Volume 31, Issue 8 (2023)

  1. ZN VƏ CU METALLARI İLƏ MODİFİKASİYA OLUNMUŞ YÜKSƏK SİLİSİUMLU SEOLİT (YSS) KATALİZATORUN İŞTİRAKINDA N-HEKSANIN ÇEVRİLMƏ PROSESİNİN TƏDQİQİ

    Authors: Asif Məmmədov, Pərviz Nadirov, Sevda Əfəndiyeva, Vida Muradxanlı

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-06

    Year: 2023 Pages: 6-12

    Show abstract

    Abstract: Yüksək Silisiumlu Seolit (YSS) əsasında HYSS, HZnYSS və HCuYSS katalizator nümunələri sintez olunmuş və onların aktivliyi n-heksanın çevrilməsi prosesində geniş tədqiq olunmuşdur. Prosesdən alınan reaksiya məhsullarının temperaturdan asılı olaraq paylanması müqayisəli şəkildə verilmişdir. Müəyyən olunmuşdur ki, ən yüksək aktivlik HCuYSS katalizator nümunəsinə məxsusdur. Belə ki, onun iştirakında n-heksanın konversiyası 83,9 %, aromatik karbohidrogenlərin maksimum çıxımı isə 19,8 % təşkil etmişdir.

    Keywords: kataliz, seolit, alkanlar, aromatik karbohidrogenlər, kokslaşma

  2. SOBADANKƏNAR EMAL PROSESİNİN ARMATUR POLADLARININ KEYFİYYƏTİNƏ TƏSİRİNİN ƏSASLANDIRILMASI VƏ ƏRİMƏ ÜÇÜN ENERJİ SƏRFİYYATININ AZALDILMASI

    Authors: Aydın Bayramov, Aynurə Mirzəyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-13

    Year: 2023 Pages: 13-22

    Show abstract

    Abstract: Müasir elektrik polad əritmə sexlərində polad istehsalı güclü elektrik qövslü polad əritmə sobalarında (EQS) və sobadankənar emal ilə həyata keçirilir. Bu istehsal sxemi böyük kapital məsrəfləri tələb edir və iri metallurgiya müəssisələrində geniş istifadə olunur. İstehsal olunan armatur poladlarının keyfiyyətini yaxşılaşdıran və istehsal həcmini artıran, habelə material sərfini və hər tona düşən maya dəyərini azaldan qabaqcıl texnologiyaların işlənməsi müasir şəraitdə qara metallurgiyanın inkişafı üçün prioritetdir. Əridilmiş metalın xassələrinin yaxşılaşdırılması üçün əldə edilən göstəricilərin səviyyəsi əsasən polad istehsalı prosesinin sobadankənar emal daxil olmaqla son mərhələlərində həyata keçirilən texnoloji üsullardan asılıdır. Maşınqayırma müəssisələrinin, mini və mikrometallurgiya zavodlarının kiçik polad əritmə sexləri üçün elektrik qövs əritməsi və poladların sobadan kənar emalı üçün soba-çalov qurğusu hazırlanmışdır. Soba-çalovda polad əridilməsinin dizaynı, avadanlığı və texnologiyasının təsviri təqdim olunur. Kimyəvi tərkibə və temperatura görə homogenləşmə üçün ərimə aşağıdan arqon və ya azotla üfürülür. İşlənmiş yanan qazların sonrakı yanması üçün təklif olunan sxem, həm vannanı oksigenlə təmizləyərkən, həm də qaz çıxışı yolunda quraşdırılmış əlavə tuyer vasitəsilə təchiz edilərək, ərimə üçün əlavə miqdarda istilik əldə etməyə imkan verir. Yandırılan karbonmonoksit üçün müxtəlif variantlarda istilik balansının hesablamaları təqdim olunur. Metalın tərkibindəki karbondan asılı olaraq ərimə prosesinin modelləşdirilməsi və yanan qazların yandırılması üsulları aparılmışdır. Müəyyən edilmişdir ki, təklif olunan texnologiyalardan istifadə elektrik enerjisi istehlakını və ərimə müddətini azaltmağa imkan verir.

    Keywords: Elektrik poladəritmə, Elektrik qövslü polad əritmə qurğusu, qrafit elektrodları, yanan qazların yanması

  3. EXPERT SYSTEM FOR DENTAL DISEASES

    Authors: Latafat Gardashova, Aytaj Ismayilova, Gulay Tarverdiyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-23

    Year: 2023 Pages: 23-30

    Show abstract

    Abstract: The objective of an expert system in the field of medicine is to support doctors during the diagnosis process. Any software that is capable of drawing conclusions and making decisions based on the data stored in its database can be called an "expert system." Expert systems are widely employed in many industries, including the health sector. There are numerous types of dental ailments in the field of dentistry. Few symptoms were employed in the existing methods for dental diagnostics. A diagnosis in dentistry requires more than a few symptoms. The aim of this chapter is to analyse a medical expert system based on fuzzy rules that is used for the diagnosis of dental illnesses. Fuzzy inference based on a possibility metric and information extraction based on fuzzy clustering are both used in the modeling. The relevant parameters for dentistry were determined in the initial modeling phase of the system using clinical data. The evaluation of the dental variables based on soft computing will be carried out in the next stage. The third step introduces applied fuzzy inference based on possibility measures and provides examples to support it. The case data gathered from 100 patients makes up the knowledge foundation of the modeled system.

    Keywords: dental disease, big data, expert system, fuzzy clustering

  4. QAZKONDENSAT YATAQLARININ İŞLƏNMƏ SƏMƏRƏLİLİYİNİN TƏMİN EDİLMƏSİNİN ƏSAS İSTİQAMƏTLƏRİ VƏ ÇIXARILABİLƏN EHTİYATLARININ HESABLANMASI

    Authors: Tofiq Səmədov, Baloğlan Məmmədov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-31

    Year: 2023 Pages: 31-38

    Show abstract

    Abstract: İşlənilmədə olan və yenicə kəşf olunan yataqlar arasında qazkondensat yataqları xüsusi çəkiyə malik yer tutur. Ona görə də bu tip yataqların işlənilməsinə bütün mərhələlərdə ciddi yanaşılması ilə layda karbohidrogen itkilərinin az olmasına çalışılması prioritet məsələlərdən birini təşkil edir. Bu isə, öz növbəsində, ciddi əsaslandırılmış işlənmə sisteminin tətbiqi, işlənmə üzərində davamlı və düzgün nəzarətin aparılması, karbohidrogen verimi əmsalının artırılması ilə bağlı geoloji və texniki-texnoloji həllərin vaxtlı-vaxtında tərbiq olunması və s. bu kimi tədbirlər kompleksinin həyata keçirilməsi ilə mümkün ola bilər. Hazırkı işdə qazkondensat yataqlarının işlənilməsinin səmərəliliyinin təmin edilməsinin əsas istiqamətləri təhlil edilmiş və bunun üçün işlənilmənin istənilən mərhələsi üçün yatağın qaz və kondensat fazalarına görə çıxarılabilən ehtiyatlarının qiymətləndirilməsinin vacibliyi qeyd edilmişdir. Məqalədə eyni zamanda qazkondensat yatağının qaz və kondensat fazalarına görə çıxarılabilən ehtiyatlarının lay təzyiqinin azalması üsuluna əsaslanmaqla maddi balans tənlikləri bazasında qiymətləndirilməsi üsulu gətirilmiş və üsulun alqoritminə uyğun olaraq aparılmış hesablamalarla onun təcrübi istifadə imkanları göstərilmişdir. İşdə alınmış nəticələrdən qazkondensat yataqlarının işlənmə səmərəliliyinin təmin edilməsi tədbirlərinin həyata keçirilməsi üzrə zəruri qərarların əldə edilməsində istifadə edilə bilər.

    Keywords: Qazkondensat yatağı, səmərəlilik, çıxarılabilən ehtiyat, karbohid¬rogen verimi əmsalı, süxurların deformasiyası

  5. SOBADANKƏNAR EMAL ZAMANI POSANIN TƏRKİB HİSSƏSİNİN ÖYRƏNİLMƏSİ

    Authors: Aydın Bayramov, Günəş Cəfərova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-39

    Year: 2023 Pages: 39-45

    Show abstract

    Abstract: Müasir dövrün dünya təcrübəsi ilk növbədə poladın sobadankənar emalının müxtəlif üsullarının intensiv şəkildə praktikaya tətbiqi ilə səciyyələnir. Sobadankənar emal üsullarının intensiv inkişafı, öz növbəsində, ferroərintilərin istehsalına əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərir. Bunu belə izah etmək olar ki, a) arzuolunmaz tullantıların tərkibinə görə təmiz olan poladların əldə edilməsi, müvafiq istilik təsiri nəticəsində, zərərli aşqarların maddələrin miqdarını azaltmağa (və ya hətta aradan qaldırmağa) imkan verir; b) sobadankənar emalın müasir üsulları (keyfiyyətini itirmədən) bahalı və az olan təmiz ferroərintiləri ucuz və daha əlçatan ferroərintilərlə əvəz etməyə imkan verir. Hal-hazırda dünya praktikasında yüz milyonlarla polad emalı sobadankənar metallurgiya üsulları ilə işlənir. Sobadankənar emal üçün qurğular demək olar ki, bütün yüksək keyfiyyətli metallurgiya zavodlarında mövcuddur.

    Keywords: Posa qarışıqları, kükürdsüzləşdirmə, deoksidləşdirici

  6. HORİZONTAL QUYULARIN TƏRS DÖVRİYYƏ İLƏ EFFEKTİV ŞƏKİLDƏ TƏMİZLƏNMƏSİ

    Authors: Çingiz Qarayev, Südabə Novruzova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-46

    Year: 2023 Pages: 46-54

    Show abstract

    Abstract: Çoxlu zonaların qıvrılmış borularla (KT) həlqəvi qırılması on ildən artıqdır ki, tətbiq olunur. Tipik bir müalicə qum püskürtmə perforasiyasını, quyunun təmizlənməsini, qırılmaları və izolyasiyanı əhatə edir. Hər bir intervalı tez bir zamanda perforasiya etmək, sındırmaq və təcrid etmək iqtisadi cəhətdən məqsədəuyğundur, bütün intervalları mümkün olan ən qısa müddətdə müalicə etməyə imkan verir. Bununla belə, üfüqi quyuların dibində uzanan KT perforasiya və qırılma mərhələsində bərk cisimlər yatağı yaradır, bu, qırılma prosesinin etibarlı icrasına əlavə mürəkkəbliklər gətirir. Sıx formasiyalar üçün propant çarpayıları tamamilə və ya qismən çıxarılmalıdır, əks halda yastıq propantı içəri çəkə bilər ki, bu da vaxtından əvvəl ekranın çıxarılması üçün yüksək potensial yaradır.

    Keywords: proqnoz, dib zonası, qaz-kondensat, empirik korrelyasiya

  7. KİÇİK VƏ ORTA SAHİBKARLIĞIN AZƏRBAYCAN İQTİSADİYYATINA TƏSİRİ

    Authors: Afaq Aslanova, Elmar İbrahimli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-55

    Year: 2023 Pages: 55-63

    Show abstract

    Abstract: Bazar münasibətlərinin formalaşması və inkişafı hər bir mülkiyyət forması daxilində iqtisadi sahələrin azad, bərabərhüquqlu birgə fəaliyyətini və inkişafını nəzərdə tutur. İqtisadiyyatın özəl sektorunu nəzərə alsaq, ümumi qəbul edilmiş terminologiyaya görə, ölçüsündən asılı olaraq müəssisələrun 3 tipə bölündüyünü deyə bilərik: iri, orta və kiçik müəssisələri. Bunlardan əlavə, həmçinin fərdi sahibkarlıqda mövcuddur. Bu dörd qrupun hər birinin dövlətə və onun siyasətinə, sosial-iqtisadi, siyasi və milli problemlərə münasibətini müəyyən edən öz daxili maraqları var. Böyük biznes, əsasən, ölkənin iqtisadi və texniki gücünü müəyyən edir. Böyük biznes inkişaf məqsədilə bir tərəfdən kiçik tərəfdaşları özündə cəmləşdirən inteqrasiyaya, digər tərəfdən isə beynəlxalq strukturlarda birləşməyə, daha güclü tərəfdaşların təsiri altına düşməyə meyillənir. Daha güclü tərəfdaşların iradəsini yerinə yetirən iri kapital ölkənin daxili bazarında beynəlxalq biznes strukturlarının genişlənməsi alətinə çevrilir. Bu yazıda kiçik və orta biznesin Azərbaycan iqtisadiyyatına təsiri haqqında qısa məlumat verməyə çalışacağıq.

    Keywords: KOS, bazar iqtisadiyyatı, ÜDM, rəqabətlilik

  8. AZƏRBAYCANIN ƏSAS MÜƏYYƏNEDİCİLƏRİNİN BİRBAŞA XARİCİ İNVESTİSİYALARIN ÖLKƏYƏ CƏLB EDİLMƏSİNDƏ ROLU

    Authors: Azər Ağarzayev, Elşən Əhmədov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-64

    Year: 2023 Pages: 64-76

    Show abstract

    Abstract: Xarici investisiya qoyuluşları ölkənin iqtisadi inkişafı üçün kritik rol oynayır. İnvestisiya qoyuluşları, iqtisadiyyatın böyüməsini təmin edir. Xarici investisiyalar günümüz dünyasında iqtisadi inteqrasiya səviyyəsinin yüksək olduğu müasir dövrdə çox önəmli bir funksiya yerinə yetirməkdədir. İqtisadi və qeyri-iqtisadi olmaqla, bu investisiyalar iki aspekti özündə cəmləşdirir. İqtisadi aspekti bu investisiyaların ölkədəki iqtisadi inkişafını təmin etməsi, qeyri-iqtisadi aspekti isə bu investisiyaların siyasi və idarəetmə qərarlarına təsir etməsi şəklində ifadə olunur. Birbaşa xarici investisiyaların Azərbaycana cəlb edilməsində əsas müəyyənləşdirici amillər təbii sərvətlər və enerji sektoru, coğrafi yer və regional bazarlara çıxış, siyasi və iqtisadi sabitlik, bazar dinamikası və istehlak meylləridir. Məqalədə bu məsələlər diqqət mərkəzində olmuşdur. Təbii ehtiyatlar və enerji sektoru Azərbaycan iqtisadiyyatının həlledici tərkib hissəsidir. Azərbaycan həm neft, həm də təbii qaz ehtiyatları ilə zəngindir və bu ehtiyatlar uzun müddət ölkədə iqtisadi artımın və inkişafın əsas amilləri olmuşdur. Azərbaycanın coğrafiyası ölkəyə investisiyaların cəlb edilməsində mühüm rol oynayır. Onun Şərqi Avropa və Qərbi Asiyanın kəsişməsində yerləşməsi regional bazarlara çıxış yolu təqdim edir və onu nəqliyyat və logistika üçün ideal mərkəzə çevirir.

