Volume 19, Issue 8 (2022)

  1. ÇEVIK ISTEHSAL SISTEMININ AVTOMATLAŞDIRILMIŞ LAYIHƏLƏNDIRMƏ ALƏTININ ARXITEKTURASININ VƏ FƏALIYYƏTININ KOMPLEKS ŞƏKILDƏ PETRI ŞƏBƏKƏSI ILƏ TƏDQIQININ IŞLƏNMƏSI

    Authors: Məhəmməd Əhmədov, Cavanşir Məmmədov, Elmira Nəsirova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei19082022-04

    Year: 2022 Pages: 4-14

    Show abstract

    Abstract: Çevik istehsal sisteminin (ÇİS) avtomatlaşdırılmış layihələndirmə alətinin arxitekturasının (ALA) işlənməsi və fəaliyyətinin Petri şəbəkəsi ilə tədqiqi göstərilmişdir. Mövcud problemin müqaisəli təhlili aparılaraq, əsas tədqiqat problemi kimi, mürəkkəb texniki sistemlər sinifinə aid olan, çevik istehsalat sisteminin layihələndirmə prosesinin və onun mərhələlərində yerinə yetirilən layihə işlərinin modelləşdirilməsinin intellektual simulyasiyanı həyata keçirmək məsələsi qoyulmuşdur. İşin məqsədi predmet səviyyəsində layihələndirilən çevik istehsal sisteminin fəaliyyətinin Petri şəbəkə modelləşdirmə üsulundan istifadə etməklə biliklərlə təsvir etməkdir. Lahihələndirmə prosesinin ilkin mərhələsində çevik idarəetmə prinsipi ilə işləyən ÇİS-in layihələndirmə prosesinin informasiya təminatının yaradılmasını və idarə edilməsini həyata keçirmək üçün avtomatlaşdırılmış layihələndirmə alətinin alt sistemlərinin qarşılıqlı əlaqələrinin ümumiləşdirilmiş strukturu təklif edilmişdir. Layihə obyektinin seçilməsi, kompanovka edilməsi, aktiv funksiyalarına əsasən səmərəli yerləşdirilməsi, texnoloji əməliyyatlarının imitasiyasının modelləşdirilməsi üçün implikativ elementlər, simvollar və təbii dilin təsviretmə strukturu əsasında biliklər bazasının təşkil edilməsi məsələsinə baxılmış, həll edilmişdir. Mexaniki emal ÇİS-in misalında ALA-nın arxitekturasının işlənməsi və ilkin layihələndirmə mərhələsində ÇİS-in layihələndirməsi və yaradılmasının məqsədəuyğunluğunun qiymətləndirilməsi üçün onun komponovka sxemi şəklində konstruktiv modelinin komputer eksperimentləri ilə tədqiqi məsələlərinə baxılır. ÇİS-in fəaliyyətinin ardıcıllığı nəzərə alınmaqla onun hər bir komponentinin idarəetmə alqoritmi predment səviyyəsində biliklər bazasından (BB) seçilərək uyğun Petri şəbəkəsinə çevrilmə alqoritmi ilə Petri şəbəkəsinə çevrilir və riyazi səviyyədə BB yaradılır.

    Keywords: ÇİS, mexatron qurğu, ÇİM, ALA, Petri şəbəkəsi, biliklərin təsviri, modelləşdirmə

  2. ARDIC BİTKİSİNDƏN EFİR YAĞININ ALINMASI VƏ FİZİKİ–KİMYƏVİ METODLARLA TƏDQİQİ

    Authors: Aişə Həsənova, Kəmalə Əliyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei19082022-015

