumi Dərinlik nöqtəsi – ÜDN üsulları 2D, 3D və 4D planalmalar, qravimaqnit tədqiqatlar və s.) planalmalar aparılan zaman qeyd olunan geodinamik dəyişmələrin nəzərə alınması neftli-qazlı strukturların axtarışı istiqamətlərinin düzgün aparılmasına zəmin yarada bilər.

    Keywords: geodinamik gərginlik, plyum proseslər, plyum ocaqları, seysmik aktivlik, mantiya qatı, blokların hərəkəti, tektonik zonalar, antiklinal tip strukturlar, tektonik qırılmalar və s

  15. СИСТЕМА ИЗМЕРЕНИЯ КОЛИЧЕСТВА НЕФТИ ТРАНСПОРТИРУЕМОГО ПО ТРУБОПРОВОДУ

    Authors: Вагиф Аббасов, Кямран Ахмедов

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308022024-18

    Year: 2024 Pages: 168-176

    Show abstract

    Abstract: В статье рассматривается система измерения количества нефти, транспортируемой по трубопроводу. Представлены информационно-измерительные системы, используемые в нефтяной промышленности для автоматизации управления технологическими процессами и измерения параметров оборудования. Подробно описана структурная схема интеллектуальной системы измерения расхода и количества нефти, включающая в себя датчики давления и плотности, микроконтроллеры, последовательные интерфейсы и другие компоненты. Также приведены математические модели, используемые для вычисления расхода нефти и описаны интеллектуальные функции системы, такие как автоматический выбор диапазона измерения, линеаризация характеристик преобразования и статистическая обработка результатов. Ключевые слова информационно-измерительные системы, математические модели, измерения расхода и количества нефти.

  16. DƏNİZ NEFT-QAZ QURĞULARININ XASSƏLƏRİNİN VƏ BÜNÖVRƏLƏRİNİN HESABLAMA XARAKTERİSTİKASI

    Authors: Vahid Mustafayev, Müşfiq İsmayilov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308022024-19

    Year: 2024 Pages: 177-185

    Show abstract

    Abstract: Dəniz neft-qaz qurğuları, dəniz mühitində neft və qaz ehtiyatlarının aşkarlanması, işlənməsi və hasilatının aparılmasında əsas rol oynayan texniki komplekslərdir. Bu qurğular, onların kon¬struk¬si-yası, işlənməsi və tətbiq sahələri baxımından müxtəlif növlərə ayrılır. Mövcud təsnifat, əsasən qu-rğuların konstruktiv xüsusiyyətlərinə və dəniz dibinə bərkidilmə metodlarına əsaslanır. Mövcud də¬niz neft-qaz qurğuları çoxşaxəli mühit şəraitində işləmələri ilə bağlı bir sıra çətinliklərə ma¬lik¬dir. Bu problemlərin araşdırılması və həll yollarının axtarılması hal-hazırda elmi və texniki cə¬miy¬yətin diqqət mərkəzindədir. Bu məqalə, dəniz qurğularının daha təhlükəsiz və effektiv işlənməsi üçün müasir mühəndislik yanaşmalarını və materialları tətbiq etməklə yenilikçi həllər təklif edir.

    Keywords: dəniz, hasilat, qurğular, bərkidilmə, metodlar, təhlükəsiz, çətinliklər, effektiv, ye-nilikçi həllər

  17. ABOUT THE STUDY OF FACTORS AFFECTİNG HARD-TO-RECOVER RESERVES

    Authors: Khuraman Muxtarova, Sahib Farzaliyev, Firdus Allakhverdieva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308022024-20

    Year: 2024 Pages: 186-192

    Show abstract

    Abstract: According to the oil reserves the Neft Dashlari field is one of the important field in the water part of the Caspian Sea of Azerbailan territory. İt is attracts attention due to its reserves. Neft Daşları yatağı neft ehtiyatlarına görə Azərbaycanın dəniz sahəsində yerləşən, maraq kəsb edən yataqlardan biridir. This is the first oil platform in the world and multi-layered. Despite that it has complexs structure, most of horizons along its section are productive. The field has been developed since 1949 and there are significant remaining hydrocarbon resources in its productive layers yet. The current state of the V block of the Neft Dashlari field is analyzed and the approprate recommendations are given for providing the stablity of production. In order to minimize the impact on the environment during the works carried out in the Neft Dashlari field, modern environmental standards must be observed. Additional measures and control mechanisms should be implemented to protect the environment. Economic aspects of oil extraction activities in block V make an important contribution to the country's oil industry and economy. This contribution is expected to increase with more investment and development projects in the future. Human Resources and Training is regular training and development programs should be organized to increase the professional level of mining workers and adapt them to new technologies. This increases both labor safety and production efficiency.

    Keywords: field, well, horizon, reserve, water injection

  18. PAYLAYICI QAZ ŞƏBƏKƏLƏRİNDƏ SIZMALARIN DİAQNOSTİKASI

    Authors: Ramiz İsmayılov, Yusif Mustafayev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308022024-21