    Keywords: təbii sərvətlər, enerji sektoru, regional bazarlar, iqtisadi sabitlik, istehlak meylləri

  9. ARDICIL NƏQL ÜSULUNUN SƏMƏRƏLİLİYİNİN ARTIRILMASI

    Authors: Gülbala Ələsgərov, Nəzmiyyə Əsgərov, Gülzar Qaracayeva, Alxan Cəfərov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-77

    Year: 2023 Pages: 77-85

    Show abstract

    Abstract: Hal-hazırda dünyada və ölkəmizdə neft və neft məhsullarının əsasən 5 üsulla daşınması həyata keçirilir. Məhsulun bir yerdən digər nöqtəyə daşınması çox zaman səmərəli olmur. Məsələn, boru kəmərləri ilə nəql zamanı üstün cəhətlərə malik olsa da bəzən mənfi xüsusiyyətləri də olur. belə ki, boru kəmərləri ilə nəql ancaq bir istiqamətli baş verir, yəni, artıq qalan məhsul geriyə qayıda bilmir. Bəzən də eyni vaxtda bir neçə məhsulun nəqli tələb edilir ki, bu da baha başa gəlir. Çünki hər məhsul üçün ayrıca boru kəmərini çəkilməsi prosesi iqtisadi cəhətdən çox əlverişsiz hesab edilir. Ona görə səmərəli nəql üsulu kimi ardıcıl nəql metodundan geniş istifadə edilir [1]. Müxtəlif çeşidli məhsulların belə nəql etdirilmə üsulu həm bizim Respublikamızda, həmçinin xarici ölkələrdə geniş istifadə olunur ki, bu da hər şeydən əvvəl, boru kəmərlərinin maksimal yüklənməsinin iqtisadi cəhətdən səmərəliliyini artırır. Bu zaman həm yeni boru kəmərlərinin tikintisinə, həm də nəqletmə xərcləri əhəmiyyətli dərəcədə azalır. Bununla yanaşı, müxtəlif çeşidli neft məhsullarının mövcud nəql etdirilməsi üsulunun əhəmiyyətli çatışmamazlıqları mövcuddur ki, bunlar da onların ardıcıl nəql prosesində nəql olunan məhsulların kontakt zonasında qarışıqların qaçılmaz əmələ gəlməsinə əsaslanır. Bu da bir qayda olaraq, fiziki-kimyəvi göstəricilərinə görə ötürülən məhsullardan heç birinə uyğun gəlmir. Daha doğrusu, mahiyyətinə görə keyfiyyətsiz hesab edilir və ona görə də onun utilizasiyasının aparılmasını tələb edir, bu da öz növbəsində, boru kəmərlərinin son məntəqəsində məhsulların qəbulu və yerləşdirilməsi texnologiyasını mürəkkəbləşdirir. Hal-hazırda yaranan qarışığın aradan qaldırılmasl üçün bir neçə səmərəli üsullar işlənib hazırlanmaqdadır. Bu üsullardan bəziləri yüksək səmərə verir, digərləri isə bəzi səbəblərə görə nəticəsiz qalır. Qeyd olunanlar məhsulların ardıcıl nəql proseslərində əmələ gələn müxtəlif çeşidli məhsul qarışıqlarının ölçülərinin və həcmlərinin azaldılması üsullarının işlənib hazırlanması üzrə məsələlərin aktuallığını müəyyən edir. Baxılan məqalədə də biz nəql üsulunun səmərəliliyinin artırılması yollarını araşdırmışıq. Əvvəlcə qarışıqyaranmanın qarşısını almaq üçün istifadə edilən üsullar təcrübə ilə sınaqdan keçirilmiş daha sonra isə istifadəyə verilmişdir. Təcrübə zamanı nəql olunan mayelərin özlülükləri fərqlidir və bizim apardığımız təcrübəyə görə qarşıda nəql olunan məhsulun özlüyüyü arxada nəql olunan məhsulun özlülüyndən çox olmalıdır.

    Keywords: Qarışıqyaranma, qazla doydurulma, neft məhsulları qarışığı, özlülük, bərk ayırıcılar, ardıcıl nəql, ayırıcı tıxac, məhsul qarışığı,maqnit aktivli özlü-elastik ayırıcı, doyma təzyiqi

  10. NATRİUM SİLİKATLA ÖRTÜLMÜŞ DƏMİR OVUNTUSUNDAN MAQNİT YUMŞAQ KOMPOZİSİYA MATERİALLARININ SIXLIĞINA TEXNOLOJİ PROSESLƏRİN TƏSİRİ

    Authors: Tahir Cabbarov, Günay Quliyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-86

    Year: 2023 Pages: 86-93

    Show abstract

    Abstract: Natrium silikatla örtülmüş, dəmir ovuntusundan maqnit yumşaq kompozisiya materiallarının sıxlığına və strukturuna presləmə təzyiqinin təsiri məsələlərinə baxılmışdır. 20-60 nm intervalında qalınlıqda natrium silikatla örtülmüş dəmir ovuntularının sıxlaşmasının fərqli xüsusiyyətləri təyin edilmişdir. Bunların presləmədə struktur deformasiya halının olması müəyyən edilmişdir. Plastifikatorlardan istifadə etmədən briketlərin sıxlığının artırılması və ovuntu zərrəciklərindən ibarət metalın kristal struktur qüsurlarının sıxlığının azaldılması mümkün olmuşdur. Maqnit-yumşaq kompozisiya materiallarına (MYKM) marağın artması sayəsində bütün dünyada maqnit xarakteristikalarının yaxşılaşdırılması, həmçinin bu matetiallardan istifadə imkanlarının genişləndirilməsi üzrə işlər aparılır. Bu məqsədlərə nail olmaq üçün davamlı olaraq yeni ovuntular aşkarlanır və MYKM istehsal texnologiyaları işlənib hazırlanır. Yerli və xarici tədqiqatların nəşrlərinin təhlili göstərmişdir ki, əsas diqqət MYKM-nın fiziki-mexaniki xüsusiyyətlərində texnoloji rejimlərin və dielektirik örtüklərin öyrənilməsinə yönəldilir. MYKM-ların maqnit mexaniki və texnoloji xassələrinin, dielektrik silikat tərkibli örtüklərlə örtülmüş dəmir ovuntularının öyrənilməsinə həsr olunmuş işlər fikri əhəmiyyət kəsb edir. Yerli və xarici tədqiqatların nəşrlərinin təhlili göstərmişdir ki, əsas diqqət MKM fiziki-mexaniki xüsusiyyətlərində texnoloji rejimlərin və dielektrik örtüklərin öyrənilməsinə yönəldilir. MKM-ların maqnit, mexaniki və texnoloji xassələrinin, dielektrik silikat tərkibli örtüklərlə örtülmüş dəmir ovuntularının öyrənilməsinə həsr olunmuş işlər praktiki olaraq mövcud deyil.

    Keywords: Kompozisiya, maqnit yumşaq, dielektrik, presləmə, möhkəmlik, maqnit nifuzluğu

  11. АЛГОРИТМ ФОРМИРОВАНИЯ АССОЦИАТИВНЫХ ОТНОШЕНИЙ

    Authors: Фаиг Гаджиев, Хуснийя Пашаева

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-94

    Year: 2023 Pages: 94-103

    Show abstract

    Abstract: В статье рассматривается проблема исследования ассоциативных отношений на базах знаний экспертных систем, решение которой представляется в плоскости идентификации подпространств на основе алгоритма сегментации заданного пространства признаков с учетов их нечетких характеристик. Адаптация алгоритма на материалы космических исследований свидетельствует о возможности его использования как компоненты интеллектуального пакета базы знаний. К настоящему времени наблюдается четкая тенденция поддержки информационных технологий, ориентированных на создание и развитие проблемных областей, интенсивная проработка которых не представляется в рамках существующих концептуальных представлений анализа и интерпретации в следствии наличия больших объемов данных, ограничивающих возможности экспертов при их модификации в знания, в системном анализе принятия решений и задания алгоритмических ресурсов исследования. Используемая с этой целью технология Data Mining, считающаяся исходным этапом Кnowledge Discovery in Databases предназначена для обработки таких совокупностей данных с целью выявления новых знаний, представляющих научный, корпоративный и др. интерес [ 1-4]. Последние, будучи выявлены на основе специальных алгоритмов, предназначены для идентификации объектов рассматриваемой проблемной области, как относительно их непосредственных свойств, так и с позиций исследования ассоциативных отношений. Возникающие при этом сложности методологического характера связаны с необходимостью использования алгоритмов кластеризации, выявления ассоциативных связей, разработки нейронных сетей и деревьев решений [5,6]. Следует иметь в виду, что если в задаче кластеризации производится выделение кластеров и их характеристик относительно совокупности исходных данных, а исследование ассоциативных отношений тесно связано с определением локальных и глобальных взаимосвязей между объектами системы, представляемые совокупностью правил изучения рассматриваемых данных, то разработка нейронных сетей, представляющих собой набор соединенных между собой нейронов с фиксированными функциями активизации и переменными весовыми параметрами сети представляется в преобразовании входного вектора в выходной, а что касается деревьев решений – они представляют иерархическую структуру классифицирующих правил типа «если … то …», распознающих класс объекта по информации узла дерева, начиная с его корня, по принципу перехода к правому узлу следующего уровня при ситуации «+» и к левому при «-».

    Keywords: База знаний, экспертные системы, ассоциативные отношения, сегментация пространства, лингвистическая переменная

  12. QAZ VƏ QAZ KONDENSAT YATAQLARININ SUBASQI REJİMİNDƏ İŞLƏNMƏSİ PROSESİNDƏ SULAŞMANIN PROQNOZU

    Authors: Kənan Əhmədov, Zamiq Mirzəcanov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-104

    Year: 2023 Pages: 104-110

    Show abstract

    Abstract: İri sərmayələrin yatırılması, bacarıqlı və peşəkar mütəxəssislərin rəhbərlik etdiyi öncül texnoloji proseslərin vahid sistematikliyi, təzyiqin kritik və çox olması, həmçinin məhsulun bəzi xarakteristikaları qaz və qaz-kondensat yataqlarının işlənməsinin detallı planlamasını tələb edir. Ənənəvi neft yataqlarının işlənməsindən fərqli olaraq, qaz və qaz-kondensat yataqlarının işlənmə sisteminin bəzi mərhələləri bir-birilə qarşılıqlı əlaqədədir, vəhdət təşkil edir. Məsələn, məhsulun çıxarılması və daha sonra fiziki emal edilməsi.

    Keywords: proqnoz, sulaşma, qaz-kondensat, subasqı rejimi

  13. İNVESTİSİYA FƏALİYYƏTİNİN İDARƏ OLUNMASI PROSESİNDƏ İDARƏETMƏ UÇOTU VƏ AUDİTİNİN TƏŞKİLİNİN TƏHLİLİ

    Authors: Dilbər Fərəcova, Kənan Mayıllı

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-111

    Year: 2023 Pages: 111-122

    Show abstract

    Abstract: İnvestisiya - vəsaitlərin daşınmaz əmlaka, torpaq sahəsinə, tikintiyə, avadanlıqlara və digər aktivlərə yatırılması, eləcə də qiymətli kağızlar üzrə faiz şəklində gəlirlərin alınmasıdır. İqtisadiyyatın transformasiyası şəraitində təşkilat və müəssisələrdə iqtisadi fəaliyyətin bütün sistemlərinin təkmilləşdirilməsi və yenidən qurulması zəruridir. Bu problemin həlli sahibkarlıq subyektinin idarəetmə prosesinin informasiya təminatının effektivliyindən asılıdır. Strateji və cari aspektlərə baxmayaraq, idarəetmənin özünəməxsus xüsusiyyətləri vardır. İnvestisiya layihələrinin məqsədlərə uyğunluğunu qiymətləndirmək üçün cari və strateji investisiya fəaliyyəti haqqında məlumat vermək lazımdır. Bu, idarəetmə sistemi daxilində strateji və cari investisiya sistemləri arasında fərq qoymağa imkan verir. Mühasibat uçotunun idarə edilməsi sistemini birinci dərəcəli hesab etsək, onda investisiyaların idarə edilməsi sistemi ikinci dərəcəli sistem hesab olunacaq və bu sistem də öz obyekt və metodlarına uyğun olaraq qiymətləndiriləcəkdir. Məqalə kommersiya təşkilatlarının investisiya fəaliyyətinin uçotu və auditin təşkilinin müasir vəziyyətinə həsr olunmuşdur. Burada investisiya fəaliyyətinin idarəetmə uçotunun təşkili araşdırılmış, habelə cari investisiyaların auditinin təşkili metodikası təhlilə cəlb edilmişdir. Məlum olduğu kimi, konkret investisiya proqramlarının həyata keçirilməsi müxtəlif maliyyələşdirmə mənbələri (öz vəsaitləri, bank kreditləri və s.) hesabına həyata keçirilir ki, bu da investisiya fəaliyyətinin maliyyə bazarları ilə bağlı olması deməkdir. Buna görə də investisiya layihələrinin auditi prosesində kommersiya təşkilatının fəaliyyət göstərdiyi xarici mühiti və hər şeydən əvvəl kapital və pul bazarını araşdırmaq lazımdır. İnvestisiya fəaliyyəti öz növbəsində investisiya xərclərinin həyata keçirilməsində mənfi pul axını, konkret investisiya proqramının həyata keçirilməsində isə müsbət pul axını yaradır. Müəyyən dövrlərdə investisiya fəaliyyətindən mənfi pul axını müsbətdən əhəmiyyətli dərəcədə yüksək ola bilər. Buna görə də investisiya fəaliyyətinin auditi aparılarkən maliyyələşdirmə növləri və pul vəsaitlərinin hərəkəti nəzərə alınmaqla investisiya proqramlarında vəsaitlərdən istifadənin səmərəliliyini qiymətləndirmək lazımdır.