    Year: 2022 Pages: 15

    Show abstract

    Abstract: Tibbin ayri-ayri sahələrində mühüm əhəmiyyət kəsb edən bioloji-aktiv maddələrlə zəngin olan mədəni, yabani və dərman bitkiləri həmişə diqqət mərkəzində olmuşdur. Çünki belə birləşmələr farmakalogiyanın əsas sahəsi olan dərman formalarının alınmasında mühüm yer tutur. Təbii ehtiyatlardan və onlardan alınmış bioloji-aktiv maddələrdən müalicəvi əhəmiyyətli yağların, məlhəmlərin, kosmetik vasitələrin və s. alınması, onların tətbiq edilməsi hal-hazırda aktual problemlərdəndir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) hesabat vermişdir ki, müalicə məqsədilə istifadə olunan dərman bitkilərinin sayı 20000-ə yaxındır. 1940-cı ildən xammal kimi təbii bitkilərdən alınan efir yağları dərman, qida, ətriyyat və kosmetologiya kimi bir çox sənaye sahələrində istifadə olunmağa başlanmışdır. Xüsusən antimikrob xassələri tədqiq edilmiş və mühüm nəticələr əldə edilmişdir. Dünya aqrar-sənaye kompleksində efir yağı sənayesi ən gəlirli sahələrdən biridir. Efir yağı florasına 3000-ə yaxın bitki növü daxildir. Son 40 ildə dünya yağ istehsalında efir yağlarının istehsalı ildə 50 min tondan 250 min tona yüksəldi. Bu 300-ə yaxın mədəni və yabani növdə bitən efir yağlı bitkilər tərəfindən istehsal olunur. Ən çox efir yağları tropik və ya subtropik bitkilərdən əldə edilir və yalnız bir neçə (keşniş, anis, nanə və başqaları) daha mülayim enliklərdə becərilir. Bioloji-aktiv maddələrlə zəngin, müalicə əhəmiyyətli ardıc meyvəsindən alınan efir yağı fiziki-kimyəvi – xromatoqrafik və İnfraqırmızı spektroskopiya metodları ilə tədqiq edilərək tərkibi öyrənilmişdir. Ardıc efir yağının iltihab əleyhinə, mikrob əleyhinə və antioksidant xassələrinə görə dəri hüceyrələrinə təsirli olduğu müşahidə edilmişdir. Ardıc efir yağının tərkibindəki biloji aktiv komponentlərin bronxial genişləndirici xüsusiyyətinə malik olduğu tədqiq edilmişdir.

    Keywords: ardıc bitkisi, efir yağı, sesquiterpenoid, sedren, xromatoqrafiya, İnfraqırmızı spektroskapiya

  3. QAZIMA KƏMƏRİNİN AŞAĞI HİSSƏSİNDƏ MƏRKƏZLƏŞDİRİCİNİN SƏMƏRƏLİ YERİNİN TƏYİNİ

    Authors: Rəhman Kazımov, Səyyad Murtuzayev, Nurağa Rüstəmov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei19082022-24

    Year: 2022 Pages: 24-30

    Show abstract

    Abstract: Məlumdur ki, birləşmələr çox aşındırıcı ola bilir və qazma borusu borularının gövdələrini tez və ciddi şəkildə aşındırmaya məruz qoya bilir. Qazma borularına birbaşa sərt bant tətbiq etmək üçün xüsusi aşağı istiliklə daxil olbilen qaynaq prosesini tətbiq etməklə nümayiş olunur. Xüsusi qaynaq prosesindən istifadə etməklə, qazma borusu gövdələrinə artıq daha sərt bantlama təhlükəsiz şəkildə tətbiq edildi. Bu, aşındırıcı təbəqə ilə borular üçün yeni, qaldırılmış təmas sahələri yaratdı. Bu sərt bantdan ibarət iki aşınma lenti boru gövdəsi üçün aşınma yastığı yaradır, onun ümumi aşınmaya olan davamlılığını 15 dəfəyə qədər və korpusa uyğunluğunu 3 dəfəyə qədər yaxşılaşdırır. Tətbiqin özü qabaqcıl sərtlik xəritəsi, dartılma sınağı və dağıdıcı olmayan yoxlama metodları daxil olmaqla metallurgiya sınaqları vasitəsilə təsdiq edilmişdir. Bu sınaqdan sonra, aşınma yastıqlarının effektivliyini bilmək üçün nümunə araşdırmaları təmin edən çoxsaylı sahə sınaqları aparılmışdır. Üç ayrı neft və qaz kəşfiyyatı və hasilatı (E&P) şirkəti ABŞ-da müxtəlif növ birləşmələrdə qazma borusunun boru gövdəsinin aşınması ilə bağlı problemlər yaşayırdı. Bunu həll etmək üçün xüsusi aşağı istilik daxilolma qaynaq prosesindən istifadə edərək hər bir E&P şirkəti üçün qazma borusunun nümunə dəstinə aşınma yastıqları tətbiq edilmişdir. Aşınma yastıqlarının boruyu planlaşdırıldığı kimi qoruyub saxlamadığını müəyyən etmək üçün qazma fəaliyyətlərindən əvvəl və sonra qazma borusundan ölçmələr aparılmışdır. Bundan əlavə, hər hansı bir çatın olub olmadığını müəyyən etmək üçün, aşınma yastıqları üzərində dağıdıcı olmayan sınaqlar aparılmışdır. Hər üç nümunə üçün aşınma yastıqları qazma borusunun boru gövdələrini effektiv şəkildə qoruyur və onların aşınmasının qarşısını alır. Artıq bu sübut etdi ki, köhnəlmə yastıqları boruyu quyuda aşındırıcı şəraitdən qorumaq üçün sərfəli həll yoludur.