    Year: 2024 Pages: 193-203

    Show abstract

    Abstract: Qaz paylayıcı şəbəkələrdə sızıntıların aşkarlanması mühüm ekoloji, iqtisadi və təhlükəsizlik təsirləri olan kritik məsələdir. Bu məqalə sızmaların aşkar edilməsi, onların əhəmiyyətinin vurğulanması və qaz paylama sistemlərinin bütövlüyünü qorumaq üçün gələcək nailiyyətlərin tədqiqi üçün istifadə olunan cari texnologiyalar və metodologiyaları araşdırır. Təbii qaz, əsasən metan, atmosferə buraxıldıqda qlobal istiləşməni gücləndirən güclü istixana qazıdır. Bundan əlavə, sızmalar torpağı və su mənbələrini çirkləndirərək daha geniş ekoloji ziyana səbəb ola bilər. Effektiv sızma aşkarlanması bu ətraf mühitə təsirlərin azaldılması və qlobal davamlılıq məqsədlərinin dəstəklənməsi üçün çox vacibdir.Enerji sənayesi uçota alınmayan qaz səbəbindən əhəmiyyətli maliyyə itkilərinə məruz qalır ki, bu da istehlakçılar üçün daha yüksək enerji xərclərinə səbəb olur. Effektiv sızma aşkarlama sistemləri vaxtında təmirə imkan verməklə və itirilmiş qazın ümumi həcmini azaltmaqla bu itkiləri azaltmağa kömək edə bilər. Bu, qaz təchizatının səmərəliliyini və etibarlılığını artırır, həm sənayeyə, həm də onun müştərilərinə fayda gətirir. Təhlükəsizlik qazpaylayıcı şəbəkələrdə sızmaların aşkarlanmasının ən vacib aspektidir. Qaz sızması potensial olaraq fəlakətli maddi ziyana və insan tələfatına səbəb olan partlayış və yanğın riski yaradır. Sızmanın erkən aşkarlanması bu cür hadisələrin qarşısını almaq üçün çox vacibdir və sızmaların fövqəladə hallara çevrilməzdən əvvəl onları tez bir zamanda müəyyən edə və yerini müəyyən edə bilən möhkəm mexanizmlərə ehtiyac olduğunu vurğulayır. Məqalədə hazırda sızmanın aşkarlanmasında istifadə olunan müxtəlif qabaqcıl texnologiyalar araşdırılır. Bunlara boru kəmərlərindən çıxan qazın səsini təyin edən akustik sensorlar və temperatur fərqlərini aşkar edərək qaz sızmalarını müəyyən etmək üçün termal görüntüləmədən istifadə edən infraqırmızı termoqrafiya daxildir. Bundan əlavə, mürəkkəb sensorlarla təchiz edilmiş dronlardan ənənəvi üsullardan istifadə etməklə aşkarlanması çətin ola biləcək sızmaların dəqiq müəyyən edilməsi, tez və səmərəli şəkildə geniş ərazilərin tədqiqi üçün getdikcə daha çox istifadə olunur. intensiv. Məsələn, akustik sensorlar boru kəmərlərini davamlı olaraq izləyə və potensial sızmalara dair real vaxt məlumatları təqdim edə bilər. İnfraqırmızı termoqrafiya xüsusilə çətin əldə edilən ərazilərdə sızmaların aşkar edilməsində faydalıdır, pilotsuz uçuş aparatları isə geniş boru kəməri şəbəkələrinin monitorinqi üçün çox yönlü həll təklif edir. Texnoloji irəliləyişlərə baxmayaraq, problemlər hələ də davam edir. Qabaqcıl aşkarlama avadanlıqlarının yüksək qiyməti və kadrlar üçün xüsusi təlimə ehtiyac bu texnologiyaların geniş yayılmasını məhdudlaşdıra bilər. Əlavə olaraq, bu sistemlərin əhəmiyyətli pozuntulara yol vermədən mövcud infrastruktura inteqrasiyası maddi-texniki çətinliklər yaradır. İrəliyə baxsaq, sızmanın aşkarlanması texnologiyalarında davam edən tədqiqat və təkmilləşdirmələr dəqiqlik, qənaətcillik və yerləşdirmə asanlığında əlavə təkmilləşdirmələr vəd edir. Maşın öyrənməsi və süni intellekt kimi innovasiyaların sızma aşkarlama sistemlərinin imkanlarını artırması, onlara sızmaların daha effektiv şəkildə proqnozlaşdırılması və qarşısının alınmasına imkan yaradacağı gözlənilir. Nəticə etibarilə, qaz paylayıcı şəbəkələrdə sızmanın aşkarlanması mühüm ekoloji, iqtisadi və təhlükəsizlik baxımından çoxşaxəli məsələdir.

    Keywords: sızmanın aşkarlanması,lokalizasiya, qaz paylayıcı şəbəkə, təzyiq, axın

  19. GƏRGINLIK BİRLƏŞMƏSİNİN SƏRTLIYININ TƏKMİLLƏŞDİRİLMƏSİ

    Authors: Zabit Aslanov, Gülnarə Məmmədov, Sevinc Abdullayeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308022024-22

    Year: 2024 Pages: 204-215

    Show abstract

    Abstract: Sistemli yanaşmadan istifadə etməklə eksperimental tədqiqatlatar aparılmışdır . Tədqiqatın nəticəsində bağlama şaftlarının sərtliyinin hesablanması təklif olunur. HM-500 mühərikinin kran valının iş prisipləri araşdırılmışdır. Yarış motosikllərinin 2 silindirli kran valının komponentləri və yığılması göstərilmişdir. Ötürücü çarxın şafta qayka ilə konsul birləşməsi və gərginlik birləşməsinin hesablama diaqrami verilmişdir. Dartma şaftanın konstruksiya diaqramı və onun uzunluğu b oyunca əyilmə momentinin paylanması müəyyən edilmişdir. Uzunluğu boyunca bir və ya daha çox bağlayıcıya malik olan, mərkəzi vida ilə bərkidilmiş və əyilmə anı ilə yüklənmiş içi boş bir mil adlandıracağıq. Gərginlik mili təkcə əyilmə anı ilə deyil, həm də fırlanma momenti ilə yüklənirsə, onun birləşmələrində son qapaqlar və ya əlcəklər verilir. Oxşar yivli birləşmələr pervane kollarının bərkidilməsi, turbomin rotorlarının bərkidilməsi , quyu generatorunun kompozit rotorunun hublarının bərkidilməsi və digər hallarda istifadə olunur. Prokat dəyirmanlarının kompozit rulonları da gərginlik rulonları kimi hazırlanır. Sürtünmə itkilərinin azaldılması yarış avtomobili mühərrikinin birləşdirici çubuğunun və krank mexanizminin dizaynı üçün çox əhəmiyyətli bir tələbdir, çünki bu itkilər krank mili sürətinin artması ilə artır. İtkiləri azaltmağın ən təsirli üsulu dirsək şaftının əsas və birləşdirici çubuq jurnallarında rulmanlar əvəzinə yuvarlanan podşipniklərdən istifadə etməkdir. Bu halda, krank mili yığılmış vəziyyətdə edilməlidir. Yarış nəticələrinin təhlili göstərdi: 1) qozun bərkidici qüvvəsinin artması ilə bərkidilən hissələrin birləşməsində əyilmə bucağı azalır; 2) bərkidilən hissələrin birləşməsinin kifayət qədər sərtliyini (yəni onun əyilmə bucağı icazə veriləndən çox olmamaq üçün) və birləşmənin açılmamasını (yəni pmih > 1-2 MPa şərtini yerinə yetirmək) təmin etmək. , boltu (1) ј(11) düsturlarından istifadə etməklə hesablama yolu ilə əldə edilən qüvvə ilə sıxmaq lazımdır və belə birləşmələrin montaj təsvirlərinin texniki tələblərində qaykanın vidalanmasının fırlanma momenti T göstərilməlidir; 3) bağlayıcı boltun materialı boltda yaranan gərginlikdən b az olmayan axma gücünə malik olmalıdır; 4) bu parametrlərin müxtəlif dəyərləri üçün (1) və (11) düsturlarından istifadə edərək bir neçə dəfə aparılan hesablamaların nəticələrini müqayisə etsək, gərginlik bağlantısının dizayn parametrlərinin dəyərlərini optimallaşdırmaq mümkündür.

    Keywords: gərginlik, vint, əyilmə momenti, bolt, prokat, yarış avtomobili, yivli birləşmələr

  20. KƏHRƏBA TURŞUSUNUN MÜRƏKKƏB EFİRLƏRİNİN SİNTEZİ VƏ KORROZİYAYA QARŞI İNHİBİTOR – BAKTERİSİD KİMİ TƏDQİQİ

    Authors: Fatmaxanım Əliyeva, Arzu Tahirova, Durna Ağamalıyeva, Kəmalə İsrafilova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308022024-23

