Volume 43, Issue 8-01 (2024)

ANALYSIS OF THE EFFICIENT COMPOSITION OF DRILLING FLUIDS USED IN WELLS DRILLED IN THE ABSHERON AND BAKU ARCHIPELAGOS

Authors: Shirin Bakhshalieva, Rafig Ibrahimov, Ziya Ibrahimov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-001

Year: 2024 Pages: 7-13

Show abstract

Abstract: The article shows that the process of drilling oil and gas wells in the Absheron and Baku archipelagos is often accompanied by a number of complications. This is due to the physicochemical and lithological characteristics of the rocks in the geological section of the territory, as well as hydrogeological conditions, tectonics, and a number of other factors. A key feature of this area is the sharp change in reservoir pressure gradients along the section, along with the presence of abnormally high pore pressures in thick clayey layers. These conditions necessitate the use of carefully formulated drilling fluids to manage wellbore stability and minimize operational risks. In this study, the efficient composition of drilling fluids used in these wells is analyzed to address the challenges posed by the unique geological and geophysical conditions of the region. The investigation includes a detailed examination of the rheological properties, density, and filtration characteristics of various drilling fluid formulations. Laboratory tests and field data were utilized to determine the most effective drilling fluid composition. The aim is to identify an optimal composition that enhances drilling performance, mitigates the risks of wellbore instability, and ensures safe and effective drilling operations. The findings contribute to improving the efficiency and safety of drilling activities in the Absheron and Baku archipelagos. This research provides valuable insights into the development of customized drilling fluid solutions, highlighting the importance of adapting fluid formulations to specific geological settings. Additionally, the study emphasizes the economic benefits of optimizing drilling fluid composition, such as reducing non-productive time and lowering overall drilling costs. These insights are crucial for future exploration and production endeavors, potentially enhancing the success rate of drilling operations in similar complex geological environments.

Keywords: Drilling complications, Physicochemical characteristics, Lithological characteristics, Hydrogeological conditions, Tectonics, Reservoir pressure gradients, Economic benefits, Non-productive time, Drilling costs
OBTAINING ADDITIVES USED TO IMPROVE THE CHARACTERISTICS OF DIESEL FUEL

Authors: Aida Shahmammadova, Akim Ismailov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-002

Year: 2024 Pages: 14-23

Show abstract

Abstract: One of the important large-scale petroleum refining products is diesel fuel (DF). It ensures the continuous operation of the transport fleet of various industries, and is also widely used by individual consumers. The chemical and fractional composition of diesel fuel determines the environmental temperature conditions in which diesel fuel (DF) can be used. There are diesel engines for temperate and cold climates. There is a serious shortage in the production of diesel fuel with improved low-temperature properties; the existing demand is covered by less than half [1]. In fact, in 2014, the production of diesel fuel amounted to 2.2% of the total output. The need for low-solidification fuels for our country, taking into account its natural and climatic conditions, is 40%. Thus, the importance of measures aimed at reducing the existing deficit is beyond doubt. The main goal of the article is to develop methods for the production and use of new additives and additives based on domestic petrochemical products. The cetane number of diesel fuel is one of the most important indicators responsible for reliable engine operation. The use of diesel fuel with a cetane number below 40 leads to harsh engine operation, accompanied by increased wear and its gradual destruction [4]. If the cetane number becomes more than 60 points, the power of the internal combustion engine (ICE) decreases, the fuel does not burn completely, fuel consumption increases, and the exhaust gases contain soot [5].

Keywords: diesel fuel, additives, cetane number, dewaxing, low temperature properties
WEDGE ZONES IN THE AMIRARCH AREA, LOCATED ON THE NORTHEASTERN SIDE OF THE YEVLAKH-AGHJABADI DEPRESSION

Authors: Elgun Aydinli, Bakir Maharramov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-03

Year: 2024 Pages: 24-30

Show abstract

Abstract: The stratigraphic and lithological type traps formed in the northeast of the Yevlakh-Aghjabedi oil and gas region are considered important for exploration. The oil and gas potential of the Meso-Cenozoic sedimentary layer was studied with the wells drilled in the Amirarch, Zardab and Muradkhanli fields. Considering these data, no closed structures were found in the area from Zardab to Amirarch. According to the data, Upper Cretaceous sediments lie at high depths in this area, which has a monoclinal structure. Eocene, Maykop and Miocene sediments were successively wedged in this monocline.

Keywords: monoclinal structure, wedge zones, paleostructure, Meso-Cenozoi
STRUCTURAL-TECTONIC CHARACTERISTICS AND OIL AND GAS PERSPECTIVES OF THE KALAMADDIN-HARAMI ZONE

Authors: Bakir Maharramov, Rehim Karimov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-04

Year: 2024 Pages: 31-36

Show abstract

Abstract: Kalamaddin-Harami zone is an area located in the Tartar region of Azerbaijan. Geological mapping works were started here in 1931-1932. As a result of geological-mapping works, information was obtained about the tectonics and stratigraphy of the oil content of the area. In 1958, drilling of deep exploration wells was started in the area. 27 wells were drilled on six profiles in the Kalameddin area. The first oil flow in the area was identified in well No. 3 near the arch of the southwest wing. 12 exploration wells were drilled in the Small Harami area. The wells with a volume of 34160m most of them were excavated in the southeastern periclinal of the anticline. Longitudinal disturbances in the Tagiani area caused the anticline to become complex. Asymmetry is less in the Great Harami zone than the other. In the article, the structural-tectonic features of the Kalameddin-Herami zone and the prospect of oil and gas were considered. Here, geological profiles were studied based on the search for oil and gas deposits and exploration wells, and a structural map was drawn up based on this. A number of proposals were put forward to complete the development of the area: perspective of the horizon, evaluation of signs of oil and gas, etc. The Kalamaddin structure is complicated by several mud volcanoes. According to the data of structural-research wells, the thickness of volcanic breccia in this region varies between 200-350 m. The greenish-gray marls of the Govundag formation are the oldest sediments among the pieces of rock thrown by these volcanoes.

Keywords: area,wells, map, volcanoes, formation, exploration, oil, profil
FUZZY LOGIC ANALYSIS OF E-COMMERCE WEB PAGE QUALITY FACTORS

Authors: Latafat Gardashova, Hajar Abdullayeva

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-05

Year: 2024 Pages: 37-43

Show abstract

Abstract: E-commerce websites are now essential to running a modern business since they provide consumers with an easy way to buy products and services online. Ensuring the quality and dependability of these websites is essential to preserving client loyalty and pleasure. Conventional techniques for quality assurance frequently produce errors and inefficiencies because they are unable to fully capture the subtle components of a website's quality. Fuzzy logic analysis has become a popular and effective method for assessing the caliber of e-commerce websites in recent years. This paper offers a thorough analysis of fuzzy logic-based methods for e-commerce web page quality control, stressing its ad¬van¬tages, disadvantages, and possible uses. Web page quality assurance has become critical in the dy¬na¬mic world of e-commerce. The application of fuzzy logic analysis has shown promise in over¬co¬ming these obstacles. This paper offers a thorough summary of fuzzy logic-based methods for asses¬sing the quality of e-commerce websites. It examines the fundamentals of fuzzy logic and how it's applied to performance tracking, accessibility analysis, usability testing, and testing. The evaluation highlights fuzzy logic analysis's potential to improve customer experience and spur corporate success while discussing the difficulties and prospective paths for the technology in e-commerce quality assurance.

Keywords: fuzzy-logic, e-commerce web page, applying fuzzy-logic, quality factors of a web page
SUALTI BORU KƏMƏRLƏRİNİN MONİTORİNQİ

Authors: Eldar Paşayev, Rita Hüseynova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-06

Year: 2024 Pages: 44-51

Show abstract

Abstract: Sualtı boru kəmərlərinin monitorinqi neft və qazın qlobal paylanmasında mühüm komponentlər olan sualtı boru kəməri sistemlərinin bütövlüyünü və təhlükəsizliyini qorumaq üçün vacibdir. Araşdırma sualtı boru kəmərlərinin monitorinqində istifadə olunan qabaqcıl texnika və texnologiyaların hər¬tə¬rəfli tədqiqini təqdim edir. Biz yüksək təzyiq, aşındırıcı elementlər və uzaq yerlər də daxil olmaq¬la, sualtı mühitin yaratdığı əhəmiyyətli çətinlikləri təsvir etməklə başlayırıq. Tədqiqat daha sonra akustik monitorinq, ağıllı ərsinləmə və uzaqdan idarə olunan nəqliyyat vasitələri (ROVs) daxil olmaqla müxtəlif monitorinq üsullarını araşdırır və onların müvafiq üstünlüklərini və məhdudiyyətlərini vurğulayır. Proqnozlaşdırılan baxım və anomaliyaların aşkarlanması üçün süni intellekt və maşın öy¬rənməsinin inteqrasiyası da müzakirə olunur. Keys tədqiqatlarının nəticələri sızmanın erkən aşkar¬lan¬masında, struktur bütövlüyünün qiymətləndirilməsində və ətraf mühitə təsirlərin minimuma en¬di¬ril¬məsində bu metodların effektivliyini nümayiş etdirir. Sənəd davamlı və sərfəli monitorinq həllərinin zəruriliyini vurğulayaraq gələcək tədqiqat istiqamətləri üçün tövsiyələrlə davam edir. Sualtı infrastrukturun mürəkkəb və dinamik sferasında boru kəmərlərinin monitorinqi neft və qaz kimi əsas ehtiyatların problemsiz və təhlükəsiz daşınmasının təmin edilməsində mühüm rol oynayır. Məqalə sualtı boru kəmərlərinin monitorinqi sahəsində çoxşaxəli çağırışları və innovativ həlləri, mühəndislik şücaətinin və ekoloji məsuliyyətin kəsişməsində dayanan sahəni araşdırır. Biz sualtı mühitin yaratdığı təbii çətinlikləri - yüksək təzyiq, korroziya və əlçatanlıq problemləri ilə qeyd olunan mənzərəni vurğulamaqla başlayırıq. Daha sonra diqqət akustik monitorinq və ağıllı ərsinləmə kimi sınaqdan keçmiş metodlardan tutmuş uzaqdan idarə olunan nəqliyyat vasitələrinin (ROV) və süni intellektin inteqrasiyasına qədər müasir monitorinq üsullarının tədqiqinə çevrilir. və maşın öyrənməsi. Hər biri özünəməxsus üstünlükləri və məhdudiyyətləri olan bu texnologiyalar, onların proqnozlaşdırıcı texniki xidmətə və real vaxt monitorinqinə töhfələrini aşkar etmək üçün ayrılır. Keys tədqiqatları və empirik məlumatlar vasitəsilə biz bu metodların təkcə sızmaların aşkar edilməsində və struktur bütövlüyünün qiymətləndirilməsində deyil, həm də ətraf mühitə təsirlərin azaldılmasında effektivliyini nümayiş etdiririk.

Keywords: Sualtı Boru Kəməri, Sualtı Monitorinq, Akustik Monitorinq, Ağıllı Pigging, Uzaqdan İdarə olunan Vasitələr (ROV), Süni İntellekt, Maşın Öyrənmə,
Ni/MWW SEOLİT KATALİZATORUN İŞTİRAKI İLƏ PROPİLENİN AROMATLAŞMASI

Authors: Elvira Hüseynova, Gülay Məmmədova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-07

Year: 2024 Pages: 52-60

Show abstract

Abstract: Hazırda MWW seolitləri yüksək alüminium tərkibilə səciyyələnən yeganə əlçatan təbəqəli struk¬tur-lar¬dır ki, bu da katalitik proseslərdə onların yüksək aktivliyi üçün həlledici əhəmiyyət kəsb edir və elmi baxımdan ən maraqlı obyekt kimi tədqiqatçıların diqqəti altında qalmaqda davam edir. MWW quruluşunun iyerarxik seolitlərinin katalitik xüsusiyyətlərinə dair ədəbiyyat məlumatların təhlili nəticəsində öyrənilmişdir ki, onlar neft kimyasının müxtəlif proseslərinin perspektivli katalizatorları kimi istifadə olunur. Bu daha çox benzolun olefinlərlə, fenolun tert-butil spirti ilə alkilləşməsi, həmçinin tri-izopropilbenzolun krekinqi proseslərinə aiddir [1]. Bu iş çərçivəsində modifikator miqdarının - nikelin MWW-seolitin katalitik aktivliyinə təsirinin sistematik tədqiqi aparılmışdır. Mü¬əy¬yən edilmişdir ki, nikelin digər nümunələrə nisbətən 1.5% miqdarında daxil edilməsi 92,70% -in maksimal çevrilmə dərəcəsi, həmçinin 44,70% aromatik karbohidrogen konsentratının çıxışı ilə müşayiət olunur. Bu dəyərlər orijinal modifikasiya edilməmiş katalizatorun göstəriciləri üçün olanları üstələyir. 2% Ni/MWW katalizatorunun daha yüksək aktivliyi qaz halında olan karbohidrogenlərin, xüsusən də C2 və C4-ün əmələ gəlməsi baxımından da qeyd edilmişdir. Benzol-toluol-ksilol konsen¬tr¬atının əmələ gəlməsinin ən böyük selektivliyi 2% Ni/MWW 87,5% ilə qeyd edilmişdir.

Keywords: aromatlaşdırma, seolit, BTX, MWW, propilen
TULLANTI KƏRPİCİN BETONUN XÜSUSİYYƏTLƏRİNƏ TƏSİRİ

Authors: Gunel Amanullayeva, Bikəxanım Yüzbaşyeva

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-08

Year: 2024 Pages: 61-69

Show abstract

Abstract: Təqdim olunan məqalə tikinti söküntü tullantılarından, sənayedən tullantı kimi və ya yan məhsul kimi yaranan kərpicdən istifadə etməklə beton nümunələrinin alınmasından bəhs edir. Tullantı kərpic əsasında beton nümunəsi alınmış, bu nümunədə tullantı kərpicin betonun xüsusiyyətlərinə təsiri öyrənilmiş və alınan nəticələr klassik beton nümunəsi ilə müqayisə olunmuşdur. Tullantı kər-pic əsasında alınan beton nümunəsinin quruma müddəti 28 gün tamamlanmış, daha sonra üzərində sı¬naq testləri aparılmışdır. Tullantı kərpic əsasında alınan beton nümunənin sıxlığı metodikaya əsa-sən öyrənilmişdir. Metodikaya əsasən bu nümunənin ağır beton olduğu təyin olunmuşdur. Beton nümunəsinin suyadavamlılığı metodikaya əsasən öyrənilmişdir. İlk 5 dəqiqədə nümunənin çəkisi 4,54% artmışdır. 30 dəqiqədən sonra 7% artmışdır. 24 saat və digər sınaq müddətlərindən sonra heç bir dəyişiklik olmamışdır. Beton nümunələrinin əyilmədə möhkəmlik həddi və sıxılmada möh-kəm¬lik həddi sınaqları aparılmışdır. Alınan nəticələr M500 markalı klassik betonun göstəriciləri ilə mü¬qa¬yisə edilmişdir. Belə ki, kərpic tullantısı istifadə olunan beton nümunəsində əyilmədə möhkəmlik həddi 3,7MPa olduğu halda, 0% kərpic nümunəsi istifadə olunan beton nümunəsində bu göstərici 3,5MPa olmuşdur. 7% kərpic istifadə olunmuş beton nümunəsinin sıxılmada möhkəmlik həddi 20,5MPa olmuşdur. Kərpic tullantısı istifadə olunmayan 0% beton nümunəsində 14,9MPa olmuş¬dur.

Keywords: tikinti söküntü tullantıları, tullantı kərpic, təkrar emal, beton nümunələrinin alınması
SƏNAYE MÜƏSSİSƏLƏRİNDƏ ZƏRƏRLİ HAVANIN TƏMİZLƏNMƏSİ YOLLARININ SEÇİLMƏSİ

Authors: İbrahim Cəfərov, Yeganə Sadıqova, Səmədağa Rizvanlı

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-09

Year: 2024 Pages: 70-78

Show abstract

Abstract: Təqdim edilən məqalə üzrə sənaye müəssisələrində zərərli havanın təmizlənməsi yollarının seçilməsi istiqamətində tədqiqatlar və analizlər aparılımışdır. Belə ki, müasir dövr ərzində Respublikamızda bir çox kimya, neft, neft-kimya və s. sənaye müəssisələri daim fəaliyyətdədir. Bununla əlaqədar həmin sənaye müəssisələrində tullantıların eləcədə xammalın emalı zamanı havada yaranan toz həmçinin zərərli hissəciklərin təmizlənməsi bir sıra üsullar vasitəsi ilə həyata keçirilmişdir. Sənaye müəssisələ¬rində hava şəraiti dedikdə, həmin iş zonasındakı havanın meteoroloji parametrləri (temperatur, təzyiq, nisbi nəmlik, təzyiq, axın sürəti) və havanın müxtəlif növ maddələrlə çirklənmə səviyyələri nəzərdə tutulur. Əsasən tədqiqat edilən mövzu “əmək təhlükəsizliyinə” aid edilir ki, buda “İstehsalat sanita¬riyası – istehsal zamanı zərərli maddələrin işçilərə neqativ təsirlərinin müdafiəsini, gigiyenik və sanitar texniki tədbirlərini həyata keçirən sistemdir”. Sözün geniş mənasında istehsalat sanitariyası əsaslı olaraq, əməyin gigiyenası və sanitariya texni¬kalarından ibarət anlayışdır. Bu sanitariya texni¬ka¬larına əsasən ventilyasiya sistemləri həmçinin qur¬ğu¬ları, zərərli maddələrin atmosferə və su höv¬zə¬lərinə atılması üşün istifadə edilən neytrallaşdıılma qurğuları, zərərli şüalanmalardan müdafiə üçün vasitələr, zərərli havanın təmizlənməsi üçün qurğu və vasitələr və belə qurğular eləcədə vasitə¬lər¬dən ibarətdir. Əlavə olaraq qeyd etmək lazımdır ki, istehsalat şəraiti zamanı adi bir hallarda zərərli olan amillər qəza vaxtı və digər ekstremal şərait özüdə təhlükəli bir vəziyyətə (hala) çevrilə bilər. Məsələn, bura aid etmək olar ki, texnoloji prosesin pozul¬ması zamanı yaranan zəhərli toz, qaz hissəcik¬lərin insanlara (işçilərə) təsiri nəticəsində xroniki, ağ ciyərlərin fəaliyyətinin itirilməsi, nəfəsalmnın çətin¬ləşməsi, gözlərin görmə qabiliyyətinin itməsi və ya zədələnməsi kimi təhlükəli hallar yarana bilər. Bu zaman həmin təhlükəli halların qarşısının alın¬masının məqsədilə istifadə olunan sanitariya texnikası bir qurğu olaraq istifadə edilir. Beləliklə istifa¬də edilən qurğu və vasitə¬lərin istifadə sənaye müəssisə¬lərində fəaliyyət göstərən insanların (işçilərin) təhlükəli maddələrdən, tozlardan, qazlardan qorun¬ma¬sında bilavasitə istifadə olunur. Sənaye müəssisələrində zərərli havanın təmizlənməsinin ən effektiv üsullarından bir neçəsini sadalamaq olar ki, bu üsullara aşağıdakılara aid edilir: • kimyəvi üsul (katalitik və sorbsiya üsulu); • mexaniki üsul (mərkəzəqaçma və yaş təmizləmə); • fiziki-kimyəvi üsul (kondensasiya, çökmə və filtirasiya). Belə növ çirklənmələrdə istifadə olunan qurğular aşağıdakılardan ibarətdir:  havanın zərərli tozlardan təmizlənməsi üçün istifadə olunan qurğular;  havanın zərərli qazlardan təmizlənməsində istifadə olunan qurğular.

Keywords: sənaye müəssisələri, zərərli maddələr, zərərli hava, təmizləmə yolları, hissəciklər
QAZ KONDENSATININ TƏMİZLƏNMƏSİ VƏ HAZIRLANMASI PROSESİNDƏ İSTİFADƏ OLUNAN MÜASİR HİDRAVLİK TEXNOLOGİYA VƏ CİHAZLARIN NƏZƏRDƏN KEÇİRİLMƏSİ

Authors: İbrahim Novruzov, Sahib Abdurahimov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-10

Year: 2024 Pages: 79-89

Show abstract

Abstract: Qaz kondensatının təmizlənməsi və hazırlanması prosesi neft-qaz sənayesində bu qiymətli resurs-dan səmərəli və təhlükəsiz istifadəni təmin edən mühüm mərhələdir. Məqalədə, qaz kondensatının təmizlənməsi prosesində istifadə olunan hidravlik texnologiya və avadanlıqların ən son nailiyyət¬ləri nəzərdən keçirilir. Tədqiqat qaz kondensatının təmizlənməsi və hazırlanmasının səmərəliliyi¬nin və effektivliyinin artırılmasına əhəmiyyətli töhfə verən müasir hidravlik sistemlərin əhəmiyyə¬tini vurğulayır. Texnologiyalara yüksək effektiv ayırma sistemləri, qabaqcıl filtrasiya üsulları və emulsiyanın parçalanması suyun çıxarılması üçün innovativ həllər daxildir. Müasir hidravlik tex¬no-logiyaların inteqrasiyası təmizlənmə prosesini optimallaşdırmaq, əməliyyat xərclərini azaltmaq və ətraf mühitə təsirləri minimuma endirmək üçün göstərilmişdir. Texnologiyaların tətbiqi zamanı sənayenin üzləşdiyi çətinliklər, o cümlədən texniki, iqtisadi və ekoloji mülahizələr tədqiqatın mü¬za-kirə mövzularındandır. Mövcud təcrübə və avadanlıqların hərtərəfli təhlili vasitəsilə bu icmalın məqsədi daha səmərəli və ekoloji cəhətdən təmiz proseslərin inkişafına töhfə verən qaz kondensatı sektorunda ən müasir hidravlik texnologiyalar haqqında dəyərli fikirlər təqdim etməkdir.

Keywords: qaz kondensatı, hidravlik texnologiya, ayırma sistemləri, filtrasiya üsulları, emulsi¬ya-nın parçalanması, ətraf mühitə təsir, əməliyyat səmərəliliyi
İDARƏ OLUNAN ROTOR SİSTEMİ İLƏ MÜRƏKKƏB PROFİLLİ QUYULARIN QAZILMASI TEXNOLOGİYASININ TƏKMİLLƏŞDİRİLMƏSİ

Authors: Hacıbaba Hüseynov, Kənan Əliyev

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-11

Year: 2024 Pages: 90-99

Show abstract

Abstract: Neft və qaz yataqlarının ehtiyatlarının rasional mənimsənilməsi məqsədilə quyuların qazılmasının səmərəli üsul və texnologiyalarının tətbiqi xüsusi əhəmiyyət kəsb edən məsələlərdən hesab edilir.Quyuların şaquli qazılması zamanı bir çox çatışmazlıqlarla qarşılaşırıq.1960-cı ilin əvvələrində maili-istiqamətlənmiş quyuların qazılması çox irəlilədi.İdarə olunan rotor sistemi çox böyuk ustunluklərə malikdir,belə ki ,böyuk inhiraflı və ufuqi quyuların qazılmasına imkan verir.Bu zaman qazıma kəməri fasiləsiz olaraq fırlandığına görə alətin tutulma ehtimalı azalır və yuksək qazıma surəti yaranır.Bununla yanaşı qazılmış suxur hissəciklərindən quyu luləsinin təmizlənmə vaxdını ixtisara salır.Baltanın fırlanma hərəkəti almağı üçün qazıma məhlulunun hidravliki enerjisi mexaniki enerjiyə çevrilir.Hal hazırda idarə olunan rotor sisteminə oxşar sistemləri xarici istehsalçılar hazırlayırlar.Bunlar əsasən öz konstruksiyalarına görə fərqlənirlər.İş prinsipləri demək olarki eynidir yəni ki,qazıma kəməri ilə birlikdə daxili ya da xarici inhirafetdirici elementi olan telemetrik sistem borusunun fırlanmasıdır.Əvvəllər şaquli interval çox əyilmələrə məruz qalmasın deyə sadə sərt,rəqqas tipli və universal tipli pilləli alətlərdən istifadə olunurdu.