    Keywords: qazma kəmərinin dizaynı, dartılma sınağı, yerin yuyulması, tətbiqi, qazma borusu seçimi, müfəttiş, nümunə, dəniz texnologiyası konfransı, tikinti materialı, aşınma bandı

  4. NEFTİN ELEKTROAKTİVLƏŞMƏSİ ÜSULU

    Authors: Amil Qəribov, Cəmaləddin Aslanov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei19082022-31

    Year: 2022 Pages: 31-38

    Show abstract

    Abstract: Təklif edilən üsul neftin emalı sahəsinə aid olub, neftdən maye yanacaqların alınması üçün nəzərdə tutulur. Yeni üsula əsasən yaradılan texnologiya vasitəsilə maye yanacaqların hamısı daha səmərəli əldə ediləcək. Bu texnologiyada istifadə edilən əsas xammal mənbəyi neft və tullantı yağlardır. Üsulun əsasında yaradılacaq texnologiya tamamilə innovativ və alternativsizdir. Texnologiyanın əsas iş prinsipi müxtəlif temperaturlu və qatılıqlı neft və yağın bir-birinə yüksək təzyiq ilə injektə edilərək elektroaktivləşdirilməsindən ibarətdir. Çirkli buruq sularının utilizasiyası neft sənayesində qlobal bir problem kimi həllini gözləyir. Təqdim etdiyimiz üsulun əsasında yaradılacaq texnologiya ilə bu məsələ öz həllini tapmış olacaq. Bu texnologiyada çirkli buruq sularını xammal olaraq istifadə etməklə həm yeni məhsul əldə olunacaq həm də yan məhsul olaraq yanacaq alınacaq. Xammalın (çirkli buruq suyunun) kirliliyi nə qədər çox olarsa alınan yanacağın miqdarı o qədər çox olacaq. Məqalədə çirkli buruq sularından yeni növ ekoloji təmiz reagentin alınması üçün layihələndirilmiş qurğunun iş prinsipi və aparılan tədqiqat işləri əks olunmuşdur. Reaktorun içərisindəki suyun elektroaktivləşməsində xüsusi qızdırıcılardan (aktivatorlardan) istifadə olunur. Sabit cərəyanla işləyən aktivatorlar suyu qızdırmaqla yanaşı suyun içərisində elektromaqnit fırtınası effekti yaradaraq müxtəlif hidrokimyəvi reaksiyaların yaranmasına səbəb olur. Klassik elektrolizdən fərqli olaraq aktivator elektrik keçiriciliyi olmayan neytral mühitdə də işləyə bilir. Adi hava ortamında aktivatorun işləməsi üçün nə qədər elektrik sərf olunursa ən qatı minerallı suda da bu sərfiyyat dəyişmir. Bu səbəbdən qatı duzluluğu olan minerallı buruq sularını bu yeni metodla az enerji sərfi ilə faydalı reagentə çevirmək olur. Texnologiyanın sənaye nümunəsində iş prinsipinə isti suyun üzərinə soyuq suyun injektə edilməsi üsulu da əlavə olunur. Bu üsulun əlavə edilməsi reaktorda baş verən proseslərin intensivliyini artırır.