    Year: 2024 Pages: 216-224

    Show abstract

    Abstract: Hazırda neft yataqlarında bakterial mikrofloraya nəzarətin, o cümlədən neft laylarının və neft hasilatında istifadə olunan avadanlıqların mühafizəsinin etibarlı və effektiv vasitəsi kimyəvi maddələrin – biosidlərin istifadəsidir. Neft sənayesi bazarında mövcud olan geniş çeşidli biosidlər arasında yalnız bir neçəsi neft-mədən avadanlığı üçün yüksək effektiv korroziyadan qorunmanı təmin etmək qabiliyyətinə malikdir. Bu reagentlər plankton bakteriyalara və xüsusən də avadanlığın səthində bioörtük əmələ gətirə bilən sulfatreduksiyaedici bakteriyalara (SRB) qarşı yüksək bakterisid aktivliyə malik olmalıdırlar. Biosidlərin mühüm xarakterik xüsusiyyəti onların yüksək effektli xassə göstərərək, nisbətən aşağı qatılıqlarda SRB-nin həyat fəaliyyətini dayandırmaq qabiliyyətidir. Müəyyən edilmişdir ki, sənaye bakterisid inhibitorları AMDOR-IK-7 və AMDOR-IK-10 bir sıra çatışmazlıqlara malikdir ki, bunlara çoxmərhələli və mürəkkəb texnologiyadan istifadə etməklə istehsal, çoxkomponentli və yüksək qatılıqda (250 mq/l) istifadəsi daxildir. Bundan əlavə, bu bakterisidlərin tərkibində ətraf mühitə mənfi təsir göstərə bilən amido qruplar var. Bu baxımdan, ekoloji cəhətdən yüksək effektiv və çoxfunksiyalı bakterisid inhibitorlarının yaradılması müxtəlif sahələr, o cümlədən sənaye, tibb və ekologiya üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu məqalə kəhrəba turşusu efirlərinin sintezinə və onların bakterisid xüsusiyyətlərinin öyrənilməsinə həsr edilmişdir. Başlanğıc material kimi kəhrəba, kapron, izoyağ turşuları və müxtəlif strukturlu spirtlər (1-butanol, etan-1,2-diol, butandiol-1,4) götürülmüşdür. Efirləşmə prosesi turşu tipli katalizatorların (para-toluensülfonik turşu, kationit KU-2-8 və Tseokar-2) iştirakı ilə 140°C temperaturda paraksilen mühitində aparılmışdır.Təqdim edilən məqalə kəhrəba turşusunun mürəkkəb efirlərinin sintezinə və onların bakterisid xüsusiyyətlərinin öyrənilməsinə həsr edilmişdir. Alınan birləşmələrin strukturları İQ-spektroskopiyası ilə tədqiq edilmişdir. İnhibitorların bakterisid xüsusiyyətlərini araşdırmaq üçün “Desulfovibrio desulfuricans” növünün 1143 nömrəli ştamından istifadə edilmişdir. Sulfatreduksiyaedici bakteriyaların böyüməsi aşağıdakı meyarlara görə qiymətləndirilmişdir: sınaq şüşəsinin dibində tünd çöküntünün əmələ gəlməsi, H2S-in buraxılması və SRB-nin canlı formalarının olması. Sintez edilmiş efirlər sulfatreduksiyaedici bakteriyalara qarşı inhibitor-bakterisidlər kimi tədqiq edilmişdir. Alınmış nəticələrə görə, bütün efirlər aşağı qatılıqlarda yüksək qoruyucu təsirə və sulfatreduksiyaedici bakteriyalara qarşı yüksək antibakterial xüsusiyyətlərə malikdirlər. Tədqiqat göstərir ki, 50 mq/l qatılıqda kəhrəba turşusunun mürəkkəb efirləri 80%-dən çox bakterisid təsir göstərir. Sənaye inhibitorları AMDOR-IK-7 və AMDOR-IK-10-un sintez olunmuş efirlərlə müvafiq qatılıqlarında uyğun olaraq 60 və 40% biosid təsir göstərdikləri müşahidə edilmişdir. Həmçinin məlum olunmuşdur ki, 50 mq/l qatılıqda olan kəhrəba turşusunun di-1,4-butandiol-kapron efiri sulfatreduksiyaedici bakteriyaları tamamilə məhv edərək 100% bakterisid təsir göstərir.

    Keywords: sulfatreduksiyaedici bakteriyalar, efirlər, kəhrəba turşusu, bakterisid effekt

  21. TƏHLÜKƏLİ MADDƏLƏRİN DAŞINMASI ZAMANI TƏHLÜKƏ RİSKİNİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ

    Authors: Bəyim Şahpələngova, Səmədağa Rizvanlı, Gülarə Mehdiyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308022024-24

    Year: 2024 Pages: 225-238

    Show abstract

    Abstract: Hazırda Azərbaycan Respublikasının ərazisində bir çox kimyəvi təhlükəli obyektlər fəaliyyət göstərir ki, burada da fövqəladə kimyəvi təhlükəli maddələrin əhəmiyyətli ehtiyatlarından istifadə olunur. Bir çox kimyəvi təhlükəli obyektlərin əhalinin məskunlaşdığı ərazilərdən kənarda yerləşdirilməsinə baxmayaraq, kifayət qədər sayda obyektlər vardır ki, onlar şəhər daxilində yerləşir. Hər il AR üzrə yüzlərlə ton qəza təhlükəli kimyəvi maddələr daşınır. Belə təhlükəli maddələr daşıyan nəqliyyat vasitələri əhalinin məskunlaşdığı ərazilərdən keçməyə məcburdur. Qəza təhlükəli kimyəvi maddələrin avtomobil nəqliyyatı ilə daşınması zamanı qəza baş verərsə, mümkün kimyəvi çirklənmə zonasında çox sayda insan ola bilər[1-5]. Təhlükəli kimyəvi maddələrin daşınması zamanı təhlükəsizliyin təmin edilməsi probleminə həsr olunan bir sıra elmi tədqiqat işləri mövcuddur, lakin bu işlərdə bütün tip təhlükəli kimyəvi maddələr nəzərdən keçirilməmişdir. Kimyəvi təhlükəli obyektlərdə baş verən qəzaların proqnozlaşdırılması üçün mövcud üsullar stasionar yerləşən kimyəvi obyektlərdə baş verən hadisələri nəzərə alır. Bu üsullar hərəkətdə olan təhlükəli kimyəvi maddələr saxlanılan rezervüarların qismən hermetikliyinin pozulmasını nəzərə almır. Bu problemin həllinə aid bəzi yanaşmalar O.N.Savçukun [6-8] əsərlərində mövcuddur. Bununla bağlı, kimyəvi təhlükə riskinin azaldılması və qəza təhlükəli kimyəvi maddələrin daşınması zamanı təhlükəsizliyin təşkili üzrə təkmilləşdirilmiş idarəetmə sistemlərinin işlənib hazırlanması üçün çevik kimyəvi təhlükəli obyektlərdə baş vermiş qəzaların nəticələrinin operativ şəkildə müəyyən edilməsi aktual hesab olunur. Qəza təhlükəli kimyəvi maddələrin avtomobil nəqliyyatı ilə daşınması zamanı qəzaların proqnozlaşdırılması mərhələsində təhlükəli kimyəvi maddələrin daşınması zamanı kimyəvi təhlükə riskinin qiymətləndirilməsi üçün təkmilləşdirilmiş metodologiyanın işlənib hazırlanmasına ehtiyac vardır. Tədqiqt işinin əsas məqsədi təhlükəli kimyəvi maddələrin daşınması zamanı yol nəqliyyatında qəzalar zamanı əhalinin təhlükəsizliyinin artırılmasından ibarət olmuşdur. Tədqiqat işinin əsasında təhlükəli kimyəvi maddələrin avtomobil nəqliyyatı ilə daşınması zamanı aşağıdakı məsələlər həll edilmişdir: 1) əsas səthə sızma zamanı, təcrübi dəlillər əsasında təhlükəli kimyəvi maddələrin müəyyən növlərinin yayılma və infiltrasiya sahəsi əmsalları hesablanmışdır; 2) qəza təhlükəli kimyəvi maddələrin avtomobil nəqliyyatı ilə daşınması zamanı kimyəvi təhlükə riskinin qiymətləndirilməsi və onun elektron hesablama maşınında proqram təminatının tətbiqi üçün təkmilləşdirilmiş metodologiya işlənib hazırlanmışdır; 3) daşınan rezervüarda baş verən qəza zamanı dağılmış təhlükəli kimyəvi maddənin kütləsini operativ müəyyən etmək üçün üsul işlənib hazırlanmışdır.