Keywords: Quyuların qazılması,şaquli quyular,üfüqi quyular,idarə olunan rotor sistemi.telemetrik sistem
DAŞSALAHLI ƏHƏNGDAŞI YATAĞININ İŞLƏNMƏSİNDƏ YENİ TEXNOLOGİYANIN TƏDQİQİ

Authors: Maral Əliyeva, Məmmədova Səidə, Eldar Əlizadə

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-12

Year: 2024 Pages: 100-106

Show abstract

Abstract: Yataqların açıq üsulla istismar olunması, yeraltı üsula nisbətən müsbət cəhətləri çoxdur. Yeraltı üsul¬la istismarda layların qalınlığı, qazmalarının ölçüləri və saxlanılması, mədən havasının dəyiş-diril¬məsi, güclü maşın və mexanizmlərin istifadəsini məhdud olması kimi proseslər olsada, açıq iş-lən¬mədə belə məhdudlaşmalar olmur. Açıq üsulla işlənmənin daha üstün cəhətlərindən biri daha az investisia ayrılması, işci və avadanlıqların məhsuldarlığının yeraltı üsulla işlənməyə nisbətən çox olması, tez başa gəlməsi və işlənmə prosesinin rahat olmasıdır. Faydalı qazıntı yataqlarının açıq üsul ilə işlənməsi mədən sənayesinin ən çox mexanikləşdirilmiş sahəsi sayılır [2]. Daş Salahlı əhəng¬daşı yatağı hazırda istismar olunan yataqlardan biridir. Yatağın işlənməsində müasir texnolo-gi¬y¬anın və avadanlıqların seçilməsində məqsəd, yataqda itgilərin və kasıblaşmanın qaşısını al¬maq-dır. Azərbaycan və başqa ölkələrdə mədən sahəsində çıxarma-yükləmə maşını kimi bir çömçəli ek-sko¬¬va¬tor¬lardan istifadə olunur. Çıxarma-yükləmə işləri dedikdə, mədəndə partladılmış əhəngdaş¬la-rı¬nı nəzərdə tutulmuş əhəngdaşı anbarına, tullantıları isə tullantıxanalara nəql olunması nəzərdə tu-tu¬lur. Ekskovator avadanlıqlarının ildən ilə yenilənməsinə baxmayaraq mədən sahəsində məhsul-darlı¬ğın artmasında əsas amil kimi avtomobil parkının yenilənməsi vacibdir. Çünki, açıq mədən işlə¬ri¬nin ən çox maliyə xərcləri tələb edən sahə yükləmə və daşımadır. Hazırda Daşsalahlı əhəngdaşı karye¬rində nəqliyyat xərcləri əhəngdaşı hasilatı üzrə ümumi xərclərin 50%-dən çox hissəsini təşkil edir. Bu səbəbdəndə yeni yükləmə daşıma avadanlıqlarına üstünlük vermək daha məqsədə uyğundur [9].

Keywords: Daşsalahlı əhəngdaşı, itgi və kasıblaşma, güclü maşın və mexanizmlər, ehtiyatdan düzgün istifadə
HORIZONTAL QUYULAR ÜÇÜN QORUYUCU KƏMƏRİN DIZAYN METODLARI

Authors: Qafar ismayılov, Məhəmməd Bəşirli

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-13

Year: 2024 Pages: 107-115

Show abstract

Abstract: Üfüqi qazma möhkəm şəkildə qurulmuş bir üsula çevrildi, əks halda kommersiya qabiliyyəti olmayan müxtəlif rezervuarların istismarı üçün getdikcə daha çox üstünlük verilir. Bununla belə, adi istiqamətli qazma ilə müqayisədə üfüqi quyular üçün mühəndislik səyləri əhəmiyyətlidir. Əhəmiyyətli texnoloji tərəqqiyə baxmayaraq, müxtəlif şəraitdə üfüqi qazma üçün xüsusi alətlər lazımdır. Bununla belə, korpusun dizaynı kimi müəyyən problemlər qalmaqdadır. Bir çox üfüqi quyu açıq deşik və ya yivli laynerlərlə tamamlanır, sadə və sərfəli yanaşmadır, lakin quyuların uzunmüddətli bütövlüyü üçün kifayət qədər dəstəyi yoxdur. Bu yazı fırlanma momenti, sürükləmə, lay çökməsi, perforasiya effektləri və əyilmə kimi yüklərə toxunaraq, üfüqi quyulara xas olan korpus dizayn mülahizələrini araşdırır. Qeyri-ənənəvi yüklərlə bağlı nasazlıq risklərini azaltmaq üçün yüksək dağılma müqavimətinə və ya qalın divarlı korpusa ehtiyacı vurğulayan bu üfüqi quyu yükləri altında korpusun dizayn metodologiyası təklif olunur. Həm üfüqi, həm də şərti quyular üçün korpusun dizaynı çəngəl xəttinə vurulan yüklərdən asılıdır. Horizontal quyularda boru kəməri yükləri adi quyularda olan yüklərlə eyni olsa da, onların böyüklüyündə nəzərəçarpacaq uyğunsuzluq mövcuddur. Üfüqi quyularda korpusa təsir edən ən mühüm yüklər arasında əyilmə, fırlanma momenti, sürükləmə və nöqtə, həmçinin lay çökməsi nəticəsində yaranan xətt yükləri var. Bundan əlavə, perforasiyaların intensivliyi boru kəmərinin sarsıdıcı müqavimətini poza bilər. Bu mülahizələr ənənəvi dizayn metodologiyalarında daxili məhsuldarlıq, çökmə və gərginlik kimi daha ənənəvi parametrlərdən üstün ola bilər.

Keywords: qoruyucu kəmər, vertikal hissə, yuxarı əyilmə nöqtəsi, əyilmə hissəsi, paralel hissə
OPTİK XARAKTER TANINMASI (OCR) NƏDİR VƏ AZƏRBAYCAN DİLİNDƏ HANSI MODELLƏR VAR

Authors: Rəşad Dəmirov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-14

Year: 2024 Pages: 116-121

Show abstract

Abstract: Optik xarakter tanınması (OCR), şəkil və ya sənədlərdəki mətni müxtəlif mətn formatlarına çevirmək üçün istifadə olunan bir texnologiyadır. Bu texnologiya, kamera və ya skaner vasitəsilə görüntülərə müraciət edir və mətni tanıyır, sonra onu redaktə edilə bilən mətn formatına çevirir. Azərbaycan dilində işləyən bir neçə OCR modeli mövcuddur. Bu modellər, Azərbaycan dilindəki mətnləri tanımaq və tərcümə etmək üçün istifadə olunur. Bu modellər geniş spektrumda sənəd növlərini, yazı tiplərini və dil tələblərini dəstəkləyir. Ölkənin rəsmi dili olan Azərbaycanca olmaqla, digər dillərdə də işləyən model variantları mövcuddur.

Keywords: Optik Xarakterlərin Tanınması, naxış tanınması, xüsusiyyətin aşkarlanması, dərin öyrənmə
NANOTƏBIƏTLİ NEFTLƏRİN TERMİK İŞLƏNMƏSINİN TƏDQİQİ

Authors: Qafar İsmayılov, Sadiq Nəcəfov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-15

Year: 2024 Pages: 122-133

Show abstract

Abstract: Qalıq yanacağa artan tələbat və növbəti illərdə yüngül xam neftin tükənməsi ağır və qeyri-ənənəvi xam neftlərin istismarına ehtiyac yaradır. Bu problemin öhdəsindən gəlmək üçün neft və qaz sənayesi gücləndirilmiş neft hasilatı (EOR) proseslərində səmərəliliyi artırmağa qadir olan yeni texnolo¬giyaların tətbiqini seçdi. Bu kontekstdə ağır və qeyri-ağır xam neftlərin məhsuldarlığını artırmaq üçün nanohissəciklərin və nanotexnologiyaların inkişafı yolu ilə nanotexnologiyanın tətbiqi, əsasən, istiliklə gücləndirilmiş neft bərpası (TEOR) prosesləri vasitəsilə mühüm əhəmiyyət kəsb etmişdir. Bu məqalənin əsas məqsədi nanomateriallardan istifadə etməklə ağır və həddindən artıq ağır xam neftlərin təkmilləşdirilməsinin laboratoriya tədqiqatlarından çöl sınaq təkliflərinə qədər təkmilləş¬dirilməsini işləyib hazırlayaraq, istilik üsullarına diqqət yetirməklə neftin bərpası texnologiyalarına tətbiq edilən nanotexnologiyanın icmalını təqdim etməkdir. Təfərrüatlı olaraq, giriş bölməsində EOR prosesləri, onların zəif və güclü tərəfləri haqqında ümumi məlumat, həmçinin nanotexnologiyanın tətbiqini təşviq edən icmal var. Məqalədə ağır və həddindən artıq ağır xam neftlərin fiziki-kimyəvi xassələrinə toxunur. Nanohis-səcik¬lərin asfaltenlər və qatranlar kimi ağır fraksiyalarla qarşılıqlı əlaqəsi, həmçinin adsorbsiya fe-nomeninə təsir göstərə bilən dəyişənlər Bölmədə ətraflı şəkildə təqdim olunur. Burada həmçinin nanohissəciklərin TEOR metodlarında özlülüyün dəyişməsi, islanma qabiliyyətinin dəyişməsi və fazalararası gərginliyin azaldılması kimi digər müvafiq mexanizmlərə təsiri də daxildir. Müxtəlif istilik bərpa proseslərində nanohissəciklərin təsir etdiyi katalitik təsvir edilmişdir. Nəhayət, məqalədə buxar inyeksiya prosesi üçün nanotexnologiyanın həyata keçirilməsi planının təsvirini, ətraf mühitə təsirləri, və son tendensiyalar. Bundan əlavə, araşdırma neftin termal bərpası proseslərində nanohissəciklərin uğurlu tətbiqini əldə etmək üçün kritik mərhələləri təklif etdik.

Keywords: katalizatorlar, təkmilləşdirilmiş neft bərpası, nanohissəciklər, nanotexnologiya, istilik üsulları
QAZAX ÇÖKƏKLİYİNİN BENTONİT GİLLƏRİNİN GEOKİMYASI QURULUŞU VƏ FİZİKİ XÜSUSİYYƏTLƏRİ

Authors: Ləman Teymurzadə, Şəhla Salahova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-16

Year: 2024 Pages: 134-141

Show abstract

Abstract: Azərbaycan ərazisində bentonit gil yataqları və təzahürləri geniş yayılmışdır. Bu yataqlar Şamaxı-Qobustan bölgəsində, Abşeron yarımadasında və Qazax çökəkliyində cəmləşmişdir. Şimal-Şərqi Kiçik Qafqazın vulkanik süxurlarında bentonit gillərinin dünya ehtiyatlarının əhəmiyyətli bir hissəsi var. Azərbaycan bentonit ehtiyatlarına və yataqlarına görə dünyada birinci yerdədir. Onlar öz keyfiyyətlərinə görə digər xalqlardan böyük üstünlüyə malikdirlər. Azərbaycanda minlərlə ton ağırlığında olan bentonit gillərindən ağardıcı vasitə kimi və neft məhsullarının təmizlənməsi üçün istifadə olunur. Güclü adsorbsiya, ağartma, ion mübadiləsi, katalitik və digər keyfiyyətlərinə görə bentonitlər kimya, neft, kənd təsərrüfatı və qara metallurgiya sənayesində və başqalarında istifadə olunur. Montmorillonit qrupunun minerallarının ən azı 60-70%-ni təşkil edən bentonit gillərinin qiymətli xassələrinə görə metallurgiya, tökmə, keramika,neft-qaz və kimya sənayesində, kənd təsərrüfatında və digər sənaye sahələrində geniş istifadə olunur. Bentonit vulkanik şüşələri və külün su hövzələrində diagenetik dəyişmələri nəticəsində, sualtı və subaeral aşınmada və hidrotermal proseslərdə, habelə hövzədə SiO2 və kalsium karbonatların çökməsi zamanı əmələ gəlir. Bentonit gillərinin bütün iri yataqları vulkan külləri və tuflarının sualtı pozulması yolu ilə əmələ gəlmişdir (Blek-Xils, Sanders-Defayans, ABŞ, Qumbri-Gürcüstan; Keles-Qazaxıstan və b.). Bentonit yerli adları: askanit, gilabı, qumbrin, gil. Təbii bentonitin yatağı Qafqazda, Qazaxıstanda və Çerkask vilayətindədir. Bentonitin əsas isteh-salçıları: Rusiya, Yunanıstan, Azərbaycan, Yaponiya, İtaliya, Argentina, İspaniya və Türkiyədir. Ölkəmizdə bentonit gillərinin axtarışı müxtəlif təşkilatlar tərəfindən həyatakeçirilmişdir ki, bu da inkişaf etmiş müxtəlif bentonit yataqlarında montmorillonit gillərinin interlaylarını müəyyən etməyə imkan vermişdir. Qazax çökəkliyində Daşsalahlı bentonit gil yatağından başqa Alpout, Acıdərə, Kəkil, Üçgül, Əli Bayramlı, Danağırançöl, Coğazçay və s. yerlərdə bentonit yataqlarına rast gəlinir.

Keywords: bentonit gilləri, montmorillonit, gil, vulkan külü, brekçiya
KARBON NANOBORUCUQLARINDAN İSTİFADƏ EDƏRƏK SÜRƏTLİ SU NƏQLİYYATININ YENİDƏN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ

Authors: Mirzə Dadaş-zadə, Sənan Cabbarlı

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-17

Year: 2024 Pages: 142-154

Show abstract

Abstract: Karbon nanoborular (KNB), nano-materialların inkişafı ilə bağlı ən maraqlı sahələrdən biridir. İstisnasız xüsusiyyətləri, əsasən yüksək nəqliyyat və elektronik tətbiqlərdə onları əlverişli vəzifəyə qoyur. Son zamanlarda, KNB -lərin su nəqliyyatında tətbiqi, bir neçə sahədə perspektivlidir. Birincisi, KNB-lər, suyun molekulyar strukturlarını dəyişdirərək onun özlülüyünü azaldır və bu da suyun nəqliyyatında sürtünməni azaldır. İkincisi, nanoboruların səthi, su molekullarına əlverişli vəziyyətdə köməklik edə bilər, beləliklə də suyun axımını sürətləndirir. Üçüncüsü, KNB-lər, suyun nəqliyyatında elektrik sahələrində işləyərək, elektrokinetik effektlər vasitəsilə suyun hərəkətini idarə edə bilərlər. Sürətli su nəqlinin reallaşdırılması məqsədi ilə KNB fəal istifadəsinin əvvəllərində, yüksək hidrofilikliyə malik qat-kimyəvi qrupların yüklənməsi ilə yüksək su penetrasiyası nəticələri əldə olunmuşdur. Həmin dövrdə, KNB membranlarının effektivliyinin daha da artırılması üçün, fərqli quruluşlar tətbiq olunmuşdur. Diametrləri 1,66 ilə 4,99 nm intervalında dəyişən KNB köməyilə təzyiqlə idarə olunan su axını molekulyar dinamika simulyasiyasından istifadə etməklə tətbiq olunur. Görünən axın sürətinin sürüşməyən Hagen -Puazeyl münasibətindən proqnozlaşdırılan nisbətə nisbəti kimi təyin edilən axın sürətinin artırılması bütün KNB üçün hesablanır. Bu artırma KNB diametrinin artması ilə azalır və 433-dən 47-ə qədər dəyişir. Suyun sürüşmə uzunluğunun və özlülüyünün dəyişməsini KNB diametrindən asılı olaraq hesablayıb, nəticələrin davamlı maye mexanikasında tam izah oluna biləcəyi aşkar edilir. Təkmilləşdirmələr 560 ilə 100000 arasında dəyişən əvvəllər bildirilmiş eksperimental nəticələrdən aşağıdır ki, bu da mövcud axın sahəsinin səhv hesablanmasını və yaxud təcrübələrdə idarə olunmayan xarici hərəkətverici qüvvənin (elektrik sahəsi kimi) mövcudluğunu göstərir.

Keywords: Karbon nanoborular; su nəqliyyatı; axın sürəti; özlülük; sürtünmə
QİYMƏTLƏRİN HESABLANMASINA ƏSASLANAN ALQORİTMLƏRİN BAZASINDA KLASTER-ANALİZ MƏSƏLƏSİNİN HƏLL ALQORİTMİ

Authors: Ədalət Kərimov, Sevanə Qurbanlı

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-18

Year: 2024 Pages: 155-162

Show abstract

Abstract: Müasir texniki sistemlər mürəkkəbləşir və inteqrasiya olunur ki, bu da onların idarə edilməsini və nəzarətini çətinləşdirir. Mürəkkəb sistemlərin dövlət tərəfindən tanınması üçün kompüter modellərinin hazırlanması onların təhlükəsizliyini, səmərəliliyini və etibarlılığını təmin etmək üçün vacib vəzifəyə çevrilir. Bu, mürəkkəb sistemlərin dövlət tərəfindən tanınması üçün kompüter modellərinin hazırlanmasına marağın artmasına səbəb olur. Bu cür modellər potensial problemləri və anomaliyaları erkən aşkarlamağa kömək edə bilər, sistem operatorlarına operativ reaksiya vermək və müvafiq tədbirlər görmək üçün məlumatla təmin edə bilər. Məsələn, sənayedə situasiya məlumatlılığı modelləri avadanlıqların monitorinqi və diaqnostikası, nasazlıqların proqnozlaşdırılması və texniki xidmətin optimallaşdırılması üçün istifadə edilə bilər. Bu mövzunun aktuallığı həm də hərəkətin təhlükəsizliyini və səmərəliliyini təmin etmək üçün kompleks nəzarət və monitorinq sistemlərindən istifadə olunduğu nəqliyyat sahəsində də özünü göstərir. Dövlətin tanınması modellərinin inkişafı qəzaların qarşısını almağa, nəqliyyat axınını optimallaşdırmağa və nəqliyyat infrastrukturunun idarə edilməsini təkmilləşdirməyə imkan verir. Bundan əlavə, informasiya təhlükəsizliyi sahəsində kompüter şəbəkələrində və sistemlərində anomal davranışı aşkar etmək üçün dövlətin tanınması modellərindən istifadə olunur ki, bu da kiberhücumların qarşısını almağa və həssas məlumatların qorunmasına kömək edir. Beləliklə, mürəkkəb sistemlərin vəziyyətlərinin tanınması üçün kompüter modellərinin işlənməsi sürətli texnoloji inkişaf və texniki sistemlərin artan mürəkkəbliyi şəraitində onların təhlükəsizliyini, səmərəliliyini və etibarlılığını təmin etmək üçün mühüm vasitəyə çevrilir.

Keywords: qiymət, hesab, alqoritm, baza, Klaster-analiz, həll, hesablama
ALTERNATİV ENERJİ MƏNBƏLƏRİNDƏN İSTİFADƏNİN ENERJİ TƏHLÜKƏSİZLİYİNDƏ ROLU VƏ İQTİSADİ QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ

Authors: Arzu Mirheydərova, Esmira Məmmədova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-19

Year: 2024 Pages: 163-173

Show abstract

Abstract: Təqdim edilən məqalədə istehsal prosesinin alternativ enerji təchizatı variantları ilə təmin olunmasının səmərəliliyinin artırılması sahəsində mövcud problemlərin öyrənilməsi ilə əlaqəli olan nəzəri və metodoloji məsələlər tam müzakirə olunur. Məqalədə alternativ enerjinin potensialı, eləcə də, istehsalın enerji təchizatında bundan istifadə imkanları araşdırılmış və iqtisadi cəhətdən qiymətləndirilmişdir. İstehsalın enerji ilə təchizatında alternativ variantların istifadə olunmasının təhlili mexanizmi işlənmişdir. Alternativ enerji mənbələrinin istifadə olunması ilə əlaqədar ehtiyat imkanları araşdırılıb. Bununla yanaşı, alternativ enerji mənbələrindən istifadənin iqtisadi səmərəliliyini qiymətləndirmək məqsədilə model təklif edilmişdir. İstehsalın alternativ enerji mənbələri ilə təchizatı variantlarından istifadənin səmərəliliyini daha da artırmaq üçün mexanizm təqdim olunmuşdur.

Keywords: alternativ enerji təchizatı, səmərəlilik, xərclər, dəyər, enerji mənbələri, investisiya
ЛИЗИНГ В СФЕРЕ ЗДРАВООХРАНЕНИЯ: ПРЕИМУЩЕСТВА И НЕДОСТАТКИ

Authors: Самира Шамхалова, Нармина Аббасова

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-20

Year: 2024 Pages: 174-180

Show abstract

Abstract: В данной статье изучена роль лизинга в обновлении медицинского оборудования. Статья предоставляет глубокий анализ воздействия лизинговых соглашений на медицинскую индустрию. Рассмотрены ключевые преимущества, включая обновление технической базы, снижение финансовых барьеров и повышение конкурентоспособности учреждений. Статья акцентирует важность финансового планирования и стратегий управления рисками. Рекомен¬да¬ции включают в себя активное участие в переговорах с поставщиками и внедрение лизинга в общую финансовую стратегию учреждения. Дополнительно, в ходе исследования были при¬ме¬нены различные методы, такие как анализ литературы, эмпирический анализ, экономи¬чес¬кий анализ. Важно подчеркнуть, что результаты исследований отечественных и зарубежных эко¬номистов подтвердили возможность успешного применения лизинга в системе здравоохра¬нения. В заключении подчеркивается, что правильно спроектированный и внедрен¬ный лизинг становится важным фактором для модернизации и эффективного функциониро¬ва¬ния здраво¬ох-ранения, обеспечивая оптимальное соотношение между доступностью современ¬ного обору¬дования и управлением финансовыми рисками.