    Keywords: xammal, maye yanacaq, neft, injektə, yeni üsul, enerji, sənaye, elektroaktivləşmə, tullantısız

  5. RESEARCH AND MODELLING OF OIL SATURATION PRODUCTIVE STRATA IN GUNASHLI FIELD

    Authors: Vagif Seyidov, Elshad Shahnazarov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei19082022-39

    Year: 2022 Pages: 39-49

    Show abstract

    Abstract: The article examines the amount of oil saturation in the Gunashli field, which is part of the Absheron oil and gas region, and analyzes various two- and three-dimensional models of geological section. The purpose of the study is aimed to determine the values of the oil saturation coefficient in the reservoir layers, which is one of the petrophysical quantities. The intermediate range of this quantity has been determined. Determination of petrophysical quantities of reservoir layers of Gunashli field has been considered in various research works. These studies were conducted during exploration in the field, as well as during the drilling of production wells. In the mentioned periods, the research work was applied with the programs and approaches used at that time. In the article, the programs and approaches used in recent times have been applied to the geophysical data of the Gunashli field and the accuracy of the obtained results has been increased.

    Keywords: petrophysics, oil and gas saturation, rock, reservoir, correlation

  6. YENİ KOMPOZİSİYANIN YÜKSƏKPARAFİNLİ NEFTİN REOFİZİKİ XASSƏLƏRİNƏ TƏSİRİNİN TƏDQİQİ

    Authors: Aysel Qasımzadə

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei19082022-50

    Year: 2022 Pages: 50-57

    Show abstract

    Abstract: Hazırda neft quyularından çıxarılan neftlər əsasən yüksək donma temperaturu və yüksək özlülüyü ilə xarakterizə olunur.Hasil olunan neftlərin belə bir xatrakteristikaya malik olması onların tərkib komponentlərindən irəli gəlir. Neftin tərkibində qeyd olunan komponentlərin faiz miqdarı artdıqca onun reofiziki parametrlərinin qiyməti artır və bu da öz növbəsində neftin hasili, yığılması , saxlanması və nəqli proseslərində mürəkkəbləşmələr yaradır.Ona görə də quyulardan hasil olunan hər bir neftə fərdi yanaşmaqla onun fiziki-kimyəvi xarakteristikasını düzgün təyin etmək və bu göstəricilərin qiymətinin temperaturdan və depressor aşqarların təsirindən asılılığını öyrənmək ən prioritet məsələlərdən biridir. Qeyd olunanlara əsaslanaraq yüksək parafinli neft nümünəsinin laboratoriya şəraitində fiziki-kimyəvi xassələri tədqiq olunmuş və həmin parametrlərin qiymətinə temperaturun və yeni tərkibli kompozisiyanın təsiri öyrənilimişdir. Laboratoriya tədqiqatları aşağıdakı ardıcılıqla aparılaraq mühüm nəticələr əldə edilmişdir. Belə ki, 293,15- 343,15K temperatur intervalında yüksək parafinli neft nümunəsinin sıxlığının, səthi gərilmə əmsalının,kinematik və dinamik özlülüyünün dəyişməsi tədqiq edilmişdir. Müəyyən edilmişdir ki, temperaturun 50K artması neft numunəsinin sıxlığını 2,83%, səthi gərilmə əmsalını 13.2 %, kinematik özlülüyü 88,7% və dinamik özlülük əmsalını 79,4%-ə qədər azaldır , istidən genişlənmə əmsalını isə 86,9% artırır. İlk dəfə olaraq “Difron-4201” və MARZA-2 reagentlərindən yeni kompozisiya hazırlanmış və onun laboratoriya şəraitində müxtəlif temperaturlarda yüksəkparafinli neftin reofiziki xassələrinə təsiri tədqiq edilmişdir. Yeni kompozisiyanın yüksəkparafinli neftin donma temperaturuna təsiri zamanı müəyyən edilmişdir ki, qatılığı artdıqca donma temperaturunun azalması müşahidə edilir. Ən çox azalma isə reagentin 700q/t miqdarında baş vermişdir. Bu zaman neftin donma temperaturu +12˚C-dən +2˚C-yə düşür.