    Keywords: nəqliyyat, qəza, təhlükəli yük, proses, analiz, hermetikliyin pozulması, kimyəvi təhlükə riski, çirklənmə dərinliyi, yayılma sahəsi əmsalı, infiltrasiya əmsalı

  22. BORU KƏMƏRLƏRİNDƏ BAŞ VERƏN QƏZALAR ZAMANI NEFT SIZMALARININ QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ

    Authors: Elman İskəndərov, Lalə Yusubova, Ramilə Nəsibli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308022024-25

    Year: 2024 Pages: 239-239

    Show abstract

    Abstract: Bu məqalə neftin və neft məhsullarının boru kəmərləri ilə nəqli zamanı baş verən sızmaların aşkarlanmasına həsr olunub.Magistral neft kəmərlərində yaranan sızmaların yerinin və miqdarının müəyyən edilməsi üçün daxili və xarici üsullar haqqında məlumat verilmişdir.Aktiv və passiv üsullardan istifadə etməklə neft sızmalarını aşkar etmək mümkündür.Xəzər dənizinin özünəməxsus xüsusiyyətlərini, avadanlıq və qurğuların spesifikliyini, dəniz şəraitində təmir-bərpa işlərinin mürəkkəbliyini nəzərə alsaq, sızma yerinin diaqnostikasının nə qədər çətin olması barədə aydın təsəvvür yaranır. Lakin sualtı kəmərdə yaranan sızma yerinin (dəliyin) öncədən təyin edilməsi və dənizə axan neftin miqdarının müəyyən edilməsi böyük praktik əhəmiyyət kəsb edir. Bu məqsədlə istifadə olunan üsullar aktiv və passiv olmaqla iki yerə bölünür. Qəzalar nəticəsində yayılan neft su səthini tuta bilir və onu çirkləndirir.Bu zaman əsas məqsəd sızmanın lokallaşdırılmasıdır ki, bunun üçün xüsusi pontonlardan istifadə oluna bilər.Ponton tələlər yaranan neft-su emulsiyalarınının yayılmasını məhdudlaşdırmaq üçün üçün istifadə olunur.Məhdudlaşdırmadan sonra toplama üsuluna gəmilərdə quraşdırılan skimmerlər aid edilir.Qəzaların ləğvindən sonra yerdə qalan neftin birləşmələrinin aradan qaldırılması üçün dispersantlardan istifadə edilmişdir.Sızma baş verən zaman neftin nəqlini dayandırmaq əvəzinə həmin kəməri əvvəlcədə nasosların qəbul xətlərinin dəniz suyu xətləri ilə birləşdirmək olar.Qəza hallarında kəmərə neft əvəzi su vurmaqla sızma yerinə qədər olan olan nefti təhlükəsiz şəkildə ötürmək olar ki, bu da daha az itki deməkdir.

    Keywords: neft sızmaları,sızma yeri,Aktiv və Passiv üsullar,magistral neft kəməri, sızan neftin miqdarı

  23. FONTAN QUYULARININ IŞ REJIMINDƏ MATLAB-SIMULINK MÜHITINDƏ SIMULYASIYA MODELININ QURULMASI

    Authors: Elşən Rüstəmzadə, Səlahəddin Yusifov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308022024-26

    Year: 2024 Pages: 251-266

    Show abstract

    Abstract: Bu məqalədə eksperimental tədqiqat nəticələrinə görə fontan quyularının identifikasiyası üçün tələb olunan asılılıqların və riyazi modellərin təhlili, dəqiqləşdirilməsi və dəyərləndirilməsi nəticəsində daha önəmli, prioritet olan asılılıqlar, modellər və alqoritmlərin yaradılması, eləcə də lay-fontan quyusu sisteminin riyazi modeli, bu sistemdə baş verən proseslərin kompüter simulyasiyası, qeyri-müəyyənlik şəraitində riyazi modelin identifikasiyası və eksperimental tədqiqatlarda ölçmələrin optimallaşdırılması məsələləri müzakirə olunur.Yaxın və uzunmüddətli perspektivdə neft sənayesinin inkişafı üçün yataqların işlənməsinin səmərəliliyinin artırılması, çətin çıxarılan ehtiyatların səmərəli işlənməsi üçün yeni texnoloji proseslərin və üsulların yaradılması və laylardan neftvermənin artırılması problemləri mühüm əhəmiyyət kəsb edir. . Bu problemlərin həlli neft hasilatının azalma sürətinin sabitləşməsinə, bəzi hallarda isə ləngiməsinə, onun yerin təkindən daha tam çıxarılmasına kömək etməlidir. İş mövcud neft hasilatı texnologiyalarının tətbiq etdiyi məhdudiyyətlər nəzərə alınmaqla müəyyən, kifayət qədər uzun müddət ərzində neft laylarından maksimum neftvermə probleminin həlli üçün alqoritmlərin işlənib hazırlanmasına həsr edilmişdir. İşdə nəzərdən keçirilən riyazi modelin əsasını yığılmış neft hasilatını yığılmış maye hasilatı ilə birləşdirən və statistik məlumatların emalı yolu ilə alınan yerdəyişmə xarakteristikasıdır. Neftvermənin maksimuma çatdırılması problemi terminal meyarlı optimal idarəetmə problemi kimi qoyulur, burada maye hasilat sürəti nəzarət parametrləri kimi seçilir və neft hasilatının maye hasilatından asılılığı qurulmuş yerdəyişmə xüsusiyyətlərinin ekstrapolyasiyası ilə təsvir edilir. Nəzarət parametrləri üzrə məhdudiyyətlər xətti bərabərsizliklər sistemi ilə müəyyən edilir. Optimallaşdırmada fontan quyuları iştirak edərsə, bu məhdudiyyətlərə qeyri-xətti məhdudiyyət əlavə edilir ki, onun görünüşü bu quyuların ümumi yüksək təzyiqli qaz ehtiyatından istifadə etməsi ilə əlaqədardır.