    Keywords: kommersiya təşkilatı, investisiya, idarəetmə uçotu, xalis çevrilmiş dəyər, audit yoxlaması

  14. CURRENT STATUS AND WAYS TO IMPROVE THE EFFICIENCY OF THE DEVELOPMENT OF "KALMAZ" UNDERGROUND GAS STORAGE FACILITIES (UGSF)

    Authors: Lala Abdullayeva, Mehriban İsmayilova, Tarverdi Mammadov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-123

    Year: 2023 Pages: 123-127

    Show abstract

    Abstract: Geological structure of the "Kalmaz" oil and gas field, that is being studied since 1930, is located 100 km south-west of Baku, in the north-eastern part of the lower Kura depression. Information on geological structure, stratigraphy, tectonics, oil and gas content of the field etc. has been collected as a result of the search and exploration works carried out and structural and research wells drilled. The "Kalmaz" field was formed from the brachianticlinal fold with south-east direction from north-west. The structure is divided into separate blocks by tectonic faults, and the blocks are not interconnected. Data on stratigraphic affiliation, lithology and thickness of stratigraphic units of sediments participating in the geological section of the site were obtained on the basis of deep wells drilled here. Upper Miocene-Pont, Pliocene and Quaternary sediments are involved in the geological section of the site. Tectonically, Kalmaz brachianticlinal is located in the north-eastern part of the lower Kura depression, over the Kalameddin-Bandovan anticline zone, between Mishovdag in the West and Khidirli folding in the East. The Kalmaz structure is mainly stretched in the north-west – south-east direction, however in the western part the axis of elongation of the structure takes a close direction to the latitude circle. The structure is asymmetrical. North-east wing is upright (lying angle is 35-400) and short, the south-west wing is relatively low-leaved (22-300) and being extensive passes to the south-east Shirvan syncline. The geological aspects of the structure was complicated by a fault that cuts its elongation at a certain angle. In the western part, tectonic fault passes through the north-east wing of the structure and through the south-west wing in the eastern part. As a result of the change in the direction of the axis of the fault structure, which is being talked about, cuts off the north-eastern wing in the western part, almost perpendicular to its lengthway and passes to the neighboring Navahi syncline. As a result of the fracture, the north-eastern wing of the Kalmaz structure and the south-western pericline were broken and dropped due to other parts of the fold. It's worth to note, that the Kalmaz structure has a very complex structure. This is also denoted by the Kalmaz mud volcano located in the central part of the fold. Despite the study of the geological aspects of the site by various methods and the numerous wells drilled here, its deep tectonics and connection with neighboring Mishovdagh and Khidirli structures have not been sufficiently studied. Numerous natural oil and gas manifestations are found in the site due to mud volcano springs. The mud volcano, located in the arch part of the fold, is related to a disruption that cuts its north-east wing. There is an active oil and gas flow from the mud springs arranged on a line in the direction of this disruption. Gas discharge related to Absheron sediments was detected in the structural mapping wells No. 39, 40, 41, 42, 44, 46 drilled on this strip. In most of these wells, the gas discharge passed into the gas fountain and lasted for a long time. 40000 m3/day gas and oil was obtained from the bottom Absheron sediments in the search well No. 87/2 located in the research site. In the well No. 15, drilled in a tectonic block in the south-eastern part of the fold, oil with a daily output of 38-39 t was obtained from the IV horizon of the productive layer (PL). Gas with daily production of 22 200 thousand m3 was obtained from the upper horizon of the PL in the search and operation well No. 22, and of 180 thousand m3 was obtained from the IV horizon of the PL in the well No. 40. As a result of research and exploration drilling, the I, II, III, IV, V, VI horizons of Kalmaz site have been proven to contain oil and gas. These facts show that the Kalmaz site has great oil and gas prospects. It should be noted that the presence of rich oil and gas underground gas storage facilitiess in the not yet opened and insufficiently studied lower horizons of the productive layer is beyond doubt. For this reason, information on geological study, stratigraphy, oil and gas characteristics, development, well fund of Kalmaz field, the first underground gas storage facilities in Azerbaijan, was analyzed in the article and due to the fact that a number of problems arose during the joint exploitation of wells, it was proposed to develop the well by dividing it into horizons.

    Keywords: gas, underground gas storage facilities, horizon, well, gas injection

  15. СОВРЕМЕННОЕ СОСТОЯНИЕ СФЕРЫ ПРОГНОЗИРОВАНИЯ РИСКА ПОРТФЕЛЯ ПРЕДПРИЯТИЯ НА БАЗЕ НЕЧЕТКОЙ МОДЕЛИ

    Authors: Namig Isazade

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-128

    Year: 2023 Pages: 128-135

    Show abstract

    Abstract: Прогнозирование риска является важным аспектом управления портфельными инвестициями предприятия, позволяющим принятие обоснованных инвестиционных решений. Для определения риска порфеля специалистами изучались различные классические методы, такие как дисперсия , стоимость под риском, компонентная стоимость под риском, среднеабсолютное отклонение и т.д. Традиционные модели прогнозирования риска имеют ограничения в отражении неопределенности и сложности реальных инвестиционных портфелей. В целях устранения этих недостатков, исследователи тщательно изучали вопросы разработки и применения нечетких моделей для прогнозирования риска инвестиционного портфеля. Они более адекватны в работе со сложными системами, включающими множество переменных и нелинейные отношения. Нечеткие модели позволяют учитывать не только количественную, но и качественную информацию, относящуюся к принятию решения. Классическая теория нечетких множеств обеспечивает плодотворные результаты в большинстве случаев, однако имеет определенные недостатки, один из которых состоит в невозможности учесть степень уверенности в предоставляемой информации. C целью восполнить этот пробел, профессором Лотфи Заде была введена концепция Z-чисел. Z-числа используются для описания степени уверенности в принадлежности элемента множеству и позволяют учитывать различные уровни неопределенности. Таким образом, использование Z-чисел в нечеткой модели для прогнозирования риска портфеля позволяет учитывать не только количественные и качественные факторы, но и степень уверенности в предоставленной информации. Это обеспечивает более адекватный и осмысленный подход к принятию решений. В данной статье был проведен анализ существующих подходов к прогнозированию риска портфеля и определены перспективные направления исследований в данной области.

    Keywords: нечеткая модель, прогнозирование риска, эффективный портфель, диверсификация

  16. QEYRİ-NEFT SƏNAYE MÜƏSSİSƏLƏRİNİN İSTEHSAL MENECMENTİNDƏ STRATEJİ PLANLAŞDIRMANIN TƏKMİLLƏŞDİRİLMƏSİ YOLLARI

    Authors: Natavan İbrahimova, Ziyadə Səfərli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-136

    Year: 2023 Pages: 136-147

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə istehsalda strateji planlaşdırmanın məqsədi, əsas komponentləri, habelə bu istiqamətin təşkilatda aktuallığı təqdim olunur. Bundan əlavə, burada strateji planlaşdırmanın tətbiqinin əsas yolları və onların təkmilləşdirilməsi üsulları formalaşdırılıb. Strateji planlaşdırma müəssisənin fəaliyyətində resursların daha məqsədyönlü və qarşılıqlı əlaqədə idarə olunmasına, təşkilatın məqsədlərinə çatmaqda maddi və maliyyə itkilərinin azaldılmasına imkan verən ən mühüm komponentdir. Planlaşdırma sisteminin formalaşdırılması, yəni tətbiq olunan planlaşdırma növlərinin optimal toplusunun müəyyən edilməsi vəzifəsi istehsalın miqyasından, sahəyə mənsubiyyətindən və mülkiyyət formasından asılı olmayaraq istənilən müəssisənin qarşısında durur. Bu, məhsulun dəyər zəncirinin mürəkkəb olduğu və istehlakçılar üçün dəyər və müəssisə üçün əlavə dəyər yaratmaq üçün effektiv idarəetmə tələb edən satınalma, istehsal, tədarük və paylama mərhələlərini əhatə etdiyi istehsal sənayesində xüsusilə vacibdir. Məqalədə müasir müəssisələrdə planlaşdırma sisteminin formalaşdırılması sahəsində nəzəri və metodoloji problemlərin həllinin vacibliyi göstərilir ki, bu da ondan bazarın rəqabət qabiliyyətini artırmaq üçün bir vasitə kimi istifadə etməyə imkan verəcəkdir. Aparılan tətqiqat sahəsində əsas məqsəd isə, istehsal sistemində müəssisənin strateji planlaşdırması və idarəetmə sisteminin formalaşdırılması üçün nəzəri yanaşmaları öyrənmək və praktiki tövsiyələr hazırlamaqdır. Burada, həmçinin əsas idarəetmə funksiyaları da təhlil edilmişdir. Müəssisənin fəaliyyətinin hərtərəfli qiymətləndirilməsi, daxili potensialın təhlilinin nəticələrinə əsasən, istehsalın, işlərin və xidmətlərin həcminin artırılması istiqamətində müəssisənin əhəmiyyətli imkanları haqqında nəticələr çıxarılmışdır. Onlar isə öz növbəsində əlverişli və optimal xarici şəraitdə həyata keçirilməlidirlər.

    Keywords: strateji planlaşdırma, strateji idarəetmə, uzunmüddətli məqsədlər, uzunmüddətli vəzifələr, missiya, strategiya, strateji piramida, risk, qeyri-müəyyənlik

  17. DƏNİZ QAZ YATAQLARININ QAZVERİM ƏMSALININ PROQNOZU ÜÇÜN TƏLƏB OLUNAN TƏSİREDİCİ AMİLLƏRİN SEÇİLMƏSİ XÜSUSİYYƏTLƏRİ

    Authors: Tofiq Səmədov, Rəsul Əliəkbərzadə

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-148

    Year: 2023 Pages: 148-155

    Show abstract

    Abstract: Dəniz qaz yataqlarının işlənilməsi və istismarı prosesi üzərində düzgün nəzarətin aparılması üçün davamlı olaraq yataqdan çıxarılabilən ehtiyat həcminin dəqiqləşdirilməsi və bu məlumat bazasında yatağın son qazverim əmsalının proqnozlaşdırılmasının həyata keçirilməsi tələb edilir. Bu nəticələrin səhihlik dərəcəsi isə, ilk növbədə, yataqların işlənilməsi və istismarı prosesinin cari durumunu səciyyələndirən amillər haqqında geniş təsəvvürlərin mövcud olması ilə müəyyən edilir. Bu halda qarşıya çıxan ən vacib elmi-təcrübi əhəmiyyətli məsələlərdən biri həmin amillər arasından qazverim əmsalının proqnoz qiymətlərinə ən vacib dərəcədə təsir göstərən amillər qrupunun ayırd edilməsi təşkil edir. Bu cür əhəmiyyətli təsir dərəcəsinə malik olan amillər qrupunun təyin edilməsi məhdud məlumat həcmi bazasında yatağın qazverim əmsalının proqnoz qiymətlərinin etibarlığının artırılmasına gətirir. Bu nöqteyi-nəzərdən qaz yataqlarının müxtəlif işlənilmə mərhələlərində işlənmə və istismar prosesinə təsir göstərən amillərin ayırd edilməsi, eləcə də bu amilləri səciyyələndirən göstəricilərin qazverim əmsalının proqnoz qiymətlərinin etibarlığına təsirinin müəyyən edilməsi ilə əlaqədar meydana gələn məsələlərin elmi-təcrübi əsasda tədqiqi vacib tədqiqat məsələlərindən birini təşkil edir. Məqalə bu qəbildən olan məsələlərin elmi-təcrübi əsasda tədqiqinə həsr edilmişdir.

    Keywords: Qaz yatağı, qazverim əmsalı, çıxarılabilən ehtiyat, quyu şəbəkəsi, proqnozlaşdırma

  18. ОБ ОЦЕНКЕ ПОПЕРЕЧНОЙ СИЛЫ В МУЛЬТИФАЗНЫХ ПОТОКАХ

    Authors: Гафар Исмайылов, Руфат Мангушев

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-156

    Year: 2023 Pages: 156-162

    Show abstract

    Abstract: Реальные среды, с которыми приходится сталкиваться в нефтегазодобыче, как правило представляют собой системы, состоящие как минимум из двух фаз, при этом одна из фаз размежевана и распределена в другой. Общеизвестно, что добыча, сбор, и последующие подготовка и транспорт нефти и газа основаны на мультифазных технологиях, включающих процессы подъёма из пласта, перегонку к сепараторам, сепарирование и межпромысловый транспорт многофазных смесей, состоящих из нефти, нефтяного газа, пластовой воды и механических примесей. В работе проведена попытка дать оценку численным значениям поперечной силы в цилиндрических потоках в которых наблюдается присутствие механических частиц различного диаметра. Показано, что данная выше в трубопроводах большего диаметра, при этом в ядре и на границах потока стремится к нулю. Помимо этого наблюдается монотонный рост поперечных сил в потоках с цилиндрической геометрией с увеличением скорости данного потока.