    Keywords: MARZA-2, Difron-4201, yüksəkparafinli neft, dinamik və kinematik özlülük, səthi gərilmə əmsalı, donma temperaturu, sıxlıq, kompozisiya

  7. KLASTER ANALİZ ƏSASINDA TEKTONİK QIRILMALARIN XÜSUSİYYƏTLƏRİNİN TƏYİNİ (DARVİN YATAĞI TİMSALINDA)

    Authors: Ədalət Eminov, Vəfa Süleymanova, Sərvan Heydərli, Nurlan Cəbizadə

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei19082022-58

    Year: 2022 Pages: 58-65

    Show abstract

    Abstract: Neft-qaz yataqlarında olan dizyunktiv qırılmalar və onların flüid paylanmasındakı rolunu nəzərə alaraq, işlənmə prosesində dəyişmə xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi ön plana çəkilir. Bu baxımdan məqalədə mürəkkəb geoloji quruluşa malik olan, çoxsaylı tektonik qırılmalarla səciyyələnən Darvin bankası yatağı timsalında tektonik qırılmaların xüsusiyyətləri təyin edilmişdir. Tektonikanın bu xüsusiyyəti yataqların ehtiyatlarının mənimsənilməsində və işlənmə layihələrinin hazırlanmasında nəzərə alınmalıdır.

    Keywords: yataq, blok, ehtiyat, quyu, klaster analiz, tektonik qırılma

  8. BORU KƏMƏRLƏRININ ÇƏKILMƏSI ÜÇÜN GƏMILƏR

    Authors: Taleh Valehli, Arifə Kərimova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei19082022-66

    Year: 2022 Pages: 66-71

    Show abstract

    Abstract: Boru kəmərlərinin çəkilməsi üçün gəmilər, yəni boru düzən gəmilər və sualtı boru kəmərləri haqqında məlumatlar bu məqalədə öz əksini tapmışdır. Sualtı boru kəmərlərinin dayanıqlığı,çəkilməsi metodları, onların tikinti işlərinin həyata keçirilməsi zamanı trassanın düzgün seçilməsi, boru düzən gəmilərin iş prinsipi və bu gəmilər vasitəsilə sualtı boru kəmərlərinin çəkilməsi üsulları haqqında məlumatlar da burada göstərilmişdir. Ölkəmizdə keçən əsrin 60-80-ci illərində, üzən qazma qurğuları ilə təchiz olunan gəmilər Xəzər dənizinin şelf zonasında 200 m-dən artıq dərinlikli quyular qazılmışdır. Azərbaycan alimləri Xəzər dənizindən çıxarılan neft və qazı mədənlərdən quruya nəql etmək məqsədilə sualtı magistral boru kəmərlərinin qurulması problemlərini həll etməyə cəhd göstərmişlər. Sualtı boru kəmərləri ilə nəqlin zamanı bir sıra üstünlükləri yaradır: -birbaşa daşınma zamanı təmin etdiyindən, neft və qazı saxlamaqdan ötrü yığım məntəqəsinin tikilməsinə ehtiyac yoxdur; - sualtı boru kəmərləri ilə daşınma zamanı, məhsul itkisi digər nəqletmə proseslərinə görə daha az olur, hətta bu itki minimuma çatır; -sualtı boru kəmərləri ilə nəql zamanı ekoloji problem qorxusu da azdır.

    Keywords: “Süleyman Vəzirov” boru düzən gəmi, trassa, J-üsulu, O-üsulu, S-üsulu,

  9. AŞAĞI KÜR ÇÖKƏKLİYİNİN GEODİNAMİK-GƏRGİNLİK ŞƏRAİTİ VƏ NEFTLİLİK-QAZLILIQ ƏLAMƏTLƏRİ

    Authors: Hümbət Vəliyev, Qalib Muradov, Tural Əhmədov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei19082022-72