    Keywords: fontan quyusu, identifikasiya, simulyasiya, optimallaşdırma, MATLAB

  24. KABEL RABITƏ XƏTLƏRININ DIAQNOSTIKASI ÜÇÜN MÖVCUD ÜSULLARIN TƏHLILI

    Authors: Fərid Məlikov, Rauf Mayılov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308022024-27

    Year: 2024 Pages: 267-281

    Show abstract

    Abstract: Müasir dövrdə rabitə xətlərindən bütün sahələrdə əsas proseslərin təşkilinin həyata keçirilməsi üçün mühüm rol oynayır. Hərəkətin təhlükəsizliyi, fövqəladə halların qarşısının alınması və onların səbəblərini tez bir zamanda aradan qaldırmaq qabiliyyəti əsasən radio rabitə sistemlərinin (RRS) etibarlı işləməsindən asılıdır [1,2]. Bununla belə, RRS sistemlərinin monitorinqi və diaqnostikası üçün mövcud olan təkmilləşdirməyə və yeni metodların işlənib hazırlanmasına kifayət qədər diqqət yetirilmir. RRS kanallarının monitorinqi üçün hazırda istifadə olunan metodlar aşağı effektivliyə, yüksək əmək intensivliyinə və xüsusi nasazlıqları müəyyən etmək və RRS sistemlərinin və ya onun ayrı-ayrı elementlərinin nasazlıqdan əvvəlki vəziyyətlərini müəyyən etmək üçün kifayət qədər məlumat məzmununa malik deyildir. Bu, rabitə xətlərin (RX) istifadəsi sayəsində geniş diapazonu təmin edən və bir çox hallarda dəmir yolu nəqliyyatının əsas mobil rabitə sistemləri olan hektometr diapazonunun RRS sistemlərinin diaqnostikası üçün xüsusilə doğrudur. RRS parametrlərinin ölçülməsi üzrə işlər ixtisaslaşdırılmış laboratoriyalarda quraşdırılmış ölçmə qəbuledicilərindən istifadə etməklə həyata keçirilir. Ölçmələrin nəticələri mərhələlər üzrə siqnal və səs-küy səviyyələrində dəyişikliklərin qrafiklərini, sapma və modulyasiya tezliyini özündə əks etdirən protokollardır [3-8]. Bu məlumat əsasında radiokanalların vəziyyətinin təsviri yaradılır ki, bu da texniki xidmət işçilərinə zərərləri aşkarlamağa kömək edir. RRS parametrlərinin diaqnostikası üsullarının əhəmiyyətli çatışmazlıqlarına aşağıdakılar daxildir: ölçmələrin aşağı avtomatlaşdırılması və onların nəticələrinin emalı, real vaxt rejimində ölçmə aparmaq qabiliyyətinin olmaması, yüksək əmək intensivliyi və zərərin koordinatlarının müəyyən edilməsində aşağı dəqiqlik. Buna görə də, RRS təlimatlarının diaqnostikası üçün mövcud olan elmi əsaslı metodları təkmilləşdirmək və yeni metodlar hazırlamaq lazımdır.

    Keywords: rabitə xətti, avtomatlaşdırma, diaqnostika, reflektometr, impuls metodu

  25. HEKSAN VƏ TSIKLOHEKSAN QARIŞIĞININ CAA/COHYSS SISTEMI ÜZƏRINDƏ ADSORBSIYASI VƏ ÇEVRILMƏSI PROSESININ TƏDQIQI

    Authors: İradə Yusifova, Pərviz Nadirov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308022024-28

    Year: 2024 Pages: 282-289

    Show abstract

    Abstract: CaA seoliti əəsasında ion-mübadilə metodundan istifadə olunmaqla NaCaA adsorbentləri sintez olunmuşdur. Burada Na+ ionunun Ca+2 ilə əvəzlənmə dərəcəsi 10, 40, 90 % olmuşdur. Sintez olunmuş adsorbent nümunələri heksan və tsikloheksandan ibarət model qarışımın adsorbsiyası prosesində geniş tədqiq olunmuşdur. Məqsəd benzin fraksiyasından n-alkanların adsorbsiya olunaraq onun oktan ədədinin yüksəldilməsi olmuşdur. Bunun üçün sintez olunmuş CaA seoliti və onun Na - formaları üzərində heksan və tsikloheksandan ibarət model qarışımın adsorbsiyası 110-1300C temperatur intervalında araşdırılmışdır. Müəyyən olunmuşdur ki, ilkin CaA nümunəsinə nisbətən dealüminiumlaşmış formanın adsorbsiya tutumu daha yüksəkdir. Bu göstərici uyğun olaraq 6,2 və 7,9 % təşkil etmişdir. İlk dəfə olaraq modifikasiya olunmuş CaA seolitindən desorbsiya edilmiş normal heksanın katalitik çevrilməsi üzrə tədqiqatlar aparılmışdır. Katalizator kimi CoHYSS katalizatorundan və CaA/CoHYSS sistemindən istifadə olunmuşdur. Müəyyən olunmuşdur ki, CaA/CoHYSS sistemi iştirakında n-heksanın izomerləşməsi sürətlənir. Göstərilmişdir ki, izomerləşmə reaksiyasında verilmiş sistemin aktivliyi birbaşa olaraq katalizatorun turşu mərkəzlərinin olması ilə bağlıdır və turşu mərkəzlərinin aktivliyini kobalt tərkibli promotorun daxil edilməsi ilə artırmaq olar. Müəyyən edilmişdir ki, katalizatorda kobaltın miqdarının 2 %-dən 8 %-ə qədər artması ilə reaksiya məhsullarında izoheksanın miqdarı kütləcə 12%-dən 45%-ə qədər artır.

    Keywords: adsorbsiya, seolit, kataliz, izomerləşmə

  26. REINJINIRINQIN BIZNESIN IDARƏ EDILMƏSINDƏ ƏHƏMIYYƏTI VƏ ROLU

    Authors: Həcər İsmayılova, Nadir Həsənov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308022024-29

    Year: 2024 Pages: 290-296

    Show abstract

    Abstract: Biznes reinjinirinqinin uğurlu idarə olunmasının əsaslarını başa düşmək üçün, biznesdə idarəetmə və rəhbərlik haqqında biliklər əldə etmək vacibdir. Bir iş üçün doğru strukturu seçmək və ya dəyişdirmək və müxtəlif aspektləri qiymətləndirmək üçün bu mövzu haqqında ətraflı məlumat toplamaq zəruridir. Ən uyğun idarəetmə strukturunu təyin etmək üçün, idarəetmə və rəhbərlik şirkətin daxili və xarici mühitini qiymətləndirir. Bunun üçün şirkət öz güclərini və zəifliklərini qiymətləndirməlidir və uzunmüddətli uğurunu təmin etmək üçün əhəmiyyətli addımlar atmalıdır. Strateji planlaşdırma və icra prosedurlarını təkmilləşdirmək, bu sahədə daha dərin bilik əldə etməni tələb edir. Məqalədə biznes reinjinirinqinin qiymətləndirməsi, təhlili, təsnifləşdirmə üsulları hüquqi nəzərdən keçirilib. Təqdiqat göstərir ki, müəyyən hallarda müəssisələrin müflisləşməsi onların idarəetməsinin lazımi səviyyədə olmaması ilə bağlıdır. Bu, mülkiyyətinə baxmayaraq bütün şirkətlərə aid edilir. Xüsusilə də biznes-reinjinirinqinin Azərbaycan respublikasında biznes sahəsinə tətbiqində müxtəlif problemlər meydana çıxmışdır. Həmin problemlərin təhlil edib, daha yaxından öyrənilməsi əsas faktorlardan birirdir. Biznes-planlaşdırması biznesin ilkin planının hazırlanmasını nəzərdə tutursa, biznes-reinjinirinqi biznes əməliyyatlarının ümumi idarəetmə metodu kimi çıxış edir. İnkişaf etmiş ölkələrin əksəriyyətində reinjinirinqin həyata keçirilməsinə xüsusi diqqət yetirilir. Yenidənqurma təşkilatın keçmiş əməliyyatlarının performans təhlilinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir etmək potensialına malikdir. Erkən təhlildən çıxan səhvlərin yenidənqurmaya mane olmasına yol verilməməlidir.

