Volume 22, Issue 11 (2022)

  1. MÜXTƏLIF İŞ MAYELƏRINDƏ TEMPERATUR SENSORLARI ÜÇÜN KALIBRLƏMƏ METODUNUN SINAQLANMASI

    Authors: Çinarə Məmmədova, Hikmət Əsgərov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei22112022-04

    Year: 2022 Pages: 4-11

    Show abstract

    Abstract: Temperatur həyatın hər sahəsində həlledici parametrlərdən biridir, buna görə də onu dəqiq ölçə bilmək vacibdir. Soyuq keçid kompensasiyası kimi K tipli termocütdən və MAX6675 modulundan istifadə edilir. Temperatur məlumatlarının əldə edilməsi, mövcudluğu və nisbi istifadə rahatlığı səbəbindən tədqiqatçılar tərəfindən getdikcə daha çox istifadə olunur. K tipli termocüt və MAX6675 sensorları düzgün kalibrləndikdə etibarlı məlumat əldə etmək üçün istifadə edilə bilər. Kalibrləmə ətraf mühitin enerjisindən istifadə etməklə həyata keçirilir, burada dörd K-tipli termocüt və MAX6675 sensoru,iki DS18820 sensoru ilə birlikdə 24 saat ərzində ətraf suda kalibrlənir. K tipli termocüt və MAX6675 sensorlarının dəqiqliyini artırmaq üçün Arduino kodlaşdırmasında sadə riyazi üsullardan istifadə olunmuşdur,bununla da avtomatik kalibrlənmiş dəyərlər təmin edilmişdir.Təklif olunan üsulla kalibrləmə aparıldıqdan sonra sensorlar ətraf mühitin və suyun temperaturlarının oxunmasında istifadə edilmişdir. Kalibrləmədən əvvəl səhv dəyəri ətraf suda və ətraf havada kalibrləmədən sonra müvafiq olaraq 0,42% və 0,61% ilə müqayisədə 4,9% təşkil etmişdir. MAX6675 termocütünün digər cihazların səhv başa düşə biləcəyi çox zəif gərginlik siqnalı olduğundan, o, birbaşa deyil, termocüt siqnal normallaşdırıcısı vasitəsilə Arduino ilə əlaqələndirilir. Bundan əlavə, dəqiq məlumat əldə etmək üçün ölçü dövrəsi ilə ölçmə dövrəsi arasında baş verən soyuq keçid və temperatur qeyri-dəqiqlikləri kompensasiya edilməlidir. Telli termocütlər Daxili soyuq keçid kompensasiya sxemi ilə MAX6675 K Tipli Termocüt Siqnal Kondisioneri bu problemləri tamamilə aradan qaldırır. Normalizator siqnalı artırmağa, soyuq qovşaqda yaradılan termal EMF-ni tənzimləməyə və analoq siqnalı rəqəmə çevirməyə imkan verir. DS18B20 və LM35 kimi temperatur sensorları əvvəllər istifadə olunurdu, lakin onlar yalnız 125°C-dən aşağı temperaturları izləyə bilirlər. MAX6675 yüksək temperaturun ölçülməsi üçün ən yaxşı seçimdir.Yüksək temperaturları izləyərkən termocütün istifadəsinin sadəliyi əhəmiyyətli bir üstünlükdür. Qeyri-təmaslı termal temperatur silahı belə yüksək temperaturu ölçmək üçün yeganə alternativ seçimdir. Bu MAX6675 çipi xüsusi olaraq ən məşhur çip K-Tip termocütlə istifadə üçün yaradılmışdır. DS18B20 və termistor kimi adi sensorlar yüksək temperaturun ölçülməsi üçün kifayət deyil.

    Keywords: arduino; kalibrləmə; MAX6675; K tipli termocüt; aşağı qiymətli məlumatların əldə edilməsi

  2. TEXNİKİ DİAQNOSTİKANIN ƏHƏMİYYƏTİ VƏ NEFT-QAZ SƏNAYESİNDƏ İSTİFADƏ EDİLMƏSİ

    Authors: Fidan Məmmədzadə, Vüqar Məmmədov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei22112022-12

    Year: 2022 Pages: 12-19

    Show abstract

    Abstract: Texniki diaqnostika sənaye təhlükəsizliyinin idarə edilməsinin əsas elementlərindən biridir. Təhlükəli istehsalat obyektlərini istismarı ilə məşğul olan müəssisələr (buraya neft, qaz və kimya sənayesinin bütün obyektləri daxildir) müəyyən edilmiş müddətdə və qaydada texniki vasitələrin, avadanlıqların və konstruksiyaların diaqnostikasının aparılmasına cavabdehdirlər. Avadanlıqdan müəyyən müddət istifadə edildikdən sonra köhnəlmə, yorğunluq və digər zədələrin yığılması ilə, eləcə də düzgün texniki qulluq və təmir edilməməsi səbəbindən texniki nasazlıqlar yaranır. Avadanlıq istismar zamanı köhnəldiyinə görə təmirə ehtiyac duyur. Neft-qaz sənayesində texnoloji avadanlıqlar mütləq pasportla təchiz olunur. Təmir, texniki xidmət, sınaq və s. onun haqqında məlumatlar və diaqnostik məlumatlar avadanlığın bütün istismar müddəti ərzində pasporta daxil edilir. Bu cür qeydlər yığılmış qüsurların və zərərin perspektiv təhlilinə və sistemləşdirilməsi şərait yaradır və təmirin effektivliyini qiymətləndirməyə imkan verir. Növbəti texniki diaqnostikada bunlar da nəzərə alınır. İlkin işlər nəticəsində obyektin diaqnostik parametrlərinin xüsusiyyətləri ilə onun vəziyyəti arasında əlaqə qurulur və diaqnoz qoymaq üçün müəyyən ardıcıllıqla həyata keçirilən diaqnostik alqoritm hazırlanır. Diaqnostika alqoritmlərinə həmçinin diaqnostik parametrlər sistemi, istinad səviyyələri və həmçinin obyektin bu və ya digər texniki vəziyyətə aid olub-olmamasını müəyyənləşdirən qərar qəbul etmə qaydaları da o cümlədən daxildir. Hal-hazırda neft və qaz sənayesində diaqnostika və monitorinq sistemləri ilə təchiz olunmuş böyük gücə malik bir çox aqreqat və digər növ avadanlıqlar mövcuddur ki, bunlarda baş verən qəza halları ağır nəticələrə gətirib çıxarır. Bu halda hər bir avadanlığın planlı təmiri və digəri ilə əvəz olunması onun real texniki vəziyyəti ilə bağlı aparılır.