    Year: 2022 Pages: 72-83

    Show abstract

    Abstract: Aşağı Kür çökəkliyi daxilində ikinci dərəcəli Yuxarı Şirvan, Aşağı Şirvan və Muğan-Salyan çökəklikləri ayrılır. Bu çökəkliklər daxilində şimal-qərb cənub-şərq istiqamətində uzanan 4 antiklinal zona: Pirsəhhət-Hamamdağ, Kəlaməddin-Mişovdağ-Bəndovan, Kürsəngi, Kürovdağ-Neftçala zonaları mövcuddur. Bu antiklinal zonalar yer səthində əsasən Ağcagil, Abşeron və Bakı mərtəbələrinin çöküntüləri ilə təmsil olunmuşlar. Kəlaməddin-Mişovdağ-Bəndovan antiklinal zonasının Kəlaməddin-Kiçik Hərami hissəsi submeridional, Mişovdağ-Qalmaz hissəsi subeninə, Xıdırlı-Bəndovan hissəsi isə cənub-şərq istiqamətində uzanır. Zona üzərində yerləşən braxiantiklinal qalxımlar yer səthində əsasən Ağcagil, Abşeron və Qədim Xəzər çöküntülərindən təşkil olunub. Çökmə örtüyün əsas laylarının ayırıcı sərhədlərinin, Qranit və Bazalt qatların dərinlik quruluşunu əks etdirən Moxoroviçiç (Moxo-M), Konrad (K) və Bünövrə səthinin (Fundament-F) dərinliklərini əks etdirən relyef xəritələri qurulmuşdur [1, 3, 7]. Aşağı Kür çökəkliyinin geoloji inkişafı dövründa maqmatik proseslər (intruziv), seysmogeodinamik aktivlik (güclü zəlzələlər), geotektonik hərəkətlər (şaquli enmə, horizontal-dairəvi yerdəyişmə və meyilli-əyilmə), palçıq vulkanlarının (aktiv və gömülmüş) fəaliyyəti və s. regionun struktur quruluşunda xarakterik geoloji izlər qoymuş, antiklinal və başqa formalı strukturlar yaranmışdır [5, 8, 9, 13]. Əsas qatların səthinin (tavanının) relyefi dərin qatlarda maqmatik (intruziv) proseslərin təsirindən mürəkkəb formalar almış, çökmə qatın layları deformasiya olunmuş və regional tektonik qırılmalarla bloklara parçalanmışdır. Ərazinin geodinamik aktivliyi yüksək olsa da, seysmik aktivliyi yüksək deyil. Burada qravimaqnit sahələrin xarakterik lokal anomal dəyişmələri müşahidə olunur. Çökmə qatda antiklinal strukturların tağında tektonik qırılmaların amplitudu 300-700 m, bəzi yerlərdə daha çox yerdəyişmə ilə müşahidə olunur [1, 7, 11]. Çökmə qatı təşkil edən süxurların yaşı, litoloji tərkibi, petrofiziki xüsusiyyətləri çox mürəkkəbdir. Bu da ərazinin gərginlik-deformasiya xüsusiyyətləri və termobarik şəraiti ilə əlaqəlidir [7, 12, 14].

    Keywords: Tektonik zona, tektonik pozulma sahəsi, Plyum tektonika, horizontal hərəkət, seysmik aktivlik, aktiv palçıq vulkanı, antiklinal tip struktur, tektonik ekran tip struktur, dərin qatlar, neft təzahürü

  10. DARVİN BANKASI STRUKTURUNDA QD_ÜST HORİZONTUNUN LAY GÖSTƏRİCİ PARAMETRLƏRİNİN VƏ KOLLEKTORLUQ XÜSUSİYYƏTLƏRİNİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ, NEFT-SU KONTURUNUN ƏSASLANDIRILMASI

    Authors: Yunis Mustafayev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei19082022-84