Keywords: лизинг, медицинское оборудование, медицинские учреждения, здравоохра¬не¬ние, финансовые аспекты
ANALYSIS OF THE APPLICATION OF MODERN HERMETIC TECHNIQUES OF POLYMER MATERIALS IN HYDRAULIC MACHINES

Authors: Sevda Ağammədova, Bəhlul Hüseynov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-21

Year: 2024 Pages: 181-188

Show abstract

Abstract: The application of modern hermetic techniques in polymer materials for hydraulic machines is a significant advance in engineering design and manufacturing. This analysis examines the implications and benefits of using these techniques in hydraulic systems. By using polymeric materials and hermetic sealing solutions with special properties, hydraulic machines can achieve better efficiency, durability and durability. The selection of suitable polymer materials such as polytetrafluoroethylene (PTFE) and the use of advanced manufacturing processes such as injection molding enable the production of precision seals and components with increased wear and corrosion resistance. In addition, the lightweight structure of polymer materials helps reduce weight and cost while maintaining performance standards. Customization options provided by hermetic methods enable optimization of material usage and creation of custom solutions for various hydraulic applications. In addition, the environmental impact is reduced by using recyclable and biodegradable polymers. However, issues such as material compatibility and long-term performance under extreme conditions require extensive testing and verification. Overall, the application of modern hermetic techniques to polymeric materials provides a promising way to improve hydraulic machine performance, reduce costs, and promote environmental sustainability in engineering applications. The integration of modern hermetic technology into polymer materials has revolutionized the design and functionality of hydraulic machines.

Keywords: hermetic techniques, hydration system, polymer materials, hydraulic machine, durability
XİDMƏT SAHƏLƏRİNDƏ KORPORATİV MƏDƏNİYYƏTİN ROLU

Authors: İlham Rüstəmov, Ayxan Ramazanov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-22

Year: 2024 Pages: 189-197

Show abstract

Abstract: Korporativ mədəniyyət təşkilatın dəyərlərini, inanclarını və davranışlarını formalaşdıran xidmət sahələrində mühüm rol oynayır. O, həm daxili, həm də xarici bütün qarşılıqlı əlaqələrin qurulduğu təməl kimi xidmət edir. Müştəri məmnuniyyətinin hər şeydən üstün olduğu xidmət sahələrində korporativ mədəniyyət müştəri təcrübəsinin hər tərəfinə təsir göstərir. Birincisi, korporativ mədəniyyət işçilərin davranışı və münasibəti üçün ton təyin edir. Dürüstlüyə, empatiyaya və əməkdaşlığa dəyər verən müsbət mədəniyyət müstəsna xidmət göstərməyə sadiq işçi qüvvəsini inkişaf etdirə bilər. Özünü dəstəklənən və şirkətin dəyərlərinə uyğun hiss edən işçilər, müştəri ehtiyaclarını qarşılamaq üçün daha yüksək və kənara çıxma ehtimalı yüksəkdir. İkincisi, korporativ mədəniyyət birbaşa müştərilərlə qarşılıqlı əlaqəyə təsir göstərir.

Keywords: Biznes, xidmət sektoru, korporativ mədəniyyət, təşkilatın dəyərləri
AZƏRBAYCANDA TURIZM MÜƏSSISƏLƏRININ INFRASTRUKTURUNUN INKIŞAFININ AKTUAL PROBLEMLƏRI VƏ TENDENSIYALARI

Authors: Natiq Qarayev, Bəxtiyar Əhmədov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-23

Year: 2024 Pages: 198-204

Show abstract

Abstract: Məqalədə Azərbaycanda turizm müəssisələrinin infrastrukturunun təkmilləşdirilməsi sahəsində müasir problemlər və inkişaf tendensiyaları müzakirə olunur. Turizmin inkişaf istiqamətləri və potensialı təhlil edilir. Turizm sektorunda infrastrukturun inkişafının vacibliyi əsaslandırılır. İqtisadiyyatın gəlirli sektoru kimi turizmin multiplikator effekti verilir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarında turizmin genişləndirilməsi imkanları qeyd edilib. Ölkənin turizm infrastrukturunun inkişafı üzrə müvafiq konsepsiyanın komponentləri izah edilir. Yaxın gələcəkdə Azərbaycanda turizm müəssisələrinin infrastrukturunun inkişafı ilə bağlı problemlər və tendensiyalarla bağlı bir sıra təkliflər hazırlanıb. Müasir cəmiyyətdə turizm vətəndaşların həyatının ayrılmaz hissəsi və mühüm iqtisadi fəaliyyət növüdür. Turizmin əhəmiyyətini və buna uyğun olaraq turizm sektorunda sahibkarlığın inkişafını qiymətləndirmək çətindir, çünki turizm ölkənin məşğulluğuna və iqtisadi inkişafına, infrastrukturun inkişafına, dövlətlərin mədəni və təbii sərvətlərinin qorunmasına və artırılmasına töhfə verir. dünya. Turizm ən fəal istirahət və əyləncə formalarından biri olmaqla yanaşı, bir çox sosial-iqtisadi, mədəni, siyasi və mədəni funksiyaların yerinə yetirilməsi baxımından da böyük əhəmiyyət kəsb edir. Turizm müasir dünyada sosial və iqtisadi münasibətləri tənzimləyən, müxtəlif ölkələr və xalqlar arasında əlaqələr quran, biznes maraqlarının əhatə dairəsini genişləndirən qlobal əhəmiyyət kəsb edən bir sahədir.

Keywords: Azərbaycan, turizm, turizm sektoru, turizm müəssisələrinin infrastrukturu, mövcud infrastruktur problemləri, infrastrukturun inkişaf meylləri
QAZIN HAZIRLANMASI PROSESİNİN İDARƏETMƏ SİSTEMİ

Authors: İcabikə Sərdarova, Hüseyn Axundov, Arzu Cəfərova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-24

Year: 2024 Pages: 205-213

Show abstract

Abstract: Məqalədə neftin qazlift üsulu ilə çıxarılması üçün qazın hazırlanması texnoloji prosesinin idarəetmə sisteminin işlənilməsi məsələləri araşdırılmışdır. Bu məqsədlə qazlift neftçıxarma üsulunun mahiyyəti açıqlanmış, qeyd edilmişdir ki, bu üsul fontan üsulundan sonra ən çox istifadə edilən neftçıxarma üsuludur. Göstərilmişdir ki, prosesin normal məcrada getməsi üçün quyuya zəruri təzyiqli qazın vurmaq, bunun üçün isə çıxarılmış qazı kompressorla tələb olunan təzyiqə qədər sıxmaq lazımdır, kompressorların və qaz boru kəmərlərini korroziyadan qorumaq və etibarlılığını yüksəltmək üçün qaz tələb olunan göstəricilərə malik olmalıdır. Bu nəzərə alınmaqla, qazın istifadə üçün hazırlanması prosesində onun nəmliyinin minimuma endirilməsi, yəni qurudulması üçün absorbsiya üsulundan istifadə edilən qaz qurğusunun idarəetmə sisteminin yerinə yetirdiyi funksiyalar nəzərə alınmaqla onun funksional strukturu, qazın emalı prosesinə təsir edən parametrlər və həyəcanlandırıcı təsirlərin riyazi təsviri və məhdudiyyət şərtləri, qazın qurudulması qurğusunun informasiya modeli və idarəetmə sistemi üçün paylanmış arxitekturalı idarəetmə sisteminin struktur sxemi təklif olunmuşdur. İdarəetmə sisteminin çox kontrollerli və paylanmış strukturlu olması informasiyanın müxtəlif səviyyələrdə, lokal texnoloji proses səviyyəsində müstəqil emalı və idarəedici təsirin kontroller vasitəsi ilə hasil edilərək idarəetmənin həmin səviyyədə yerinə yetirilməsi variantı nəzərdən keçirilmişdir.

Keywords: qazın qurudulması, texnoloji proses, riyazi model, qazlift, absorbsiya, absorbent, idarəetmə sistemi
MÜASİR QRAFİK DİZAYNIN FORMALAŞMASINDA TEXNOLOGİYANIN ROLU

Authors: Mehriban Novruzova, Cahid Bağırov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-25

Year: 2024 Pages: 214-224

Show abstract

Abstract: Texnologiya qrafik dizaynın landşaftını əsaslı şəkildə dəyişdirərək, onun dinamik və innovativ sahəyə çevrilməsində mühüm rol oynadı. Rəqəmsal alətlərin və proqram təminatının yaranması ideyadan tutmuş icra və paylamaya qədər dizayn prosesinin bütün aspektlərində inqilab etdi. Texnologiyanın qrafik dizayna ən əhəmiyyətli təsirlərindən biri dizayn proqram təminatının əlçatanlığı və əlverişliliyidir. Dizaynerlər indi Adobe Creative Suite, Affinity Designer və Sketch kimi çoxlu güclü alətlərə çıxış əldə edirlər ki, bu da onlara öz yaradıcı baxışlarını görünməmiş səmərəlilik və dəqiqliklə həyata keçirməyə imkan verir. Üstəlik, internet və sosial media dizayn işlərinin yayılmasını demokratikləşdirərək, dizaynerlərə portfellərini qlobal auditoriyaya nümayiş etdirməyə və müştərilər və həmyaşıdları ilə uzaqdan əməkdaşlıq etməyə imkan verir. Bu qarşılıqlı əlaqə fikir mübadiləsini asanlaşdırdı və dizayn icması daxilində yaradıcılığı gücləndirdi. Rəqəmsal medianın yüksəlişi həm də yeni dizayn paradiqmalarına və formatlarına səbəb oldu. Dizaynerlər indi vebsaytlar, mobil proqramlar və digər rəqəmsal platformalar üçün qrafiklər yaratarkən müxtəlif ekran ölçülərini, qətnamələri və interaktiv elementləri nəzərə almalıdırlar. Cavab verən dizayn prinsipləri cihazlar arasında qüsursuz istifadəçi təcrübəsini təmin etmək üçün əvəzolunmaz hala gəldi. Bundan əlavə, çap texnologiyasındakı irəliləyişlər çapa əsaslanan qrafik dizayn imkanlarını genişləndirdi. Rəqəmsal çap, 3D çap və artırılmış reallıq kimi texnikalar ənənəvi və rəqəmsal media arasındakı sərhədləri pozaraq təcrübə və innovasiyalar üçün yeni imkanlar açıb. Nəticə etibarilə, texnologiya müasir qrafik dizaynın təkamülünün arxasında dayanan hərəkətverici qüvvə olub, dizaynerləri güclü alətlərlə gücləndirib, onların əhatə dairəsini genişləndirib və yeni yaradıcılıq imkanlarını ruhlandırıb. Texnologiya irəliləməyə davam etdikcə, qrafik dizayn, şübhəsiz ki, yaradıcılıq və innovasiya sərhədlərini daha da itələyərək inkişaf etməyə davam edəcəkdir.

Keywords: qrafik dizayn, qrafikın formalaşması, texnologiya, texnologiyanın rolu
АVTОBLОKLАMАDА İŞАRƏVЕRMƏ SİSTЕMİ

Authors: Cavidə Dəmirova, Tural Cəbrayılov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-26

Year: 2024 Pages: 225-233

Show abstract

Abstract: Avtomatik bloklama bölmələr boyunca qatarların hərəkətinə interval nəzarəti üçün avtomatlaşdırılmış sistemdir. Yarı avtomatik bloklama ilə müqayisədə avtomatik bloklama daha təkmil və səmərəli sistemdir. Avtomatik bloklama ilə stansiyalar arasındakı marşrut sərhədlərində avtomatik rejimdə işləyən svetoforların quraşdırıldığı blok hissələrinə bölünür. Hər blok bölməsi elektrik relsli dövrə ilə təchiz edilmişdir. Keçən svetoforların oxunuşları rels dövrələrinin vəziyyəti və qarşıdakı işıqforların oxunuşları ilə müəyyən edilir. Nəzarət avadanlığı (səyahət transformatorları, kod ötürücüləri, yol releləri, dekoderlər və s.) birbaşa işıqforların yanında yerləşən rele kabinetlərində quraşdırılır. Avtomatik bloklama ilə xəttin tutumunun artırılması, qatarların keçid hərəkətini minimum intervalda həyata keçirməklə əldə edilir, çünki bütün uzanma nisbətən qısa uzunluqlu blok hissələrinə bölünür, avtomatik idarəetmə ilə ayrıca nöqtələr kimi xidmət edən svetoforlarla hasarlanır. Blok hissəsinin uzunluğu keçən qatarların təxmini intervallarından, onların maksimal sürətindən, uzunluğundan və çəkisindən, yolun profilindən, əyləc vasitələrindən, siqnal əhəmiyyətindən və s. asılıdır [8]. Avtobloklaşdırma sistemləri, dəmiryolu xətlərində olan trenlərin avtomatik nəzarətini təmin edir. Bu sistem, hər bir bölmədə olan trenlər arasında müsbət bir məsafə saxlayır və əgər bir tren başqa birinin arxasında dayanırsa, avtobloklaşdırma sistemi təhlükəsizlik üçün onları avtomatik olaraq durdurmaq üçün işə salınır.

Keywords: dəmir yolu, qatar, avtobloklama, işarəvermə sistemi, işıqfor
ANALYSIS OF ACCIDENTS DURING DRILLING WITH FLOATING DEVICES IN THE CASPIAN SEA

Authors: Shirin Bakhshalieva, Rafig Ibrahimov, Elnur Maharramov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-27

Year: 2024 Pages: 234-241

Show abstract

Abstract: At drilling of chinks on areas Gunashli, May 28, Bahar, Neft Dashları, Bulla with density of a chisel solution above (1.9-2,0)·104 N/m3 on depth 2000÷4500 m with balance in system the chink-layer is observed decrease in density of a chisel solution to 1,25÷1,30 g/sm3 with the subsequent open gas fountains. The gas getting in chink by diffusion basically comes to light at washing after lifting and descent of the boring tool. In trenches there are elements of the aerated solution, which density a little above before the circulating. Diffusion is the phenomenon caused by movement of molecules. A principal cause of diffusion of gas is presence of a gradient of concentration. Receipt of gas with diffusion from a layer in a chink will take place until gas molecules goes from a zone with high concentration in zones with low concentration, i.e. in chink. Getting to a chisel solution, diffusion gas, go up together with solutions and passing from zones of high pressures in zones low, extends, therefore its density decreases, that, in turn, conducts to decrease in hydrostatic pressure in a face of a chink and to serious complications. The article examines and analyzes the main causes of complications and accidents that arise during the construction, operation and repair of oil and gas wells, and leading to gas and oil shows, open fountains and fires in the fields of Azerbaijan. The ways in which complications arise during the extraction of hydrocarbons are briefly discussed. The conditions and nature of the occurrence of complications leading to accidents, gas manifestations, open fountains and fires are analyzed. Based on an analysis of the complications that arise during the construction, operation and repair of oil and gas wells, technologies and technical means are presented that make it possible to improve the quality of repair work carried out on oil and gas wells during their construction and operation. Equipment and tools for emergency response are considered. Technologies are proposed for eliminating accidents associated with the breakage and fall of downhole tool equipment onto the bottom, with cleaning the bottom of foreign objects, and with the elimination of stuck pipes. Modern technologies for eliminating gas shows and open fountains complicated by a fire at the mouth of a gushing well are proposed. In a chink it is required to make washing of a chisel solution for prevention of complications with closed preventer with dispersing of a boring column.

Keywords: well, manifestation, gas, diffusion, pressure, washing solution
AZƏRBAYCANDA XÜSUSİ İQTİSADİ ZONALARIN İQTİSADİ İNKİŞAFDA ROLU

Authors: Elşad Səmədzadə, Emil Osmanov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-28

Year: 2024 Pages: 242-251

Show abstract

Abstract: Xüsusi İqtisadi Zonalar (XİZ) bütün dünyada iqtisadi inkişaf siyasətlərinin ayrılmaz tərkib hissəsinə çevrilmişdir. Xüsusi İqtisadi Zonalar sərmayə, innovasiya və ticarət arasında qarşılıqlı əlaqə yaradaraq, qlobal miqyasda iqtisadi artımın və inkişafın əsas vasitə kimi çıxış edib. Azərbaycanın bu modeli tədbiq etməsi onun dayanıqlı iqtisadi inkişafını və xarici investisiyaların cəlb edilməsini əsas siyasi məqsədi olduğunu vurğulayır. Bu məqalədə Azərbaycanın iqtisadi inkişaf fəaliyyətində XİZ-lərin rolunun təhlilini təqdim edir. Azərbaycandakı XİZ-lər hökumətin iqtisadi inkişafa dəstək vermək üçün müqayisəli üstünlüklərdən istifadə edərək, iqtisadiyyatın şaxələndirilərək inkişafının hədəfləndiyi nümayiş etdirilir. Azərbaycanda XİZ-lərin inkişafı istehsal, infrastruktur və informasiya texnologiyaları kimi qeyri-neft sektorlarını inki.af etdirməklə neft və qaz gəlirlərindən asılılığı azaltmaq üçün istifadə olunan strategiyalardan biridir. XİZ-lər həmçinin texnologiyanın transferlərindən və bacarıqların inkişafında mühüm rol oynayır. Digər ölkələrin böyük şirkətlərini cəlb etməklə və yerli müəssisələrlə tərəfdaşlığı inkişaf etdirməklə, XİZ-lər qabaqcıl texnologiyaların və idarəetmə təcrübələrinin artmasını asanlaşdırır. Bu, yerli imkanların və Azərbaycan iqtisadiyyatının ümumi rəqabət qabiliyyətinin artırılmasına töhfə verir. Bundan əlavə, XİZ-lər iqtisadi fəaliyyətləri və investisiyaları paytaxt Bakıdan kənarda digər regionlara bölüşdürməklə regional inkişafda mühüm rol oynayır və beləliklə, balanslaşdırılmış regional artımı təşviq edir. Bu coğrafi dağılma şəhər-kənd fərqlərinin aradan qaldırılmasına kömək edir və inklüziv iqtisadi inkişafı təşviq edir. Məqalədə Azərbaycanda yerləşən xüsusi iqtisadi zonaların və onları rezidentləri təhlil edilərək, ümumi iqtisadi inkişafdakı rolu əks olunmuşdur. Təhlil əsasən Azərbaycanda yerləşən əsas xüsusi iqtisadi zonalar olan sənaye parkları təhlili obyekti olaraq seçilmişdir. Həmin sənaye parklarının yaradılması, rezidentlərinin sayı, investisiya qoyluşu, yaradılmış iş yerləri və digər aspektlər əsas götürülmüşdür. Əldə olunan nəticələr göstərirki, Azərbaycanda xüsusi iqtsadi zonalar uğurlu şəkildə tədbiq olunur və müəyyən illər ərzində isthesal olunan məhsul həcminə, yaradılmış iş yerlərinə görə, investisiya qoyluşuna və başqa bir sıra aspektlərə görə artış müşhidə edilir. Lakin, həmin artışlar ümumi iqtisadiyyat həcminə görə çox kiçikdir. Bunun əsas səbəblərindən biri, Azərbaycandakı xüsusi iqtisadi zonalar tam potensial həcmi ilə fəaliyyət göstərmir və ən böyük xüsusi iqtisadi zona olan Ələt Azad İqtisadi Zonası hələki, fəaliyyət başlamaması ilə əlaqədardır. Yekun olaraq, Xüsusi İqtisadi Zonalar Azərbaycanın iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi və inkişafı strategiyası üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir. Gələcəyə nəzər salsaq, XİZ-lər daha da genişlənmə, innovasiyalar və əməkdaşlıq vəd edir, Azərbaycanı davamlı iqtisadi artıma və çiçəklənməyə doğru irəliləmək üçün imkanlar təklif edir. Bu hərtərəfli araşdırma vasitəsilə məqalə Azərbaycanda iqtisadi inkişafın dinamikasını və burada XİZ-lərin rolunu anlamaq istəyən siyasətçilər, investorlar və tədqiqatçılar üçün dəyərli fikirlər təklif edir.

Keywords: Azərbaycan, Xüsusi İqtisadi Zonalar, iqtisadi inkişaf, Ələt Azad İqtisadi Zona, sənaye parkları
ТЕХНОЛОГИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ ПРИМЕНЕНИЯ СОВРЕМЕННЫХ ЗАЩИЩАЮЩИХ ТРУБОПРОВОДОВ ПРИ БУРЕНИИ СКВАЖИН

Authors: Самед Рза-заде, Фаик Сеидов

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-29

Year: 2024 Pages: 252-258

Show abstract

Abstract: Это исследование занимается осмотром передовых подходов в использовании современ-ных защищающих трубопроводов при бурении скважин. Ключевая роль таких трубопр¬о-водов заключается в повышении стабильности ствола скважины, что особенно важно при работе с геологически сложными структурами. В работе анализируются наиболее актуаль¬ные материалы и конструкции труб, методы их испытания и критерии отбора, учитыва¬ю¬щие специфику бурения в различных условиях. Также рассматривается важность при¬ме¬не¬ния новейших технологий в процессе проектирования и монтажа трубопроводов, вклю¬чая автоматизированные системы управления качеством и мониторинга состояния. Особое внимание уделяется методам предотвращения коррозии и механических повреж¬дений, что позволяет повысить надежность и увеличить срок службы скважин, а также сократить эксплуатационные расходы. Исследование подчеркивает важность внедрения инновационных технологий в бурении для обеспечения безопасности и эффективности добывающей индустрии.

Keywords: защитные обсадные трубы, стабильность скважин, продвинутые строи¬тельные материалы, коррозионная устойчивость, инновационные системы бурения, авто¬матизированный мониторинг скважины
NEFT QUYULARININ MƏHSULDARLIĞININ ÖLÇÜLMƏSİ

Authors: Ulduz Məmmədov, Fariz İmanov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-30

Year: 2024 Pages: 259-267

Show abstract

Abstract: Neft sənayesi enerji ehtiyatlarının hasilatı və emalı sahəsində daim inkişaf edən sahədir. Neft quyularının səmərəliliyi sənayenin rəqabət qabiliyyəti və davamlılığı üçün çox vacibdir. Bu kontekstdə neft quyularının məhsuldarlığının ölçülməsi və qiymətləndirilməsi mühəndislərin və sənaye mütəxəssislərinin diqqətini cəlb edən mühüm məsələdir. Bu məqalə neft quyularının məhsuldarlığının ölçülməsi üçün müasir yanaşma və texnologiyalar araşdırılır və müzakirə edilir. Birincisi, neft quyularının məhsuldarlığının nə üçün vacib olduğu və onun necə müəyyən edildiyi müzakirə edilir. Sonra quyuların məhsuldarlığını ölçmək üçün istifadə olunan əsas göstəricilər və ölçülər araşdırılır. Məqalədə neft quyularının məhsuldarlığının ölçülməsi üçün istifadə olunan müxtəlif texnologiya və üsullardan ətraflı bəhs edilir. Sensor texnologiyaları, məlumat analitikası, süni intellekt tətbiqləri və hidravlik qırılma kimi innovativ yanaşmalar quyuların məhsuldarlığını artırmaq potensialı olan mühüm alətlər hesab olunur. Bundan əlavə, məqalədə neft sənayesində gələcək tendensiyalar və onların neft quyularının məhsuldarlığına mümkün təsirindən danışılır. Burada enerjiyə çevrilmə, ekoloji davamlılıq və bərpa olunan enerji kimi məsələlərin neft quyularının səmərəliliyində necə rol oynaya biləcəyi müzakirə olunur. Yekun olaraq, bu məqalə neft sənayesindəki peşəkarların, mühəndislərin neft quyularının məhsuldarlığını ölçmək və artırmaq üçün istifadə edə biləcəkləri praktiki məlumatları təmin etmək məqsədi daşıyır. Neft quyularının məhsuldarlığının davamlı monitorinqi və təkmilləşdirilməsi sənayenin davamlılığı və rəqabət qabiliyyəti üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir.