    Keywords: Diaqnositka, Dağıtmadan nəzarət, Obyektin texniki parametrləri, Neft sənayesi

  3. TƏZYİQ ÖLÇMƏ VASİTƏLƏRİNİN DÜZGÜN SEÇİLMƏSİNİN ƏHƏMİYYƏTİ

    Authors: Elmin Hüseynov, Hikmət Əsgərov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei22112022-20

    Year: 2022 Pages: 20-30

    Show abstract

    Abstract: Müasir günümüzdə təzyiq ölçmə vasitələrinin seçimi məsələsinin düzgün formada aparılması olduqca vacib əhəmiyyətə malikdir. Sənaye müəssilərində, istehsalatlarda, neft kimya sənayesi sahələrində, ümumiyyətlə texnoloji proseslər aparılan bütün yerlərdə texnoloji cihazların vəziyyəti və onların işləməsinə nəzarət etmək üçün təzyiq ən vacib parametrlərdən biridir. Texnoloji proseslərdə təzyiqə nəzarət olunması olduqca vacib əhəmiyyətə malikdir. Təzyiqin ölçülməsi üçün təzyiq ölçmə vasitələrindən istifadə edilir. Təzyiq ölçmə vasitələri də istismar şərtlərinə, tətbiq ediləcəyi sahəyə, işçi təzyiqin diapazonuna, quraşdırılacağı xəttlərdə vibrasiyaların, yüksək temperatur və ağır istismar şərtlərinin olması hallarına görə müxtəlif kateqoriyalara bölünür. Odur ki, təzyiq ölçmə vasitələrinin təsnifatlaşdırılması olduqca vacib məsələdir. İstənilən təzyiq ölçmə vasitəsi seçilərkən yuxarıda qeyd olunan şərtlər əsas olaraq rəhbər tutulmalı və nəzərə alınmalıdır. Düzgün olmayan manometlərin seçilməsi, istehsalatda bədbəxt hadislərin baş verməsinə, bundan öncə də aparılan ölçmə nəticələrinin qeyri-dəqiq formada toplanmasına və yanılmalara gətirib çıxara bilər. Təzyiq ölçmə vasitələri tətbiq ediləcəyi yerdə ölçüləcək təzyiqin növünə görə və iş prinsipinə görə təsnifata bölünür. Manometrlər əsasən neft, kimya, energetika, maşınqayırma, qida, əczaçılıq və digər sənaye sahələrində maye (maye və qaz) təzyiqinin ölçülməsində istifadə olunur. Manometrlər boru kəmərlərində təzyiqə nəzarət etmək və qazların, mayelərin və buxarın təhlükəsiz hərəkətini təmin etmək üçün istifadə olunan adi ölçü cihazıdır. Nasosların, daşıma sistemlərinin və müxtəlif növ ötürmə sistemlərinin əsas göstəriciləri təzyiq ölçmə vasitələrindən istifadə etməklə qiymətləndirilir. Təzyiq ölçmə vasitələri sənaye tərəfindən keyfiyyət yoxlaması tədbiri kimi sistemdəki təzyiqi ölçmək və məhsulların məhsuldarlığını təmin etmək üçün istifadə olunan vacib alətdir. Təhlükəsizliyə görə təzyiq ölçmə vasitələri sistemdə mayelərin, qazların və buxarın sızma və ya təzyiqin artmasına nəzarət edir. Təzyiq ölçmə vasitələrinin dizaynı, üslubu, növü və konfiqurasiyası onun xidmət etdiyi proqram və ya istifadə olunduğu sənaye ilə müəyyən edilir. Təzyiq ölçmə vasitələrinin sıradan çıxmalarının ümumi səbəbləri.Təzyiq ölçmə cihazlarının dəqiqliyi yüksək dəqiqlik tələb edilən sahələrdə istifadə zamanı daha da diqqət yetirilməli olan bir məsələdir. Düzgün olaraq quraşdırılmamış təzyiq ölçmə vasitələri iş yerində təhlükə yarada bilər, qəzalara və bədbəxt hadisələrə səbəb ola bilər. Beləliklə, təzyiq ölçən cihazıarn nasazlıqları və aradan çıxmalarının əsas səbəbləri aşağıda verilmişdir: • Vibrasiya və pulsasiya; • Həddindən artıq temperatur şəraitində istifadə olunması; • Nəm miqdarına düzgün nəzarət olunmaması; • Həddindən artıq təzyiq və təzyiq sapmaları; • Tıxanma və tutulmalar; • Səthlərdə korroziya; • Uyğun olmayan təzyiq ölçmə mühitində istifadə olunması Manometr seçərkən nəzərə alınmalı olan əsas amil onun işləmə diapazonudur. Normal şəraitdə təzyiqin şkala üzrə ümumi göstəricilərin 25-75%-dən çox olmaması təmin edilməlidir. Digər tərəfdən, pulsasiya varsa, ölçmə cihazının təzyiqi şkaladakı ümumi göstəricilərin 50% -dən çox olmamalıdır. Hansı manometrin daha yaxşı olduğuna qərar verərkən, diapazon (miqyas) və dəqiqlik kimi xüsusiyyətlərə diqqət yetirməlisiniz. Aşağıdakı diapazonlar standart miqyas hesab olunur: 0-1, 0-2.5, 0-4, 0-6, 0-10, 0-25, 0-40, 0-100 və s. Cihazlar korpusun diametrinə görə də fərqlənir.