    Keywords: Поперечная сила, мультифазные потоки, дисперсные системы, совместный транспорт, разделение фаз

  19. QAZ YATAQLARININ ISTISMARI ZAMANI TƏTBIQI NƏZƏRDƏ TUTULAN TƏDBIRLƏRIN QUYULAR ÜZRƏ OPTIMAL BÖLÜŞDÜRÜLMƏSI

    Authors: Tofiq Səmədov, Rüfət Məmmədov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-163

    Year: 2023 Pages: 163-171

    Show abstract

    Abstract: Qaz və qazkondensat yataqlarının işlənilməsi təcrübəsində yatağın son verim əmsalının maksimal səviyyə təşkil etməsinə çalışılır. Bu məqsədə nail olmaq üçün yataqların işlənmə və istismar prosesi üzərində davamlı olaraq nəzarət tədbirlərinin aparılması lazım gəlir. Bunun nəticəsində yataqda quyuların normal işləməsinə maneçilik yaradan müxtəlif geoloji-fiziki xüsusiyyətli mürəkkəbləşmə hallarının operativ müşahidəsi və bundan asılı olaraq onlara qarşı vaxtlı-vaxtında zəruri tədbirlərin həyata keçirilməsi təmin edilir. Bəzi hallarda buna bir çox səbəblərdən müyəssər olunmur. Xüsusilə dərin yatımlı yataqlarda quyuların işində belə mürəkkəbləşmə hallarının vaxtlı-vaxtında diaqnostikasının aparılması çətin olur və ona görə də adətən quyuların istismarı prosesində belə mürəkkəbləşmələrlə mübarizə yalnız artıq onlar baş verdikdən sonra aparılmalı olur. Belə olan təqdirdə yataq üzrə istismar səmərəliliyinin qorunub saxlanılması üçün zəruri geoloji-texniki və texnoloji tədbirlərin aparılmasına ehtiyac yaranır və bu halda quyular üzrə aparılacaq tədbirlərin planlaşdırılması mühüm təcrübi əhəmiyyətə malik olan məsələlərdən hesab edilir. Qeyd edilənlərlə əlaqədar, məqalədə işlənmə səmərəli¬liyinin təmin edilməsi məqsədilə quyularda müşahidə olunan mürəkkəbləş¬mələrə qarşı tətbiq üçün nəzərdə tutulan tədbirlərin ayrılan maliyyə sərfiyyat həcmi nəzərə alınmaqla quyular üzrə bölüşdürülməsi məsələsi tədqiq edilmiş, müvafiq həll sxemi təklif edilmişdir.

    Keywords: Qaz yatağı, səmərəlilik, tədbirlər, mürəkkəbləşmələr, maliyyə sərfiy¬yatı

  20. HİBRİD ELEKTRİK MAŞINININ KONSTRUKSİYASI VƏ TEXNİKİ-İQTİSADİ GÖSTƏRİCİLƏRİ

    Authors: Samirə Xanəhmədova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-172

    Year: 2023 Pages: 172-179

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə nəqliyyat vasitələrində tətbiq olunan hibrid elektrik maşınına dair bəzii məsələlər araşdırılır. Yeni kompleksin bort şəbəkəsində keçid prosesin zamanı elektrik təchizat sistemində baş verə biləcək mürəkkəb proseslər analiz edilir. Hibrid elektrik maşınının konstruksiyasında keçid prosesləri zamanı yaranan məsələlərin həlli üçün qeyd olunan vacib amillər nəzərə alınmalıdır. İşəsalma rejiminin saniyələrlə ölçüləcək çox qısa zaman kəsiyində yerinə yetirildiyindən mühərrikin dolaqlarında yaranan cərəyan sıxlığının qeyri–bərabər paylanması yüksək tezliyə malik olan rəqslərin yaranmasına səbəb olur [2]. Fırlanma tezliyinin normal qiymətə malik olmasına əldə etmək üçün elektriki, mexaniki təsirlərin yaranması zəruridir. Yeni konstruksiyanın həm işəsalınma (starter) və həm də generator rejimlərində bəzi məsələlər araşdırılır [3, 5]. Generator rejimində daxili yanma mühərrikinin kritik nöqtəsi olaraq yüksüz iş rejimiminə uyğun olan momentdir. Yeni hibrid elektrik maşının hazırda istifadə olunan iki müxtəlif funksiyalı elektrik maşınları ilə müqayisə etdikdə müəyyən olunur ki, konstruktiv yerdəyişmələr nöqteyi-nəzərindən müəyyən qədər çəkidə və müvafiq olaraq həcmdə də nəzərəçarpacaq dəyişikliklər mümkündür. Hibrid elektrik maşınının qiymətləndirilməsində mühəndis hesablamalarının icra edilməsi ilə yerinə yetirilir və burada hər bir elementə məxsus olan əsas parametrlər də müəyyən edilir. Adınca elementləırin en kəsik sahələri, onların formaları müəyyənləşdirilməklə artıq həcmi təyin etmək. Bu səbəbdən də yeni, yeni hibrid elektrik maşınının qiymətləndirilməsi məqsədilə avadanlıqlara sərf olunan materialların qiymətlədirilməsina dair hesablamalar yerinə yetirilməlidir.

    Keywords: hibrid elektrik maşını, starter, generator, rele, bort şəbəkəsi, daxili yanma mühərriki, işəsalma prosesi

  21. AĞILLI TURİZMƏ NAİL OLMAQ ÜÇÜN İSTİFADƏ OLUNAN TEXNOLOGİYALAR

    Authors: Elşən Məmmədov, Səadət Rüstəmova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-180

    Year: 2023 Pages: 180-188

    Show abstract

    Abstract: Dünya əhalisinin sayının artması ilə birlikdə sənaye sahələrinin yaratdığı problemlər onların həllini vacib qılır. Turizm sahəsində də yaranan problemləri həll etmək üçün dayanıqlı turizm konsepsiyası yaradılmışdır. Bu konsepsiyanın həlli üçün atılan addımlardan biri də “ağıllı turizm” tətbiqlərindən istifadədir. Ağıllı turizmə nail olmaq üçün texnologiyanı ən yaxşı şəkildə turizmə tətbiq etmək və onun nəticəsində əldə olunan məlumatları turizm sənayesinin inkişafı üçün istifadə etmək lazımdır. Ağıllı turizm həm də turizm sərvətlərinin qorunmasına, onlardan uzun müddət istifadə etməyə imkan verir. Daim inkişaf edən texnologiyanın yaxın gələcəkdə bir çox turizm növlərində daha geniş şəkildə istifadə ediləcəyi, turizmin ağıllı sistem və texnologiyalarla böyüyərək inkişaf edəcəyi gözlənilir. İKT-nin turizmə inteqrasiyası ilə ortaya çıxan ağıllı turizmin inkişafı turizmin inkişafı üçün fərqli bir addımdır. Turizmin inkişafı ağıllı mənada təmin edildikdə, turizm resurslarının strukturu dəyişərkən, turistlərin təcrübələri, paylaşmaları, məmnuniyyətləri, ehtiyacları və qiymətləndirmələri də dəyişir.

    Keywords: ağıllı turizm, ağıllı şəhər, ağıllı texnologiyalar, əşyaların interneti

  22. DƏNİZ NEFT YATAQLARINDA SUVURMA PROSESİNİN SƏMƏRƏLİYİNİN TƏHLİLİ

    Authors: Səftər Qasımov, Dinarə Hüseynova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-189

    Year: 2023 Pages: 189-195

    Show abstract

    Abstract: “Neft Daşları” yatağının timsalında dəniz neft yataqları suvurma prossesinin səmərələliyinin yüksəldilməsinə baxılmışdır. “Neft Daşları” yatağında suvurma vasitəsilə işlənilən obyektlərin indiki vəziyyəti, əsas texnoloji göstəricilərinin tədqiqi aparılmışdır, qalıq neft ehtiyatının horizontlar boyu qeyri-bərabər paylandığı müəyyən eolunmuşdur. Təsir altındakı obyektin suvurmadan alınan hazırki texnoloji işlənmə göstəricilərinin həmin obyektin suvurma olmadan istismarına xarakterik hesab olunan göstəricilərlə müqayisə edilmişdir. İşlənmə zamanı tətbiq olunan suvurma prosesinin effektivliyinin təhlil edilməsi əsasında və neftin qalıq ehtiyatlarının həcminə görə süni təsir üsulunun tətbiq edilməsi üçün obyektlər seçilmiş və II təsir üsulunun effektivliyinin qiymətləndirilməsi tədqiq olunmuşdur.

    Keywords: yataq, işlənmə, suvurma, istismar obyektlər, neftvermə, horizont, hasilat, suvurucu quyular, bloklar, səmərəlilik

  23. INTERRELATIONSHIP OF INFLATION, EXCHANGE RATE AND INTEREST RATES IN THE CONTEXT OF HUNGARY'S STRATEGIC POLICY

    Authors: Neman Muradli, Sarkhan Bayramov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-196

    Year: 2023 Pages: 196-210

    Show abstract

    Abstract: With the collapse of the Bretton Woods System, many economic and social structural changes have occurred in the world. With the increase in commercial and financial liberalization mobility, the globalization process has begun to deepen. In this process, the relations between inflation, interest and exchange rates have become very important. It has become important to determine the validity of international parity conditions for the sustainability of the macroeconomic balance in terms of the economies of developed and developing countries. In this study, international parity conditions in Hungary were tested empirically, and evaluations were made in terms of globalization and international monetary system. In order to contribute to the international finance literature, important findings were obtained by making a great responsibility and self-sacrifice from the beginning to the end of the study. As macroeconomic research develops over the last years, the mechanisms of state influence on the behavior of market economy subjects and their interactions are improved. In the current period, the theoretical models formed on the basis of the synthesis of the main provisions of the neoclassical and Keynesian schools of economic thought, taking into account the interaction of the commodity and money markets, have created an opportunity for the formation of state policy. The main goals of the monetary authorities are to ensure a high and stable level of production and a low and stable level of inflation in the country. Increasing the volume of production leads to an increase in the level of employment in the country, which is one of the important tasks facing the state. The main purpose of the activity of the National Bank of Hungary is to ensure the stability of prices within its powers. The purpose of its activity is to ensure the stability and development of banking and payment systems. The price levels of products and services are revealed by inflation, one of the pricing mechanisms, while the worth of the national currency on the financial markets is shown by the interest rate and the purchasing and selling prices of foreign currencies by the exchange rates. Additionally demonstrating the economy's balanced production and consumption is the obedient movement of these indicators. Various issues arise for the economy when pricing instruments stray from equilibrium for a while. For the purpose of constructing a stable macroeconomic policy, it is crucial to understand how severely a negative picture in one pricing mechanism would influence the others or how quickly the others will be impacted by a shock in one of the other price mechanisms. The sensitivity ratios across pricing methods may differ as well because each nation's economic structure is unique. One of the most significant variables in monetary policy procedures that affects economic activity and, consequently, the direction of macroeconomic variables are the interest rates set by central banks. Because central banks must choose the best interest rate strategy while considering the national economy in order to meet macroeconomic goals. From the past to the present, numerous research have been done on the impact of the policy rate set based on the central banks' inflation targeting on the actualization of inflation rates at the intended level. Economic and social stability require price stability, which is a necessary prerequisite. In contrast, when price stability is not achieved, the economy becomes less competitive on the global stage, labor markets become less effective, and most importantly, it leads to a permanent inflation issue by skewing the income distribution, which deepens and prolongs the recession. On the other hand, monetary measures undertaken in a recessionary context lead to anomalous transmission mechanism function and a reduction in monetary policy effectiveness. In this study, several directions have been used to track how the interest rate, inflation, and exchange rate are formed as well as their mutual relationships. The current condition or change of several variables that are active in various economic sectors has an impact on the three financial variables under consideration. These three factors also have interactions with one another. The internal balance of the economy (as measured by the real and financial sectors) and the external balance have a relative balance connection, to put it more precisely. As a natural result of this, it should not be overlooked that, depending on the structure and traits of the economy, there is or should be a relative balance between all three factors. By changing the alternative costs connection, the disruption of these balances may have a negative impact on the overall economic situation. In some circumstances, changes in currency rates mark the start of the process, whereas in other circumstances, the inflation rate may. Today, inflation targeting strategy is generally preferred in monetary policy implementations in most countries' economies. Inflation targeting strategy is a monetary policy strategy that can be applied in case of development differences of countries. The central bank uses the monetary policy instruments under its control in line with the determined targets by targeting inflation for the end of the year every year. Interest rates are one of the important policy tools frequently used in the inflation targeting strategy. The purpose of the study is to determine the direction of the causal relationship between inflation and interest, while also taking into consideration Hungary's national policy initiatives. The length of time that the central banks' set interest rates will remain in force in affecting inflation rates is crucial. According to empirical studies, this time frame can range between twelve and twenty-four months and is dependent on the economies of the various nations. On the other hand, assumptions about the economy's impact from frequent policy changes are another crucial transmission route. Not to be overlooked are the independent application of monetary policies, the strength of accountability, and the power of transparency in influencing expectations.

    Keywords: interest rate, exchange rate, inflation, monetary policy, central banks, Hungary

  24. ТЕКУЩИЙ РЕМОНТ И УСТРАНЕНИЕ НЕИСПРАВНОСТЕЙ ОПЫТНОГО ЛАБОРАТОРНОГО ГИДРАВЛИЧЕСКОГО ОБОРУДОВАНИЯ И МАШИН, С НЕОБХОДИМОСТЬЮ ПРОВЕДЕНИЯ УЧЕБНОГО ПРОЦЕССА

    Authors: Светлана Гаджиева, Саида Алиева, Рустам Нариманов

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-211

    Year: 2023 Pages: 211-217

    Show abstract

    Abstract: Данная статья, отмечает значимость текущего ремонта гидравлического оборудования и машин (вихревых и центробежных насосов) для проведения лабораторных, практических занятий со студентами в ВУЗах. В общем описывается гидравлическое оборудование и ее принцип работы. Для размещения и установки данного лабораторного оборудования в учебных учреждениях выделяется помещение. Отмечается, что при длительном времени эксплуатации, т.е. при проведении лабораторных, практических занятий у данного типа оборудования и машин, могут возникнуть неисправности в их узлах и соединениях. Указывается причина неисправности. Проведение лабораторных, практических работ в учебных учреждениях, требует исправной работы лабораторного оборудования и машин. И для этого проводится текущий ремонт. Говориться, что текущий ремонт должен проводиться в свободное от учебного процесса время. Описывается процесс ремонта гидравлических машин, т.е. конкретно центробежного и вихревого насосов. Так же отмечается, что текущий ремонт контролируется руководством учебного учреждения. И при проведении текущего ремонта, необходимо руководствоваться технической документацией (паспорт, технические условия и т.д.). Как правило в процессе ремонта, должны соблюдаться правила техники безопасности. То есть необходимо применять защитные средства при проведении ремонта лабораторного гидравлического оборудования и машин. После проведения ремонта данного оборудования и машин, проводится проверка на исправность их работы. Отмечается, что текущий ремонт необходим, для исправной и стабильной работы лабораторного гидравлического оборудования и машин. И это нужно, при соблюдении правил техники безопасности, для качественного и наглядного проведения для студентов лабораторных практических занятий в ВУЗaх.