    Keywords: idarəetmə, strategiya, rəqabət üstünlükləri, biznes əməliyyatları, investisiya imkanları, reinjinirinqin innovasiya potensialı

  27. QƏRBİ ABŞERON YATAĞINDA SAHƏ VƏ KƏSİLİŞ ÜZRƏ PETROFİZİKİ PARAMETRLƏRİN DƏYİŞMƏ QANUNAUYĞUNLUQLARI

    Authors: Ərəstun Xuduzadə, Qulu Hüseynzadə, Elçin Həsənov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308022024-30

    Year: 2024 Pages: 297-303

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə Qərbi Abşeron yatağında bölmə və sahə boyu petrofiziki parametrlərin öyrənilməsi məqsədi ilə tədqiqat sahəsinin geoloji quruluşu, məhsuldar təbəqələr bölməsinin çöl geofiziki xarakteristikaları, layların lay xüsusiyyətlərinin əsas məlumatları, həmçinin istismar obyektləri üçün quyuların sınaq məlumatları, təbəqələr üçün sərhəd dəyərləri təhlil edildi. Quyu geofiziki tədqiqat məlumatlarının emalı və şərhi nəticəsində kəsişmə və sahə boyu petrofiziki parametrlərin dəyişmə qanunauyğunluqları izlənildi.

    Keywords: interpretasiya nəticələri, neft-qaz doyumluluq, məsaməlilik, qumluluq, kollektor, qeyri-kollektor

  28. KADR LOYALLIĞI KONSEPSİYASI VƏ ONUN PRAKTİKİ ƏHƏMİYYƏTİ

    Authors: Zülfüqar İbrahimli, Toğrul Ağayev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308022024-32

    Year: 2024 Pages: 304-312

    Show abstract

    Abstract: Loyallıq işçilərin gözləntilərini, münasibətlərini, onların iş davranışının xüsusiyyətlərini müəyyən edir. Sadiq işçilər maksimum iş nəticələrinə nail olmaq üçün bütün resurslardan və ehtiyatlardan istifadə edirlər. Onlar öz təşəbbüsləri ilə öz-özünə təhsillə məşğul ola və mütəxəssislərdən məsləhət ala bilirlər. Bundan əlavə, sadiqlik işçilərin etibarlılığına əhəmiyyətli təsir göstərən şirkətin təhlükəsizliyi üçün vacib şərtdir. Məsələn, katib, şirkətin təhlükəsizlik işçiləri və bütün idarəetmə səviyyələrində olan menecerlər şirkətə, xüsusən də rəhbərliyə qarşı xəyanət edə bilməzlər. Loyallıq mövzusu yerli elmi-praktik ədəbiyyat üçün kifayət qədər yeni olduğundan bu anlayışın müəyyənləşdirilməsinə ehtiyac var. Sadiqlik bəzən işçilərin etibarlılığı ilə eyniləşdirilir, lakin bu anlayışlar sinonim deyildir. Nəzəri qeyri-dəqiqlik kadrlarla işləməkdə müəyyən praktiki səhvlərə səbəb ola bilər. Etibarlılığın şəxsi ilkin şərtlərinə diqqət yetirmək əvəzinə, vakant vəzifəyə yeni işə qəbul edilmiş ərizəçinin sədaqətini öyrənmək cəhdi belə bir səhvə misal ola bilər. Beləliklə, işçinin etibarlılığı bir insanın müəyyən bir qrupda qəbul edilmiş hüquqi və əxlaqi normalara uyğunluğu kimi müəyyən edilir. Etibarlılıq bəzən qanuna tabe olmaq kimi şərh olunur. Etibarlılıq buna görə də bir xüsusiyyət, şəxsiyyət xüsusiyyəti kimi çıxış edir. Sadiqlik isə qəbuldur, insanın konkret bir şeyə müsbət münasibətidir. Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, sədaqətin əsası faydalı olmaq istəyi, sədaqət və zərər verə biləcək şeylərdən çəkinməkdir. İşçilər şirkət rəhbərliyinə, müştərilər isə xidmət göstərən şirkətə sadiq ola bilər. Bir işçi menecerə sadiqdirsə, bu, onun yüksək səriştəsinin, hörmətinin və bu şəxsin gözündə rəhbərin nüfuzunun tanınmasını nəzərdə tutur. Beləliklə, sədaqət insanın müəyyən bir obyektə münasibətinin göstəricisidir.

    Keywords: kadr loyallığı, heyət loyallığı, rəhbərlik üslubu, loyallıq, kadr, təşkilat, konsepsiya, praktiki əhəmiyyət

  29. MÜASİR KOSTYUM KOLLEKSİYASININ LAYİHƏLƏNDİRİLMƏ MƏRHƏLƏLƏRİ

    Authors: Tünzalə Məmmədzadə, Sərxan Həmidov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308022024-31

    Year: 2024 Pages: 304-312

    Show abstract

    Abstract: Moda dünyasında innovativ nəfəs hesab edilən müasir kostyum kolleksiyalarının yaradılması prosesi sənət və funksionallıq arasında balanslaşdırılmış paraddır. Bu prosesin hər bir addımı geyim sənayesinin dinamik ehtiyaclarına uyğunlaşmalı, həmçinin dizaynerin yaradıcı baxışını və ustalığını nümayiş etdirməlidir. İndiki vaxtda kostyum işgüzar geyimdən daha çox şəxsi ifadə və üslub vasitəsinə çevrildiyi üçün dizayn prosesi daha da vacib olur. Bu mürəkkəb və təfərrüatlı prosesin başlanğıcı həmişə dərin araşdırma və ilham mərhələsi ilə başlayır. Moda dünyasının keçmişi və gələcəyinin trend təhlili bu prosesin təməl daşını təşkil edir. Daha sonra bu məlumatların işığında yaradılan konsepsiya kolleksiyanın əsas strukturunu və ruhunu müəyyən edir. Bu konsepsiyanı reallaşdırmaq üçün dizayner öz ideyalarını eskizlər və texniki rəsmlər vasitəsilə konkretləşdirir. Parça seçimi, prototipin inkişafı, istehsalın planlaşdırılması və nəhayət marketinq strategiyaları bu bədii səyahətin ayrılmaz hissələridir. Hər bir mərhələ kostyumun təkcə zahiri görünüşünü deyil, həm də onun geyim sahibinə təsirini və rahatlığını formalaşdırır. Müasir kostyum kolleksiyalarının dizayn prosesi estetik fəaliyyət olmaqla yanaşı, funksional və texniki bacarıqların sintezi kimi seçilir.