    Keywords: Təzyiq ölçmə vasitəsi, quraşdırılma tələbləri,dəqiqlik

  4. RİYAZİ ƏSASLARDA SÜXUR HİSSƏCİKLƏRİ MODELİN TƏKMİLLƏŞDİRİLMƏSİ

    Authors: İftixar Qasımov, Elməddin Abbasov, Sevinc Qasımova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei22112022-21

    Year: 2022 Pages: 21-40

    Show abstract

    Abstract: Geoloji modelləşdirmə əsasən geoloji cismin həndəsi modelinin səpələnmiş geoloji məlumatlar əsasında necə çıxarıldığını öyrənir. Nümunələrdən götürülmüş geoloji məlumatlar 3 əsas xarakteristikaya malikdir: çox mənbəli, səpələnmiş və qeyri-bərabər. Naməlum bölgələrdə bir modelin paylanma trendini çıxarmaq və proqnozlaşdırmaq üçün məhdud sayda nümunələrin məlumatlarından istifadə etmək böyük bir problemdir və müvafiq modelləşdirmə nəticələri də daha çox qeyri-müəyyənliyə malikdir. Etibarlı üçölçülü geoloji modelin (xüsusilə süxur hissəcikləri modeli) yaradılması mineral ehtiyatların, palçıq vulkan və rezervlərin hesablanması və mədən işlərinin layihələndirilməsi üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

    Keywords: geoloji modelləşdirmə; normal qiymətləndirmə; qeyri-müəyyən modelləşdirmə; nöqtə buludu; palçıq vulkanı

  5. DİZEL YANACAĞI HAQQINDA ÜMUMİ MƏLUMAT VƏ ONUN SAXLANMA QAYDASI

    Authors: Fidan İmanova, Hikmət Əsgərov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei22112022-41

    Year: 2022 Pages: 41-48

    Show abstract

    Abstract: neft sənayesi hesab olunur. Yanacaq- texniki məqsədlər üçün, həmçinin istilik enerjisi üçün istifadə olunan yanar maddədir. Yanacaqlar mənşəyinə görə təbii və süni yanacaqlara bölünür. Vəziyyətinə görə isə yanacaqlar maye, bərk və qaz halında olur. Yanar maddələrdə əsas komponent karbon olur. Xam neftin distillə edilməsi nəticəsində alınan karbohidrogenlərdən ibarət qarışıq dizel yanacağıdır. Müxtəlif ölkələr üçün dizel yanacağının spesifikasiyası da müxtəlif olur. Müasir dövrdə dünya ölkələri üçün, xüsusən Belarus Respublikasında enerji ehtiyatlarının və yanacaq ehtiyatlarının səmərəli təşkil olunması xüsusi önəm daşıyır. Buna görə də, Belarus ölkələrində yanacağın növlərindən biri olan dizel yanacağının metroloji təminatının yerinə yerinə yetirilməsi üçün yoxlama bazası yaradılmışdır.Keçmiş zamanlardan motoristlərin diqqətini dizel mühərrikləri daha çox çəkirdi. Çünki onlar benzinlə müqayisədə yüksək iqtisadi komponentə və daha ucuz yanacağa malikdirlər. Dizel mühərriki fərqli bir prinsiplə işləyir. Dizel mühərriklərinin benzinlə işləyən mühərriklərdən fərqi odur ki, onların sıxılması xeyli yüksəkdir. Dizel yanacağının saxlanılması və saxlanılma üçün onlara qoyulan tələblər bu yanacağın keyfiyyətinə də təsir göstərir. Əgər qoyulan tələblərə əməl olunarsa, dizel yanacağını uzun müddət və keyfiyyətli şəkildə saxlamaq mümkün olacaq. Dizel yanacaqlarının uzunmüddətli saxlanılması üçün içərisinə günəş işığı təsir etməyən sərin bir konteyner olmalıdır. Yanacağın saxlanması qaydaları dizel yanacağına hər hansı xarici çirklərin daxil olmasının qarşısını alır.

  6. MÜƏSSİSƏLƏRDƏ DAXİLİ AUDİTİN QURULMASI NƏZƏRİYYƏSİNİN TƏHLİLİ

    Authors: Lamiyə Əlizadə, Hikmət Əsgərov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei22112022-49

    Year: 2022 Pages: 49-56

    Show abstract

    Abstract: Maliyyə hesabatlarının təhlilinə və daxili maliyyə nəzarətinə diqqət yetirən daxili audit, eləcə də müəssisənin fəaliyyətinin müxtəlif aspektlərinin geniş spektrinə təsir edir, rəhbərliyə risklərin müəyyən edilərək azaldılmasına, proseslərin səmərəliliyinin artırılmasına yönəlmiş tədbirlərin işlənib hazırlanmasına kömək edir. Müəssisənin uğuru, onun gəlirlilik səviyyəsi müəssisədə düzgün idarəetmə sisteminin mövcudluğundan asılıdır. Düzgün idarəetmə sisteminin vacib və zəruri elementi gündəlik daxili nəzarətdir. Belə nəzarətin formalarından biri daxili auditdir. Daxili auditorların fəaliyyəti, iş qaydası, məqsəd və vəzifələri beynəlxalq standartlarda, eləcə də milli audit standartlarında öz əksini tapmışdır. Daxili auditin müəssisədə rolunun əhəmiyyətini artıran əsas amillərdən biri maraqlı şəxslərin iclaslarında daxili auditorları görmək istəyidir. Beləliklə, faktiki olaraq daxili audit xidməti operativ idarəetmədə biznes sahiblərinin maraqlarını təmsil edir ki, bu da təbii ki, onu xüsusi mövqeyə daşıyır. Peşəkar daxili auditor maliyyə uçotu, daxili nəzarət, risk təhlili, biznes proseslərinin qurulması sahəsində geniş biliyə və praktik təcrübəyə malikdir. Lakin öz peşəkar inkişafına sərmayə qoyanlar gələcək karyera qurmaq üçün bir çox üstünlüklər əldə edirlər. Bundan əlavə, daxili auditin ən üstün cəhətlərindən biri hər hansı bir iqtisadi böhranın xoşagəlməz nəticələrindən özünü sığortalama qabiliyyətidir. Məqalədə auditorlara qoyulan tələblər, auditin aparılma qaydası öz əksini tapmışdır. Həmçinin keyfiyyət auditinin məqsədi, daxili audit planı, daxili audit proqramı, daxili auditə hazırlıq məqalədə təsvir olunur. Auditin daxili audit və xarici audit olmaqla iki növə ayrılması məqalənin əsas məzmununu təşkil edir. Digər tərəfdən məqalədə kompleks və birgə audit növləri də xüsusi yer alır. Məqalədə əsas yeri daxili audit prosedurunun mərhələləri tutur. Yerinə yetirilmiş tədqiqat işində keyfiyyət idarəetmə sisteminin və yaxud daxili auditin müəssisələrdə rolu, əhəmiyyəti, çatışmazlıqları, üstünlükləri, imkanları və.s araşdırılmışdır. Nəticəyə gəlinərək, müəssisələrin fəaliyyətlərinin səmərəliliyinin artırılmasına dair və.s bir sıra təkliflər irəli sürülür.