Keywords: debimeter, neft quyusunun məhsuldarlığı, məhsuldarlığın ölçülməsi, neft quyuları, çoxfazalı debimeterlər
“28 MAY” NEFTQAZÇIXARMA IDARƏSI VƏ NEFT YATAQLARI

Authors: Səbuhi Əhmədov, Rəsul Səfərəliyev

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-31

Year: 2024 Pages: 268-274

Show abstract

Abstract: 20-ci əsrin 1950-ci illərinin ikinci yarısından başlayaraq Azərbaycandan olan geoloqlar Xəzər dənizinin ən dərin bölgəsində yataqlar tapmağa başlayıblar. O vaxt Xəzər dənizinin dərin su bölgələrində kəşfiyyat qazma üçün texniki imkanlar yox idi, çünki dayaz sularda neft hasilatı qədim üsullar ilə aparılırdı. Beləliklə, yalnız sonrakı əsrlərdə texniki və texnoloji tərəqqi nəticəsində o dövrdə geoloqların kəşf etdikləri strukturlar yataqlara çevrilə bilər. Ötən əsrin sonunda yaradılan "28 May" İdarəsi bir sıra mühüm inkişaf mərhələlərindən keçib. Əvvəlcə kiçik bir vahid kimi fəaliyyətə başladı, lakin davamlı inkişafı və qabaqcıl texnologiyaların tətbiqi sayəsində öz sahəsində liderlərdən biri oldu. Müasir dünya iqtisadiyyatında neft və qazın əhəmiyyətini qiymətləndirmək çətindir, çünki ölkənin iqtisadi inkişaf dərəcəsi əsasən onların istifadəsi ilə müəyyən edilir. Xəzər dənizinin dərin yataqlı neft-qaz yataqlarının işlənməsinin ilkin dövründə quyular adətən yüksək quyu təzyiqləri ilə fəvvarə üsulu ilə istismar olunur ki, bu da laydakı artıq enerji hesabına quyu məhsullarının işlənməsini, istismarını və nəqlini təmin edir. Yatağın işlənməsi prosesində, inkişaf mərhələsindən asılı olaraq, hasilat quyularının iş şəraiti müvafiq olaraq dəyişdi.

Keywords: Xəzər dənizi, neft yataqları, infrastruktur, neft hasilatı, 28 May NQÇİ
XƏZƏRDƏKİ NEFT-QAZ YATAQLARINDA BƏRPA OLUNAN ENERJİ MƏNBƏLƏRİNDƏN İSTİFADƏ İMKANLARI VƏ PERSPEKTİVLƏRİ

Authors: Əlövsət Bağırov, İlkin Səfərli

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-32

Year: 2024 Pages: 275-283

Show abstract

Abstract: Bu məqalə Xəzərdəki neft-qaz yataqlarında bərpa olunan enerji mənbələrindən istifadə imkanlarının araşdırılmasına və perspektivlərin müəyyənləşdirilməsinə həsr olunub. Bərpa olunan enerji mənbələrinə aid olan alternativ enerji mənbələrinin izahı verilmişdir. Bərpa olunan enerji mənbələrinin potensialını qiymətləndirən müxtəlif kateqoriyalar - ümumi (resurs) potensial, texniki potensial, iqtisadi potensial, bazar potensialı barədə məlumat verilmişdir. Günəş və külək enerjilərindən istifadənin əsas üstünlükləri və əsas çatışmazlıqları qeyd olunmuşdur. Azәrbaycan Respublikasında istehsal olunan elektrik enerjisi balansında istilik elektrik stansiyalarının, su elektrik stansiyalarının, külək elektrik stansiyalarının, günəş fotoelektrik stansiyalarının payı göstərilmişdir. Rəsmi rəqəmlərdən müəyyən olunmuşdur ki, zəngin imkanlara baxmayaraq bərpa olunan enerji istehsalı hələ də formalaşma mərhələsindədir. Dəniz şəraitində günəş energetikasının tətbiqinə maneələrin olduğu qeyd olunub. Stasionar dəniz neftqazçıxarma özullərinin üst meydançasında kifayət qədər texnoloji avadanlıqlar yerləşdiyindən, günəş qurğuları üçün tələb olunan sahənin ayrılmasının mümkünsüzlüyü, özüllərin aşağı mərtəbələri birbaşa günəş şuasının təsiri altında olmadığından bu məqsədlər üçün yararlı olmadığı qeyd olunub. Dəniz yataqlarında, xüsusən Neft Daşları, Səngəçal, Pirallahıda, geniş estakadalar şəbəkəsinin mövcudluğuna baxmayaraq, onların cari texniki vəziyyəti qənaətbəxş hesab olunmur. Külək enerjisinin bir sıra mənfi cəhətlərinin (qeyri-bərabər enerji çıxışı, enerjinin akkumulyasıyasına ehtiyac, səs-küyun və böyük meydançalara ehtiyacın olması) səbəbindən nəinki stasionar dəniz neft-qazçıxarma hidrotexniki qurğuları üzərində, hətta onların yaxınlığında külək enerji sistemlərinin tətbiqində ciddi sualların yarandığı bildirilmişdir. Xəzərin Azərbaycana aid hissəsində işlənilən neft-qaz yataqların yerləşdiyi ərazilərində külək və axınların öyrənilməsinə həsr olunmuş müxtəlif tədqiqatların nəticələri sistemləşdirilmişdir. Texnologiyanın hazırkı səviyyəsi 1 m/s-dən çox axın sürətində axınların enerjisini əldə etməyə imkan verdiyi halda, Xəzərin Azərbaycana aid hissəsində işlənilən neft-qaz yataqlarının yerləşdiyi ərazilərində sürət 2-3 dəfə azdır. Məlum olan müasir turbinlərlə baxılan regionda axınlardan enerjinin götürülməsinin mümkün olmadığı göstərilmişdir. Xəzərin Azərbaycana aid hissəsində işlənilən neft-qaz yataqların yerləşdiyi ərazilərində mülayım küləklərdə dalğanın hündürlüyü 0,5-2,5 metr, tufan şəraitində 1,0-11,0 metr arasında dəyişdiyi qeyd olunaraq, dalğa enerjisinin digər alternativ enerji mənbələrindən daha çox enerji sıxlığına malik olduğunu, bu sahədə milli layihələrin olduğunu nəzərə alaraq, dəniz neft-qaz yataqlarında birbaşa dalğa generatorlarına üstünlük verilməsınin daha perspektivli və səmərəli olacağı göstərilmişdir.

Keywords: bərpa olunan enerji mənbələri, dəniz neft-qaz yataqları, enerji istehsalı, günəş energetikası, külək enerjisi, axın enerjisi, dalğa turbinləri, dalğa enerjisi çeviricisi
DAĞKƏSƏMƏN AU-KOLÇEDAN-POLİMETAL YATAĞININ MİNERALOJİ XÜSUSİYYƏTLƏRİ

Authors: Ibrahim Məmmədov, İsmayıl Əlizadə

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-33

Year: 2024 Pages: 284-291

Show abstract

Abstract: Dağkəsəmən polimetal qızıl yatağı 19-cu əsrin əvvəllərində kəşf edilmiş, lakin hələ də hasilatına başlanmamışdır.SSRİ dövründə regionda geoloji, stratiqrafik və geokimyəvi tədqiqatlar aparılmışdır. Artıq 2016-cı ildən bu tərəfə bu regionda araşdırmalar aparan “Azergold” şirkəti bu yatağda böyük miqdarda qızıl, həmçinin gümüş, qurğuşun, sink və mis aşkar etmişdir. Dağkəsəmən faydalı qazıntı yatağının ətrafının geologiyası, xüsusən də Qazax qrabeninin tektonik quruluşu səbəbi ilə Təbaşir yaşlı süxurlar bölgədə gedən maqmatik fəaliyyətlərə görə daha da mürəkkəbləşmiş və geniş yayılmışlar. Bu çöküntülər Üst Təbaşir yaşlı qırıntı-karbonat, çökmə-piroklastik və vulkanogen süxurlarla təmsil olunur. Filiz mikroskopiyası və XRD müayinələrinə görə yataqdakı filiz mineralları: sfalerit, qalenit,xalkopirit, pirit, bornit, digenit, serussit, kovellin, xalkozin, malaxit, azurit, hematit, maqnetit, ilmenit və anglezitdən ibarətdir.

Keywords: Qızıl, Dağkəsəmən, Pirit, Xalkopirit, Qazax Grabeni, Polimetal, hidrotermal
MULTIFAZALI AXIN ZONALARININ TƏNZIMLƏNMƏSI

Authors: Məhəmməd Şükürlü

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-34

Year: 2024 Pages: 292-301

Show abstract

Abstract: Neft və neft məhsullarını nəql edən boru kəmərlərinin istismar təcrübəsindən yaxşı məlumdur ki, bu kəmərlərin hər hansı kəsiyində təzyiq nəql olunan mayenin buxar elastikliyi təzyiqinə bərabər olduqda maye “qaynamağa” başlayır. Nəticədə kəmərdə buxarlarla dolan boşluqlar əmələ gəlir. Bu cür multifazalı zonaların yaranması kəskin relyefli, aşırım nöqtəsi olan neft kəmərlərində tez-tez baş vermiş olur. Bu cür zonaların boru kəmərlərinin iş rejiminin dəyişilməsi (dayandırılması) qəza sızmalarının olması zamanı da baş verməsi geniş yayılmışdır. Multifazalı axın zonalarının mövcudluğu neft kəmərlərinin başlanğıcında təzyiqi və nəql xərclərini xeyli artırır. Multifazalı axın zonalarının yaranması boru kəmərinin iş rejiminin dəyişməsi, hər hansı nasos stansiyasının işinin dayandırılması, nəql olunan neftin reoloji və fiziki-kimyəvi xüsusiyyətlərinin dəyişməsi zamanı mümkündür. Multifazalı zonaların mövcudluğunun və yerinin vaxtında müəyyən edilməsi çox vacibdir. Bu cür zonalara boru kəmərinin işinin hər hansı səbəbdən dayandırılması və qəza hallarından baş verən neft dağılması zamanı daha tez-tez rast gəlinir. Multifazalı axın zonalarının müəyyən edilməsi, yəni kəmərin işi zamanı aşırım nöqtəsinin mövcudluğunun müəyyən edilməsi məqsədilə hidravlik maillik hesablanmalı və maillik xətti kəmərin sıxlaşdırılmış profilində qurulmalıdır. Multifazalı axın zonalarının yaranması, bir qayda olaraq, neft kəmərinin başlanğıcında təzyiqi və nəql xərclərini artırmış olur. Digər tərəfdən, bu cür zonaların mövcudluğu kəmərdə disbalansın yaranmasına da səbəb olur. Bu cür zonaların mövcudluğu əsasən kəmərdə aşırım nöqtəsinin olması ilə bağlıdır. Odur ki, kəmərlərin istismarı zamanı aşırım nöqtələrinin mövcudluğu və yeri müəyyən edilməlidir. Məqalədə relyefdən, başlanğıc və son təzyiqlərdən asılı olaraq neft kəmərlərində multifazalı axın zonalarının yaranma səbəbləri araşdırılmışdır. Boru kəmərlərinin qərarlaşmış iş rejimində bu cür axın zonalarının sayının və yerinin (koordinatlarının) təyini məsələlərinə baxılmışdır. Neft kəmərlərində multifazalı axın zonalarının təyini və tənzimlənməsi üçün metodika işlənilmiş, həmin zonaların yaranmasının qarşısının alınmasının mümkünlüyü göstərilmişdir.

Keywords: hidravlik maillik, aşırım nöqtəsi, geodezik hündürlük, qərarlaşmış iş rejimi, multifaza, diaqnostika
MÜASİR ŞƏRAİTDƏ BEYNƏLXALQ MALİYYƏ TƏŞKİLATLARININ ROLU

Authors: Natiq Qarayev, Nicat Bağırov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-35

Year: 2024 Pages: 302-309

Show abstract

Abstract: İlk növbədə struktur islahatlarının aparılmaması nəticəsində yaranan müasir maliyyə problemlərinin həlli ölkələrin qlobal iqtisadi məkana inteqrasiyasını nəzərdə tutur ki, bu da dövlətin gələcək transformasiyası və özəl mülkiyyətə əsaslanan bazar iqtisadiyyatının qurulması üçün alət kimi qəbul edilməlidir. qanunun aliliyi. Beynəlxalq maliyyə təşkilatları dünya iqtisadiyyatının ən mühüm həlqələrindən biri və ölkələrin gələcək inkişafı üçün lazım olan əhəmiyyətli maliyyə resursları mənbəyidir. Qlobal iqtisadiyyata və beynəlxalq iqtisadi münasibətlərə təsir göstərən strukturlar sistemində beynəlxalq maliyyə təşkilatları xüsusi yer tutur. Müasir beynəlxalq iqtisadi münasibətlər sisteminin xüsusiyyəti beynəlxalq maliyyə təşkilatlarının rolunun artmasıdır. Bu, qloballaşmanın insan həyatının bütün sahələrində gücləndirilməsinin obyektiv ehtiyacı ilə izah olunur. Dövlət beynəlxalq hüququn əsas subyekti kimi, beynəlxalq hüquq isə hüquqi münasibətlərin universal, ilk növbədə dövlətlərarası xarakter daşıyan tənzimləyicisi kimi sözün hərfi mənasında qloballaşmanın məqsədyönlü atəşi altındadır ki, bu da təbiətə birbaşa təsir göstərir. dövlətin və hüququn funksiyaları: hüquq və dövlətdaxili və beynəlxalq. Eyni zamanda, hər bir dövlətin hüquq sistemi hələ də onun ən mühüm xüsusiyyəti, beynəlxalq hüquq sisteminin ayrılmaz elementi olaraq qalır. Müasir dünya iqtisadiyyatı getdikcə daha çox vahid, ayrılmaz, mürəkkəb bir orqanizm xarakteri alır - qlobal miqyasda və geniş miqyaslı nəticələr. Müasir beynəlxalq iqtisadi nizam bir növ üçlük təşkil edən “üç sütuna” söykənir: ticarət və ödəniş azadlığı, bərabər rəftar, faydaların qarşılıqlılığı. Dünya iqtisadiyyatı vahid bir-birindən asılı və qarşılıqlı asılı orqanizmə çevrilir ki, bu da qlobal hüquqi tənzimləmə və beynəlxalq iqtisadi münasibətlər sisteminin formalaşmasını tələb edir.

Keywords: beynəlxalq maliyyə təşkilatları, dünya iqtisadiyyatı, qloballaşma, bazar iqtisadiyyatı, dünya iqtisadiyyatı, beynəlxalq maliyyə münasibətləri
TRANSLATION OF COLLOQUIAL EXPRESSIONS AND SLANG WORDS IN ‘THE CATCHER IN THE RYE’ FROM ENGLISH INTO AZERBAIJANI

Authors: Nigar Yahyazada

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-36

Year: 2024 Pages: 310-319

Show abstract

Abstract: The challenge of translating colloquial expressions and slang words is of special interest to literary translators since these elements are tied to cultural context. To explore the issue, this article analyzes J.D. Salinger’s The Catcher in the Rye and its Azerbaijani translation by Tehran Valiyev. Based on well-known theories in translation studies, the article explores what methods are used when translators come across colloquial expressions and slang words. The article addresses whether such issues are mainly due to linguistic differences or cultural ones. Additionally, the reasons for the use of the omission method in translation will be highlighted here as well. The questionnaire, along with the mixed-method approach comprising qualitative and quantitative analysis, which was distributed to 12 Azerbaijani translators, allows considerable conclusions on the strategies of different translation versions from and into colloquial language. The analysis contains 15 examples of slang words and 15 samples of original colloquial expressions from the book and its translation into Azerbaijani. The results of the study identify various methods of translation of the complete book of “The Catcher in the Rye” into Azerbaijani: adaptation, equivalent, calque, literal translate, and omission. Some translations manage to capture the essence and impact of the text while others struggle with conveying the intended message due, to differences in culture and language. The survey findings highlight the methods used by translators and underscore the importance of grasping nuances for successful translation. Respondents show a preference for adaptation seeking to connect with the target audience while preserving authenticity.

Keywords: colloquial expressions, translation, slang words, cultural differences, omission
QAZMA ƏMƏLİYYATI ZAMANI SU TƏZAHÜRÜ GÖSTƏRƏN LAYLARIN İZOLYASİYA OLUNMASI METODUNUN ƏSASLANDIRILMASI

Authors: Gülşən Əsədova, Sirac Qəytərənov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-37

Year: 2024 Pages: 320-327

Show abstract

Abstract: Bu məqalədə, neft və qaz əhəmiyyətli quyuların qazılması zamanı su təzahürü edən laylar və onların özlü-elastik sistemlər vasitəsilə qarşısının alınması texnologiyasından bəhs olunur.İlk öncə qeyd etmək lazımdır ki,quyu lüləsi vasitəsilə qazma prosesi zamanı yüksək anomal təzyiqə malik olan layların qazılması və açılması zamanı lay füidlərinin-neft, qaz və suyun və onların üçünün qarışığının quyu lüləsinə təzahürü baş verir.Bu təzyiq laydakı lay sularının basqısından və ya layın məsamələrinə dolan sıxılmış olan qaz təzyiqinin qazma prosesi zamanı istifadə olunan qazma məhlulun yaratdığı hidrostatik təzyiqə olan nisbətdən əsaslanır.Quyuda istifadə olunan qazma mayesinin yaratdığı hidrostatik təzyiq laydakı suyun və ya qazın yaratdığı basqı təzyiqindən az olarsa,bu vaxt quyu lüləsinə su və ya qaz daxil olur.Hər şeydən öncə quyu lüləsinə daxil olmuş istifadə olunan qazma məhlulunun xüsusi çəkisini(sıxlığını) azaldır.Bu isə öz növbəsində qazma məlulunun hidrostatik təzyiqinin daha da azalmasına səbəb olur, nəticədə isə su və ya qaz basqısının güclənməsi baş verir. Belə hallar, xüsusilədə dərin kəşfiyyat quyularının qazılması zamanı tez-tez rast gəlinir. Quyuda olan basqı, lay sularının basqısından ibarət olduğu zaman, quyudan çıxan mayenin xüsusi çəkisi azalır və bu vəziyyət su basqısının birinci əlaməti kimi qiymətləndirilir. Zamanla, quyudan qalxan mayenin sərfi artar və bu, quyuağzında açıq bir şəkildə müşahidə olunur.Beləliklə baş verən neft-su-qaz təzahürü və bu mürəkkəbləşmənin aradan qaldırılmasına sərf olunan vəsait qazmanın iqtisadi göstəricilərinin artmasına və qazmanın maya dəyərinin yüksəlməsinə gətirib çıxarır.

Keywords: su təzahürü, qazma prosesi, lay flüidləri,hidrostatik təzyiq, xüsusi çəki, neft-qaz-su təzahürü, qazma məhlulu
SAHİBKARLIĞIN TƏNZİMLƏNMƏSİ VƏ ONUN NƏZƏRİ ƏSASLARI

Authors: Ümid Həsənov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-38

Year: 2024 Pages: 328-337

Show abstract

Abstract: Azərbaycanda kiçik və orta sahibkarlığın regional sosial-iqtisadi tarazlığın aradan qaldırılmasında, əhalinin məşğulluq səviyyəsinin yaxşılaşdırılması və tənzimlənməsində, dayanıqlı inkişafın təmin olunmasında təsiri danılmazdır. Lakin qeyd edilən bu xüsusiyyətlərlə yanaşı qarşıya çıxan problemlərin tədricən aradan qaldırılmasına istiqamətləndirilmiş dövlət tədbirlərinin hazırlanması və tətbiqi xüssusilə zəruri hesab edilir. Qeyd edək ki, kiçik və orta sahibkarlıq müəssisələri maliyyə, marketinq, təchizat, istehsal, idarəetmə, AR-GE, ixrac və s. kimi məsələlərin həllinində ölkələrin sosial-iqtisadi və öz strukturlarından qaynaqlanan səbəblərdən bir sıra mühüm və vacib problemlərlə üzləşirlər. Bu problemlər sırasında kiçik və orta sahibkarlığın rəqabət qabiliyyətinin yüksəldilməsini ləngidən maliyyə problemləri əsas və həlledici problemlərdən biri kimi çıxış edir. Azərbaycanda KOB-ların fəaliyyəti, inkişaf xüsusiyyətləri, üstünlük və çatışmazlıqları, həmçinin fəaliyyətləri dövründə yaşadıqları problemlər, o cümlədən maliyyələşmə problemlərinin səbəbləri, maliyyə alətlərindən istifadə dərəcəsinin kompleks tədqiq edilməsi və bu istiqamətdə elmi cəhətdən əsaslandırılmış təklif və tövsiyyələrin verilməsi əsasında daha geniş və kompleks tədqiqat işinin aparılmasını şərtləndirir. Qeyd edək ki, ölkəmizdə fəaliyyət göstərən sahibkarlıq subyektlərinin böyük çoxluğu (99%-i) KOB subyektləridir. Bu da kiçik və orta sahibkarlığın ölkəmizin dayanıqlı inkişafının təmin edilməsində həlledici potensiala malik olduğunu əks etdirir. Odur ki, KOB-ların ölkə iqtisadiyyatında xüsusi çəkisinin daha da artırılması dayanıqlı iqtisadi inkişafın təmin edilməsi nöqteyi nəzərindən prioritet istiqamətlərdən başlıcası hesa edilir və bu baxımdan da tədqiqat işinin mövzusu aktualdır.

Keywords: sahibkarlıq, kiçik və orta sahibkarlıq, tənzimlənmə, nəzəri əsas
DAŞKƏSƏN SKARN-MAQNETİT FİLİZİNİN TEKTONİK STRUKTURU, PETROQRAFİYA VƏ METALLOGENİK XÜSUSİYYƏTLƏRİ

Authors: Həmid Aslanov, Vəfa İbadova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-39

Year: 2024 Pages: 338-345

Show abstract

Abstract: Təqdim edilən məqalədə Daşkəsən dəmir filizi yatağında olan skarn-maqnetitin yayılması və onların metallogenik xüsusiyyətləri qeyd edilmişdir. Əldə edilən məlumatlara əsasən, dəmir filizi yataqları, daha çox Daşkəsənin Şimal və Cənub, Dəmirov, Dardərə sahələrində və perspektiv zonalarına görə isə Gendərə və Qonaqgörməz sahələrində geniş yayılmışdır. Daşkəsən filiz yatağında olan skarnların formalaşması əsasən silikat süxurların hesabına yaranmış, əhəng daşları isə daha zəif skarnlar hesab olunmuşdur. Filiz skarnları arasında maqnetitli qranat, maqnetitli qranat-piroksen, hematit və maq¬ne¬titli qranat və maqnetitli daşkəsənitə rast gəlinmiş, skarn sonrasında olan dəyişikliklər və neo¬plaz¬malar isə onlarda daha geniş inkişaf etmişdir və skarnların mineral tərkibi hidrosilikat minerallar, kvars və kalsit ilə mürəkkəbləşmişdir. Maqnetitin kristalları cəlbedici olmaqla yanaşı, həmçinin müxtəlif formalarda olur ki, bu da adətən, ağır və oktaedr şəklində yaxşı formalaşır və tez- tez rom¬bo¬dode¬ka¬edrlə kombinasiyalar yaradır.