    Year: 2022 Pages: 84-92

    Show abstract

    Abstract: İstənilən tip kollektorların seçilməsi onlar üçün müəyyən olunmuş birbaşa keyfiyyət əlamətlərinə və ya kəmiyyət meyarlarından istifadə etməklə aparılır. Laya yuyulma məhlulunun filtiratının daxil olması kollektorun birbaşa keyfiyyət əlamətidir, hansı ki, geofiziki məlumatlara əsasən müəyyən olunur və nəticədə süxur məsamələrində lay flüidlərinin hərəkətinə səbəb olur. Aydındır ki, layların sınaq və təhlili zamanı lay flidlərinin yaranan axını kəsilişdə kollektorların varlığı haqqında birbaşa məlumat verir. Birbaşa keffiyyət əlamətlərindən quyu kəsilişində kollektorların bilavasitə ayrılmasında, həmçinin kəmiyyət meyarının əsaslandırılmasında istifadə olunur. Birbaşa keyfiyyət əlaməti kollektorların ayrılmasında daha etibarlı üsuldur. Onlar lay flüidinin hərəkətinin dəlillərinə əsaslanır. Laya yuyucu məhlulunun filtiratının daxil olması faktının müəyyən olunması və keçiricilik zonalarının formalaşması (və ya dağılması) belə dəlillərdəndir, əksər hallarda bu faktorlar kollektorların varlığının əlamətləridir. Kollektor və qeyri kollektor sərhəddini müəyyən edən kəmiyyət meyarı iki müxtəlif üsulla təyin olunur: statistik -əsas quyu (və ya bir neçə quyu) kəsilişində layların bilavasitə kollektorlara və qeyri-kollektorlara ayrılma məlumatlarının statistik emalının nəticələrinə görə kəmiyyət meyarını təyin edən, korrelyasiya –süxurların müxtəlif filtirasiya həcmi və geofiziki xarakterstikası müqayisə məlumatlarından kəmiyyət meyarının say miqdarının qiymətləndirilməsilə. Məlumdur ki, neft-su konturu (NSK) iki üsulla təyin edilir: geofiziki, yəni quyuların karotaj diaqramlarına və quyuların sınaq və mənimsənilmə məlumatlarına əsasən. Nəzərə alsaq ki, Darvin bankası yatağında neftli horizontların (xüsusən QD) qeyri-bircinsli və horizontların neftdoyumlu effektiv qalınlıqlarının nisbətən kiçik olmaları səbəblərindən NSK-un mədən-geofiziki üsulla təyini bir qədər çətinlik törədir; bunun bir səbəbi də ondan ibarətdir ki, konturarxasında yerləşən quyuların kollektor intervalları (xüsusən QA) nisbətən yüksək müqavimətlə qeyd olunurlar. Göstərilənlərlə əlaqədar olaraq, neftli layların NSK təyin edilməsi əsasən quyuların sınaq və mənimsənilmə məlumatlarından istifadə edilməsi ilə yerinə yetirilmişdir. Yataqda horizontlar üzrə quyuların həm kontur daxilində və həm də kontur arxasında çoxsaylı olması buna imkan vermişdir. Azərbaycanın dəniz və quru sahəsində qazılmış quyu kəsilişlərində kollektorları geoloji-geofiziki tədqiqatlar kompleksi əsasında keyfiyyət və kəmiyyət əlamətlərinə görə ayırmaq olar. Bunun üçün quyu potensialı (QP), qamma karataj (QK) və neytron qamma karataj (NQK) üsulları və s. düzgün ayrıdedici xüsusiyyətlərə malik olmaqla, onlardan geniş istifadə olunur. Darvin bankası yatağının məhsuldar lay dəstələrinin kollektorluq xüsusiyyətləri yatağının qazılması zamanı 72 quyudan (35 kəşfiyyat, 33 istismar və 4 basqı) götürülmüş 380-dan çox süxur nümunələrinin laboratoriya tədqiqinin nəticələrinə əsasən öyrənilmişdir. Bunlardan 32 quyuda yan süxurqaldıranla kəsilişin ayrı-ayrı nöqtələrindən qaldırılmışdır. Süxur nümunələri 402 m intervalın qazılması zamanı götürülmüşdür. Süxur nümunələri 600-2000 m intervalı əhatə edir, bu da kollektor parametrlərinin horizont və bloklar üzrə təyin edilməsini təmin edir. Qaldırılan nümunənin ümumi uzunluğu 167 m olduğu nəzərə alınsa, bu məhdud qazma intervalının (402 m) 42%-ni təşkil edir. Neftli hissədən götürülən nümunənin uzunluğu 73 m-dir (3%) (süxur nümunələri AzNSETLİ-nin və "Kompleks dəniz geoloji-kəşfiyyat idarəsinin" laboratoriyasında tədqiq edilmişdir). Süxur nümunələrinin məlumatlarının tədqiqi zamanı 400 qranulometrik tərkib, 463 karbonatlıq, 338 məsaməlik və 77 keçiricilik təyin edilmişdir.