    Keywords: Daxili audit, auditor, keyfiyyət idarəetmə sistemi, yoxlanılan bölmə

  7. 3D MODEL DESİGNED FOR FOOT OF HORİZON I OF MAYKOP İN NAFTALAN FİELD APPLYİNG SEİSMİC ATTRİBUTE ANALYSİS

    Authors: Maleyka Aghayeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei22112022-57

    Year: 2022 Pages: 57-66

    Show abstract

    Abstract: The paper is devoted to design of 3D model of the study area by use of attribute analysis of 3D seismic data applied to study the geology of Naftalan oil field in more detail. The field is located in Naftalan-North Naftalan area of Ganja Oil and Gas Province, Yevlakh-Aghjabadi depression. The paper expounds the data on Naftalan field considered an ancient brachianticline type of field in Azerbaijan. The history of study of the field using geological and geophysical techniques has been briefly given. Geological evaluation of the cube derived by processing of 3D seismic data acquired in Naftalan area in 2012 made it possible to outline a confidently traced interval reflecting the foot of Horizon I of Maykop. Through selection of areas featured by variation of wavefield characteristics, we have calculated several attributes in this interval and analyzed the acquired results gaining more accurate seismic data and confident tracing of seismic horizons. To avoid repetition, some poorly informative attributes or attributes providing similar results have not been applied in further studies. Our study aims to define attributes (RMS amplitude (Root mean square), Variance/Edge method, Relative Acoustic Impedance) that are more effective for outlining disjunctive dislocations of various amplitude and can be applied for 3D model design of the geology of study area. Processing results of all 3D data have been given in form of cubes of seismic attributes. Further analysis of these attribute cubes enables us to study the geological setting of the foot of Horizon I of Maykop and select the most effective attributes. As a result, the 3D model of the study area for seismic horizon reflecting the foot of Horizon I of Maykop has been designed.

    Keywords: attribute analysis, 3D seismic survey, Naftalan, seismic horizon, Maykop deposits, dislocations

  8. İŞ YERİNİN VƏ PERSONALIN İDARƏ EDİLMƏSİ NƏZƏRİYYƏSİ

    Authors: Miraqşin Həkimov, Rafiq Hacıyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei22112022-67

    Year: 2022 Pages: 67-75

    Show abstract

    Abstract: Ümumiyyətlə, hər hansı bir iş yerinin effektivliyi həmin iş yerini təşkil edən şəxslərin keyfiyyətinin ilkin və birbaşa funksiyasıdır. İş yerlərinin üzvlərinin bilikləri, bacarıqları və öhdəlikləri birlikdə iş planlarının hazırlanmasında və həyata keçirilməsində, həmçinin məhsul və xidmətlərin çatdırılmasında ən mühüm amili təşkil edir. Nəticə etibarı ilə, idarəetmənin personal funksiyası olan işçilərin cəlb edilməsi, təşkili, hər bir cəhətdən inkişafı və motivasiyası baş direktordan tutmuş birinci səviyyəli rəhbərə qədər idarəetmənin bütün səviyyələrində mühüm yer tutur. İş yerinin personalı idarəetmənin ən çətin obyekti kimi qəbul edilir. Maddi aktivlərdən fərqli olaraq, insanlar müstəqil şəkildə qərar qəbul edə və onların işi üzrə qpyulan tələbləri qiymətləndirə bilərlər. Həmçinin, heyət hər bir üzvünün öz maraqları olan və idarəetmə təsirlərinə çox həssas olan bir kollektivdir və onların reaksiyalarını əvvəlcədən təxmin etmək çox vaxt çətin məsələyə çevrilir. Personalın idarə edilməsinin müasir konsepsiyaları və nəzəriyyələri işçinin şəxsiyyətinin artan əhəmiyyətinin tanınmasına, onun motivasiyalarının və istəklərinin öyrənilməsinə, o cümlədən onları düzgün formalaşdırmaq və şirkətin qarşısında duran strateji vəzifələrə, hədəflərə və məqsədlərə uyğun olaraq tənzimləmək bacarığına əsaslanır. İdarəetmə nöqteyi-nəzərindən biznesin əsas məqsədinin qazanc əldə etmək olmasına baxmayaraq, personalın idarə edilməsinin müasir nəzəriyyəsi, konsepsiyası və praktikası təkcə maddi deyil, həm də işçilərin sosial ehtiyaclarının ödənilməsinə böyük həcmdə diqqət yetirir. İş yerinin idarə edilməsi nəzəriyyələrindən ən yaxşı təcrübələri başa düşmək və tətbiq etmək kollektivi müvəffəqiyyətə doğru daha effektiv və funksional şəkildə istiqamətləndirməyə kömək edə bilər. Bu nəzəriyyələrin bir çoxu bu gün iş yerlərinə rəhbərlik etmək və böyütmək üçün istifadə olunan liderlik və rəhbərlik yanaşmalarının yaranmasına səbəb olur və onların içərisindən iş yerinin prinsiplərinə və kollektivin məqsədlərinə ən uyğun gələn strategiyalar müəyyən edilir və tətbiq olunur.