    Keywords: учебный процесс, текущий ремонт, гидравлическое оборудование, гидравлические машины (насосы), техника безопасности

  25. STUDY OF STATIC STABILITY OF COMPLEX ELECTRICAL SYSTEMS

    Authors: Tarana Veliyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-218

    Year: 2023 Pages: 218-225

    Show abstract

    Abstract: An analysis of the currently used algorithms and programs for assessing the static stability reserve of electric power systems (EPS) is carried out, which make it possible to build the boundaries of stability and calculate the sensitivity coefficient of all generators of the power system, which speeds up the process of selecting the settings of automatic excitation regulators (AER) and increases the visibility of the calculation results. On the example of the well-known in the theory of automatic regulation "Butterworth's rule", a qualitative analysis of the transient process in the control system in the presence of optimal stochastic AER is given and it is proved that the method of synthesis of optimal stochastic systems allows, under conditions of real limitations, to more accurately and qualitatively build regulators that provide the necessary stabilization accuracy.

    Keywords: static stability, electric power system, transient process, vibrational stability, constant voltage, aperiodic stability, automatic excitation regulator

  26. MO-P TƏRKİBLİ KATALİZATORLARIN İŞTİRAKI İLƏ METİLAKROLEİNİN OKSİDLƏŞMƏ PROSESİNİN TƏDQİQİ

    Authors: Təranə Xalıqova, Adıgözəl Hüseynov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-226

    Year: 2023 Pages: 226-233

    Show abstract

    Abstract: Metakrolinin metakril turşusuna selektiv oksidləşməsini kataliz etmək üçün müxtəlif x qiymətləri olan bir sıra KxH1.1-xCu0.2Cs1(NH4)1.5PVMo11O40 (KxCuCsNH4PVA) katalizatorları sintez edilmişdir. Kalium (K) ionlarının həm struktura, həm də katalitik aktivliyə təsiri ətraflı öyrənilmişdir. Optimal K0.6CuCsNH4PVA Keggin strukturunun ikincil strukturunda geniş səth sahəsi, daha çox turşu sahələri və bol aktiv növlər (V4+/VO2+) nümayiş etdirdi və nəticədə yaxşı katalitik performans təklif etdi. Bundan əlavə, K ionları karbon monoksit və karbon dioksid (birlikdə COX kimi müəyyən edilir) hesabına MAA seçiciliyini artırdı. Bundan əlavə, emal təcrübələrində MAL oksidləşməsi üçün bir neçə proses parametrləri qiymətləndirilmişdir. Aldehid çirklərinin (formaldehid və propanal) katalitik fəaliyyətə təsiri tədqiq edilmişdir. Aldehid çirklərinin mümkün zərərli təsirləri (katalizatorların zəhərlənməsi və struktur zədələnməsi) istisna edilmişdir. MAL-a çevrilmədə yüngül azalma katalizatorda aldehid çirkləri və Metakrolinin metakril turşusunun rəqabətli adsorbsiyasına aid edilə bilər. Ümid edirik ki, bu iş Metakrolinin metakril turşusunanın sənaye istehsalı üçün sabit və mümkün katalizatorların dizaynına kömək edəcəkdir.

    Keywords: kalium, metakrolein, formaldehid, propanal, selektiv oksidləşmə, metakril turşusu, katalitik performans

  27. ASFALTEN-QATRAN-PARAFİN BİRLƏŞMƏLƏRİN NEFTLƏRİN VƏ EMULSİYALARIN TEMPERATURDAN ASILI OLARAQ REOLOJİ XASSƏLƏRİNƏ TƏSİRİ

    Authors: Vəli Nurullayev, Hüseyn Qurbanov, Aysel Qasımzadə

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-234

    Year: 2023 Pages: 234-243

    Show abstract

    Abstract: Məqalə, su-neft emulsiyalarında suyun miqdarından, temperturdan və Muradxanlı neftinin tərkibindəki asfalten, qatran və parafinli birləşmələrdən aslı olaraq sistemin reoloji xassələrinin təhlilinə həsr edilmişdir. Tədqiqatlar 20, 40 və 60°C temperaturda, tərkibində 5 %-dən 41 %-ə qədər suyu olan neft emulsiyalarında aparılmışdır. Neft emulsiyalarının donma temperaturu və özlülüyü müvafiq standart üsullarla, proses zamanı əmələ gəlmiş çöküntünün miqdarı isə “soyuq çubuq” üsulu tətbiq etməklə təyin edilmişdir. Müəyyən olunmuşdur ki, neft-su emulsiyalarının özlülüyü, donma temperaturu və yaranan çöküntünün miqdarı, onların əmələ gəlmə şəraitindən və suyun miqdarından asılıdır. 10 və 20°C-də əmələ gələn emulsiyalarda, reoloji xassələrinin dəyişməsinə temperaturdan daha çox suyun miqdarının təsir etdiyi öyrənilmişdir. Emulsiyaların donma temperaturu praktiki olaraq cüzi dəyişir, suyun miqdarının artıması ilə özlülükdə artmış olur və 40 və 60°C temperaturunda isə emulsiyaların reoloji xüsusiyyətlərinə əhəmiyyətli dərəcədə dəyişmiş olur. 40°C-də əmələ gələn emulsiyaların donma temperaturu maksimum qiymətə, AQPÇ-nin miqdarı və özlülüyün artması isə bütün temperatur diapazonunda özünü göstərir. 60°C-də əmələ gələn emulsiyalar üçün donma temperaturu, çöküntü miqdarı və özlülük minimum qiymətə malik olur. Müxtəlif temperaturlarda tədqiqat opyekti kimi götürdüyümüz muradxanlı neftində özlülüyün, donma temperaturunun və çöküntünün miqdarının dəyişmə tendensiyaları tədqiq olunmuşdur. Aparılan tədqiqat işləri həm əmtəə neftində, həm də 5, 10,20,30 və 41% sulaşması olan Muradxanlı neftlrində aparılmışdır Təbii ki, sulaşmanın miqdarının dəyişməsilə aparılan tədqiqat işində alınan nəticələr də buna uyğun olaraq fərqlilik göstərmişdir. Əmtəə neftini götürməkdə məqsəd minimal sulaşma və maksimal sulaşma miqdarlarından alınan nəticələrin müqayisəli təhlilini aparmaqdan ibarətdir. Əmtəə neftinin ən minimal donma temperaturu 60°C-də, 5-li sulaşmış neftdə ən minimal donma temperaturu 20°C-də, 10%-li sulaşmış neftdə ən minimal donma temperaturu 60°C-də, 20% sulaşmış neftdə ən minimal donma temperaturu 60°C-də və nəhayət 41% sulaşmış neftdə ən minimal donma temperaturu isə 60°C-də özünü göstərmişdir. Lakin aparılan tədqiqat işindən alınan nəticə əsasında deyə bilərik ki, temperaturun artması ilə donma temperaturu mütənasib olaraq aşağı düşmür. Eyni zamanda müxtəlif temperaturlarda özlülüyün dəyişməsinə əsaaslanan tədqiqat işində də alınan nəticələr donma temperaturunda alınan nəticələr kimi özünü təkrarlayır. Ən yaxşı nəticələ özünü 60°C-də göstərsə də nəticələrin qiymətindəki ardıcıllıq azalma istiqamətində getmir. Sonrakı təcürbəmiz olan çöküntünün miqdarının təyin olunması da eyni qaydada baş vermiş və nəticələrdə müxtəliflik tendensiyaları göstərmişdir. Aparılan bütün tədqiqatlarımızdan sonra nəhayət AQPÇ-nin miqdarının təyini ilə, çöküntünün miqdarında asfalten,qatran və parafin komponentlərinin miqdarlarının təyinini aparmışıq. Müqayisəli təhlil məqsədilə həm əmtəə nefti və həm də müxtəlif sulaşma faizləri olan Muradxanlı neftindən istifadə etmişik. Aparılan tədqiqatların nəticəsi bizə deməyə imkan verir ki, AQPÇ-nün tərkibində yüksəkmolekullu birləşmələr olan asfaltenlər və qatranlar təbii stabilizator rolunu oynayaraq emulsiyanın dayanıqlığını artırır, reoloji parametrlər olan donma temperaturu və özlülüyün qiymətinin müxtəlif temperaturlarda fərqlilik göstərməsinə səbəb olur. Emulsiyaların qrup tərkibinin təhlilinin nəticələrinə əsasən müəyyən edilmişdir ki, tədqiq olunan emulsiyalar əsasən asfalten-qatran komponentləri hesabına stabilləşir.

    Keywords: Muradxanlı, asfalten, qatran, parafin, emulsiya, donma temperaturu, çöküntü

  28. MÜRƏKKƏB GEOLOJİ QURULUŞLA SƏCİYYƏLƏNƏN YATAQLARDA NEFTÇIXARMANIN CARİ VƏZİYYƏTİ VƏ BAŞA ÇATDIRILMASI HAQQINDA (DƏNİZ YATAQLARI TİMSALINDA)

    Authors: Vəfa Süleymanova, Sərvan Heydərli, Lalə Abdullayeva, Sevil Zeynalova, Raul Fərəcov, Elvin Həsənli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-244

    Year: 2023 Pages: 244-250

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə Abşeron arxipelaqında yerləşən, çoxdan istismarda olan, mürəkkəb geoloji-struktur quruluşa malik neft yataqlarında işlənmənin cari vəziyyəti araşdırılmış və hasilatın dayanıqlığını təmin edən yanaşmalar əsaslandırılmışdır.

    Keywords: yataq, horizont, ehtiyat, quyu, effektiv qalınlıq

  29. О ПОТЕРЯХ ДАВЛЕНИЙ В МОРСКИХ МУЛЬТИФАЗНЫХ НЕФТЕГАЗОПРОВОДАХ

    Authors: Гафар Исмайылов, Хадиджа Джахангирова

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-251

    Year: 2023 Pages: 251-257

    Show abstract

    Abstract: Как правило, сбор продукции с МСП производится в осложненных рельефных и термогазогидродинамических условиях. Основой причиной осложнений, связанных с рельефными условиями, является то, что добывающие скважины, пункты сбора и подготовки продукции находятся на разных платформах, и поэтому сборные кол¬лекторы с разных платформ имеют спуски в море и подъемы на плат¬формы. В связи с изменением термогазогидродинамических и рельеф¬ных условий меняется режим течения мультифазных систем по длине сборного коллектора. Эти обстоятельства осложняют расчеты режима течения, потерь давления по длине коллектора. Происходит нерациональное распределение мультифазных потоков в сборной сети трубопроводов. В работе показано, что в реальных условиях следует учесть как наличие трения (коэффициента гидравлического сопротивления) в мультифазном потоке, так и измерение плотности смеси, в нисходящих и восходящих участках. При этом характер изменения давления по длине трубопровода будет зависеть, прежде всего, от направления движения потока и диапазона изменения скорости газа, а, следовательно, и скорости движения смеси между началом и концом трубопровода.

    Keywords: Морские трубопроводы, мультифазный поток, гидравлические потери, газосодержание, гидравлический расчет, плотность

  30. KABEL XƏTLƏRİ İLƏ ÖTÜRÜLƏN SİQNALLARIN İMPLUS METODU ƏSASINDA KORREKSİYA SİSTEMİ

    Authors: Rauf Mayılov, Sevil Əhmədova, Yusif Binyatzadə, Elvin Seyfullazadə

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-258

    Year: 2023 Pages: 258-265

    Show abstract

    Abstract: Kabel rabitə xətlərinin ölçülməsi üçün impuls üsulu dövrənin dalğa impedansının dəyişdiyi yerlərdə elektromaqnit dalğalarının qismən əks olunması fenomeninə əsaslanır. Bu dəyişikliklər simmetrik və koaksial kabellərin ayrı-ayrı elementlərinin onların istehsalı zamanı konstruksiya ölçülərinin qaçılmaz şəkildə kənara çıxması, eləcə də rabitə xətlərinin çəkilişi və istismarı zamanı sxemlərin mexaniki və elektrik zədələnməsi nəticəsində yaranır. Dalğa uzunluğunun qısalma əmsalı boş məkanda (havada) enerjinin yayılma sürəti ilə müqayisədə xəttdə elektromaqnit enerjisinin yayılma sürətinin azalmasını xarakterizə edir. Bir koaksial kabeldə dalğa müqavimətinin qeyri-bərabərliyi ± 0,45 Ohm-dan çox olmamalıdır. Məlum olmuşdur ki, implus üsulu ilə ölçmələr hava xətlərində, simmetrik və koaksial kabellərdə aparıla bilər. Həqiqi xəttin impuls reaksiyası, müxtəlif növ texnoloji qeyri-bərabərliyin olması səbəbindən, müxtəlif qütblü bir çox kiçik impulsları olan əyri bir formaya malik olması əsaslandırılmışdır. Xətdə nasazlıqlar varsa, bu kiçik impulslar daha böyük amplituda impulslarla üst-üstə qoyulur. İmplus üsulu ilə ölçmələr hava xətlərində, simmetrik və koaksial kabellərdə aparıla bilər. Eyni tezliklərdə olan bu xətlər fərqli zəifləmələrə malikdir, bu da zondlama impuls formasının müxtəlif təhriflərinə səbəb olur. Məlum olduğu kimi, müxtəlif formalı impulslar da müxtəlif effektiv spektr uzunluqlarına malikdir. Ən çox cəmlənmiş spektrdə kosinus impulsu var, ondan sonra tezlik spektrinin genişliyinin artan qaydasında üçbucaqlı, trapezoidal və düzbucaqlı impulslar gəlir. Məqalədə kabel xətləri ilə ötürülən siqnalların implus metodu əsasında korreksiya sistemindən bəhs edilir.