    Keywords: yataq, darvin, ehtiyat, quyu, NSK, korrelyasiya, 3D model, təsnifat, QD_üst

  11. YAŞIL TEXNOLOGİYA, KARBON MENECMENTİ, ALTERNATİV VƏ BƏRPA OLUNAN ENERJİ: AZƏRBAYCAN NÜMUNƏSİNDƏ

    Authors: Fərzalı Nuhiyev, Gülnar Mirzəyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei19082022-93

    Year: 2022 Pages: 93-104

    Show abstract

    Abstract: Ətraf mühitin çirklənməsi və təbii resursların azalması kimi səbəblərə görə artıq ölkələr daha təmiz, dayanıqlı və iqtisadi səmərəli texnologiyalardan istifadə etməyə çalışırlar. Bu isə onları yaşıl iqtisasdiyyata keçməyə vadar edir. Yaşıl iqtisadiyyata keçid üçün lazım olan ən önəmli ünsürlərdən biri yaşıl texnologiyadır. Bu texnologiya ətraf mühiti çirkləndirməyən hər hansı texnologiya ola bilər. Günəş, külək, geotermal və digər alternativ enerji mənbələri isə ölkələrin enerjiyə olan tələbatını ödəyə bilər. Lakin, bu enerji növlərinin yüksək investisiya tələb etməsi, enerji istehsalının qalıq yanacaqlara nisbətdə daha az olması kimi problemlər hələ də ölkələrin tamamilə alternativ və bərpa olunan enerji mənbələrindən istifadəsinə mane olur. Bundan başqa ölkələrin yaşadığı digər problem isə məhz təkrar emalla bağlıdır. Belə ki, bir sıra məhsullar təkrar emal olunaraq həm resursa qənaət edilə, həm də tullantı azaldıla bilər. Buna baxmayaraq, ətraf mühiti ən çox çirkləndirən tullantılardan olan plastikin təkrar emalının bir çox hallarda mümkün olmaması, emaldan sonra keyfiyyətinin azalması və ən əsası təkrar emal məsrəflərinin ilkin məhsulun yaradılması üçün lazım olan vəsaitdən daha çox olması şirkətlərin bu məhsulların təkrar emalını həyata keçirməyə olan istəklərini azaldır. Ancaq, hər il daha çox plastik istehsal olunub, daha çox plastik tullantıya çevrilir. Azərbaycanda yaşıl iqtisadiyyata keçidi dəstəkləmək üçün aparılan bu tədqiqat işində keyfiyyət araşdırmaları növlərindən olan müsahibədən istifadə edilmişdir. Tədqiqatın kainatını yaşıl iqtisadiyyat sahəsində fəaliyyəti olan bütün müəssisələr/qurumlar təşkil edir. Azərbaycan dövləti yaşıl iqtisadiyyata keçmək üçün bir sıra addımlar atır. Bunlara qəbul edilmiş qanun və sərəncamları, həmçinin dövlət proqramlarını misal gətirmək olar. Lakin, əhalinin yaşıl iqtisadiyyat barədə yetəri qədər məlumatlı olmaması, xaricdən lazimi dəstəyin olmaması, həmçinin keçid üçün konkret planın yoxluğu, alternativ və bərpa olunan enerilərdən daha səmərəli istifadə üçün texnologiyanın olmaması kimi məsələlər bu keçidi ləngidir.

    Keywords: yaşıl iqtisadiyyat, yaşıl enerji, texnologiya, plastik, dayanıqlı

  12. SƏNAYE MÜƏSSİSƏLƏRİNİN NƏQLİYYAT-LOGİSTİK XİDMƏTLƏRİNİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİLƏ XƏRCLƏRİN MİNİMALLAŞDIRILMASI

    Authors: Sədaqət İbrahimova, Xaliq Qurbanov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei19082022-105

    Year: 2022 Pages: 105-115

    Show abstract

    Abstract: Logistika fəaliyyətinin əsas problemləri daşıma xərclərinin minimuma endirilməsi, dünya standartlarına uyğun şəkildə keyfiyyətli daşıma və etibarlılığın təmin edilməsidir. Neft sənayesində logistik problemlərin həlli üçün riyazi-proqramlaşdırma modellərdən istifadə ilə qərarların optimallaşdırılması, logistik problemlərin həlli və xərclərin minimuma endirilməsi.

    Keywords: logistika, daşıma xərcləri, dünya standartları, logistik problemlər, riyazi-proqramlaşdırma modelləri, rəqabət