    Keywords: Personal, İdarəetmə, İş yeri, Effektivlik, Keyfiyyət

  9. ISO/İEC 17043 STANDARTI ƏSASINDA LABORATORIYALARARASI MÜQAYİSƏ ÖLÇMƏLƏRİNİN APARILMASININ ƏHƏMİYYƏTİ

    Authors: Ruqayyə Nəsirova, Vüqar Məmmədov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei22112022-76

    Year: 2022 Pages: 76-85

    Show abstract

    Abstract: Maraqlıdır ki, təşkilatçılar son illərdə müqayisəli ölçmə təqdimatlarında bütün fəaliyyətləri bu standarta uyğun həyata keçirməyə çalışmışlar və bu, iştirakçıların həssaslığı və tələbkarlığı ilə zərurətə çevrilmişdir. TS EN ISO / IEC 17043 Standartı, TS EN ISO / IEC 17025 standarta oxşarlığı ilə diqqət çəkir, hər iki standartın inzibati hissəsinin maddələri eynidir. TS EN ISO/IEC 17043-ün texniki hissəsi 10 maddədən ibarətdir; Bu maddələr arasında TS EN ISO/IEC 17025 ilə eyni başlıqlı 3 maddə var, bütün digər bölmələr, laboratoriyalararası müqayisə ölçmələri xüsusi hallar haqqındadır. Bu işdə TS EN ISO / IEC 17043 Standartına uyğun olaraq müqayisəli ölçmənin təşkili qeyd olunur. Müasir cəmiyyətlərin etibarlı və izlənilə bilən ölçüləri rifah səviyyəsi, iqtisadi rəqabət qabiliyyəti, istehsal və ticarətin keyfiyyətinin yüksəldilməsində həlledici və mühüm rol oynayır. Bunu təmin etmək üçün qabaqcıl ölçmə infrastrukturuna malik olmaq lazımdır. Gündəlik həyatımızın hər anında qarşılaşdığımız ölçmələrin etibarlılığının təmin edilməsində sınaq və kalibrləmə laboratoriyalarının rolu artır. Xüsusilə akkreditə olunmuş və/və ya akkreditə olunması planlaşdırılan laboratoriyalar tərəfindən göstərilən xidmətlərin keyfiyyətinin təmin edilməsi baxımından istinad standartlarının izlənilməsi təmin edilməli, ölçmə sistemlərinin verilən əhatə dairəsi daxilindəki fəaliyyətlərə uyğunluğu təmin edilməlidir. Bütün ölçmə sisteminin effektivliyinin qiymətləndirilməsi və təkmilləşdirilməsi laboratoriyalar üçün müqayisə/səriştə testlərində iştirak etməklə həyata keçirilə bilər. TS EN ISO/IEC 17043 "Ustalıq Testləri üçün Ümumi Şərtlər" Standartı laboratoriyalararası müqayisə ölçmə/səriştə testlərinin icrası zamanı bütün inzibati və texniki fəaliyyətləri əhatə edir. Laboratoriyalararası müqayisə və səriştə sınağı nəticələri laboratoriyalara sınaq nəticələrinin keyfiyyətini təmin etmək imkanı verir, eyni zamanda, rutin analizlərin obyektiv qiymətləndirilməsinə və tədqiqatların texniki inkişafını təşviq edən rəy əldə etməyə imkan verir. Laboratoriyalararası müqayisə və səriştə testləri iştirakçı laboratoriyaların səriştəsinin müstəqil qiymətləndirilməsinə yönəlib. Təsdiqlənmiş metodlarla istifadə edildikdə, səriştə testləri laboratoriya keyfiyyət təminatının əvəzsiz elementidir. Laboratoriyalararası müqayisə və bu işdə, TS EN ISO / IEC 17043 Standartına uyğun olaraq müqayisə tədbiri olaraq bəhs edilir.

    Keywords: Laboratoriyalararası müqayisə, Sınaq və kalibrləmə laboratoriyaları, İSO/İEC 17043

  10. SÜRTKÜ YAĞLARININ METROLOJI TƏMINATI

    Authors: Sirac Musayev, Hikmət Əsgərov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei22112022-86