Keywords: Daşkəsən, skarn-maqnetit, minerallar, yataq,filiz
İNSAN KAPİTALININ MÜƏSSİSƏNİN İNNOVATİV İNKİŞAFINDA ƏHƏMİYYƏTİ

Authors: Səadət Zeynalova, Yunis Kazımov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-40

Year: 2024 Pages: 346-354

Show abstract

Abstract: Dünya ölkələrinin 4-cü sənaye inqilabına keçdiyi müasir dövrdə rəqəmsallaşma sahəsində baş verən dəyişikliklərin iqtisadiyyata təsirlərini nəzərə almamaq mümkün deyildir. İnformasiya texnologiyalarının sürətli inkişafı həyatımızın bəzi sahələrində asan həllər gətirsə də müəyyən problemlərin daha çevik həlli məsələsini də gündəmə gətirmişdir. Nəzərə almaq lazımdır ki, iqtisadiyyatın rəqəmsal transformasiyası öz növbəsində müəssisələrdə, xüsusilə innovasiya- sənaye klasterlərində, insan kapitalının idarə edilməsində bəzi problemlərə gətirib çıxardır. Bu problemlərin həlli yolları innovasiya- sənaye klasterlərinin strateji inkişaf planlarında öz əksini tapmalıdır. Müasir şəraitdə rəqəmsallaşma prosesinə qoşulmayan hər hansısa innovasiya- sənaye klasterinin sabit və səmərəli fəaliyyət göstərməsi ehtimalı çox azdır. İnnovasiya- sənaye klasterlərini rəqəmsallaşma prosesinə təhrik edən əsas amillər bir tərəfdən innovasiyaların tətbiqinin qenişləndirilməsi ilə əlaqədar istehsal proseslərinin avtomatlaşdırılması zərurəti ilə bağlıdırsa, digər tərəfdən qərarların intutiv deyi, əvvəllər toplanmış təcrübələrin və obyektiv reallığın əsaslı təhlili əsasında qəbul edilməsi ilə bağlıdır. Məhz bu amillər indiki şəraitdə innovasiya - sənaye klasterlərində insan kapitalının inkişafına xüsusi diqqət verilməsini tələb edir. Müəssisələrin innovativ inkişafında insan kapitalının xüsusi əhəmiyyəti vardır. İnsan kapitalı müəssisələr daxilində yeni biliklərin yaradılması və ötürülməsində əsas zehni-intellektual vasitədir. İşçi qüvvəsinin bilik və bacarıqlarını əhatə edən insan kapitalı istehsalatda innovasiya prosesini idarə edən əsas resursdur. Elmi məqalədə müəssisələrdə insan kapitalının innovativ inkişafa təsiri, insan kapitalının idarə edilməsi, rəhbərliyin bu kapitalın inkişafı üçün tətbiq etdiyi metodoloji yanaşmalar, işçilərin şəxsi və işgüzar keyfiyyətlərinin inkişafı məsələləri, funksional vəzifələrin yerinə yetirilməsində əhəmiyyəti, əmək göstəriciləri tədqiq edilir.

Keywords: Müəssisələrin innovativ inkişafı, insan kapitalı, yaş tərkibi, məhsul, keyfiyyət
CONVERSION OF ASSOCIATED PETROLEUM GAS INTO LIQUID HYDROCARBONS

Authors: Aynura Aliyeva, Esmira Ismayilova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-41

Year: 2024 Pages: 355-362

Show abstract

Abstract: Intensification of oil production contributes to the accumulation of large quantities of gaseous hydrocarbons. The imbalance between oil production and processing of associated petroleum gases leads to the fact that the volume of associated gas flared annually is exceeded. All this leads to huge economic losses and a variety of environmental effects. Therefore the rational use of associated petroleum gas or associated gas is one of the important issues at the current stage of development of the oil refining and petrochemical industries.The reasonable way for the use of associated petroleum gas is to convert them in the presence of catalysts into liquid hydrocarbons (aromatic hydrocarbons), that are valuable products for oil refining and the petrochemical industry. The choosing of appropriate catalysts in the conversion reactions of C4- alkane hydrocarbons is one of the main factors that contribute the formation of liquid hydrocarbons. Catalysts with hydro-dehydrogenating properties and acid function are usually used in hydrocarbon processing processes. The latter functions are provided by anion-modified metal oxides that are part of the active catalyst system - zirconium dioxide, modified with sulfate or tungstate anions. The article is aimed to study the influence of the components of ZSM-5/WO42-·ZrO2 catalyst on the conversion of associated petroleum gas into liquid hydrocarbons. The study of the conversion of associated petroleum gas componets over the ZSM-5/WO42-ZrO2, ZSM-5/W and ZSM-5 catalysts revealed that, under the influence of WO42- anion, the activity of ZSM-5 catalyst in the aromatization of propane increases increases by 26% (from 50% up to 86%), and yield of aromatic hydrocarbons rise more than 2 times. Thus, the use of ZSM-5/WO42-ZrO2 catalysts and their components enable to create innovative technological schemes and processes that allow, by varying process conditions effectively convert associated petroleum gas and its components into valuable liquid hydrocarbons for oil refining and the petrochemical industry processes.

Keywords: associated petroleum gas, liquid hydrocarbons, C2-C4 alkanes, catalyst, components
NEFT VƏ NEFT MƏHSULLARININ NƏQLİ VƏ SAXLANMA OBYEKTLƏRİNDƏ İTKİSİ VƏ ONLARIN NORMALLAŞDIRILMASI

Authors: Fikrət Seyfiyev, Elməddin Hacıyev, Nadir Usubalıyev

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-42

Year: 2024 Pages: 363-371

Show abstract

Abstract: XXI əsr elmi və texnoloji tərəqqinin, məhsuldar qüvvələrin sürətli inkişafının və böyük şəhərlərdə əhalinin və istehsalın yüksək konsentrasiyasının həm nəzərə çarpan müsbət, həm də mənfi nəticələrinin şahidi oldu. Təbiət, cəmiyyət və istehsal arasındakı münasibətlər antaqonist xarakter aldı; ətraf mühitin çirklənməsi sürətlənmiş və həm əmək məhsuldarlığına, həm də əhalinin sağlamlığına mənfi təsir göstərmişdir. Çox tullantı istehsal edən və ətraf mühitə ciddi ziyan vuran əsas inkişaf etmiş sənaye sahələrinə enerji, kimya, metallurgiya, maşınqayırma, neft və qaz hasilatı və tikinti materialları istehsalı daxildir. Bu müəssisələrin sürətli böyüməsi və mütərəqqi texniki proseslərin olmaması uzun müddətdir ekoloji və iqtisadi sistemlərin həddindən artıq çirklənməsinə səbəb olmuşdur. Bundan əlavə, Torpaqların əhəmiyyətli bir hissəsi məhv edildi və su yolları çirklənmə səbəbindən əvvəlki tutumunu itirdi. Nəticədə cəmiyyət əhəmiyyətli sosial və iqtisadi ziyan gördü və əhalinin sağlamlığının qorunmasında ciddi problemlər yarandı. Ətraf mühitin çirklənməsinin obyektiv səbəbi müasir dünyada texnologiya və texnologiyaların inkişaf vəziyyətidir. Bu inkişaf vəziyyətinə təsir edən amillərə aşağıdakılar daxildir: müasir tələblərə uyğunsuzluq; elmi əsasda əməyin təşkili; avadanlıqların xidmət müddəti normasını aşmaq; texnoloji proseslərin pozulması; və s. Ətraf mühitin qorunması hərəkatının artması ilə neft sənayesi fəaliyyətlərinin ətraf mühitə təsirini minimuma endirməyə daha çox diqqət ayrılmağa başlandı. Ətraf mühitin qorunması səviyyəsinin artırılması sənaye işçilərinin daha yaxşı təhsili və peşə təhsili tələb edir. Neft əməliyyatlarının ətraf mühitə təsiri və bu təsiri minimuma endirmə yolları haqqında çox sayda dəyərli məlumat var; bununla birlikdə, bu məlumatlar minlərlə kitab, hesabat və kağıza səpələnmişdir ki, bu da sənaye işçilərinin xüsusi nəzarət məlumatlarını əldə etmələrini çətinləşdirir. Ətraf mühitin qorunması sahəsində yeni yanan qaz və hidrogen sulfid yataqlarının meydana çıxması, gələcəkdə qaz və kondensat emalının intensiv böyüməsinin artan mənfi nəticələri neft və qaz sektorunun üzləşdiyi ikinci ciddi problemdir. Təbii karbohidrogenlər təkrar emal olunur və elektrik enerjisi istehsal etmək üçün istifadə olunur. Beləliklə, neft-qaz xammalının emalı ekoloji təhlükənin səbəbidir. Neft-qaz sektorunun üzləşdiyi ən aktual ekoloji problemlər arasında qazdan ən səmərəli istifadə, çirkab suların və itkilərin aradan qaldırılması və zibillərin atılması daxildir. Xammal neftlərin və onlardan yanacaqların nəql və saxlanma obyektlərində texnoloji proseslərin icrası vaxtı bu və ya digər səbəblərdən prosesdə itkilərin yaranması müşahidə olunur. Çox vaxtlarda baş verən karbohidrogen itkilərinin miqdarını tapılması ilə yanaşı saxlanılan məhsulların standartlara uyğun normalaşdırılması məsələsi həm iqtisadi və həmdə ekoloji əhəmiyyətə malikdir. Karbohidrogenlərin saxlanması vaxtı yaranan itkilərin həcmi ölkədə həm iqtisadi və hədə ekologi baxımdan yüksək məbləqlərdə ziyanların olması ilə yanaşı, istismar olunan qurğu və avadanlıqların işinin efektivliyini sarsıdaraq , havanın, qruntun və su mənbələrinin çirklənməsi ilə yekunlaşır. Ətraf mühitin qorunması hərəkatının artması ilə neft sənayesi fəaliyyətlərinin ətraf mühitə təsirini minimuma endirməyə daha çox diqqət ayrılmağa başlandı. Ətraf mühitin qorunması səviyyəsinin artırılması sənaye işçilərinin daha yaxşı təhsili və peşə təhsili tələb edir. Karbohidrogenlərin yığılması və saxlanılması vaxtı formalaşan itkilərin miqdarını tapılması məqsədi ilə xüsusi riyazi düsturlardan istifadə etmək üçün verilir. Belə ki birinci və ikinci qruplara aid olan neft emalı məhsulları il ərzində olan mövsümlərdə qəbul edilməsi və saxlanması vaxtı formalaşan karbohidrogen itkiləri rezervuarların ölçüsündəm və üç, dörd, beş, altıncı qruplara aid olan neft məhsulları qəbul edərək və mövsümlərə əsasən bir ay müddətində saxlanması vaxtı rezervuarında itki normaları göstərilir. Buda bizə imkanlar yaradır ki, yarana bilən izafi itkilərin miqdarının qismən azaldsın.

Keywords: neft, Ətraf mühitin qorunması, Tullantıların emalı, neft məhsulları, itki,nəql, buxarlanma, sızma, rezervuar, boru kəməri, uçuculuq
ЗЕЛЕНАЯ ЭКОНОМИКА В КОНТЕКСТЕ УСТОЙЧИВОГО РАЗВИТИЯ

Authors: Сарвиназ Ханларзаде, Кянан Гусейнли

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-43

Year: 2024 Pages: 372-380

Show abstract

Abstract: В статье обосновывается, что в современных условиях усиление проблем экологии, увеличе¬ние разрыва между социальными классами и мировые кризисы подчеркивают необходимость перехода к зеленой экономике, что является решающим фактором устойчивого развития. На сегодняшний день концепция зеленой экономики имеет глобальный характер – она согла¬со¬вана на уровне ООН и других международных организаций. В ведущих странах мира переход к зеленой экономике является одним из приоритетных направлений государственной полити¬ки. Следует отметить важность зеленой экономики как отправную точку для привлечения внимания государства к экологическим проблемам. Многие страны начали пересматривать государственную политику и трансформацию экономики в направлении устойчивого разви¬тия, учитывая экологические ограничения. В основе которого лежат предложения по измене¬нию государственной политики и экономики, связанные с климатическими сдвигами и нарас-тающей индустриализацией общества. Эти предложения затрагивают сферы благопо¬лучия населения, сельской жизни, водопользования, утилизации отходов, сокращения выбросов углекислого газа и развития транспортной системы. Для достижения устойчивого развития необходимо изменить характер экономического роста, сократить потребление не возобнов¬ля¬емых природных ресурсов и активно использовать возобновляемые ресурсы, а также внедрить новые технологии, способствующих экономии ресурсов при производстве и переработке товаров. Таким образом, концепция зеленой экономики предполагает не только экономичес¬кий рост, но и бережное, разумное использование природных ресурсов, а также обеспечение социального благополучия граждан страны.

Keywords: зеленая экономика, устойчивое развитие, экологические проблемы, при¬род¬ные ресурсы
MÜXTƏLIF TƏRKIBLI ƏLAVƏLƏRIN SEMENT ƏSASLI KAFEL YAPIŞDIRICILARININ KEYFIYYƏTINƏ TƏSIRININ TƏDQIQI

Authors: Siyaş İsmayılov, Lamiyə Mürsəlova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-44

Year: 2024 Pages: 381-394

Show abstract

Abstract: Keramik plitələr həm daxili, həm də açıq hava şəraiti üçün dekorativ xüsusiyyətinə və tətbiq asanlığına görə seçilir. Keramika plitələrindən istifadənin məqsədi yalnız struktur gücü deyil, həm də böyük əhəmiyyət kəsb edən estetik xüsusiyyətlər verməkdir (1). Keramika plitələrinin düzgün quraşdırılmasını təmin etmək üçün, plitələri substrata etibarlı şəkildə bağlayacaq uyğun bir yapışdırıcıdan istifadə etmək lazımdır. Tikinti sənayesində sementin geniş yayılmasından əvvəl keramika plitələrinin yapışdırılmasında gil və ya digər putsolan materialları ilə qarışdırılmış əhəng və gips kimi mineral bağlayıcılardan istifadə edilmişdir. Bu ənənəvi yanaşma ilə keramik piltələrin yapışdırılmasında suyun zəif saxlanması, səthin kövrəkliyi, elastikliyin olmaması, yüksək qurutma müddətinin olmaması və başqa bir çox çatışmamazlıqlar mövcud olmuşdur. Bu problemlər, yenidən dağılan polimer (RDP) ilə dəyişdirilmiş nazik qatlı sement əsaslı keramik plitə yapışdırıcılarından istifadə etməklə həll edilə bilər.

Keywords: keramika, yapışdırıcı, sement, dartılmaya qarşı davamlılıq, sürüşməyə qarşı davamlılıq
RƏQABƏT QABILIYYƏTININ ƏSASLARI VƏ ONUN RƏQABƏT MƏDƏNIYYƏTINDƏKI ROLU

Authors: Aytən Hüseynli, Leyla İbrahimova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-45

Year: 2024 Pages: 395-405

Show abstract

Abstract: Rəqabət mədəniyyətilə rəqabət qabiliyyəti arasındakı qarşılıqlı əlaqədən bəhs etməmişdən öncə, rəqabət qabiliyyəti, rəqabət strategiyalarını və rəqabət üstünlüyünü dərk etməliyik. Rəqabət qabiliyyəti dedikdə, bir müəssisənin müştəri tələbərini digər müəssisələrdən daha yaxşı qarşılamaq, məhsul və xidmətləri daha ucuz təmin etmək kimi başa düşmək mümkündür. Rəqabət qabiliyyətinin idarə olunması dedikdə , məhsulun daima təkmilləşdirilməsi, eyni zamanda mütəmadi olaraq, yeni satış kanallarının, yeni alıcı qruplarının axtarılması, servis xidmətinin reklamın yaxşılaşdırılması üzrə tədbirlər məcmusudur. Firmanın rəqabət qabiliyyəti – rəqabətli bazar şəraitində səmərəli təsərrüfat fəaliyyərinin və mənfəətli satışın təmin olunması deməkdir. Rəqabət qabiliyyətinin göstəricisi hər bir şirkət üçün onun bütün bölmə və xidmət işlərini özündə əks etdirən güzgüdür. Bazar iqtisadiyyatı şəraitində hər bir müəssisə rəqabət qabiliyyətini inkişaf etdirmək və qorumaq üçün yeni məhsul istehsal etməli və mövcud məhsulları daima modernləşdirilməlidir. Müəssisələrin müasir dövrdə fəaliyyətlərini davam etdirə bilmələri üçün, rəqabət strategiyalarının hazırlanması və tətbiq edilməsi vacib məsələlərdən biri hesab olunur. Müasir dövrdə qalıcı məhsullar, uzun müddət dəyişməyən müştəri ehtiyacları, müəyyən sərhədləri olan bazarlar və açıq-aşkar tanınan rəqiblər əvəzinə yeni məhsullar, dəyişən müştəri ehtiyacları, qısa məhsul ömrü və qlobal bazarlara uyğun ehtiyacların ödənilməsi təmin etməsi məqsədilə rəqabət strategiyalarının yaradılması hər bir müəssisənin diqqət mərkəzinə çevrilməlidir. Strategiyanın müəyyən edilməsində ən mühüm məsələlərdən biri də sahənin cəlbediciliyi və bu sahədə rəqabətin intensivliyidir. Bu məsələlərinə qiymətləndirilməsi şirkətə bazarda hansı mövqenin tutulması və hansı rəqabət strategiyanın istifadə olunduğu suallarına canavab verməyə imkan verir.

Keywords: rəqabət, rəqabət mədəniyyəti, rəqabət qanunu, strategiya, müəssisə
GƏDƏBƏY MİS-QIZIL MƏDƏNİNDƏ ÇIXARTMA-YÜKLƏMƏ VƏ NƏQLİYYAT AVADANLIQLARI KOMPLEKSİNİN MƏHSULDARLIĞININ ARTIRILMASI YOLLARI

Authors: Maral Əliyeva, Ənvər Hacıyev, Yaqub Gülümcanov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-46

Year: 2024 Pages: 406-416

Show abstract

Abstract: Açıq üsulla yatağın işlənmə texnologiyasında əsas proseslərdən biri mədən kütləsinin çıxarılması və yüklənməsidir. Çıxartma və yükləmə işləri, əsasən, bir maşınla – ekskovatorlar vasitəsilə həyata keçirilir.Yumşaq, əlaqəsiz və kip süxurlar kütlədən ekskovatorla çıxarıldıqdan sonra birbaşa tullantıxanaya boşaldılır və ya nəqliyyat avadanlığına yüklənir. Karyerlərdə faydalı qazıntı ayrı-ayrı və ya ümumi halda çıxarılır. Ən geniş yayılan üsulu ümumi çıxartmadır. Bu halda dibdə olan faydalı qazıntılar bir-birindən ayrılmadan çıxarılıb yüklənir. Ayrı-ayrı çıxartma üsulu yalnız mürəkkəb quruluşda olan yataqlarda tətbiq edilir. Bu haıda faydalı qazıntılar ayrı-ayrılıqda adi və ya xüsusi maşınlara yüklənir. Aşağı yükləmədə ekskovator ilə nəqliyyat vasitəsi eyni horizontda; yuxarı yükləmədə ekskovator ilə nəqliyyat vasitəsi eyni horizontda və ya ondan yuxarıda yerləşməlidir. Qarışıq formada yükləmədə isə nəqliyyat vasitəsi aralıq nəqliyyat horizontunda yerləşdirilir. Bu hal baş verdikdə yuxarı və aşağı yükləmə eyni vaxtda və yaxud növbə ilə aparıla bilər. Filizin və boş süxurun çıxarılaraq yüklənməsi draqlaynlar və ekskovatorlardan istifadə olunmaqla həyata keçirilir. Gədəbəy mis-qızıl mədənində əks belli ekskovatorlardan istifadə olunur [1]

Keywords: Açıq mədən işləri, mis-qızıl, çıxarma-yükləmə, yükləmə-daşıma, nəqliyyat vasitələri, məhsuldarlıq
METHODS OF DRILLING MULTILATERAL WELLS FOR THE PURPOSE OF EXPLOITING MULTILAYER FIELDS

Authors: Samad Rza Zade, Mustafa Agayev, Nergiz Ahudova, Mahmudov Gunduz

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-47

Year: 2024 Pages: 417-426

Show abstract

Abstract: The exploitation of multi-layer fields is an urgent task for the oil and gas industry, requiring effective well drilling technologies to optimize hydrocarbon production processes. This article discusses methods for drilling multilateral wells with special emphasis on their application to the exploitation of multilayer fields. The first method discussed in the article is based on multilateral wells. This method involves drilling several shafts simultaneously from one site. It allows you to effectively develop various layers of the field, saving time and resources. An important aspect of this method is the optimal placement of the shafts, considering the geological and hydrodynamic characteristics of the field. The second method discussed in the article is the horizontal drilling method, which is actively used for the exploitation of multi-layer fields. Horizontal drilling allows the extraction of hydrocarbons from various formations, minimizing the negative impact on the environment and increasing the overall productivity of the field. The third method discussed in the article is associated with the use of modern technologies, such as multiphase drilling and the use of composite materials for casing. These innovations help improve the efficiency of drilling and production processes, increasing formation permeability and reducing well maintenance costs. In addition, the advantages and limitations of each method are discussed, as well as their applicability in different geological settings. Developing and improving multilateral well drilling techniques to exploit multilayer reservoirs is critical to effectively managing and optimizing oil and gas production, contributing to the sustainable development of the energy industry.

Keywords: multi-layer fields, exploitation, multilateral wells, technology, method
ПРАКТИКА ОРГАНИЗАЦИИ ЗЕЛЕНЫХ ЦЕПОЧЕК ПОСТАВОК ЗА РУБЕЖОМ

Authors: Анар Мамедов, Наиля Багирова

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-48

Year: 2024 Pages: 427-434

Show abstract

Abstract: Формирование и развитие зеленых цепочек поставок в современном бизнесе сталкивается с такими проблемами, как высокие первоначальные инвестиции и зависимость от традиционных материалов. Однако в перспективе – внедрение инновационных технологий и рост спроса на экологически чистую продукцию. Чтобы максимизировать перспективы, необходимо разрабатывать стратегии, оказывать экономическую поддержку и внедрять «зеленые» практики в цепочке поставок. Финансовая поддержка на начальных этапах и сокращение ценового разрыва между традиционными и экологическими технологиями являются важными составляющими этого процесса. Внедрение экологически чистых технологий в транспорте и логистике в Азербайджане может быть стимулировано изменениями в налоговой политике, аналогично успешной практике США и Евросоюза. Спрос на «зеленые» цепочки поставок растет, но их развитие ограничивается высокими издержками, плохим регулированием и другими факторами. Внедрение мультимодальных и интермодальных перевозок важно для снижения воздействия на окружающую среду и оптимизации логистических процессов. Азербайджан готов присоединиться к мировому логистическому сообществу, но для успешной адаптации зарубежного опыта необходима государственная поддержка, финансирование экологически чистых технологий и введение штрафов за экологические нарушения в логистических цепочках. В сфере логистики и управления цепочками поставок иностранные компании часто применяют лучшие практики, известные как «Best Practice». Это включает в себя использование проверенных логистических концепций и технологий во избежание проблем.