    Keywords: kabel xətləri, metod, implus, korreksiya sistemi

  31. BROMMETİLLƏŞDİRİLMİŞ AĞIR PİROLİZ QATRANI İLƏ MODİFİKASİYA OLUNMUŞ BUTADİEN-STİROL KAUÇUKUNUN REOLOJİ XASSƏLƏRİNİN TƏDQİQİ

    Authors: İbrahim Mövlayev, Şahin Göyüşov, Aynur Məmmədova, Günay Kazımova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-266

    Year: 2023 Pages: 266-274

    Show abstract

    Abstract: Apardığımız tədqiqat işində butadien-stirol kauçukunun (SK(M)S-30 ARKM-15) şaxtaya və sürtünməyə davamlılığını artırmaq məqsədi ilə onun müxtəlif nisbətlərdə Brommetilləşdirilmiş ağır piroliz qatranı ilə modifikasiyası əsasında kompozisiya materialları almaq qarşıya əsas məqsəd qoyulur. O məqsədlə ilkin olaraq butadien-stirol kauçuku muxtəlif nisbətlərdə brommetilləşdirilmiş ağır piroliz (BMPQ) qatranı ilə modifikasiya edərək alınan qarışıqların reoloji xəssələrin müxtəlif temperaturlarda və müxtəlif yüklərin təsiri altında tədqiq edilmişdir. Tədqiqat nəticəsində qarışığın hansı nisbətdə, hansı temperaturda və gərginliyin təsiri altında emal olunması müəyyən edilmişdir.

    Keywords: butadien-stirol kauçuku, brommetilləşdirilmiş ağır piroliz qatranı, binar qarışıq, reoloji xəstələr, gel fraksiya

  32. CUTTİNG AND DRİLLİNG THE SECOND BARREL

    Authors: Shirin Bakhshaliyeva, Nuraga Rustemov, Barat Rustemov, Ibrahim Nurullazade

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-275

    Year: 2023 Pages: 275-280

    Show abstract

    Abstract: The article talks about the stages of drilling the second barrel. The order in which the second barrel should be drilled is indicated. Certain ideas have been given for opening the window in the well, that is, ideas have been given about which ways and how to open the window. It is also shown how to lower and fasten the diverter in the pipeline. Attention has also been paid to the processes of separating layers and testing the belt for hermeticity. In particular, the hermetic testing of the belt was explained in detail. In the article, it is also explained in detail about the inducer. The types of bias, how to use it and many other details are mentioned. Including, it is mentioned in the seal used for the inclinator. It is explained in detail about how to download the tilter, how it is used after it is downloaded, how to fix it and many other things. In the article, the "OZC" and "OTZ" type inclinators are explained in detail. The article provides extensive information about the "S-120" type rocket. The hydraulic power "S-120" rotator is used in the drilling of the second barrel. A lot of work is done in drilling the second barrel through this device, and they are explained in detail.

    Keywords: guide, hermetic testing, layers, window selection, electrometric work, tilters, S-120 hydraulic power turner

  33. DƏNİZ HIDROTEXNİKİ QURĞULARIN KORROZİYASINA QARŞI İSTİFADƏ OLUNAN MÜASIR MÜHAFIZƏ METODLARININ TƏDQİQİ

    Authors: Elşən Sultanov, Əbdülağa Qurbanov, Rüfət Cəfərov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-281

    Year: 2023 Pages: 281-288

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə dəniz neftqazmədən hidrotexniki qurğularında baş verən korroziya problemlərinin aktuallığı, korroziyanın baş vermə səbəbləri,növləri və baş verən korroziyanın qarşısının alınmasında istifadə olunan müasir üsul və texnologiyalar haqqında ətraflı məlumat verilmişdir. Hidrotexniki qurğuların sualtı zonasının korroziyadan mühafizəsində tətbiq olunan katod mühafizə üsulunun işləmə prinsipi göstərilmiş və bu üsulun izoləedici örtüklərlə birgə tətbiqinin daha səmərəli olması qeyed olunmuşdur.

    Keywords: katod mühafizə,elektrokimyəvi korroziya,mikroorqanizm,mikrobioloji korroziya və.s

  34. DƏNİZ YATAQLARINDA TƏBİİ QAZLARIN NƏQLƏ HAZIRLANMASI ÜÇÜN YENİ TEXNOLOJİ PROSESLƏRİN İŞLƏNMƏSİ

    Authors: Əlövsət Bağırov, Eltural Muğanlı

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-289

    Year: 2023 Pages: 289-296

    Show abstract

    Abstract: Bu elmi məqalə nəqli üçün nəzərdə tutulan təbii qazın hazırlanması üçün metodologiyalardan istifadə etməklə, həmçinin texnoloji proseslərin inkişafı üçün yeni yanaşmalardan istifadə etməklə səylə hazırlanmışdır. Təbii qazın utilizasiyasının ilkin mərhələsi onun yeraltı mənbələrdən çıxarılmasını və sonradan müxtəlif son istifadəçilərə nəqlini nəzərdə tutur. Bu məqsədlə müxtəlif yeni texnoloji prosedurlardan istifadə olunur. Eyni zamanda, qazın emalı əsas prosedurlardan biridir. Qaz yatağının işlənməsinin əsas məqsədi qaz hasilatı baxımından quyuların məhsuldarlığını optimallaşdırmaq və maksimuma çatdırmaqdır. Zaman keçdikcə transplantasiyaya hazırlıq prosesində ən son və qabaqcıl texnikalardan istifadə etmək məcburiyyətə çevrilir. Bu məqalə yeni texnoloji proseslərin inkişafı üçün müasir yanaşmaları və onların icra üsullarını araşdırır.

    Keywords: təbii qazların nəqli, texnoloji proseslər, işlənmə

  35. SEOLİT TƏRKİBLİ KATALİZATORLAR ÜZƏRİNDƏ HEKSEN-1-İN ÇEVRİLMƏ PROSESİNİN TƏDQİQİ

    Authors: Səfa Hüseynli, Pərviz Nadirov, Sevda Əfəndiyeva, Vida Muradxanlı

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-297

    Year: 2023 Pages: 297-304

    Show abstract

    Abstract: İon-mübadilə üsulundan istifadə olunmaqla NaY seoliti əsasında NaHY, NaZnY və NaMoY katalizatorları sintez olunmuş və onların iştirakında heksen-1-in çevrilməsi prosesi tədqiq olunmuşdur. Müəyyən olunmuşdur ki, NaHY nümunəsinə nisbətən keçid metalları ilə modifikasiya olunmuş katalizator nümunələri verilmiş prosesdə daha yüksək aktivliyə malikdirlər. Ən yüksək aktivliyi Mo-tərkibli katalizator nümunəsi göstərmişdir. Onun iştirakında heksen-1-in çevrilmə dərəcəsi 100 % olmuşdur. Eyni zamanda müəyyən olunmuşdur ki, heksen-1-in qeyd olunan katalizator iştirakında çevrilməsindən alınan С2–С4 olefinlərin və toluolun çıxımı ən yüksək olub, uyğun olaraq 62,3 və 40,3 % təşkil edir.

    Keywords: kataliz, seolit, alkanlar, aromatik karbohidrogenlər, kokslaşma

  36. AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASINDA E-TİCARƏT BAZARININ İNKİŞAF MEYARLARININ TƏHLİLİ VƏ PERSPEKTİV İNKİŞAF

    Authors: Məsumə Talıbova, Humay Aslanova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-305

    Year: 2023 Pages: 305-311

    Show abstract

    Abstract: Dünya iqtisadiyyatında informasiya texnologiyalarının sürətli inkişafına və xüsusən də İnternet, iqtisadiyyatın yeni bir sektorunun yaranması üçün şəraitə çevrildi. Elektron ticarət biznesin inkişafı üçün yeni üfüqlər açır, bu səbəbdən də elektron ticarət sisteminin olması ölkə iqtisadiyyatının formalaşması, böyüməsi və inkişafı üçün zəruri şərtdir. Bütün dünyada e-ticarət dövriyyəsi hər il kifayət qədər yüksək sürətlə artır, çünki elektron mühit malların təşviqi üçün böyük imkanlar yaradır. Elektron ticarət təkcə ödənişlər və köçürmələr deyil, həm də İnternet vasitəsilə mal və xidmətlərin alınması və satışıdır. Bu, şirkətlərin öz bizneslərini idarə edə, dilerləri, agentləri və tərəfdaşları cəlb edə, qlobal şəbəkə vasitəsilə məhsul və xidmətlərin reklamını həyata keçirə, ödənişləri qəbul edə, investisiya yatıra, sığorta təşkil edəcəyi və s. bir sistemdir. Biz ödəniş xidmətini bu sistemin struktur elementlərindən biri hesab edirik. Məhz bu xidmət proses iştirakçıları arasında məlumat mübadiləsi imkanını təmin etməklə yanaşı, həm də alıcıdan vəsait köçürməklə əməliyyatı yekunlaşdırmağa imkan verir.

    Keywords: e-ticarət, kommersiya, iqtisadiyyat, inkişaf

  37. PURCHASE AND RESEARCH OF UREA-BASED PHOSPHORUS-CONTAINING LIQUID - COMPLEX FERTILIZERS

    Authors: Mehdı Allahverdıyev, Zumrud Gurbanova, Tunzala Ibrahimova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-312

    Year: 2023 Pages: 312-320

    Show abstract

    Abstract: The urgency of the matter. In recent years, there has been a high demand for various types of complex NPK fertilizers in the world mineral fertilizer market. This situation is primarily related to their high agrochemical value, because such fertilizers allow to introduce all three most important nutrients into the soil at the same time - nitrogen, phosphorus and potassium.Plant growth, development and high yields are directly related to their nutrition. Fertilizers have a great role in providing plants with nutrients. They are important in increasing soil fertility, increasing the productivity of agricultural plants and improving the quality of the obtained product. As we know, fertilizers with nutrient elements should be applied separately to the soil¬¬copper has a number of disadvantages. All mineral fertilizers contain several chemical elements, some of which can harm plants. So, e.g. in the production of phosphorous fertilizers, CaSO4 obtained as a result of processing phosphates with sulfuric acid is introduced into the soil as a ballast. Also, a certain amount of fluorine is transferred to the soil with superphosphate. During the processing of phosphates with nitric acid, the active hydrogen ion is used to split the phosphates, while the anions remain as the desired nitrogen component in the finished product. However, a slightly higher dose of nitrogen fertilizer can lead to a decrease in soil fertility and contamination of food products¬¬causes Thus, in the obtained product, nitrates increase, vitamin "C", sugar decreases, the plant develops unilaterally, which lowers its biological value. Ka¬¬lium fertilizers are also very necessary for plants. However, most potash fertilizers contain ballast elements (CI, Na). When high doses of systematic fertilization are carried out, they accumulate in the soil and reduce fertility, ultimately not improving the quality of either the plant or the soil. Other metals contained in it (Cd, Hg, Pb, Al) can accumulate in living organisms and cause various poisonings by entering groundwater. In this regard, also with macro and micronutrients¬¬¬¬ha highly concentrated and agrochemically more effective liquid complex fertilizer¬¬¬¬¬¬¬¬¬organization of the production of seeds, including NPK¬¬The production of complex fertilizers rich in trace elements is an actual problem of the modern era. The most interesting are concentrated NPK (nitrogen, phosphorus, potassium) liquid-complex fertilizers. Nitrogen-based fertilizers use ammonium nitrate and urea, the nitrogen content of which is 35.0% and 46.7%, respectively. In the first case, the product is called nitroammophos, in the second - carboammophos.

    Keywords: NPK fertilizers, plants, raw materials

  38. QAZ KƏMƏRLƏRİ SİSTEMLƏRİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİNƏ EHTİMAL YANAŞMA HAQQINDA

    Authors: Ramiz İsmayılov, Nərgiz İsgəndərli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-321

    Year: 2023 Pages: 321-328

    Show abstract

    Abstract: Baxılan işdə qazın boruda hərkətinin qeyri-stasionar modeli əsasında kəmər boyunca təzyiqin paylaşması üçün ifadə alınmış, sonra kəmərin başlanğıcı və sonunda təzyiq və sərfin dəyişməsini əlaqələndirən korrelyasiya və qarşılıqlı korrelayasiyalara keçid edilmişdir. Sonra tərs məsələnin həlli yolu ilə qaz kəmərlərinin hidravliki vəziyyətinin qiymətləndirilməsi üçün ifadələr alınmış və ədədi qiymətlərə qədər gətirilməsi üçün hesabi alqortim təklif olunmuşdur. Bu alqoritmin ənənəvi hesablanma sxemləri ilə müqayisədə üstünlüyü ondan ibarətdir ki, çıxışdakı nəticələr qaz kəmərində aparılan real ölçmələrə əsasında alınmışdır. Aparılmış qiymətləndirmənin nəticələri layihə göstəricilərinə əsasən hesablanmış qiymətlərlə müqayosə olunduqdan sonra, biri birindən yayınma dərəcəsinə görə baxəılan kəımərin daxili səthinin vəziyyətinin ilkin diaqnostikasının aparılması imkanı yaranır.

    Keywords: qaz kəməri, modelləşdirilmə, ehtimal qiymətləndirmələr, hesablanma alqoritmi

  39. AZƏRBAYCANDA KOB-LARIN KREDİTLƏŞDİRİLMƏSİNDƏ DÜNYA TƏCRÜBƏSİNİN TƏTBİQİ İMKANLARI: İTALİYA NÜMUNƏSİ

    Authors: Elnur Sadıqov, Adil Ələkbərov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-329

    Year: 2023 Pages: 329-340

    Show abstract

    Abstract: Kiçik və orta sahibkarlığın (KOB) inkişafı və böyüməsi hər bir ölkədə iqtisadi rifahın və iş yerlərinin yaradılmasında mühüm rol oynayır. Azərbaycanda hökumət iqtisadiyyatı şaxələndirməyə və sahibkarlığı təşviq etməyə çalışdıqca, KOB-ların dəstəklənməsinin vacibliyi daha çox etiraf olunur. Xüsusilə, KOB-lar üçün uyğunlaşdırılmış kreditləşdirmə təcrübələri dünyanın bir çox ölkələrində onların inkişafında mühüm rol oynadığını sübut etmişdir. Bu təcrübələr kiçik və orta biznesin üzləşdiyi unikal problemlərin həlli üçün nəzərdə tutulmuş maliyyə dəstəyi, kreditə çıxış və ixtisaslaşdırılmış xidmətlərin təmin edilməsini əhatə edir. Beynəlxalq kontekstlərdən uğurlu kreditləşdirmə modellərini mənimsəmək və uyğunlaşdırmaqla Azərbaycan KOB-lara dəstək mexanizmlərini təkmilləşdirmək və onların tam potensialını açmaq imkanı əldə edir. Bu məqalə Azərbaycanda KOB-ların kreditləşdirilməsində dünya təcrübəsinin tətbiqi imkanlarını araşdırmaq məqsədi daşıyır. Bu məqsədlə müxtəlif ölkələrdə müsbət nəticələr verən müxtəlif kreditləşdirmə təcrübələrini, təşəbbüsləri və strategiyaları araşdırılacaq. Bundan əlavə, mövcud iqtisadi mənzərəni, tənzimləyici çərçivələri və maliyyə infrastrukturunu nəzərə alaraq Azərbaycanın KOB sektorunun spesifik xüsusiyyətləri və ehtiyacları təhlil ediləcəkdir. Digər ölkələrin uğurlu modellərini tədqiq etməklə və onların Azərbaycan kontekstində tətbiq oluna biləcəyini qiymətləndirməklə bu tədqiqat siyasətçilər, maliyyə institutları və KOB-un inkişafında iştirak edən maraqlı tərəflər üçün fikir və tövsiyələr veriləcəkdir. Yekun məqsəd Azərbaycanda KOB-lar üçün kreditləşmə ekosistemini gücləndirmək, onların inkişaf etməsinə, iqtisadi artıma töhfə verməsinə və məşğulluq imkanlarının yaradılması imkanlarını müəyyən etməkdir. Ən yaxşı beynəlxalq təcrübələrin hərtərəfli təhlili və Azərbaycanda mövcud olan unikal çağırışların və imkanların başa düşülməsi yolu ilə bu tədqiqat ölkədə KOB-ların böyüməsinə və davamlılığına kömək edəcək kreditləşdirmə strategiyalarının səmərəli həyata keçirilməsinə yol açmaq məqsədi daşıyır.