    Year: 2022 Pages: 86-97

    Show abstract

    Abstract: Sürtkü yağları qarşılıqlı təmasda olan səthlər arasında sürtünməni azaltmağa yardım edən və nəticədə səthlərin hərəkəti zamanı yaranan istiliyi azaldan bir maddədir. Sürtkü yağları qüvvələri ötürmək, yad hissəcikləri daşımaq və səthləri qızdırmaq və ya soyutmaq funksiyasına malik ola bilər. Demək olar ki, sürtünməni azaltma xüsusiyyəti sürtkü kimi tanınır. Sənaye tətbiqlərinə əlavə olaraq, sürtkü yağları bir çox başqa məqsədlər üçün də istifadə edilir. Digər istifadələrə yemək bişirmək (qızartma qablarında istifadə olunan yağlar və piylər, yeməklərin yapışmasının qarşısını almaq üçün çörək bişirmək), insanlar üzərində bioapplikasiyalar (məsələn, süni oynaqlar üçün sürtkü yağları), ultrasəs müayinəsi, tibbi müayinə və digərlərini aid etmək olar. Əsasən sürtünməni azaltmaq və mexanizmin daha yaxşı və səmərəli işləməsinə töhfə vermək üçün istifadə olunur. Sürtkü yağları uzun illərdir ki, istifadə olunur. Eramızdan əvvəl 1400-cü ilə aid döyüş arabalarının oxlarında kalsium sabunları müəyyən olunmuşdur. Piramidalar dövründə neftlə hopdurulmuş taxta-şalban üzərində tikinti daşları sürüşdürülmüşdür. Roma dövründə sürtkü yağlarının əsasını zeytun yağı və kolza yağı, həmçinin heyvan mənşəli yağlar təşkil edirdi. Metal əsaslı maşınların müşayiəti ilə sənaye inqilabında bunların böyüməsi sürətləndi. Əvvəlcə təbii yağlara arxalanaraq, bu cür maşınlara olan ehtiyaclar 1900-cü illərin əvvəllərində neft əsaslı materiallara doğru dəyişdi. Sonra isə neftin vakuum distilləsinin inkişafı ilə bir irəliləyiş baş verdi. Bu texnologiya bir çox sürtkü yağlarında ümumi olan çox uçucu olmayan maddələrin təmizlənməsinə imkan verdi. Sürtkü yağları dörd yerə bölünür: 1. yağ 2. sürtkü 3. nüfuz edən sürtkü yağları 4. quru sürtkü yağları Keyfiyyətli sürtkü yağları aşağıda göstərilən xüsusiyyətlərə malik olmalıdır: 1. Yüksək qaynama nöqtəsi və aşağı donma nöqtəsi 2. Yüksək özlülük üçün indeks 3. İstilik sabitliyi 4. Hidravlik sabitlik 5. Demulsiya qabiliyyətinin olması 6. Korroziyanın qarşısının alınması 7. Oksidləşməyə qarşı yüksək müqavimətin olması Həm qaz, həm də maye sürtkü yağları istilik ötürücü qabiliyyətinə malikdir. Maye sürtkü yağları yüksək xüsusi istilik tutumuna görə daha effektiv sayıla bilər. Adətən, maye sürtkü yağları sistemin daha soyuq hissəsinə daxil olur və oradan da periodik olaraq hərəkət edir. Sürtkü yağları tənzimlənən temperatur tələb olunduğu halda həm isinmək, həm də soyutmaq üçün istifadə oluna bilər. Bu dövriyyə axını eyni zamanda hər hansı bir zaman vahidində daşına biləcək istilik miqdarını təyin etməyə kömək edir. Yüksək axın sistemləri çoxlu istilik daşıya bilər və sürtkü yağında istilik gərginliyini azaltmaq kimi əlavə faydaya malikdir. Beləliklə, daha ucuz maye sürtkü yağlarından istifadə oluna bilər. Əsas çatışmazlıq budur ki, yüksək axınlar adətən daha böyük soyutma qurğuları tələb edir. İkinci dərəcəli çatışmazlıq odur ki, sürtkü yağını istilik gərginliyindən qorumaq üçün axın sürətinə əsaslanan yüksək axın sistemi, sistemin qəfil bağlanması zamanı fəlakətli nasazlığa həssasdır. Avtomobilin yağla soyudulmuş turbomühərriki standart bir nümunədir. Turbomühərriklər iş zamanı qızarır və onları soyudan yağ yalnız sağ qalır, çünki onun sistemdə qalma müddəti çox qısadır. Sistem qəflətən bağlanarsa doldurucuda olan yağ dərhal oksidləşir və yağ yollarını çöküntülərlə bağlayacaq. Vaxt keçdikcə bu çöküntülər yağ yollarını tamamilə bağlaya bilər və nəticədə soyutma azalda bilər, nəticədə doldurucu tam nasazlıq yaşayır. Yağlar və pastalar kimi axmayan sürtkü yağları ilk növbədə istilik əmələ gəlməsini azaltmaqla fayda versələr də, istilik ötürülməsində təsirli deyil. Bu məqalədə sürtkü yağlarının xüsusiyyətləri, növləri və ölçmə dəqiqliyi müzakirə olunur. Metroloji təminat dedikdə ən əsas bu elementlər nəzərdə tutulur. Sürtkü yağlarına olan tələblər bunlardır: 1. bütün yüklər, temperaturlar və sürətlər altında səthlər ayrı saxlanmalıdır. 2. sürtünmə və aşınma minimuma endirilməlidir. 3. proqnozlaşdırılan faydalı istifadə müddəti ərzində daimi davranışı təmin etmək məqsədi ilə adekvat olaraq sabit qalın. 4. səthlər əməliyyat zamanı əmələ gələn aqressiv məhsulların hücumundan mühafizə olunmalıdır. 5. əməliyyat zamanı yarana biləcək qalıqları və zibilləri təmizləmək üçün təmizləmə qabiliyyəti göstərilməlidir. Sürtkü yağları qarşılıqlı hərəkəti asanlaşdırmaq və aşınmanı azaltmaq üçün təmas səthlərinə tətbiq olunan yüksək sürtünmə əleyhinə xarakteristikalara malik maddələr hesab edilir. Sürtkü yağlarının istifadəsinə ehtiyac qədim zamanlarda təkər ixtira edildiyi andan başlanmışdır. Onun asan şəkildə fırlanması, uzun müddət xidmət etməsi üçün oxlara heyvan yağı və bitki yağı çəkilmişdir. Sürtkü yağları birləşmə vəziyyətinə, təyinatına və əsas materiala görə növlərə bölünür. Sürtkü yağları birləşmə vəziyyətinə görə maye, plastik, bərk, qaz halına bölünür. Sürtkü yağları əsas material olmasına görə mineral, sintetik, yarı sintetik, üzvi kimi növlərə bölünür. Sürtkü yağları təyinatına görə sənaye, hidravlik, motor, transmissiya, kompressor və digər növlərə bölünür. Sürtkü yağları həm də soyuducu vasitələr kimi istifadə edilə bilər. Əgər belə olarsa, mütləq istilik tutumuna xüsusi diqqət yetirməliyik. İstilik tutumu artdıqca soyutma səmərəliliyi artır. Sürtkü yağlarının əsas xarakteristikalarına aşağıdakılar aiddir: 1. özlülük 2. kəsmə gücü 3. düşmə nöqtəsi 4. nüfuz nömrəsi Özlülük aqreqat və mexanizmlərdə sürtkü yağlarının doldurulması, maşınların soyuq halda işə salınması, sürtünmə nəticəsində güc itkisi imkanlarını müəyyən edir. Kəsmə gücü sürtkü yağlarının plastik vəziyyətdən maye vəziyyətə keçməyə başladığıən kiçik mexaniki yük hesab edilir. Düşmə nöqtəsi sürtkü yağlarının maye halına çevrilməyə başladığı minimum temperatur sayılır. Çox vaxt düşmə nöqtəsi ilk damcı düşdüyü anda müəyyən olunur. Nüfuz nömrəsi sürtkü yağlarının sıxlıq dərəcələrini xarakterizə edir. O, kəsilmə gücü və tiksotrop xüsusiyyətlərdən asılı hesab edilir. Müasir sürtkü yağları sürtünməni azaltmaq və maşınların struktur elementlərini qorumaq kimi əsas funksiyalara sahibdir. Bundan əlavə digər vəzifələri də yerinə yetirir. Sürtünmə istilik əmələ gətirir. Buna görə də sürtkü yağları meydana gələn istiliyin çıxarılmasına imkan verəcək soyutma effektinə malik olmalıdırlar. Soyuducu, yəni kəsici mayelər suya, emulsiyaya və mineral yağlara bölünə bilər. Su daha yaxşı soyutma xüsusiyyətləri ilə xarakterizə edilir, lakin mineral yağlarla müqayisədə daha pis yağlama xüsusiyyətlərinə malikdir.