    Keywords: Moda, dizayn, kostyum, layihələndirmə, parça

  30. AZƏRBAYCANDA QİDA SƏNAYESİNDƏ FƏALİYYƏT GÖSTƏRƏN KOB-LARDA KEYFİYYƏTİN İDARƏ OLUNMASINDA ƏSAS PROBLEMLƏRİN TƏDQİQİ VƏ TƏHLİLİ

    Authors: Cəbrayıl Vəliyev, Cavid Abbasov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308022024-33

    Year: 2024 Pages: 322-329

    Show abstract

    Abstract: Azərbaycanın KOB-ları, xüsusən də qida sənayesi müəssisələri tez-tez resurs məhdudiyyətləri ilə üzləşirlər. Bura maliyyə məhdudiyyətləri, qabaqcıl texnologiyalara məhdud çıxış və ixtisaslı kadrların çatışmazlığı daxil ola bilər. Bu məhdudiyyətlərə uyğunlaşmaq üçün keyfiyyətin idarə edilməsi strategiyalarının uyğunlaşdırılması davamlı və effektiv həyata keçirilməsi üçün vacibdir. Qida sənayesində öz məhsullarını ixrac etmək istəyən Azərbaycan KOB-ları üçün beynəlxalq keyfiyyət standartlarına riayət etmək çox vacibdir. Qlobal bazarların tələblərinə cavab vermək dəyərli ixrac imkanları açır. Keyfiyyətin idarə edilməsinin effektiv təcrübələri Azərbaycan məhsullarının beynəlxalq arenada rəqabət apara bilməsini təmin edir. Kiçik və orta biznesdə, xüsusən də qida sənayesində keyfiyyətin idarə edilməsi fəaliyyətinin effektivliyinin təhlili mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu, tənzimləmə qaydalarına uyğunluğa, istehlakçı təhlükəsizliyinə, müştəri məmnuniyyətinə, xərclərin səmərəliliyinə və ümumi biznes uğuruna birbaşa təsir göstərir. KOB-lar güclü keyfiyyət idarəetmə mexanizmlərini tətbiq etməklə həm də uzunmüddətli davamlılığı və inkişafı təmin edərək bazarda rəqabət üstünlüyü əldə edə bilərlər.

    Keywords: keyfiyyət menecmenti, qida sənayesi, KOB, keyfiyyət standartları, strategiyalar

  31. AZƏRBAYCANDA QİYMƏTLİ KAĞIZLAR BAZARININ MÖVCUD DURUMUNUN TƏHLİLİ VƏ QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ

    Authors: Bayraməli Qurbanov, Məlik Cabbarlı

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308022024-34

    Year: 2024 Pages: 330-337

    Show abstract

    Abstract: Qiymətli kağızlar bazarı hər bir ölkənin iqtisadi inkişafında mühüm rol oynayır, kapitalın form¬a¬laş-ması, investisiya qoyuluşu və risklərin idarə edilməsi üçün platforma rolunu oynayır. Azərbay¬canda qiymətli kağızlar bazarı son illərdə əhəmiyyətli dəyişikliklərə məruz qalaraq maliyyə sektorunun mühüm tərkib hissəsi kimi meydana çıxmışdır. Azərbaycanda qiymətli kağızlar bazarı son illərdə müxtəlif tənzimləyici islahatlar və iqtisadi inkişaflar nəticəsində nəzərəçarpacaq irəlilə¬yişin şahidi olub. Bazarın əsas komponentlərinə birja, tənzimləyici orqanlar, bazar iştirakçıları və qiymətli kağızların ticarətini tənzimləyən hüquqi baza daxildir. Son illər ölkəmizdə aparılan iqtisadi islahatlar azad bazar əsaslı iqtisadi sistemin yaradılmasına öz töhfəsini verib. Bu prosesdə bazar iqtisadiyyatının əsas institutları ilə yanaşı, yeni iqtisadi münasibətləri müəyyən edən qanun¬vericilik bazası, dövlət institutları və fərdi sahibkarlar kimi müasir iqtisadi sistemin mühüm ele¬mentləri də meydana çıxmışdır. Dəyər və məzənnə siyasətinin liberallaşdırıl¬ması, kompleks özəl¬ləşdirmə proqramları və sahibkarlıq fəaliyyətinin genişləndirilməsi kimi təd¬bir¬lərlə makroiqtisadi sabitliyin və yüksək investisiya cəlbediciliyinin təmin edilməsi ilə məhsul¬dar mühit yaradılmışdır. Bundan əlavə, maliyyə sektorunda müsbət dəyişikliklər baş verib və bankların rəqabət qabiliyyəti əhəmiyyətli dərəcədə artırılıb.

    Keywords: qiymətli kağızlar, xarici bazarlar, milli bazar, perspektiv

  32. ŞİRKƏTLƏRDƏ DƏYİŞİKLİKLƏRİN İDARƏ OLUNMASI MODELLƏRİNİN ŞİRKƏT PERFORMANSINA TƏSİRİNİN TƏHLİLİ

    Authors: Cəbrayıl Vəliyev, Rövşən Əzizov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308022024-35

    Year: 2024 Pages: 338-347

    Show abstract

    Abstract: Dəyişikliklərin idarə edilməsinin şirkətin fəaliyyətinə təsirinin ölçülməsi möhkəm qiymətləndirmə metodologiyaları və ölçüləri tələb edir. İşçilərin məmnunluğu, saxlama dərəcələri, əməliyyat səmərəliliyi, müştəri loyallığı və maliyyə performansı kimi əsas fəaliyyət göstəriciləri (KPI) dəyişiklik təşəbbüslərinin effektivliyi və onların təşkilati uğura töhfəsi haqqında anlayışlar təmin edir. Davam edən ölçmə və qiymətləndirmə vasitəsilə şirkətlər təkmilləşdirmə üçün sahələri müəyyən edə, dəyişiklik strategiyalarını dəqiqləşdirə və zamanla nəticələri optimallaşdıra bilərlər. Nəticə olaraq, tədqiqat və təhlil dəyişikliklərin idarə edilməsinin şirkətin fəaliyyətinə əhəmiyyətli təsirini nümayiş etdirir. Effektiv dəyişikliklərin idarə edilməsi təcrübələrini mənimsəməklə, təşkilatlar işçilərin bağlılığını artıra, müqaviməti azalda, təşəbbüsləri strateji məqsədlərlə uyğunlaşdıra və davamlı rəqabət üstünlüyünə nail ola bilər. Müəssisələr mürəkkəb və dinamik mühitlərdə varolmağa davam etdikcə, dəyişikliklərə effektiv şəkildə uyğunlaşmaq qabiliyyəti uzunmüddətli uğurun və həyat qabiliyyətinin kritik öncəlik olaraq qalır.