    Keywords: sahibkarlıq, KOB, kredit, tətbiq, inkişaf

  40. REACTOR SİMULATİON DURİNG ANİLİNE SYNTHESİS

    Authors: Mammadov Anar, Babayev Rauf, Tunzala Ibrahimova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-341

    Year: 2023 Pages: 341-349

    Show abstract

    Abstract: Study of reactor modeling in the process of aniline synthesis. Every year the demand for aniline is growing all over the world, and, accordingly, the capacity of its production. The areas of consumption of this product are different: the production of isocyanates used in the industry of building materials (foams, decorative parts, pipe insulation, etc.), in the shoe industry, additives to motor fuels; production of pharmaceutical preparations; organic dyes and pigments; herbicides.The object of study of this work is an industrial reactor related to shell-and-tube vertical apparatuses.The purpose of this work is to improve the process of synthesis of aniline using a mathematical model.The parameters of the equations describing the rate of the aniline synthesis process are determined; a mathematical model of an industrial reactor was developed taking into account the strong exothermicity of the aniline formation reaction.A computer model of the aniline synthesis reactor was developed, the adequacy of which was confirmed experimentally, allowing to determine the values of output characteristics in a wide range of changes in technological and design parameters; the influence of technological and design parameters on the process of aniline synthesis was studied. Based on the results of scientific research, 2 abstracts of conferences were published. Beginning in the early 1970s, American Cyanamide (USA) developed an original technology to produce aniline through the ammonolysis of benzoic acid. Benzoic acid was reacted with aqueous ammonia solution in the presence of cupric oxide at 215-220 °C and 3.5-4.2 MPa. Benzoic acid is produced according to known technology through the liquid phase oxidation of toluene with the help of cobalt salts at a temperature of 130-140 ° C and 0.21-0.22 MPa under strong heat removal conditions.

    Keywords: aniline synthesis. aniline production parameters, mathematical model of the reactor

  41. ТЕОРЕТИКО-МЕТОДОЛОГИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ ОЦЕНКИ ВЛИЯНИЯ ИННОВАЦИОННОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ НА ЭФФЕКТИВНОЕ РАЗВИТИЕ ПРЕДПРИЯТИЙ

    Authors: Атиф Новрузов, Автандил Нагиев

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-350

    Year: 2023 Pages: 350

    Show abstract

    Abstract: В статье изложены основные концепции, раскрывающие природу и сущность инноваций как экономического явления, уделено внимание теоретическим аспектам развития инновационной деятельности. Отражена инновационно стратегия развития предприятия, а также совокупность элементов инновационной деятельности субъектов предпринимательства в современных условиях. Отмечается необходимость снижения негативного влияния внешних факторов и создание дополнительных институциональных условий для стимулирования развития инновационно деятельности предприятия. Представлен адаптированный к современным условиям алгоритм разработки стратегии поддержки развития инновационной деятельности среди субъектов предпринимательства. Изложены ключевые направления и мероприятия стимулирования инновационной деятельности в целом. В статье отмечается что, действенность предложенного алгоритма можно будет обеспечить за счет приложения совместных усилий со стороны представителей бизнеса, органов власти и ученых (изобретателей), которые вступая во взаимовыгодные формы сотрудничества, смогут повысить эффективность принимаемых решений.

    Keywords: риски, инновационная деятельность, предприятия, стратегия, концепции, стимулирование, механизм, моделирование

  42. СИСТЕМЫ УПРАВЛЕНИЯ РИСКАМИ В БИЗНЕСЕ В УСЛОВИЯХ ЦИФРОВОЙ ЭКОНОМИКИ И ВЫБОР БИЗНЕС-МОДЕЛИ

    Authors: Натаван Ибрагимова, Эльнур Гасанов

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-359

    Year: 2023 Pages: 359-370

    Show abstract

    Abstract: В статье рассматриваются вопросы управления рисками, которое позволяет предприятиям принимать более обоснованные решения в условиях экономической турбулентности, сопровождающей смену технологических укладов. Исследование показало, что при должном уровне готовности функции управления рисками к цифровой трансформации, предприятие получает ряд преимуществ таких, как ускоренные темпы изменений, превышение ожиданий от инвестиций в цифровизацию, а также обеспечение устойчивого развития. В статье освещены ключевые аспекты управления рисками в ходе цифровой трансформации. Сделан вывод, что разумный подход к управлению бизнесом в условиях цифровой трансформации возможен, только если бизнес каждый день получает достаточно данных и информации для принятия осознанных и обоснованных бизнес-решений с учетом рисков. Инновации в системах управления в настоящее время в той или иной степени связаны с цифровизацией. Расширение сферы применения Интернета вещей привлекает внимание как одно из приоритетных направлений цифровизации в управлении. При этом на повестке дня стоят вопросы согласования степени актуальности производственных инноваций для технологических процессов в отрасли с уровнем применения систем искусственного интеллекта в управлении бизнес-процессами. Упомянутые и ряд других тенденций дают достаточно оснований говорить о том, что тенденции, которые ожидаются в системах управления в ближайшем будущем, будут связаны с цифровизацией. Со стратегической точки зрения темпы и масштабы цифровизации систем управления определяются фактором экономической целесообразности. Иными словами, нельзя забывать, что любое серьезное изменение любой целенаправленной деятельности должно себя экономически оправдать. То есть это необходимое условие выплаты средств, вложенных в усовершенствование (обновление) производства или управления в приемлемый срок. В современных условиях внедрение систем управления рисками в промышленных организациях способствует достижению стратегических целей, увеличению стоимости организации, обеспечению эффективности и результативности бизнеса, что в основном направлено на обеспечение стратегической стабильности как в краткосрочной, так и в долгосрочной перспективе. В современных условиях целесообразно пересмотреть систему управления рисками с учетом процессов цифровой трансформации экономических процессов в деятельности бизнес-структур. Цифровая трансформация — это процесс переосмысления бизнеса с целью изменения всех стратегий создания рабочих мест и доходов, внедрения гибкой модели управления, противодействующей конкурентам, быстрого реагирования на меняющиеся запросы, оцифровки операций и формирования расширенных взаимоотношений в цепочке поставок; функциональное использование Интернета в дизайне, производстве, маркетинге, продажах, презентациях и моделях управления на основе данных.

    Keywords: риск, цифровая трансформация, система управления, риск менеджмент, бизнес модели, эффективность

  43. МЕТОДОЛОГИЯ АНАЛИЗА ЭКОНОМИЧЕСКИХ РИСКОВ ПРОМЫШЛЕННОГО ПРЕДПРИЯТИЯ В СОВРЕМЕННЫХ УСЛОВИЯХ И НАПРАВЛЕНИЯ ЕЕ СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ

    Authors: Атиф Новрузов, Асмер Фарзалиева

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-371

    Year: 2023 Pages: 371-380

    Show abstract

    Abstract: В представленной статье рассмотрены проблемы управления и анализа рисками в условиях в современных условиях рынка. Рассмотрены составляющие процесса оценки риска, приведен анализ и классификация современных подходов оценки рисковых событий. Обоснованны возможности использования методов статистического, аналитического, экспертного подходов оценки с учетом деления методов на группы по видам оцениваемых рисков: технических, инвестиционных, риска банкротства, рыночного, кредитного, операционного, внутрифирменного, риска финансовых активов и портфелей. Представленная в статье характеристика этапов интерпретации рисков, включающая методы определения рисков, составление реестра и описания рисков, позволит руководителям промышленных предприятий и ответственным риск-менеджерам сформировать направления и мероприятия по предупреждению и минимизации рисков и неопределенностей, способствующих принятию эффективных управленческих решений в области стабилизации и развития промышленного предприятия. В целях обеспечения устойчивости на рынке промышленным предприятиям в современных экономических условиях необходимо уделять особое внимание формированию собственной концепции риск-менеджмента как неотъемлемой составляющей стратегии развития организации. Сложившиеся нестабильные условия рынка, жесткая конкурентная среда, непредсказуемость участников производственных, технологических, финансовых и прочих процессов формируют понимание необходимости в разработке действий руководством предприятия по приспособлению к условиям неопределенности и опасности посредством разработки направлений управления рисками. Любое предприятие подвержено рискам, связанным с его производственной, коммерческой и иной деятельностью. Каждый предприниматель несет ответственность за результаты управленческих решений. Фактор риска вынуждает предпринимателей экономить финансовые и материальные ресурсы, начинать новые проекты, коммерческие сделки и т.д. уделите особое внимание расчету эффективности. В предпринимательской деятельности на состояние экономики влияют инфляционные процессы, чрезвычайно дорогие кредиты и т. д.

    Keywords: риск, анализ, оценка риска, методы оценки риска, виды риска

  44. ADAPTİV İZLƏYİCİ İDARƏ SİSTEMİ QURĞULARININ XARAKTERİSTİKALARI

    Authors: Gülşən Kərimzadə, Ceyhun Hacalıyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-381

    Year: 2023 Pages: 381-389

    Show abstract

    Abstract: Təqdim edilən məqalədə adaptiv izləyici idarə sistemi qurğularının bəzi xarakteristikalarına baxılmışdır. Bucaq sensorlarının xarakterik xüsusiyyətləri, analoq siqnalların yüksək dəqiqliklə çevrilmə üsulları (məsələn, sinus-kosinus transformatorları) izləyici sistemlərin inkişafı və tədqiqi arasında aparıcı mövqe tutur. Müasir elektron element bazası yeni imkanlar yaradır - rəqəmsal izləyici və adaptiv idarəetmə prinsiplərindən istifadə edərək izləyici rəqəmsal bucaq çeviricilərinin (İRBÇ) yaradılması.

    Keywords: cihaz, servo sistem, adaptiv sistem, xarakteristika, idarəetmə, siqnal, giriş, çıxış, rəqəmsal, bucaq çeviricisi

  45. LAZER TEXNOLOGİYASI İLƏ EMAL PROSESİ

    Authors: Xudaverdi Kərimov, Murad Ağayev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-390

    Year: 2023 Pages: 390-395

    Show abstract

    Abstract: Lazer texnologiyasının inkişaf istiqamətləri nəzərdən keçirilmiş, bu texnologiyaların tərkib hissələri istifadə edildiyi sahələr təhlil edilmiş, bu lazer texnologiyasının əsas emal sahəsində istifadəsi emal üsulları nəzərdən keçirilmişdir. Burada avadanlıqların detallarında yaranan yeyilmələri aradan qaldırmaq üçün lazer texnologiyası ilə səthi emalı haqqında məlumat verilmişdir. Bundan əlavə əsas səthi emal üsulu olan örtükçəkmənin nə dərəcədə bu proseslə həyata keçirilməsinin üstünlükəri haqqında da araşdırılmışdır. Bu proseslə çəkilən örtüklərdə yüksək qarışma zonası, eyni zamanda yüksək dəqiqliklə ölçülərin əldə olunması barədə araşdırılma aparılmış və qeyd olunmuşdur. Lazerlə bərkitmə örtükçəkmədən fərqli olaraq bərk fazada gedən bir prosesdir. Yəni, bərkitmə zamanı materialın səthində heç bir zədələnmə işarələri olmamalıdır. Adi bərkitmədən bizə bəlli olduğu kimi hər hansı hissəni bərkitmək üçün həmin hissə müəyyən temperatura qədər qızdırılmalı, bu temperaturda müəyyən vaxt saxlamalı, və sürətlə soyutmalı. Əsas şərtlərdən biri materialın tərkibində kifayət qədər karbonun olmasıdır. Lazerlə bərkitmə prinsipi də adi bərkitmənin bir növüdür.