    Keywords: xarakteristika, özlülük indeksi, viskozimetr, metroloji təminat, ölçmə dəqiqliyi, üsul, kinematik, dinamik, kapilyar, fırlanan

  11. TİBBİ LABORATORİYALARIN AKKREDİTASİYASININ ƏHƏMİYYƏTİ

    Authors: Xəyalə Vazehi, Vüqar Məmmədov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei22112022-98

    Year: 2022 Pages: 98-105

    Show abstract

    Abstract: Laboratoriya fəaliyyətində ən əsas prioritet məsələ pasiyent təhlükəsizliyi üçün keyfiyyət idarəetmə sisteminin təkmilləşdirilməsidir. Səhiyyənin keyfiyyəti mövcud bilik və texniki inkişaf səviyyəsi ilə bağlı göstərilən səhiyyə xidmətinin mükəmməllik həddi ilə sıx bağlıdır. Akkreditasiya laboratoriyanın səriştəsini nümayiş etdirməyin effektiv üsuludur. Laboratoriyaları ölkə və dünya miqyasında tanınması, keyfiyyətin saxlanılması və təkmilləşdirilməsinin stimullaşdırılması üçün ən ideal vasitədir. Beynəlxalq Kliniki Kimya və Tibbi Laboratoriya Federasiyası (IFCC) və Avropa Kliniki Kimya və Tibbi Laboratoriya Federasoyası (EFLM) ISO standartlarına əsaslanan laboratoriyaların akkreditasiyasına diqqət yetirmək və Avropa Akkreditasiya və milli akkreditasiya orqanları ilə əməkdaşlıq daxildir. Məqalənin yazılmasında məqsəd tibbi laboratoriyaların akkreditasiyasının əhəmiyyətini aktuallaşdırmaq və daha çox tibbi laboratoriyaların akkreditasiyaya cəlb edilməsini təmin etməkdir. Hal-hazırda Azərbaycanda fəaliyyət göstərən akkreditasiyadan keçmiş tibbi laboratoriyalar azlıq təşkil edir. Odur ki, laboratoriyaların beynəlxalq standartların tələblərinə uyğun olaraq fəaliyyət göstərməsi onların işinin yaxşılaşdırılması, xidmət sahələrində keyfiyyətin maksimum dərəcədə artırılmasına birbaşa təsir edəcəkdir. Tibbi laboratoriya xidmətləri bütün xəstələrin və bu xəstələrin qayğısına qalmaq üçün məsul olan bütün klinik personalın ehtiyac və gözləntilərinə cavab verir. Tibbi laboratoriya tədqiqatlarında təhlükəsizliklə bağlı və təhlillərlə yanaşı, istəklərin formalaşdırılması, xəstənin hazırlanması və açıqlanması, klinik nümunələrin toplanması, daşınması, saxlanması, emalı və təhlili, habelə validasiya, şərh, hesabat, və tövsiyələri özündə cəmləşdirir. Milli qaydalarla icazə verilməsi tələb olunsa da, tibbi laboratoriya xidmətləri çərçivəsində konsultasiya hallarında xəstələrin müalicəsi, diaqnoz və xəstənin idarə edilməsi ilə yanaşı xəstəliyin qarşısının alınmasında effektiv iştirakı da tələb olunur. Hər bir laboratoriya həm də onunla işləyən peşəkar komandaya lazımi təlim və elmi imkanlar verilməlidir. Dünyada standart halına gələn yanaşmaların yaradılması və sənədləşdirilməsi, bu yanaşmaların bir-biri ilə ahəngdar şəkildə həyata keçirilməsi, fasiləsiz məlumat ötürülməsinin, izlənilməsinin təmin edilməsi və müqayisələrin aparılması üçün tibbi, sınaq və kalibrləmə laboratoriyalarının akkreditasiya işləri əhəmiyyət kəsb etmişdir. Aparılan araşdırmalarla gəlinən nəticə tibbi laboratoriyaların önümüzdəki illərdə yaranan tələblər və rəqabət mühitində ISO 15189 standartının tətbiqinə daha çox cəlb olunmasıdır. Tibbi laboratoriyalarda bu standartın tətbiqi insan həyatı ilə birbaşa bağlı olan bu sahənin əhəmiyyəti ilə bağlıdır.