Keywords: аутсорсинг, экологически чистые поставки, глобальная логистика, цепочка поставок
QUYULARIN QAZILMASI ZAMANI RİSKLƏRİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİNİN TƏHLÜKƏSİZLİYİN TƏMİNİNDƏ ROLU

Authors: Naib Zeynalov, Nemət İsmayılov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-49

Year: 2024 Pages: 435-442

Show abstract

Abstract: Sənaye standartlarına uyğun olaraq, neft sənayesi müəssisələri fəaliyyətləri ilə bağlı olan risklərə görə yüksək yanğın və partlayış təhlükəli müəssisələr kimi təsnif edilir. Bu cür müəssisələrdə yüksək səviyyəli təhlükəsizliyin təmin edilməsi əsas məsələdir. Neft quyularının qazılması zamanı risklərin hərtərəfli tədqiqi və qiymətləndirilməsi təhlükəsizlik standartlarının qorunmasında vacib addımlardır. Müasir dünyada təhlükəsizliyə üstünlük vermək təkcə insan tələfatının qarşısını almaq məqsədi daşımır, həm də təbii ehtiyatların tükənməsinə səbəb ola biləcək qəzaların minimuma endirilməsində mühüm rol oynayır. Riskin qiymətləndirilməsi neft sənayesində təbii olaraq təhlükəli olduğuna görə böyük əhəmiyyət kəsb edir. Qazma, emal və daşınma prosesləri ilə bağlı potensial riskləri hərtərəfli qiymətləndirərək, şirkətlər təhlükəsizlik problemlərini qabaqcadan müəyyən edə və həll edə bilərlər. Bu proaktiv yanaşma təkcə qəzaların baş vermə ehtimalını minimuma endirmir, həm də əməliyyat səmərəliliyini artırır və ətraf mühiti qoruyur. Bundan əlavə, risklərin qiymətləndirilməsi şirkətlərə tənzimləyici standartlara əməl etməyə və maliyyə öhdəliklərini azaltmağa imkan verir. Nəhayət, hərtərəfli risklərin qiymətləndirilməsi metodologiyalarına sərmayə qoymaq sənayenin təhlükəsizlik, ətraf mühitin mühafizəsi və davamlı resursların idarə edilməsinə sadiqliyini vurğulayır. Neft qazma fəaliyyətləri neft dağılmaları, qrunt sularının çirklənməsi və yaşayış mühitinin məhv edilməsi də daxil olmaqla əhəmiyyətli ekoloji risklər yaradır. Hərtərəfli risk qiymətləndirmələrinin aparılması operatorlara qazma əməliyyatlarının ətraf mühitə təsirini qiymətləndirməyə, həssas ekosistemləri müəyyən etməyə və potensial zərəri azaltmaq üçün qabaqlayıcı tədbirlər həyata keçirməyə imkan verir. Bu, tullantıların idarə edilməsi üçün ən yaxşı təcrübələrin qəbulunu, dağılmanın qarşısının alınması tədbirlərinin həyata keçirilməsini və həssas yaşayış yerlərinin qorunmasını əhatə edə bilər. Neft qazma fəaliyyətləri neft dağılmaları, yeraltı suların çirklənməsi və yaşayış mühitinin məhv edilməsi də daxil olmaqla əhəmiyyətli ekoloji risklər yaradır. Hərtərəfli risk qiymətləndirmə¬lərinin aparılması operatorlara qazma əməliyyatlarının ətraf mühitə təsirini qiymətləndirməyə, həssas ekosistemləri müəyyən etməyə və potensial zərəri azaltmaq üçün qabaqlayıcı tədbirlər həyata keçirməyə imkan verir. Bu, tullantıların idarə edilməsi üçün ən yaxşı təcrübələrin qəbulunu, dağılmaların qarşısının alınması tədbirlərinin həyata keçirilməsini və həssas yaşayış yerlərinin qorunmasını əhatə edə bilər. Neft qazma layihələri böyük sərmayələr tələb edir və hər hansı fasilələr və ya gecikmələr maliyyə itkiləri ilə nəticələnə bilər. Riskin qiymətləndirilməsi layihənin vaxt qrafikinə, büdcəsinə və ya gəlirliliyinə təsir edə biləcək potensial risklərin müəyyən edilməsində mühüm rol oynayır. Risk¬lərin kəmiyyətini müəyyənləşdirmək və prioritetləşdirməklə operatorlar öz maliyyə maraqlarını qorumaq üçün resursların bölüşdürülməsi, layihənin planlaşdırılması və risklərin azaldılması strategiyalarının həyata keçirilməsi ilə bağlı yaxşı məlumatlı qərarlar qəbul edə bilərlər. Yekun olaraq qeyd edək ki, neft quyularının qazılması zamanı təhlükəsizliyin təmin edilməsi həm insan həyatının qorunması, həm də təbii sərvətlərin qorunması üçün zəruridir. Riskin hərtərəfli qiymətləndirilməsi qazma fəaliyyəti ilə bağlı potensial təhlükələrin müəyyən edilməsi və azaldılması üçün açardır. Təhlükəsizlik tədbirlərini prioritetləşdirmək və müvafiq risklərin idarə edilməsi strategiyalarını həyata keçirməklə neft sənayesi müəssisələri ətraf mühitə təsirləri minimuma endirə, qəzaların qarşısını ala və maliyyə investisiyalarını qoruya bilər. Nəhayət, təhlükəsizliyə üstünlük vermək təkcə sənayeyə fayda vermir, həm də davamlı resursların idarə edilməsinə və ətraf mühitin mühafizəsi səylərinə töhfə verir.

Keywords: Təbii sərvətlər, təhlükəsizlik, risklər
28 MAY NEFTQAZÇIXARMA İDARƏSININ 4 SAYLI STASIONAR DƏNIZ PLATFORMASININ IŞININ TƏDQIQI

Authors: Sabuhi Əhmədov, Nicat Məmmədov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-50

Year: 2024 Pages: 443-452

Show abstract

Abstract: "28 May" 4 saylı stasionar dəniz platforması, Azərbaycanın Xəzər dənizindəki neft və qaz yataqlarını işləmək üçün qurulmuş mühüm infrastrukturlardan biridir. Bu platforma, özünün coğrafi yerləşməsi ilə Xəzər dənizinin strateji bir nöqtəsində yer alır və əsasən neftin çıxarılması və ilk emalı üçün istifadə olunur. Platformanın strukturuna dair detallara nəzər saldıqda, müasir mühəndislik həlləri və dəniz şəraitinə uyğun dizaynı qeyd etmək lazımdır. Bu struktur, həm güclü dəniz dalğalarına, həm də dəyişən iqlim şərtlərinə davamlı olmalıdır. Platformanın üzərində yerləşən kompressor stansiyası, qazın mərkəzi boru xətlərinə nasoslanması üçün zəruri olan təchizat mövcud olur. Bu stansiyada müxtəlif avadanlıqlar və yüksək texnologiyalar istifadə olunur ki, bu da qazın təhlükəsiz və effektiv şəkildə daşınmasını təmin edir. Platforma, Xəzər dənizinin dərinliklərində yerləşdiyi üçün, onun qurulması və işləməsi mürəkkəb loqistik və mühəndislik çətinlikləri ilə müşayiət olunur. "28 May”4 saylı stasionar dəniz platformasının əsas işləri arasında neft və qazın çıxarılması, ilk emalı, anbarda saxlanılması və nəqliyyat vasitələrinə yüklənməsi prosesləri var. Bütün bu proseslər, xüsusi təhlükəsizlik qaydalarına uyğun olaraq idarə olunur çünki platforma, yüksək partlayıcı maddələrə malik mühitdir. Platformanın üzərində yerləşən kompressor stansiyası xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Burada qazın sıxılması və Xəzər dənizinin altından keçən boru kəmərləri vasitəsilə quruya daşınması üçün lazımi təzyiq təmin edilir. Kompressor stansiyası, müasir avtomatlaşdırma sistemləri ilə təchiz edilmişdir ki, bu da iş prosesinin effektivliyini artırır və təhlükəsizlik risklərini minimuma endirir. Bundan əlavə, platforma ekoloji standartlara uyğun olaraq dizayn edilmişdir. Dəniz ekosistemini qorumaq məqsədilə, müxtəlif çirklənmə əleyhinə tədbirlər həyata keçirilir. Məsələn, neft sızıntılarına qarşı xüsusi sensorlar və avadanlıqlar quraşdırılmışdır ki, hər hansı bir qəza anında dərhal müdaxilə edilsin.

Keywords: 28 May, neft, Platforma, Xəzər dəniz, stansiyaları
SECOND-LANGUAGE ACQUISITION AND ERROR ANALYSIS

Authors: Nigar Yahyazada

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-51

Year: 2024 Pages: 453-467

Show abstract

Abstract: English has a critical role in creating connection between people from all over the world in a variety of industries. That is why many people in developing countries acquire English as a second language and Azerbaijan is one of them. Many people learn English by taking different English language courses. Speaking one of the challenging skills among language abilities. Students tend to make some errors when they speak in a second language. This paper explains what second language acquisition is and how to do error-analysis. Later the paper analyses the most typical English errors by upper-intermediate level Azeri ESL learners in speaking. The main aim the current research is to identify the most typical speaking errors of Azerbaijani university students who are taking General English lessons at a language centre in Baku, Azerbaijan. The main resources of the data consist of recordings of students when having daily conversation in English with teachers and feedback by teachers for their speech. All feedback by teachers is analysed and typical errors are found out by the researcher. In total, twenty-five students and eight teachers attended in the research. Ninety-six recordings were provided with feedback by teachers and ninety-six feedback samples for students were analysed by the researcher. Three research questions are asked and the researcher analysed three types of errors including grammar, lexical and pronunciation, also their specific error patterns. All results including frequency of above-mentioned errors are shown in tables and figures. This part of the study can serve as an example for large-scale studies on analysing typical errors and benefit students and also teaching English programs. Teachers can use these findings as a resource to teach their students and help them to avoid typical errors while speaking.

Keywords: second language, error analysis, common mistakes, language acquisition, speaking
MAQNİTLƏŞMƏNİN NƏZƏRİ –METODOLOJİ ƏSASLARI

Authors: Iradə Hacıyeva, Orxan Kamal

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-52

Year: 2024 Pages: 468-475

Show abstract

Abstract: Maqnitləşmənin nəzəri-metodoloji əsasları maqnit materiallarının və hadisələrinin davranışını başa düşmək üçün təməl daşı təşkil edir. Özündə maqnitləşmə materialların maqnit xüsusiyyətlərini necə əldə etdiyini və saxladığını araşdırır. Nəzəri aspekt, tez-tez elektromaqnetizm və kvant mexanikasına əsaslanan maqnitləşməni idarə edən əsas prinsipləri araşdırır. Maksvell tənlikləri elektrik və maqnit sahələrinin qarşılıqlı təsirini təsvir edən materiallarda maqnitləşmənin makroskopik davranışını başa düşmək üçün bir çərçivə təmin edir. Kvant mexanikası, xüsusən elektron spin və maqnit momentləri prinsipləri maqnitləşmənin mikroskopik mənşəyini aydınlaşdırır. Metodoloji cəhətdən maqnitləşmə hadisələrini öyrənmək üçün müxtəlif üsullardan istifadə olunur. Vibrasiyalı nümunə maqnitometriyası (VSM) və superkeçirici kvant müdaxilə cihazı (SQUID) maqnitometriyası kimi eksperimental üsullar həssaslıq və məcburiyyət kimi maqnit xüsusiyyətlərini ölçür. Sıxlıq funksional nəzəriyyəsi (DFT) və Monte Karlo simulyasiyaları da daxil olmaqla hesablama metodları atom və molekulyar miqyasda maqnitləşmənin əsas fizikası haqqında anlayışlar təmin edir.

Keywords: Maqnitləşmə, fizika, materiallar, temperatur
LITHOFACIAL FEATURES OF CRETACEOUS DEPOSITS IN THE CASPIAN-GUBA AREA

Authors: Gizgayit Abbasova, Zeynab Ibadzade

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-53

Year: 2024 Pages: 476-484

Show abstract

Abstract: Lower Cretaceous deposits are widespread in the southeastern Greater Caucasus. These deposits were found in the Gusar-Davachi substage and the Khizi tectonic zone. In the southeastern Khizi zone, shallow-marine deposits of Kullulu sandstones occur, belonging to the middle substage. The sandstone thickness and granular composition vary highly. The upper part of the Albian stage is formed of deposits composed of sands, marl, and bituminous clays. The oil and gas occurrence of the Albian stage is related to the horizon of Kullulu sandstones belonging to its upper substage. The oil occurrence therein has been proven for Shuraabad and other areas. In some central and southern parts of the Caspian-Guba area, Campanian deposits were washed out. In the southeastern part of the region, Campanian deposits consist of flysch alternation of gray, greenish gray, sometimes light-gray clays and gray calcareous cross-stratified sandstones with intercalations of gray and greenish-gray sandy limestone. Red and light red calcareous clay beds are encountered in the lower part of the section. Maastrichtian deposits are widespread in the Greater Caucasus. In the Caspian-Guba area, they are widespread mainly in the Shahdagh and Sudur zones, the Khizi tectonic zone, and around the Gizilgaya mountain. The oil and gas occurrence of Maastrichtian deposits (Aghburun Formation) is mainly related to thick, scantily represented in the section sandstone beds consisting of fractured carbonate deposits. Upper Cretaceous deposits are widespread in the southeastern Greater Caucasus. These deposits were discovered in the Gusar-Davachi depression and the Khizi tectonic zone.

Keywords: tectonics, facies, lithology, sediment, Campanian, Maastrichtian, marl, limestone
EKSPERIMENTAL QURAŞDIRMA VƏ HIDRAT NÜMUNƏLƏRININ ALINMASI PROSEDURU

Authors: Ramiz Həsənov, Rəşad Nağıyev

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-54

Year: 2024 Pages: 485-491

Show abstract

Abstract: Müəyyən bir temperaturda soyutma və termostatlaşdırma üçün reaktor həcmi 0,3m3 olan Gronland dondurucuya yerləşdirildi,içərisində temperatur ±1K dəqiqliklə idarə edildi. Temperaturu daha dəqiq təyin etmək lazım olsaydı,reaktor kameranın içərisində quraşdırılmış antifriz vannasına batırıldı. Müəyyən edilmiş temperatur əlavə dövriyyə maye termostatı Zhulabo FP-50 istifadə edərək, ±0,05 K dəqiqliklə vannada saxlanıldı. Qaz fazasında və mayedə reaktorda temperatur 2 diferensial mis-sabit termocütlə ölçüldü. Reaktordakı təzyiqi ölçmək üçün 0,5% ölçmə dəqiqliyi ilə Wika firmasının təzyiq çeviriciləri istifadə edilmişdir. Reaktorda propan hidratları izobarik-izotermik şəraitdə p = 0,4 MPa təzyiqdə və T = 274 K temperaturda əldə edilmişdir. Hidratların əmələ gəlməsi üçün səthi aktiv maddənin əlavə edilməsi ilə 70 q qazsız distillə edilmiş su, kütlə payı 0,01 olan % istifadə edilmişdir. Səthi aktiv maddələrin istifadəsi hidrat əmələ gəlməsinin yüksək sürətini və suyun hidrata tam çevrilməsini təmin etmişdir.Səthi aktiv maddələrin iştirakı ilə hidratlar əsasən reaktorun divarlarında və maye fazada temperaturun ölçülməsi üçün nəzərdə tutulmuş termocütün cibində böyüyürdü. Hidratların əmələ gəlməsinə sərf olunan əlavə qazın miqdarı reaktora nəzarət silindrindən verilirdi. Hidratın əmələ gəlməsi zamanı udulan qazın miqdarı, həcmi məlum olan idarəetmə silindrindəki təzyiqin düşməsindən hesablanmışdır. Suyun hidrata çevrilmə dərəcəsi, nəticədə yaranan propan hidratları üçün hidrat sayının n = 17 olduğunu, həmçinin hidratların əmələ gəlməsi prosesinin başa çatdığını və control balondakı təzyiq yox olduqda bütün suyun hidrata keçdiyini nəzərə alaraq müəyyən edilmişdir. İdarəetmə silindrindəki təzyiqin düşməsindən hesablanan udulmuş qazın miqdarı reaktordakı bütün suyun hidratda dayandırılması üçün tələb olunan qazın hesablanmış miqdarı ilə 5% dəqiqliklə üst-üstə düşür. Tipik olaraq, suyun hidrata tam çevrilmə müddəti 22-24 saat idi. Bu texnika suyun hidrata çevrilmə dərəcəsini 95±5%-ə bərabər təmin etmişdir.

Keywords: hidrat nümunələr, hidrat texnologiyaları, dissosiasiya kinetikası, aktiv maddələr, qaz hidratları
ŞLAMLARIN MAILI QAZMA QUYULARINDA HƏRƏKƏTININ EKSPERIMENTAL VƏ ƏDƏDI TƏDQIQI

Authors: Nurağa Rüstəmov, Rauf Rzayev

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-55

Year: 2024 Pages: 492-499

Show abstract

Abstract: Qazma əməliyyatında quyunun zəif təmizlənməsi adətən borunun tutulması, bitin həddindən artıq aşınması, düşük nüfuz dərəcəsi, həddindən artıq qüvvə və sürtünmə kimi müxtəlif problemlərlə əlaqələndirilir. Bütün bu problemlər nəticədə qeyri-produktiv vaxtın artmasına, bahalı düzəliş tədbirlərinə və yüksək qazma xərclərinə səbəb olur. Horizontal və istiqamətli quyularda quyu təmizlənmə problemi daha mürəkkəbləşir, çünki qazma talaşları annulyar hissənin aşağı tərəfində yığılır. Qazma bacarıqlarının inkişafı ilə son illərdə istiqamətli qazma layihələrinin sayı artmışdır. İstiqamətli bir quyunun artan çatdırılma qabiliyyəti və performansı tez-tez qazma əməliyyatı zamanı zəif quyu təmizlənməsinin mənfi tərəfi olur. Buna görə də, meyilli bir quyuda quyu təmizlənməsində çətinliklərin qarşısını almaq üçün qazma parametrlərinin optimallaşdırılması tələb olunur. 1980-ci illərdən bəri bir çox tədqiqatçılar tərəfindən meyilli quyularda kəsiklərin daşınması eksperimental olaraq araşdırılmışdır. Onlar meyilli quyuda kəsiklərin daşınmasını araşdıran ilk qrup tədqiqatçılardan biri idilər. Onların tədqiqatı göstərdi ki, şaquli ilə 35° və 55° arasındakı bucaqlar quyu təmizlənməsi üçün kritikdir; yalnız kəsiklərin yataq formalaşması üçün deyil, həm də bu meyillənmədə kəsiklərin yatağı aşağı sürüşməyə meyllidir. Həmçinin onlar tapdılar ki, palçıq sürəti, quyu meyillənməsi və maye reologiyası meyilli quyuda kəsiklərin daşınmasında əsas rol oynayır.

Keywords: zəif təmizlənmə, horizontal və istiqamətli quyular, qazma talaşları, annulyar hissə, meyilli quyu, kəsik, palçıq surəti, maye reologiyası
THE ROLE OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE IN GEOSCIENCES: CONCEPTUAL REVIEW

Authors: Ruslan Malikov, Gulam Babayev

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-56

Year: 2024 Pages: 500-512

Show abstract

Abstract: Geophysics is the branch of Earth science that applies the principles and methods of physics to the study of the Earth. Recent advances in artificial intelligence (AI), particularly machine learning (ML) and deep learning (DL), are transforming the field by providing powerful tools for data processing, analysis, and prediction. Traditional geophysical methods are often challenged by data complexity, non-unique solutions, and human interpretation limitations. AI algorithms trained on large datasets can identify intricate patterns and relationships within the data, leading to improved accuracy and efficiency. In this review, we provide an overview of the development of AI in the geophysical field such as seismic exploration. Specific examples illustrate the application of AI in geophysical workflows, highlighting the results achieved in areas such as seismic data processing, reservoir characterization, and automated seismic interpretation.

Keywords: geophysics, seismic prospecting, exploration geophysics, artificial intelligence, machine learning, deep learning
AZƏRBAYCANDA QİYMƏTLİ KAĞIZLAR BAZARINDA OLAN MÜASİR PROBLEMLƏR VƏ ONLARIN HƏLLİ YOLLARI

Authors: Şahnur Vəliyev

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-57

Year: 2024 Pages: 513-519

Show abstract

Abstract: Qiymətli kağızlar bazarı hər bir ölkənin iqtisadi inkişafında mühüm rol oynayır, kapitalın forma¬laş-ma¬sı, investisiya qoyuluşu və risklərin idarə edilməsi üçün platforma rolunu oynayır. Azərbaycanda qiymətli kağızlar bazarı son illərdə əhəmiyyətli dəyişikliklərə məruz qalaraq maliyyə sektorunun mü¬hüm tərkib hissəsi kimi meydana çıxmışdır. Bu tədqiqatın məqsədi Azərbaycanda qiymətli kağızlar bazarının mövcud vəziyyətinin hərtərəfli təhlilini təmin etmək və onun artımını və sabitliyini təmin etmək üçün potensial inkişaf istiqamətlərini müəyyən etməkdir. Azərbaycanda bazar iştirakçılarına investorlar, emitentlər, broker firmaları və digər maliyyə institutları daxildir. Yerli və beynəlxalq investorların artan iştirakı Azərbaycanın qiymətli kağızlar bazarına artan inamı əks etdirir. Üstəlik, hökumət və korporativ emitentlər istiqraz və səhmlərin buraxılması yolu ilə kapitalın artırılmasında, bazarın daha da dərinləşdirilməsində fəallıq göstərmişlər.

Keywords: qiymətli kağızlar, müasir problemlər, milli bazar, həll yolu
ENHANCING NETWORK INTRUSION DETECTION WITH MOUNTAIN GAZELLE OPTIMIZER-BASED FEATURE SELECTION

Authors: Farhad Gharehchopogh, Samir Bagirzada

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-58

Year: 2024 Pages: 520-529

Show abstract

Abstract: Network intrusion detection systems (NIDS) play a critical role in safeguarding modern networks. Feature selection techniques are essential for optimizing NIDS performance by reducing dimensionality and enhancing classifier efficiency. This study proposes the Mountain Gazelle Optimizer (MGO), a novel nature-inspired metaheuristic, for effective feature selection within the context of network intrusion detection. MGO's performance is evaluated on the benchmark UNSW-NB15 dataset in conjunction with a diverse suite of classifiers: Support Vector Machines (SVM), K-Nearest Neighbors (KNN), Random Forest Classifiers (RFC), Decision Tree Classifiers (DTC), and Gaussian Naive Bayes (GNB). Our analysis investigates the impact of MGO-based feature selection on key NIDS performance metrics including accuracy, specificity, sensitivity, and computational runtime. Results demonstrate the potential of MGO to identify optimal feature subsets, leading to significant improvements in network intrusion detection performance across these varied algorithmic approaches. Additionally, we explore the comparative advantages of MGO-based feature selection for specific types of network attacks represented within the UNSW-NB15 dataset.