    Keywords: dəyişiklərin idarə olunması, şirkət, insan resursları, bazar iqtisadiyyatı, maraqlı tərəf

  33. YOL-NƏQLİYYAT KOMPLEKSLƏRİNDƏN ATMOSFER HAVASININ ÇİRKLƏNMƏSİ

    Authors: Bəyim Şahpələngova, Samuray Əsgərli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308022024-36

    Year: 2024 Pages: 348-357

    Show abstract

    Abstract: Müasir dövrdə dünyanın ən aktual problemlərindən biri avtomobil yol komplekslərindən havanın çirklənməsidir. Bu məqalənin məqsədi avtomobil nəqliyyatı ilə havanın çirklənməsinin səbəblərini və atmosferdə zərərli maddələr qatılığının azaldılması yollarını öyrənməkdir. Müxtəlif mənbələrdən alınan məlumatların təhlili və işlənilməsi ilə avtomobil nəqliyyatı vasitələrindən havanın çirklənməsinin səbəb və nəticələri müəyyən edilmişdir. Atmosferə düşən zərərli maddələrin ümumi miqdarının təxminən 80%-i avtomobillərin payına düşür. Avtomobil nəqliyyatı vasitələri atmosferi işlənmiş tüstü qazları, xüsusən də azot və kükürd oksidləri, dispers hissəciklər, neft məhsulları və digər zəhərli maddələrlə çirkləndirir. Avtomobillərin sayının getdikcə artması atmosferdə zərərli maddələrin qatılığının artmasına səbəb olur. Zərərli maddələrin ən böyük toplanması yol kəsişmələrində cəmlənir, çünki məhz bu yerlərdə avtomobillərin kütləvi miqdarda sürətlənmə və tormozlanması müşahidə olunur ki, bu səbəbdən də işlənmiş tüstü qazlarının və bərk dispers hissəciklərin maksimal tullantısı baş verir. Bütün bu zərərli maddələr insan orqanizmində toplanır və orqanizmin fəaliyyətinin pozulmasına gətirib çıxarır. Nəticədə atmosfer havasında çirkləndiricilərin miqdarını azaltmaq üçün müəyyən həll yolları işlənib hazırlanmışdır.

    Keywords: Havanın çirklənməsi, ekoloji təhlükəsizlik, yol nəqliyyatı, his, saja, işlənmiş qazlar, azot oksidləri, karbon qazı, asılı bərk maddələr, yollar, atmosfer havası, sürət, çirkləndiricilər, havanın tozluluğu

  34. YANACAQ ENERJİ EHTİYATLARININ İSTİSMARI VƏ ENERGETİKANIN İNKİŞAFININ İQTİSADİ-EKOLOJİ ASPEKTLƏRİ

    Authors: Turxan İsmayılov, Səlahəddin Yusifov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308022024-37

    Year: 2024 Pages: 358-366

    Show abstract

    Abstract: Yanacaq-energetika kompleksinin inkişafında iqtisadi islahatların təkmilləşdirilməsi və dərinləşdirilməsi çox vacibdir.Yanacaq-enerji kompleksi Azərbaycan iqtisadiyyatının digər sahələri ilə o qədər sıx bağlıdır ki, iqtisadi islahatları həm forma, həm də məzmun baxımından təcrid olunmuş şəkildə idarə etmək səmərəli olmazdı. Bu səbəbdən bütövlükdə ölkə iqtisadiyyatında ən mühüm məsələlərdən biri iqtisadi islahatların ümumi şəkildə həyata keçirilməsi və təbiətin əsas istiqamətlərini müəyyən etmək və yanacaq-energetika sənayesinin xüsusiyyətlərini nəzərə almaqla həyata keçirməkdən ibarətdir. Bütövlükdə iqtisadiyyatda və onun ayrı-ayrı sahələrində dövlətin rolu danılmazdır. Danılmaz faktdır ki, dövlət iqtisadi və sosial inkişafın tənzimləyicisidir və istehsal üsulunun növündən asılı olmayaraq tarixin bütün inkişaf mərhələlərində iqtisadiyyatı tənzimləyir. Onun siyasi-iqtisadi təhlükəsizliyinin və müstəqilliyinin mühüm amili kimi yanacaq-enerji sənayesi əhəmiyyətli dərəcədə dövlətin nəzarətində və mühafizəsindədir. Bu məqalədə dünyada və Azərbaycanda olan yanacaq enerji resurslarının səmərəli istifadə olunması və istehsalı zamanı ətraf mühitə və təbiətə dəyən zərərin minimuma endirilməsidən bəhs olunur. Eyni zamanda energetikanın inkişafından da söhbət açılır.

    Keywords: Yüklərin proqnozlanması, yanacaq enerji kompleksi, enerji sistemləri

  35. ŞTAMPLARIN IŞÇI HISSƏLƏRININ DIFFUZIYA QAYNAĞI ILƏ ALINMA PROSESININ IŞLƏNMƏSI

    Authors: Ləman Səlimova, Arif Məmmədov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308022024-06

    Year: 2024 Pages: -

    Show abstract

    Abstract: Bu məqalədə, metal və ərintilərin diffuziya qaynağının xüsusiyyətləri, təzyiqlə qaynaqda diffuziyanın yaranma təbiiəti haqqında və materiallarda diffuziya proseslərinin əsas qanunauyğunluqları kimi əsas məsələlər müzakirə olunacaq. Bu elmi işin aktuallığı, metal və ərintilərin diffuziya qaynağının texnologiyadakı əhəmiyyəti və bu proseslərin praktik tətbiqatlarına olan təsirini öyrənməyə yönləndirilmişdir. Metal və erintilərə əsaslanan materiallar, bir çox sahədə istifadə olunur və bu materialların effektiv istifadəsi və yeni texnologiyaların inkişafı üçün diffuziyanın anlaşılması əhəmiyyət kəsb edir.Problemlərin qoyuluşu və öyrənilmə səviyyəsi: Bu elmi işdə, metal və ərintilərin diffuziya prosesləri ilə bağlı müxtəlif problemlər araşdırılacaq. Bu problemlər, diffuziya proseslərinin texnologiyadakı tətbiqatı, bu proseslərin nəzarət altına alınması, optimal şəkildə istifadəsi və s. kimi sahələrdə müşahidə olunan prakitk problemlərlə əlaqəlidir. Öyrənilmə səviyyəsi isə, bu proseslərin fizioloji və kimyəvi əsaslarından tutmuş, texnologiya tətbiqatlarına qədər geniş bir spektrdə olacaq.Tədqiqatın məqsəd və vəzifəsi: Bu tədqiqatın əsas məqsədi, metal və erintilərin diffuziya proseslərinin texnologiyadakı əhəmiyyətini daha dərin anlamaq və bu proseslərin praktik tətbiqatları üçün yeni yollar axtarmaqdır. Tədqiqat, bu proseslərin effektiv istifadəsi, yeni materialların və texnologiyaların inkişafı, və sairə kimi sahələrdə öz əsas məqsədini həyata keçirəcəkdir. Tədqiqatın obyekt və predmeti: Bu tədqiqatın obyekti, metal və erintilərin diffuziya prosesləridir. Predmet isə, bu proseslərin texnologiyadakı tətbiqatı, özəlliklərini və effektiv istifadəsini təşkil edir. Tədqiqatın məhdudiyyətləri: Bu tədqiqatın məhdudiyyətləri, laboratoriya şəraitlərində aparılan tədqiqatların real həyat şəraitlərinə uyğunluğu, tədqiqat mənbələrinin kifayətsizliyi və digər metodoloji məhdudiyyətlər ola bilər.Tədqiqat işinin elmi yeniliyi: Bu tədqiqat, metal və erintilərin diffuziya proseslərinin texnologiyadakı əhəmiyyətini və yeni materialların inkişafını dəstəkləyəcək yeni elmi məlumatlar və perspektivlər təqdim edəcəkdir.Tədqiqatın praktiki əhəmiyyəti: Bu tədqiqat, yeni materialların və texnologiyaların inkişafına töhfə vermək və effektiv texnologiyaların tətbiqi üçün praktik yolların axtarılmasına yardım edəcək. Bu, sənayede, tibbdə, enerji sahəsində və sairə kimi bir çox sahədə effektiv texnologiyaların inkişafına səbəb olacaq.

    Keywords: diffuziya,metal ərintilər,diffuziya prosesləri