    Keywords: tibbi laboratoriya, akkreditasiya, ISO 15189, IFCC, EFLM

  12. NEFT SƏNAYESİNDƏ İNTELLEKTUAL ÖLÇMƏ VASİTƏLƏRİNİN ƏHƏMİYYƏTİ

    Authors: Mehparə Vəliyeva, Maya Kərimova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei13022022-105

    Year: 2022 Pages: 105-115

    Show abstract

    Abstract: Elm və texnikanın sürətli inkişafı bütün sahələrdə özünü göstərir. Neft sənayesi də günümüzdə bu inkişafı özündə tam əks etdirən əsas sahələrdən biridir. Rahat quraşdırılan cihazlar, nəqliyyat vasitələri, avadanlıqlar, binalar və demək olar ki, hər hansı digər əşyalar elektronika, proqram təminatı, sensorlar və şəbəkə bağlantısı ilə birləşdirilrək fəaliyyət göstərir. İnsanların qarşılıqlı əlaqəsini tələb etmədən məlumatların ötürülməsi imkanı əvvəllər görünməmiş həcmdə məlumatların toplanmasına və digər cihazlarla və ya mərkəzi platforma vasitəsilə mübadiləsinə imkan verir. İrəli düşünən neft və qaz təşkilatları getdikcə təşəbbüslərini daha çox əsas sensorlara, cihazlara və “ağıllı” cihazlara və daha çox məlumatların idarə edilməsi infrastrukturundan istifadə etmək və yeni biznes modelləri hazırlamaq üçün cəsarətli yanaşmalar üzərində cəmləşdirir. Araşdırmada yerli və beynəlxalq ədəbiyyatlara müraciət edilmişdir. Əsasən beynəlxalq miqyasda istifadə edilən intellektual ölçmə vasitələrinin istismarı araşdırılmışdır. Sensorlar neft və qaz sənayesində real vaxt rejimində avadanlığın işinə və inventar səviyyələrinə nəzarət etmək üçün bulud əsaslı rəqəmsal tablolara məlumat təqdim edir. Neft və qaz sənayesində qurudakı neft çənlərinin inventar səviyyələrinə nəzarət edən sensorlar çənlərin boşaldılması lazım olduqda avtomatik olaraq yük maşınlarını göndərir. Sensorlar həmçinin texniki xidmət qruplarını potensial və aktual problemlər barədə xəbərdar etmək üçün yerüstü nasosların işinə nəzarət edir və xəsarətlərin və ölüm hallarının qarşısını almaq üçün işçilərə mümkün təhlükəsizlik problemləri barədə erkən xəbərdarlıq əlamətləri təqdim edir. Real vaxt rejimində neft çəni sensoru bildirişləri inventar nəqlini optimallaşdırarkən və dayanma xərclərini minimuma endirməklə yanaşı, fasiləsiz nasosa imkan verir. Bulud əsaslı rəqəmsal tablosunun vizualizasiyası qərar qəbulunu təkmilləşdirən məlumatı anlaşıqlı şəkildə ötürür. Araşdırılan ölçmə vasitələri ilə belə bir nəticəyə gəlindi ki, müasir neft sənayesində intellektual ölçmə vasitələrinin tətbiqi daha geniş miqyasda aparılmalıdır. İntellektual ölçmə vasitələri vahid zaman kəsimində daha çox və daha dəqiq ölçmələr aparmaqla vaxta qənaət və ölçmə dəqiqliyini maksimum həddə çatdırır. Neft sənayesində ölçülən əsas parametrlər olan temperatur, təzyiq, sərf və səviyyənin intellektual ölçmə vasitələri ilə ölçülməsi ölkə iqtisadiyyatının əsas tərkibi olan neft və neft məhsullarının maneəsiz bazarda daha sürətli mübadiləsinə təkan verəcəkdir.

    Keywords: neft sənayesi, intellektual ölçmə vasitələri, sensorlar, ölçmələr

  13. HEPATOSELLULAR KARSİNOMANIN PROQNOZLAŞDIRILMASI SİSTEMİNİN YARADILMASI ÜÇÜN MAŞIN TƏLİMİ ALQORİTMİNİN SEÇİLMƏSİ

    Authors: Məsumə Məmmədova, Zərifə Cəbrayılova, Lalə Qarayeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei22112022-116

    Year: 2022 Pages: 116-129

    Show abstract

    Abstract: Məqalədə qaraciyər xərçəngi kimi tanınan, xərçəng səbəbindən ölənlərin sayına görə dünyada üçüncü yeri tutan hepatosellular karsinomanın (HSK) proqnozlaşdırılması sisteminin yaradılması üçün maşın təlimi alqoritmlərinin tətbiqi imlkanları araşdırılmış, ən yaxşı nəticə göstərən alqoritmin seçilməsi məsələsi həll edilmişdir. Elektron tibbin formalaşması, tibbi qərarların qəbul edilməsində həkim səhvlərinin qarşısının alınması üçün intellektual sistemlərin yaradılması və bu istiqamətdəki uğurlar HSK-nın ilkin diaqnozu və proqnozlaşdırılması üçün süni intellektə əsaslanan metodların tətbiqini aktuallaşdırmışdır. Bu məqsədlə aparılmış tədqiqatda Kaggle platformasından götürülmüş HCC Dataset verilənlər bazasından, Jupiter proqramlaşdırma mühitində scikit-learn, Pandas, NumPy və s. kitabxanalardan istifadə edirmiş, 165 pasiyentin 49 xüsusiyyət/atribut verilənlərinə istinad edilmişdir. HSK-nın proqnozlaşdırılması üçün tətbiq edilmiş Logistic Regression, Support Vector Machine, Random Forest kimi maşın təlimi alqoritmlərinin nəticələri təqdim olunmuşdur. Eksperimentlərin nəricələrinin müqayisəli analizinə istinad eməklə HSK-nın proqnozlaşdırılması sisteminin yaradılması üçün ən yaxşı nəticə göstərən metod seçilmişdir.

    Keywords: hepatocellular carcinoma, intellektual proqnoz sistemi, maşın təlimi alqoritmləri, xəta matrisi, dəqiqlik meyarı

  14. ИССЛЕДОВАНИЕ ВИНТОВЫХ НАСОСОВ

    Authors: Зия Бабалы

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei22112022-130

    Year: 2022 Pages: 130-142

    Show abstract

    Abstract: С течением времени развития нефтяной промышлинности, потребность в черном сырье возрастает и улучшение исскуственного поднятия требует введения новшества. Развитие технологий насосов дало толчком в добыче флюидов, но не все новшества являюся рентабельными в использовании. В силу рентабельности и сохранения успеха в добыче углеводородного сырья должен быть сделан шаг. Данная статья и посвящяна технологие пользующиеся большой популярностью, как в предприятиях направленных на нефтяную промышленность, так и работающая за пределами нефтяной сферы.

    Keywords: насос, ротор, статор, винт, муфта