    Keywords: Lazer avadanlığı, lazer, mexaniki emal, örtükçəkmə, lazer şüası, bərkitmə

  46. AĞIR KATALITİK KREKİNQ QALIĞININ BITUMDA TERMOOKSİDLƏŞDİRİCİ EMALI

    Authors: Sakit Rəsulov, Elvira Hüseynova, Zeynəb Ağakişiyeva, Rasul Babayev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-396

    Year: 2023 Pages: 396

    Show abstract

    Abstract: Bitumun keyfiyyətinə və onun istehsal texnologiyalarının effektivliyinə olan yeni tələblər keyfiyyətli əlaqələndirici materialların alınmasına imkan verən müxtəlif növlü neft qalıqlarının əsasında yeni reseptlərin yaradılmasını zəruri edir. Bu zaman, müasir spesifikasiyalar üzrə əlaqələndiricilərin alınması üçün bitum xammalının daha yararlı oksidləşmə rejiminin müəyyən edilməsi yenə də aktualdır. Qeyd edək ki, hər bir konkret götürlmüş xammal təcrübə materiallarının əldə edilməsini tələb edir. Bu işdə, H. Əliyev adına neft emalı zavodunda mazutun və katalitik krekinqin vakuum qazoylunun dərin emalı zamanı alınmış qudron və katalitik krekinq qalığı qarışığının, başqa sözlə ağır qalıq xammalının termooksidləşmə yolu ilə bitumun alınması prosesinin tədqiqat nəticələri verilmişdir. Oksidləşmə qarışdırıcı qurğu ilə təchiz olunmuş dəmir kubdan, havanın verilməsi və tənzimlənməsi sistemindən, avtomatik temperatur tənzimləyicisinə qoşulmuş termometr və termokontakt termometrdən ibarət olan laboratoriya qurğusunda aparılmışdır. Yumuşalma temperaturu, iynənin daxil olma dərinliyi, dartılma kimi keyfiyyət göstəriciləri öyrənilmişdir. Alınmış təcrübə nəticələri bitumun keyfiyyət göstəricilərini havanın verilmə temperaturu və sürəti kimi texnoloji parametrlərlə əlaqəsini müəyyən etməyə imkan verdi. Temperaturun artması ilə penetrasiya kəmiyyətinin azalması və alınan bitumun yumuşalma temperaturunun artması qeyd olunmuşdur. Təcrübi nəticələr prosesin aparılmasının təklif olunan zonasını müəyən etdi: temperatur 2600C, havanın verilmə sürəti 1.2 l/dəq. Bu rejim göstəriciləri yumuşalma temperaturu 74.40C , iynənin daxil olma dərinliyi 60.9mm, dartılması 36.9sm olan bitumun alınmasına imkan verir. Göstərilmişdir ki, havanın verilmə sürətinin artması bitumun termostabilliyinin yüksəlməsinə səbəb olur (bu zaman yumuşalma temperaturu 83.20C- yə qədər artır), lakin plastiklik azalır. Təqdim olunan verilənlər onu deməyə imkan verir ki, qudron və katalitik krekinq qalığı qarışığının oksidləşməsi prosesində alınan nəticələr ağır neft qalıqlarının emalı üçün kompleks və effektiv texnologiyaların yaradılması zamanı istifadə oluna bilər.

    Keywords: bitum, oksidləşmə, katalitik krekinq qalığı, qətran, temperatur, havanın verilmə sürəti

  47. NEFT – QAZ OBYEKTLƏRİNDƏ QAZTURBİNLİ MƏRKƏZDƏNQAÇMA KOMPRESSOR QURĞULARINDAN İSTİFADƏ PERSPEKTİVLƏRİ

    Authors: Əlövsət Bağırov, Samir İbrahimov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-404

    Year: 2023 Pages: 404-410

    Show abstract

    Abstract: Məqalə qaz turbinli kompressor qurğularının tədqiqinə və bunun əsasında quyuların qazlift üsulu ilə istismarı və qazın nəqli sistemlərində, yeraltı qaz anbarlarında qazturbinli mərkəzdənqaçma kompressor qurğularının tətbiqinin texnoloji, parametrik və spesifik meyarlar və xüsusiyyətlərinin müəyyənləşdirilməsinə həsr olunub. Bu məqsədlə qazturbinli kompressor qurğularının üstün və zəif xüsusiyyətləri təhlil edilmişdir. Neft və qaz sənayesində tez-tez istifadə olunan mərkəzdənqaçma, sərhədinin və təchizat həcminin, istehsal müddətinin, texniki xidmət prosedurları kompressorun tipinin seçiminə təsiri göstərilmişdir. Hal-hazırda Azərbaycanda istismarda olan bir sıra qazturbinli kompressor stansiyası barədə məlumar verilmişdir. Turbinə qazın verilməsi üsuluna görə izobar, izoterm və impuls turbinləri fərqləndirilir. İzobar qaz turbinləri ucluq aparatının qarşısındakı sabit təyqizlə, impuluslu gaz turbinləri isə vaxtaşırı təkrarlanan dəyişən təyziqlə işləyir (gaz ucluq aparatının çevrəsinin bir hissəsi boyunca verilir). G.-nin t gücü. bir neçəsinə çata bilər. yüzlərlə MVt. Effektiv səmərəlilik müasir. çoxpilləli turbinlər 0,92-0,94-ə çatır. G. t. qaz turbinli və turboreaktiv mühərriklərdə, porşenli mühərriklərin təzyiq qurğularında, stasionar və mobil elektrik stansiyalarında istifadə olunur. qurğularda, neft və qaz nasos qurğularında və s. G. t. aşağı təmir xərcləri, yaxşı ətraf mühitin qorunması var. xüsusiyyətləri, uzun xidmət müddəti (100 min saatdan çox). Qaz turbinlərinin dezavantajı yüksək səs-küy səviyyəsidir, buna görə də onların quraşdırılması üçün sənaye tipli binalar (konteyner binaları da daxil olmaqla) istifadə olunur ki, bu da avadanlıqların nəmdən qorunmasını təmin edir. Qaz turbin texnologiyasının gələcək inkişafı turbinin qarşısında qazın temperaturunun artırılması imkanından asılıdır ki, bu da istiliyədavamlı materialların və bıçaqların etibarlı soyutma sistemlərinin yaradılması, axın yolunun təkmilləşdirilməsi və s. ilə bağlıdır. Quyuların qazlift üsulu ilə istismarı və qazın nəqli sistemlərində, yeraltı qaz anbarlarında qazturbinli mərkəzdənqaçma kompressor qurğularının tətbiqi məsələləri texnoloji, parametrik və spesifik meyarlar baxımından tədqiq edilmiş, hər sistemin özünəməxsus xüsusiyyətləri müəyyənləşdirilmişdir, müxtəlif sistemlərdə qazturbinli mərkəzdənqaçma kompressor qurğularının tətbiqi məqsədilə layihədənqabaq araşdırmalar üçün tövsiyyələr işlənmişdir.

    Keywords: qaz turbini, kompressor, qazlift sistemi, qazın nəqli, yeraltı qaz anbarı

  48. AZƏRBAYCANDA AUDIT FƏALIYYƏTININ MÜASIR VƏZIYYƏTININ QIYMƏTLƏNDIRILMƏSI MEXANIZMLƏRI

    Authors: Sevinc İbrahimova, Səbinə Şıxmuradova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-411

    Year: 2023 Pages: 411-420

    Show abstract

    Abstract: Bu məqalədə auditin konsepsiyası və iqtisadi mahiyyəti haqqında məlumatlar müzakirə olunur, auditin inkişafının ümumi tendensiyaları və maliyyə hesabatlarının şəffaflığının təmin edilməsi haqqında danışılır, həmçinin audit nəzarətinin inkişafının cari istiqamətləri müzakirə olunur. Bazar münasibətlərinin inkişafı, yeni vergi sisteminin, maliyyə bazarının formalaşması, müxtəlif mülkiyyət formalı müəssisələrin yaradılması, xarici iqtisadi əlaqələrin genişlənməsi sahibkarlıq subyektlərinin maliyyə etibarlılığına və qiymətləndirilməsində obyektivliyə olan tələbləri kəskin şəkildə artırmışdır. onların maliyyə vəziyyəti. Bu, Azərbaycanda audit sisteminin yaradılması zərurətinə səbəb oldu. Bu baxımdan, seçilmiş mövzu çox aktualdır. Bazar münasibətlərinin formalaşması şəraitində müəssisələrin fəaliyyəti haqqında etibarlı uçot və hesabat məlumatlarına ehtiyac artır. Təşkilatların fəaliyyəti haqqında məlumatlar onların mühasibat (maliyyə) hesabatlarında öz əksini tapır. Bu hesabatdan istifadə təsisçilərə, səhmdarlara, vergi orqanlarına, banklara, təchizatçılara və digər hüquqi və fiziki şəxslərə müəssisənin cari maliyyə vəziyyəti, onun fəaliyyəti və inkişaf perspektivləri haqqında mühakimə yürütmək imkanı verir. Buna görə də sahibkarlıq subyektləri tərəfindən təqdim olunan məlumatların etibarlı, obyektiv olması və qüvvədə olan qanunvericiliyə uyğun olması zəruridir. Audit bu cür məlumatları əldə etməyə kömək edir. Maliyyə sabitliyinin auditi (anti-böhran auditi) auditin inkişaf perspektivi kimi nəzərdən keçirilir. Belə auditin məqsədi müəssisənin hesabat tarixinə maliyyə vəziyyəti haqqında səriştəli rəy bildirmək, habelə maliyyə göstəricilərini şərh etmək və onun inkişaf tendensiyalarını müəyyən etməkdir. antiböhran auditində əsas vəzifələr müştəri və investorun riskini müəyyən etmək, müəssisənin müflisləşməyə meyllilik səviyyəsini müəyyən etmək olmalıdır. Eyni zamanda, auditin mövcud vəzifələri (maliyyə hesabatlarının etibarlılığının təsdiqi) qorunur.

    Keywords: audit, maliyyə dayanaqlılığı, audit konsepsiyası, audit sistemi, aiditor xidməti, nəzarət, qiymətləndirmə

  49. TƏMİR - QAZMA QURĞUSUNUN SÜRƏTLƏR QUTUSUNUN HESABATI

    Authors: Sevda Əliyeva, Emin Babayev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-421

    Year: 2023 Pages: 421-428

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə quyuların əsaslı təmirində istifadə olunan “AzİNMAŞ-80BF” qazma qurğusunun sürət qutusunun hesabatı yer alıb. Əvvəlcə sadə ötürmə qutusunun və onun çevrilmiş kinematik axınının kinematik diaqramları, sonra isə çoxmərhələli ötürmə qutusunun güc axınının və onun çevrilmiş güc axınının kinematik diaqramları tədqiq edilmişdir. Yekun olaraq, üç sərbəstlik dərəcəsi olan çox nöqtəli sürət qutusunun kinematik sxemi və onun güc axınının sxemi əsasında sürət qutularının kinematik və statik hesablamaları aparılmışdır.

    Keywords: Avtomobil şassisi, əyləc kolodkaları, diafraqma, statiki burucu moment, çoxnöqtəli qutu, sakit gedişli val, texnoloji əməliyyatlar

  50. AZLEGİRLƏNMİŞ BORU MATERİALLARININ ARALIQ TERMİKİ EMALLA MÖHKƏMLƏNDİRİLMƏSİNDƏ İFRAT SOYUDULMUŞ AUSTENİT ÇEVRİLMƏSİNİN TERMOKİNETİK DİAQRAMLARIN QURULMASININ BƏZİ METODOLOJİ MƏSƏLƏLƏRİ

    Authors: Ağali Quliyev, Vüsalə Məmmədova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-429

    Year: 2023 Pages: 429-437

    Show abstract

    Abstract: Bu məqalədə boru istehsalında geniş tədbiq edilən azlegirlənmiş 13ХФА poladında ifrat soyudulmuş austenit çevrilməsinin termokinetik diaqramların qurulmasının metodoloji məsələləri ön plana çəkilmişdir. Aşkarlanmışdır ki, ifrat soyudulmuş austenitin azlegirlənmiş poladlarda çevrilməsinin termokinetik diaqramının qurulması və tərtib edilməsi prosesi mürəkkəb bir araşdırma kimi görünür.Nəticələr düzgün təqdim edilərsə faza nəzəriyyəsinin inkişafında, bərk halda çevrilmələr,müxtəlif texnoloji proseslərin riyazi modelləşməsi və kütləvi istehsal olunan məhsulların termiki emalının konkret praktiki məsələlərinin həllində uğurla istifadə edilə bilər.

    Keywords: Azlegirlənmiş polad, aralıq termiki emal, böhran temperaturu, ifrat soyutma, termokinetik diaqram, austenit dayanıqlılığı, mexaniki-fiziki xassə

  51. KRISTALLAŞDIRICIDA KÜLÇƏNIN BƏRKIMƏSININ TEXNOLOJI AMILLƏRININ VƏ TERMOFIZIKI ŞƏRAITININ XARAKTERIK TƏDQIQI

    Authors: Ağali Quliyev, Meyfalı Qaziyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-438

    Year: 2023 Pages: 438-448

    Show abstract

    Abstract: Bu məqalədə texnoloji amillərin və termofiziki şəraiti kristllaşdırıcıda külçənin bərkiməsi xüsusiyyətinə təsir proseslərinin öyrənilməsinin vacib məsələləri ön plana çəkilmişdir. Göstərilmişdir ki, işçi şəraitinin yaxşılaşdırılması və kristalın dizaynı üçün praktiki təkliflər əsasən külçə - divar təması konsepsiyasına əsaslanır. Fiziki – riyazi baxışlarda qəbul edilmiş fərziyyələr göstərir ki külçə qabığı ilə giliz arasında səthdə istilik axımı üçün heç bir termal maneə yoxdur. Kristallizatoru su ilə soyudulması onun daxili divarının temperaturunu bərabər saxlamaq üçün kifəyətdir. Külçənin bərkməsinin sürətinə texnoloji amillər əhəmiyyətli dərəcədə təsiri qiymətləndirilmişdir.

    Keywords: Fasiləsiz tökmə,maye metal, kristallaşdırıcı, giliz,külçə qalığı, bərkimi sürəti, trmofizki şərait, qatılaşma sürəti, qabığın qalınlığı

  52. INTELLIGENT PROCESS CONTROL SYSTEM IN AUTOMATION INDUSTRY

    Authors: Mahammad Yunusov, Lala Bekirova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei31082023-449

    Year: 2023 Pages: 449-458

    Show abstract

    Abstract: Intelligent process control (IPC) has indeed been identified as one of the most promising and essential technological techniques for achieving enterprise digitalization. This study covers key principles for developing IPC in industry and provides a framework for effectively implementing IPC technology. Today, operators in the control rooms of large plants are expected to rely heavily on their own judgement and experience. The present hot point intelligent control technology and means are outlined in conjunction with the forefront of industrial process automation development. As management criteria, technical and economic indicators can serve, for example, increasing productivity, improving product quality, reducing losses, reducing the cost of production, etc. The transition from automation systems in industry to the intelligent process control systems at one time was caused by the intensification of technological processes, the use of high-power units, as well as progress in the development of control systems. An intelligent process control (IPC)system is a set of technical means and algorithms for collecting, processing and presenting information that provides control of an industry, production, enterprise or individual processes based on cybernetics methods and partially using artificial intelligence. The specific use of intelligent control is then explained.

    Keywords: Controller, Intelligent Process Control (IPC), System, Software, Programmable Logic Controller (PLC)