Keywords: Intrusion Detection System (IDS), Mountain Gazelle Optimizer, Feature Selection, SVM, KNN, Naive Bayes, Classification, Optimization, Machine Learning
PLC ƏSASLI İSTİXANA AVTOMATLAŞDIRILMASI

Authors: Samrad Məhərrəmov, İbrahim Məmmədov, Cavidə Dəmirova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-59

Year: 2024 Pages: 530-537

Show abstract

Abstract: Bitkilər ətrafımızda hər yerdədir. Bitkilərin böyüməsi üçün su, qida, hava, su, işıq, temperatur, məkan və zaman lazımdır. İnsan orqanizmimizin buna ehtiyacı olduğu kimi, bitkilərin də yaşaması üçün həm suya, həm də qidaya ehtiyacı var. İnsanlar kimi, böyümək üçün lazımi miqdarda suya və qidaya ehtiyac duyurlar, lakin çox və ya çox az bitkilərə zərər verə bilər. Bitkilərin düzgün və sağlam böyüməsi üçün onlara təmiz hava və sağlam torpaq, həmçinin su və qida maddələri lazımdır. Bitkilərin böyüməsi üçün günəş işığı lazımdır.Onun da işığa ehtiyacı var, işıq qida hazırlamaq üçün enerji kimi istifadə olunur, bu proses fotosintez adlanır və temperatur da vacibdir. Müxtəlif növ bitkilər müxtəlif temperatur və iqlim tələb edir. Bunun üçün temperatur və iqlim şəraiti lazımdır. Bitkinin böyüməsi və buna görə məhsul verməsi üçün ona hava, torpaq, işıq, temperatur, su və qida maddələri lazımdır. Müvafiq nisbətlərdə maddələr lazımdır. Belə bir əlverişli mühit yaratmaq üçün toyuq hininin temperaturu, rütubəti, işığın intensivliyi və torpağın rütubəti kimi ölçmələrin PLC vasitəsilə daim izlənildiyi və idarə olunduğu PLC əsaslı istixana avtomatlaşdırma sistemi dizayn edilmişdir.

Keywords: Bitkilər, İstixana, Avtomatlaşdırma, PLC, Hava, Qida
RABİTƏ ƏSASINDA QATARLARIN HƏRƏKƏTİNİN İDARƏ OLUNMASI SİSTEMİ

Authors: Tural Cəbrayılov, Cavidə Dəmirova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-60

Year: 2024 Pages: 538-546

Show abstract

Abstract: CBTC sistemlər əsasən şəhər dəmir yolu xətlərində (yüngül və ya ağır) və APM-lərdə istifadə oluna bilən müasir dəmir yolu siqnal sistemləridir, baxmayaraq ki, o, şəhərətrafı xətlərdə də yerləşdirilə bilər. Müasir CBTC sistemlərində qatarlar fasiləsiz olaraq öz statuslarını hesablayır və xətdə paylanmış yol kənarındakı avadanlıqlara radio vasitəsilə məlumat verirlər. Bu statusa digər parametrlərlə yanaşı, dəqiq mövqe, sürət, hərəkət istiqaməti və əyləc məsafəsi daxildir. Bu məlumat yolda qatarın potensial olaraq tutduğu ərazini hesablamağa imkan verir. O, həmçinin yol kənarındakı avadanlıqlara eyni yolda digər qatarlar tərəfindən heç vaxt keçməməli olan xəttdəki nöqtələri müəyyən etməyə imkan verir. Bu nöqtələr təhlükəsizlik və komfort tələblərini qoruyaraq qatarların avtomatik və davamlı olaraq sürətini tənzimləməsi üçün məlumatlandırılır. Beləliklə, qatarlar davamlı olaraq əvvəlki qatara olan məsafə ilə bağlı məlumat alır və sonra öz təhlükəsizlik məsafəsini müvafiq olaraq tənzimləyə bilir. Bu məqalədə CBTC sistemi və onun necə istifadə olunması, avantajları və dünyanın müxtəlif şirkətləri bu sistemi necə istifadə istifadə etdikləri araşdırlıb. Bu zaman ilk olaraq belə bir sual ortaya çıxır ki, CBTC sistemi nədir? СBTC- Communication Based Train Control - Rabitə Əsasında Qatarların Hərəkətinin İdarəolunması) sistemidir. Bu məqalə 2 hissədən ibarətdir. 1-ci hissədə CBTC sistemi və onun inkişafı adlanır və burada bu systemin mənası və tərkib hissələri araşdırılır. İkinci hissı isə CBTC-nin əsas texniki problemləri və interfeys tələbləri adlanır və burada bu sistemin çalışma mexanizmi və çalışan zaman yarana biləcək problemlərdən bəhs olunur. CBTC sisteminin necə çalışdığını anlamaq üçün şəkillərdən istifadə olunub və bu da bu prosesi anlamağa kömək edir.

Keywords: CBTC, dəmiryolu, qatar, sistem konfiqurasiyası, interfeys
ƏNƏNƏVI YOXSA RƏQƏMSAL MARKETINQ STRATEGIYALARI

Authors: Hüseyn Həsənov, Vüsalə Əhmədova

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-61

Year: 2024 Pages: 547-555
AZƏRBAYCANDA GƏNC ƏMƏK RESURSLARININ FƏALIYYƏTINƏ TƏSIR EDƏN SOSIAL-IQTISADI AMILLƏR

Authors: Xanım Quliyeva

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-62

Year: 2024 Pages: 556-565

Show abstract

Abstract: İşçilərin sayı: İşçi qüvvəsinin əsas ölçüsü bir şirkət və ya ölkədə neçə nəfərin olmasıdır. İşçilərin sayı bir şirkətin və ya ölkənin uğurunu bir çox cəhətdən müəyyən edə bilər. Çox sayda işçi bir şirkətin və ya ölkənin məhsul istehsalını artırmaq və genişləndirmək imkanlarını artırır. İşçilərin sayı şirkətin və ya ölkənin iqtisadi fəaliyyətində iştirak edən insanların ümumi sayına aiddir. Bu, şirkətin uğur dərəcəsini, məhsul istehsalını, sənaye sahələrində inkişafını və işsizliyin səviyyəsini müəyyən edən mühüm göstəricidir. İşçilərin sayı müxtəlif iqtisadi və sosial amillərdən asılı olaraq dəyişə bilər. Bir ölkədəki işsizliyin dərəcəsi işçilərin sayını müəyyən edən ən mühüm amillərdən biridir. İşsizlik səviyyəsinin yüksəlməsi işçilərin sayının artmasına səbəb ola bilər, çünki daha çox insan iş axtarışında aktivləşir. Ölkədə əhalinin artımı işçilərin sayını da artıra bilər. Əhalinin genişlənməsi işçi qüvvəsinin böyük bir hissəsini təşkil edə bilər və bazara yeni işçi qüvvəsinin daxil olması ilə nəticələnə bilər. Bir şirkətin böyüməsi daha çox işçinin həmkarına çevrilməsi və işçilərin sayının artması ilə nəticələnə bilər. İstehsal prosesi şirkətin istehsalını və xidmətlərini genişləndirərək işçilərin sayını artırmağa kömək edir. Ölkədə təhsil səviyyəsinin yüksəldilməsi və işçilərin peşəkar təcrübəsinin artırılması yüksək keyfiyyətli işçilərin bazara daxil olmasına səbəb ola bilər. İqtisadi stimullaşdırma proqramları əmək bazarını stimullaşdıra və daha çox insanın işə qəbul edilməsinə səbəb ola bilər. Əksinə, əməyin mühafizəsi işçilərin sayını azaltmaqla işə ehtiyacı olan insanların qorunmasına kömək edə bilər. Bu amillər bir araya gələrək ölkədə və ya şirkətdə işçilərin sayını müəyyənləşdirir və əmək bazarının dinamizmini təmin edir. İşçilərin bacarıqları və təcrübəsi: İşçi qüvvəsinin keyfiyyəti də nəzərə alınmalıdır. Müxtəlif sahələrdə çalışan işçilərin təcrübəsi və peşəkar bacarıqları şirkətin və ya ölkənin fəaliyyətini şərtləndirən əsas amillərdəndir. İşçi qüvvəsinə tələb: Bir şirkətdə və ya ölkədə işçi qüvvəsi tələblərə əsasən müəyyən edilir. Əmək tələbi müxtəlif sahələrdə məhsul və xidmətlərin yüksək istifadəsinə cavab verməlidir.

Keywords: əmək resursları, sosial-iqtisadi amil, işçi qüvvəsi, təhsil-təlim proqramları, üzvlük nisbəti, işə qəbul proqramları, karyera məsləhətçisi
DEVELOPMENT OF RECOVERY TECHNOLOGY OF CENTRIFUGAL PUMP IMPELLER IN PLASMA SPRAY DEVICE

Authors: Nazim Ibrahimov, Khadija Heydarli

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-63

Year: 2024 Pages: 566-571

Show abstract

Abstract: Modern oil field pumps are widely used in drilling and operation of wells. Most of the pumps used in drilling oil wells are centrifugal pumps. Centrifugal pumps fail for many reasons after a long period of operation. One of the most important parts of these pumps is the impeller. Impeller failures lead to stoppages in centrifugal pumps. In order to prevent stoppages, it is necessary to increase longevity and extend the time between repairs, eliminate malfunctions in the impeller. The main causes of failure are vibration and cavitation, corrosion and wear in the pump. The article concerns the process of removing the layer by plasma spraying performed to increase the resistance to corrosion and wear of the centrifugal pump impeller. Chromium, nickel, tungsten and molybdenum scraps were used to obtain this layer.

Keywords: Centrifugal pump, impeller, erosion, cavitation, plasma method, layer removal, stops
TECHNOLOGY OF STRENGTHENING AND RESTORATION OF SHAFT SURFACES WITH HIGH FREQUENCY CURRENT

Authors: Nazim Ibrahimov, Zahra Khidirli

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-64

Year: 2024 Pages: 572-576

Show abstract

Abstract: The issue of increasing the strength of details by applying high-frequency electric current has become one of the most important and urgent issues of today. Ensuring the corrosion resistance of parts is initially implemented by applying materials obtained in relatively economically efficient ways, which reflected in a constructive solution to the issue. It is possible to increase surfaces of small-sized details of any geometric shape with a high-frequency current 1.5-2.5 times. By increasing the surfaces using the HFC method, it is possible to fully ensure their reliability and longevity. The dependences of the amount of heat and current intensity were determined by using the HFC parameters. Based on the obtained results, it was possible to increase the strength of the shafts by 1.5-2.5 times.

Keywords: High-frequency current, shafts, technological mode, main parameters, graphic dependence, increase of strength, reliability, longevity
BENTONİT GİLLƏRİNİN TƏBİİ XÜSUSİYYƏTLƏRİ VƏ ONLARDAN İSTİFADƏNİN İQTİSADİ SƏMƏRƏLİLİYİ

Authors: Zərifə Əfəndiyeva, Mətanət Həməşəyeva, Mehriban Ağaməmmədova, Cahid Babazadə

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-65

Year: 2024 Pages: 577-587

Show abstract

Abstract: Geologiyada bentonit termini əsasən montmorillonitdən (smektit qrupundan olan gil mineralı) ibarət gil süxur növünə aid edilir. Bentonit gilləri əsasən Na və ya Ca montmorillonitdən ibarət bir gil mineralıdır. O vulkan külünün dəniz suyunda aşınması və ya tufun devitrifikasiyası nəticəsində əmələ gəlir və toxunuşda sabunlu və ya yağlı hiss edilən çox yumşaq və məsaməlidir. Bentoniti tez-tez təbii gil adlandırırlar, lakin bu doğru deyil. Gil çoxkomponentli süxurdur, bentonit isə əsas komponenti ehtiva edir. Buna görə də onu mineral hesab etmək olar. Bentonitin əsas üstünlüyü onun nəm udmaq qabiliyyətidir. Nəmləndirildikdə, bu materialın qranulları sıx bir gelə çevrilir və təxminən on altı dəfə genişlənir. Nəmin hərəkətinin qarşısını alır. Bentonitin su udma və adsorbsiya xüsusiyyətləri binaları yüksək rütubətdən mükəmməl şəkildə qoruyur.Təbii ki, onun istifadəsi bununla məhdudlaşmır. Mineral dəyişikliklər prosesi zamanı amorf silisiumun böyük bir hissəsi həll olur, aşınır və bentonit çöküntüsünü yerində qoyur. Bentonit yataqları ağ və ya solğun mavi və ya yaşıl rəngdə olur. Tərkibində olan Fe2, və Fe3 miqdarından asılı olaraq əvvəlcə krem rənginə, sonra sarı, qırmızı və ya qəhvəyi rəngə çevrilir. Montmorillonit laylı kristal quruluşa, yüksək dispersiyaya və aydın adsorbsiya, kation mübadiləsi və hidrofillik qabiliyyətinə malikdir. Onun kristal quruluşu (üç qatlı, tetrahedal, octahedral, tetrahedal)təbəqədə kristal qəfəs daxilində izomorf əvəzlənmələrə məruz qalma qabiliyyəti ilə xarakterizə olunur: Al3+→Mg2+→Fe2+→Zn2+→Li+. Təbii mənşəli bentonitlər adətən 6-9,5 pH-a malikdir və 2%-dən az natrium karbonat ehtiva edir.Təbiətdə bu materialın tərkibindən asılı olaraq iki növ var: kalsiumlu bentonit (aşağı şişmə qabiliyyəti) və natrium bentonit (yüksək şişmə qabiliyyəti). Onun əsas fərqi şişginlik qabiliyyətidir. Natrium bentonit nəmi daha yaxşı mənimsəyir. Bununla belə, bəzi hallarda montmorillonit miqdarı 70% və ya daha çox olduqda dəyişdirilmiş kalsium bentonitdən istifadə olunur. Montmorillonitin bir xüsusiyyəti onun yüksək dəmir tərkibidir - 11,56-dan 16,54% -ə qədər və alüminium oksidinin tərkibində nəzərəçarpacaq 14,97 ilə 23,80% dərəcədə dəyişir. Bəzi dəmir, ehtimal ki, kationların bir hissəsidir, lakin onun əhəmiyyətli bir hissəsi (5-6%) mineralın kristal qəfəsinin oktaedral təbəqəsidir. Mineral kompleksdə bioloji aktiv maddələrin - mikroelementlərin olması müəyyən bir yer tutur. Gil mineralogiyasının qısa tədqiqi mineralları xassələri ilə birlikdə təsnif etmək üçün faydalıdır. Bentonit gillərinin təbii xüsusiyyətlərinin araşdırılması gil mineralının müxtəlif sahələrdə mühüm tətbiqini qiymətləndirilmək üçün çox böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bentonitlərin tərkibinə və xassəsinə görə təsnifatı onların tətbiqi haqqında təsəvvür yaradır. Bentonitlərin bir sıra qiymətli xüsusiyyətləri onları 200-dən çox müxtəlif sahələrdə istifadə etməyə imkan verir.

Keywords: bentonit gili, montmorillonit, adsorbent, şişmə qabiliyyəti
QUYULARIN QAZILMASI PROSESİNİN EFFEKTİVLİYİNİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ VƏ ONUN ARTIRILMASI METODUNUN İŞLƏNMƏSİ

Authors: Şirin Baxşəliyeva, Vüsal Həbiyev

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-67

Year: 2024 Pages: 599-605

Show abstract

Abstract: Təqdim olunan məqalədə qazma prosesin effektivliyinin qiymətləndirilməsi və onun artırılması metod¬ları işlənmişdir. Bildiyimiz kimi, müasir neft sənayesində quyuların qazılması üçün müxtəlif texnolo¬gi¬ya¬lardan, yeni yanaşmalardan, mürəkkəb qazma sistemlərindən istifadə olunur.Günümüzdə qazma pro¬se¬sində təhlükəsizlik və texnologiyadan, avadanlıqlardan səmərəli istifadə aktual məsələ hesab olunur. Buna görədə qazımada effektivliyin yüksək səviyyədə olması və daha da artırılması metodları üzərində daima işlənilir. Bu məqalədə də effektivliyin artırılması metodlarına, onlarına tətbiqinə baxılmışdır. Təhlükəsizliyin artırılması, personalın nəzəri və praktiki hazırlığının yüksək səviyyədə olması və yeni texnologiyalarla effektivliyin artırılması məqalədə öz əksini tapmışdır.

Keywords: qazma prosesi, metod, texnologiya, təhlükəsizlik, effektivliyin artırılması, personal hazırlığı
ANKERLƏŞDİRMƏ ÜSULUNDAN İSTİFADƏ ETMƏKLƏ PLATFORMA DAYAQLARININ DƏNİZ DİBİNƏ BƏRKİDİLMƏSİ

Authors: Vahid Mustafayev, Taleh Manafov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-68

Year: 2024 Pages: 606-614

Show abstract

Abstract: Aydındır ki, dəniz dibində olan neft və təbii qazı çıxarmaq və emal etmək üçün müxtəlif tipli dəniz platformalarından istifadə edilir. Bu platformalar böyül strukturlar hesab edilir. Dəniz platformalarının quruluşu və bərkidilməsi əsasən dəniz dibinin relyefindən asılıdır. Texnologiyanın inkişafı ilə əlaqədar olaraq dənizdə qazma işləri, həmçinin dəniz dibindən neft və qazın çıxarılması da mürəkkəbləşir. Tipik platformalarda bir neçə əsas mənbə olur və fərqli dərinliklərdəki rezervuarlara çatmaq üçün şaquli sondaja icazə verilir və platformadan 8 km uzaqlıqdan nəzarət edilir.Bir çox platformada quyular kabellər köməyi ilə uzaqdan idarə edilə bilər, bu tək bir quyu üçün və ya fərqli mərkəz bir çox quyu üçün etibarlıdır. Platformanın dəniz dibinə bərkidilməsi əsas məsələlərdən biri hesab edilir. Ümumiyyətlə, yüksək enerjili gelgit axını sahələri sürət və dəniz suyunun yüksək sıxlığı və nəticədə hidrodinamik qüvvələr arasındakı əlaqəyə görə dəniz strukturlarına böyük yüklər tətbiq edir. Ən əlverişli gelgit yerlərindən istifadə etmək üçün gelgit turbininin dəstəkləyici strukturları yüksək yüklərə tab gətirməlidir. Ənənəvi monopil və ya gödəkçə strukturları iri miqyaslı gelgit turbinlərindən gələn yükləri dəstəkləmək üçün əsaslı təməl tələb edir. Alternativ olaraq lövbərlərdən və yanalma xətlərindən istifadə edərək platformanı dəniz yatağına bərkitmək mümkündür. Bu tip platformaya nümunə kimi Davamlı Dəniz Enerjisinin (DDE) PLAT-O üzmə platformasını göstərə bilərik. Bu tip platforma kiçik miqyaslı gelgit turbinini dəstəkləyə bilən dartılmış platforma nümunəsidir. Platforma və cihazın yanalma xətlərini qorumaq üçün istifadə edilən dörd kiçik lövbər, alternativ texnologiyaların quraşdırılmış MW-a düşən kütlənin ~1/70-də yüngüldür. Bu məqalədə dartılmış gelgit platformalarını bərkitmək üçün qazılmış lövbərlərin tətbiqi və onların yüksək məhsuldar gelgit enerjisi sahələrində tətbiqi araşdırılmışdır. Həmçinin belə lövbərlərin növü və quraşdırılması metodologiyası yataq süxurunun geologiyasından asılıdır. Yerli geoloji və batimetrik şəraitə uyğun lövbər tipini və quraşdırma texnikasını müəyyən etmək üçün yataq tədqiqatları aparılır. Davamlı Dəniz Enerji platformalarının lövbər texnologiyaları üçün quraşdırma üsulları əsasən quraşdırma xərclərini minimuma endirmək üçün nəzərdə tutulmuşdur. Bunun üçün yalnız kiçik dayaq gəmisi və uzaqdan idarə edilən anker tələb olunur. Bu tip ankerlər susuz ərazilərdə yağıntı zamanı yüksək axınlı gelgit sahəsində lövbər quraşdırmaq üçün istifadə edilə bilər. Bu məqalədə ankerin dizaynı və quraşdırılması üçün bəzi geotexniki araşdırmaların nəticələri verilmiş, həmçinin kiçik miqyaslı turbin platformalarında istifadə üçün qazılmış lövbərlərin tətbiqi, bu zaman istifadə edilən müvafiq quraşdırma metodları və aparılan sınaqlar daha aydın şəkildə izah edilmişdir.

Keywords: platforma, gelgit sahə, gelgit turbin dəstəkləyici, lövbər, dəniz strukturu, Raptir-100, qaya lövbəri, anker, ankor, spiral vint
CİHAZQAYIRMA MÜƏSSƏLƏRİNDƏ DAĞITMADAN NƏZARƏT SİSTEMLƏRİ İLƏ KEYFİYYƏTƏ NƏZARƏT

Authors: Aynur Cəbiyeva, Vilayət Nadirov

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-69

Year: 2024 Pages: 615-624

Show abstract

Abstract: Tədqiqat keyfiyyətə nəzarət üçün avadanlıq obyektlərində Qeyri-paylama Təftiş Sistemlərinin (QPTS) tətbiqi və effektivliyini araşdırır. Ənənəvi keyfiyyətə nəzarət üsulları çox vaxt kritik qüsurları qaçıra bilən təsadüfi seçməyə əsaslanır. QPTS isə hər bir elementi bölüşdürmə fərziyyələri olmadan təhlil edərək hərtərəfli yoxlama təklif edir. Məqalə QPTS-in müxtəlif avadanlıq qurğularına inteqrasiyasını araşdırır, onların qüsurların aşkar edilməsinə, məhsulun keyfiyyətinin yaxşılaşdırılmasına və xərclərin azaldılmasına təsirini araşdırır. Metodologiya QPTS-dən istifadə edənlərlə ənənəvi keyfiyyətə nəzarət metodlarından istifadə edən obyektlərin müqayisəli təhlilini əhatə edir. Nəticələr göstərir ki, QPTS qüsurların aşkarlanması nisbətlərini əhəmiyyətli dərəcədə artırır və yalançı neqativləri azaldır. QPTS-i həyata keçirən müəssisələr həmçinin tullantıların azaldılması və məhsulun etibarlılığının yüksəldilməsi hesabına əməliyyat xərclərinin əhəmiyyətli dərəcədə azaldığını bildiriblər. Məqalədə QPTS-in ənənəvi keyfiyyətə nəzarət metodlarına, xüsusən də yüksək qiymətli avadanlıq istehsalında əlverişli və faydalı alternativ olduğu qənaətinə gəlir. Məqalə avadanlıq qurğularında QPTS-in tətbiqinin texniki aspektlərini və çətinliklərini araşdırır. Effektiv qeyri-paylanma yoxlaması üçün qabaqcıl sensorlar və məlumat analitikasının inteqrasiyasının vacibliyini vurğulayır. Tədqiqatın əhəmiyyətli bir hissəsi QPTS tətbiqinin xüsusi nümunələrinin ətraflı şəkildə araşdırıldığı nümunə araşdırmalarına həsr edilmişdir. Nümunə tədqiqatları müxtəlif növ avadanlıq və istehsal proseslərində QPTS-in çox yönlülüyünü nümayiş etdirir. Tədqiqat həmçinin ilkin quraşdırma xərcləri və kadrlar üçün xüsusi təlim ehtiyacı kimi QPTS-in qəbulu üçün potensial maneələrə toxunur. Çətinliklərə baxmayaraq, məhsulun keyfiyyətinin yüksəldilməsi və sənaye standartlarına uyğunluq daxil olmaqla, uzunmüddətli faydalar vurğulanır. Mövcud tədqiqat avadanlıq qurğularında keyfiyyətə nəzarəti dəyişdirməkdə Qeyri-paylama Təftiş Sistemlərinin transformasiya potensialını vurğulayır. Tədqiqat QPTS-in daha geniş şəkildə mənimsənilməsinin tərəfdarıdır və onu istehsal keyfiyyəti və səmərəliliyində mükəmməlliyə nail olmağa çalışan sənayelər üçün əsas həll yolu kimi təklif edir. O, həmçinin gələcək tədqiqatlar üçün, xüsusən də QPTS proseslərinin avtomatlaşdırılması və onların süni intellekt və Əşyaların İnterneti (IoT) kimi inkişaf etməkdə olan texnologiyalarla inteqrasiyası sahəsində yollar təklif edir.

Keywords: Qeyri-paylama Təftiş Sistemləri, Keyfiyyətə Nəzarət, Avadanlıq Obyektləri, Qüsurların Aşkarlanması, Əməliyyat Effektivliyi, İstehsalın Etibarlılığı
EVALUATION OF THE EFFECT OF AIR ON THE HYDRATION SYSTEM OF THE AXIAL PISTONS

Authors: İlman Həsənov, Yusif Muradlı

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-70

Year: 2024 Pages: 625-631

Show abstract

Abstract: This study investigates the effect of air exposure on the hydration system of axial pistons, critical components in various hydraulic systems. The hydration process, which is integral to the functionality and longevity of axial pistons, is potentially sensitive to environmental factors such as air. This research aims to elucidate the effect of air on the hydration kinetics, surface properties and performance of axial pistons. Experimental studies were conducted using controlled environments to analyze the hydration behavior of piston samples under varying degrees of air exposure. Techniques such as surface microscopy, chemical analysis and mechanical testing were used to comprehensively evaluate the effects. Preliminary findings indicate that exposure to air significantly affects the hydration kinetics of axial pistons, affecting the rate and extent of hydration. Surface analysis reveals changes in surface morphology and chemical composition indicating changes in the air-induced hydration process. Moreover, mechanical testing reveals notable differences in the performance characteristics, including wear resistance and friction properties, of pistons exposed to varying weather environments. Overall, this study underlines the importance of considering air exposure in understanding and optimizing the hydration system of axial pistons and provides valuable information for improving hydraulic system efficiency and reliability.

Keywords: axial pistons, hydration system, piston, hydraulic machine, rotor
СТРАТЕГИЧЕСКИЕ ПРИОРИТЕТЫ В ЭКОНОМИЧЕСКОМ РАЗВИТИИ АЗЕРБАЙДЖАНА

Authors: Шахла Алиева

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-71

Year: 2024 Pages: 632-640

Show abstract

Abstract: Данная статья представляет собой аналитический обзор приоритетных направлений развития экономической сферы Азербайджана. В рамках исследования были рассмотрены ключевые сектора экономики, такие как энергетика, нефтехимическая промышленность, транспорт и логистика, информационные технологии, туризм, сельское хозяйство, финансовый сектор, образование и наука, а также экологическая устойчивость. Основной целью статьи является анализ текущего состояния этих секторов, выявление основных достижений и вызовов, а также предоставление рекомендаций для дальнейшего устойчивого развития страны. Основные выводы статьи показывают, что Азербайджан активно работает над диверсификацией своей экономики, снижая зависимость от нефтегазового сектора и развивая другие отрасли. Важным направлением является стимулирование малого и среднего бизнеса, развитие инфраструктуры, внедрение инноваций и поддержка образовательных и научных программ. Также большое внимание уделяется охране окружающей среды и развитию экологически чистых технологий. Для достижения устойчивого экономического роста и повышения конкурентоспособности Азербайджана в будущем, необходимо продолжать внедрение стратегических программ, улучшать деловой климат, инвестировать в человеческий капитал и поддерживать международное сотрудничество. Комплексный и системный подход к развитию экономики позволит Азербайджану достичь поставленных целей и обеспечить благополучие своих граждан.

Keywords: Диверсификация экономики, Приоритетные направления, Экономический рост, Инновации, Человеческий капитал
NEFT VƏ QAZ QUYULARININ TAMAMLANMASININ XÜSUSIYYƏTLƏRI VƏ BAŞ VERƏ BILƏCƏK HƏR HANSI PROBLEMLƏR

Authors: Natiq Həmidov, Turxan Rəcəbli

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-72

Year: 2024 Pages: 641-647

Show abstract

Abstract: Neft və qaz quyusunun tamamlanması kəşfiyyat və hasilat prosesindən sonra qazmadan hasilata keçidi təmin edən kritik bir mərhələdir. Bu mərhələ təhlükəsizlik və ətraf mühitin bütövlüyünü təmin etməklə bərabər, səmərəli karbohidrogen hasilatı üçün quyu lüləsinin hazırlanmasına yönəlmiş bir sıra mürəkkəb prosedurları özündə cəmləşdirir. Tamamlama prosesi sementləmə, perforasiya, stimullaşdırma və bir çox avadanlıqlarının quraşdırılması daxil olmaqla bir sıra texnikaları əhatə edir. Bu məqalədə quyuların tamamlanmasının müxtəlif aspektlərini araşdırılmışdır, əməliyyat səmərəliliyini artırmaq və performans şəraitini optimallaşdırmaq üçün strategiyalara diqqət yetirilmişdir. Kollektorun xüsusiyyətləri, quyuların dizaynı və normativlərə uyğunluq kimi əsas mülahizələr onların tamamlama metodologiyalarına təsirini vurğulamaq üçün araşdırılır. Hidravlik qırılma və quyu tamamlamaları kimi texnologiyaları innovativ texnikalardakı irəliləyişlər əldə olunmuşdur, lay məhsuldarlığının yaxşılaşdırılması və bərpa sürətinin maksimuma çatdırılması kontekstində müzakirələr hələ də davam etdirilir. Müxtəlif geoloji şəraitlərdə və əməliyyat çətinliklərində quyuların tamamlanmasına uğurlu yanaşmaları göstərmək üçün bəzi araşdırmaları və sənayenin təcrübələri istifadə olunur. Neft və qaz quyularının tamamlanması texnikaları xüsusi geoloji şəraitə uyğunlaşdırılmış müxtəlif üsulları əhatə edir. Bununla belə, laylardan karbohidrogenlərin uğurla çıxarılmasında həmin üsullar mühüm rol oynayır. Aydın məsələdirki, əlverişsiz ətraf mühit şəraiti, mürəkkəb və normativlərə uyğunluq da daxil olmaqla dənizdə qazma və tamamlama fəaliyyətlərində rast gəlinən bəzi çətinlikləri mövcuddur və dəniz əməliyyatlarında təhlükəsizliyi və səmərəliliyi artırmaq üçün innovativ həlləri lazım gəlir. Dəniz quyularının tamamlanması quruda olan quyuların tamamlanmasına nəzərən daha ağır, vaxtaparan və məsuliyyətli əməliyyat hesab olunur.

Keywords: quyuların tamamlanması, hidravlik qırılma, perforasiya, stimullaşdırma
A CROSS COUNTRY (AZERBAIJAN AND TURKEY) COMPARISON ON THE RENEWABLE ENERGY POTENTIAL OF AZERBAIJAN AND TURKEY AND THE JOB SATISFACTION OF EMPLOYEES IN THE ENERGY SECTOR

Authors: H. Mustafa Paksoy, Ziya Guliyev

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-73

Year: 2024 Pages: 648-661

Show abstract

Abstract: This research conducts a comparative analysis of the renewable energy potential and job satisfaction within the energy sectors of Azerbaijan and Turkey. Drawing upon insights from discussions within this thread, the research explores the unique characteristics, challenges, and opportunities inherent in each country's energy landscape. It examines factors such as resource availability, technological advancements, policy frameworks, and workforce dynamics to provide comprehensive insights into the complex relationship between sustainable energy development and employee well-being. The research reveals that Azerbaijan and Turkey both exhibit significant renewable energy potential, encompassing diverse sources such as solar, wind, hydroelectric, geothermal, and biomass energy. Both countries are investing in various projects to increase their future potential in the field of renewable energy. Azerbaijan plans to increase its renewable energy capacity by focusing on solar and wind energy projects. Türkiye, on the other hand, focuses on sustainable energy production with solar, wind and hydroelectric energy projects. Cooperation and joint projects between Azerbaijan and Turkey can enable more efficient use of the renewable energy potential in the region. For example, through energy trade and joint infrastructure projects, both countries can increase energy supplies and support sustainable development. While Azerbaijan's transition to renewable energy is relatively nascent, its rich fossil fuel reserves necessitate a strategic shift towards sustainable alternatives. In contrast, Turkey, amid rapid industrialization and urbanization, has prioritized the development of renewable energy sources to meet growing demands and address environmental concerns. Furthermore, the research highlights the importance of job satisfaction in fostering a resilient and motivated workforce within the energy sectors of both countries. Factors influencing job satisfaction, including compensation, career advancement opportunities, organizational culture, and work-life balance, are analyzed to identify areas for improvement and strategic interventions. By understanding and addressing these factors, energy companies in Azerbaijan and Turkey can enhance employee engagement, retention, and overall organizational performance amidst the evolving energy landscape.

Keywords: Renewable energy, Azerbaijan, Turkey, Energy sector, Job satisfaction, Sustainable development
NEFT SƏNAYƏ İŞLƏRİ ÜÇÜN İSTİFADƏ EDİLƏN İŞ GEYIMLƏRİ VƏ ONLARIN KEYFİYYƏTİ

Authors: İlqar Rəcəbov, Səma Tağıyeva

DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei4308012024-66

Year: 2024 Pages: -

Show abstract

Abstract: Məqalədə neft sənayesi işçiləri üçün xüsusi geyimlərin rahatlığının və keyfiyyətinin əsas parametrləri üzrə tədqiqatların nəticələri verilmişdir. Ölkəmizdə neft sənayesi işçiləri arasında aparılan sorğu bəzi neft sənaye işçilərinin iş vaxtı əsas işçi hərəkətlərini yerinə yetirərkən sağlamlıq vəziyyətindən narazılıqlarını üzə çıxarıb. Müxtəlif peşə sahibləri üçün xüsusi geyim dəstləri qiymətləndirilmiş, tədqiqatların nəticələri paltarın altındakı məkanda temperatur və rütubətin qiymətləndirilməsi üçün yüksək texnologiyalı sensorlardan istifadə etməklə xüsusi geyimlərin konstruksiyasının və texnologiyasının təkmilləşdirilməsi zərurətini əsaslandırmağa imkan vermişdir. Neft sənaye işçilərinin geyimləri rütubətə, küləyə yəni bir sözlə hər hava temperaturuna dayanıqlı olmalıdır ki, onlar rahat və sağlam iş görsünlər. Ona görə də yalnız yüksək keyfiyyətli parça bir sıra xüsusi işlər zamanı etibarlı qorunmaya zəmanət verə bilər.

Keywords: neft sənaye işçiləri üçün xüsusi geyimlər, xüsusi paltarların istehsalı, xüsusi paltarların rahatlığı, paltarın altındakı temperatur və rütubət, xüsusi geyimlərin dizaynına ekoloji yanaşma

Volume 43, Issue 8-01 (2024)

ANALYSIS OF THE EFFICIENT COMPOSITION OF DRILLING FLUIDS USED IN WELLS DRILLED IN THE ABSHERON AND BAKU ARCHIPELAGOS

OBTAINING ADDITIVES USED TO IMPROVE THE CHARACTERISTICS OF DIESEL FUEL

WEDGE ZONES IN THE AMIRARCH AREA, LOCATED ON THE NORTHEASTERN SIDE OF THE YEVLAKH-AGHJABADI DEPRESSION

STRUCTURAL-TECTONIC CHARACTERISTICS AND OIL AND GAS PERSPECTIVES OF THE KALAMADDIN-HARAMI ZONE

FUZZY LOGIC ANALYSIS OF E-COMMERCE WEB PAGE QUALITY FACTORS

SUALTI BORU KƏMƏRLƏRİNİN MONİTORİNQİ

Ni/MWW SEOLİT KATALİZATORUN İŞTİRAKI İLƏ PROPİLENİN AROMATLAŞMASI

TULLANTI KƏRPİCİN BETONUN XÜSUSİYYƏTLƏRİNƏ TƏSİRİ

SƏNAYE MÜƏSSİSƏLƏRİNDƏ ZƏRƏRLİ HAVANIN TƏMİZLƏNMƏSİ YOLLARININ SEÇİLMƏSİ

QAZ KONDENSATININ TƏMİZLƏNMƏSİ VƏ HAZIRLANMASI PROSESİNDƏ İSTİFADƏ OLUNAN MÜASİR HİDRAVLİK TEXNOLOGİYA VƏ CİHAZLARIN NƏZƏRDƏN KEÇİRİLMƏSİ

İDARƏ OLUNAN ROTOR SİSTEMİ İLƏ MÜRƏKKƏB PROFİLLİ QUYULARIN QAZILMASI TEXNOLOGİYASININ TƏKMİLLƏŞDİRİLMƏSİ

DAŞSALAHLI ƏHƏNGDAŞI YATAĞININ İŞLƏNMƏSİNDƏ YENİ TEXNOLOGİYANIN TƏDQİQİ

HORIZONTAL QUYULAR ÜÇÜN QORUYUCU KƏMƏRİN DIZAYN METODLARI

OPTİK XARAKTER TANINMASI (OCR) NƏDİR VƏ AZƏRBAYCAN DİLİNDƏ HANSI MODELLƏR VAR

NANOTƏBIƏTLİ NEFTLƏRİN TERMİK İŞLƏNMƏSINİN TƏDQİQİ

QAZAX ÇÖKƏKLİYİNİN BENTONİT GİLLƏRİNİN GEOKİMYASI QURULUŞU VƏ FİZİKİ XÜSUSİYYƏTLƏRİ

KARBON NANOBORUCUQLARINDAN İSTİFADƏ EDƏRƏK SÜRƏTLİ SU NƏQLİYYATININ YENİDƏN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ

QİYMƏTLƏRİN HESABLANMASINA ƏSASLANAN ALQORİTMLƏRİN BAZASINDA KLASTER-ANALİZ MƏSƏLƏSİNİN HƏLL ALQORİTMİ

ALTERNATİV ENERJİ MƏNBƏLƏRİNDƏN İSTİFADƏNİN ENERJİ TƏHLÜKƏSİZLİYİNDƏ ROLU VƏ İQTİSADİ QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ

ЛИЗИНГ В СФЕРЕ ЗДРАВООХРАНЕНИЯ: ПРЕИМУЩЕСТВА И НЕДОСТАТКИ

ANALYSIS OF THE APPLICATION OF MODERN HERMETIC TECHNIQUES OF POLYMER MATERIALS IN HYDRAULIC MACHINES

XİDMƏT SAHƏLƏRİNDƏ KORPORATİV MƏDƏNİYYƏTİN ROLU

AZƏRBAYCANDA TURIZM MÜƏSSISƏLƏRININ INFRASTRUKTURUNUN INKIŞAFININ AKTUAL PROBLEMLƏRI VƏ TENDENSIYALARI

QAZIN HAZIRLANMASI PROSESİNİN İDARƏETMƏ SİSTEMİ

MÜASİR QRAFİK DİZAYNIN FORMALAŞMASINDA TEXNOLOGİYANIN ROLU

АVTОBLОKLАMАDА İŞАRƏVЕRMƏ SİSTЕMİ

ANALYSIS OF ACCIDENTS DURING DRILLING WITH FLOATING DEVICES IN THE CASPIAN SEA

AZƏRBAYCANDA XÜSUSİ İQTİSADİ ZONALARIN İQTİSADİ İNKİŞAFDA ROLU

ТЕХНОЛОГИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ ПРИМЕНЕНИЯ СОВРЕМЕННЫХ ЗАЩИЩАЮЩИХ ТРУБОПРОВОДОВ ПРИ БУРЕНИИ СКВАЖИН

NEFT QUYULARININ MƏHSULDARLIĞININ ÖLÇÜLMƏSİ

“28 MAY” NEFTQAZÇIXARMA IDARƏSI VƏ NEFT YATAQLARI

XƏZƏRDƏKİ NEFT-QAZ YATAQLARINDA BƏRPA OLUNAN ENERJİ MƏNBƏLƏRİNDƏN İSTİFADƏ İMKANLARI VƏ PERSPEKTİVLƏRİ

DAĞKƏSƏMƏN AU-KOLÇEDAN-POLİMETAL YATAĞININ MİNERALOJİ XÜSUSİYYƏTLƏRİ

MULTIFAZALI AXIN ZONALARININ TƏNZIMLƏNMƏSI

MÜASİR ŞƏRAİTDƏ BEYNƏLXALQ MALİYYƏ TƏŞKİLATLARININ ROLU

TRANSLATION OF COLLOQUIAL EXPRESSIONS AND SLANG WORDS IN ‘THE CATCHER IN THE RYE’ FROM ENGLISH INTO AZERBAIJANI

QAZMA ƏMƏLİYYATI ZAMANI SU TƏZAHÜRÜ GÖSTƏRƏN LAYLARIN İZOLYASİYA OLUNMASI METODUNUN ƏSASLANDIRILMASI

SAHİBKARLIĞIN TƏNZİMLƏNMƏSİ VƏ ONUN NƏZƏRİ ƏSASLARI

DAŞKƏSƏN SKARN-MAQNETİT FİLİZİNİN TEKTONİK STRUKTURU, PETROQRAFİYA VƏ METALLOGENİK XÜSUSİYYƏTLƏRİ

İNSAN KAPİTALININ MÜƏSSİSƏNİN İNNOVATİV İNKİŞAFINDA ƏHƏMİYYƏTİ

CONVERSION OF ASSOCIATED PETROLEUM GAS INTO LIQUID HYDROCARBONS

NEFT VƏ NEFT MƏHSULLARININ NƏQLİ VƏ SAXLANMA OBYEKTLƏRİNDƏ İTKİSİ VƏ ONLARIN NORMALLAŞDIRILMASI

ЗЕЛЕНАЯ ЭКОНОМИКА В КОНТЕКСТЕ УСТОЙЧИВОГО РАЗВИТИЯ

MÜXTƏLIF TƏRKIBLI ƏLAVƏLƏRIN SEMENT ƏSASLI KAFEL YAPIŞDIRICILARININ KEYFIYYƏTINƏ TƏSIRININ TƏDQIQI

RƏQABƏT QABILIYYƏTININ ƏSASLARI VƏ ONUN RƏQABƏT MƏDƏNIYYƏTINDƏKI ROLU

GƏDƏBƏY MİS-QIZIL MƏDƏNİNDƏ ÇIXARTMA-YÜKLƏMƏ VƏ NƏQLİYYAT AVADANLIQLARI KOMPLEKSİNİN MƏHSULDARLIĞININ ARTIRILMASI YOLLARI

METHODS OF DRILLING MULTILATERAL WELLS FOR THE PURPOSE OF EXPLOITING MULTILAYER FIELDS

ПРАКТИКА ОРГАНИЗАЦИИ ЗЕЛЕНЫХ ЦЕПОЧЕК ПОСТАВОК ЗА РУБЕЖОМ

QUYULARIN QAZILMASI ZAMANI RİSKLƏRİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİNİN TƏHLÜKƏSİZLİYİN TƏMİNİNDƏ ROLU

28 MAY NEFTQAZÇIXARMA İDARƏSININ 4 SAYLI STASIONAR DƏNIZ PLATFORMASININ IŞININ TƏDQIQI

SECOND-LANGUAGE ACQUISITION AND ERROR ANALYSIS

MAQNİTLƏŞMƏNİN NƏZƏRİ –METODOLOJİ ƏSASLARI

LITHOFACIAL FEATURES OF CRETACEOUS DEPOSITS IN THE CASPIAN-GUBA AREA

EKSPERIMENTAL QURAŞDIRMA VƏ HIDRAT NÜMUNƏLƏRININ ALINMASI PROSEDURU

ŞLAMLARIN MAILI QAZMA QUYULARINDA HƏRƏKƏTININ EKSPERIMENTAL VƏ ƏDƏDI TƏDQIQI

THE ROLE OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE IN GEOSCIENCES: CONCEPTUAL REVIEW

AZƏRBAYCANDA QİYMƏTLİ KAĞIZLAR BAZARINDA OLAN MÜASİR PROBLEMLƏR VƏ ONLARIN HƏLLİ YOLLARI

ENHANCING NETWORK INTRUSION DETECTION WITH MOUNTAIN GAZELLE OPTIMIZER-BASED FEATURE SELECTION

PLC ƏSASLI İSTİXANA AVTOMATLAŞDIRILMASI

RABİTƏ ƏSASINDA QATARLARIN HƏRƏKƏTİNİN İDARƏ OLUNMASI SİSTEMİ

ƏNƏNƏVI YOXSA RƏQƏMSAL MARKETINQ STRATEGIYALARI

AZƏRBAYCANDA GƏNC ƏMƏK RESURSLARININ FƏALIYYƏTINƏ TƏSIR EDƏN SOSIAL-IQTISADI AMILLƏR

DEVELOPMENT OF RECOVERY TECHNOLOGY OF CENTRIFUGAL PUMP IMPELLER IN PLASMA SPRAY DEVICE

TECHNOLOGY OF STRENGTHENING AND RESTORATION OF SHAFT SURFACES WITH HIGH FREQUENCY CURRENT

BENTONİT GİLLƏRİNİN TƏBİİ XÜSUSİYYƏTLƏRİ VƏ ONLARDAN İSTİFADƏNİN İQTİSADİ SƏMƏRƏLİLİYİ

QUYULARIN QAZILMASI PROSESİNİN EFFEKTİVLİYİNİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ VƏ ONUN ARTIRILMASI METODUNUN İŞLƏNMƏSİ

ANKERLƏŞDİRMƏ ÜSULUNDAN İSTİFADƏ ETMƏKLƏ PLATFORMA DAYAQLARININ DƏNİZ DİBİNƏ BƏRKİDİLMƏSİ

CİHAZQAYIRMA MÜƏSSƏLƏRİNDƏ DAĞITMADAN NƏZARƏT SİSTEMLƏRİ İLƏ KEYFİYYƏTƏ NƏZARƏT

EVALUATION OF THE EFFECT OF AIR ON THE HYDRATION SYSTEM OF THE AXIAL PISTONS

СТРАТЕГИЧЕСКИЕ ПРИОРИТЕТЫ В ЭКОНОМИЧЕСКОМ РАЗВИТИИ АЗЕРБАЙДЖАНА

NEFT VƏ QAZ QUYULARININ TAMAMLANMASININ XÜSUSIYYƏTLƏRI VƏ BAŞ VERƏ BILƏCƏK HƏR HANSI PROBLEMLƏR

A CROSS COUNTRY (AZERBAIJAN AND TURKEY) COMPARISON ON THE RENEWABLE ENERGY POTENTIAL OF AZERBAIJAN AND TURKEY AND THE JOB SATISFACTION OF EMPLOYEES IN THE ENERGY SECTOR

NEFT SƏNAYƏ İŞLƏRİ ÜÇÜN İSTİFADƏ EDİLƏN İŞ GEYIMLƏRİ VƏ ONLARIN KEYFİYYƏTİ

ISSN

Statistics

Latest publications

Information

Developed By

Browse