Volume 15, Issue 4 (2022)

  1. THE LEARNING OF THERMOBARIC REGIME FEATURES OF SUBSEA GAS PIPELINE IN THE CASPIAN SEA

    Authors: Ramin Aghasanli, Alovsat Baghirov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei15042022-04

    Year: 2022 Pages: 4-9

    Show abstract

    Abstract: The article provides information on temperature and pressure regimes in submarine gas pipelines, their study, as well as a brief analysis of the difficulties encountered during transportation and various methods for their prevention. The introduction section provides general information on gas-condensate fields, their characteristics and difficulties in operation, as well as temperature and pressure regimes during the transportation of the product from the DSF in the pipeline. As objective of the problem is the complexity of the product composition and the formation of a new mixture by mixing products from different fields during transportation, also the difficulties created by this mixture during transportation are noted.

    Keywords: “DSF”– Deep Sea Foundations, hydrate, crystallization centers, turbulence, corrosion

  2. DISADVANTAGES OF THE CORROSION PROCESS AND METHODS OF COMBATING CORROSION

    Authors: Anar Hatamov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei15042022-10

    Year: 2022 Pages: 10-15

    Show abstract

    Abstract: The article provides a brief analysis of the disadvantages of the corrosion process and methods of combating corrosion. Corrosion protection of metal-containing equipment is one of the most pressing issues in today's rapidly evolving global and local environment. This problem is mainly due to the fact that steel equipment and pipelines are exposed to atmospheric corrosion during oil and gas production, transportation and refining, which is the basis of the oil sector. Corrosion is the destruction of metals and their alloys by the environment. According to the mechanism of the decomposition process, chemical and electrochemical types of corrosion are distinguished. The breakdown of a metal or alloy in contact with an electrolyte or other metal in an aqueous medium is called electrochemical corrosion. Electrochemical corrosion can occur in acidic, alkaline and neutral environments. An example of this type of corrosion is the corrosion of iron in contact with copper in an acidic environment. Atmospheric corrosion can be cited as one of the factors contributing to the increase in corrosion processes. Therefore, atmospheric corrosion remains the main object of research for professionals working in this field. Atmospheric corrosion results in the breakdown of equipment in various industries, the release of large amounts of waste into the environment, and further pollution of the environment, which is negatively affected by anthropogenic activities.

    Keywords: cathode protection, protector protection, anode protection, corrosion protection, electrochemical corrosion, negative effects of corrosion

  3. QALIQ NEFTIN SÜZÜLMƏ PROSESINƏ KAPILYAR QÜVVƏLƏRIN TƏSIRI

    Authors: Yevgeniya Məmmədova, Eldəniz Aşırov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei15042022-16

    Year: 2022 Pages: 16-22

    Show abstract

    Abstract: Azərbaycanda uzun müddət işlənilən neft yataqlarının tədqiqi göstərdi ki, quruda qalıq ehtiyatları təqribi olaraq 150 milyon ton, dəniz yataqlarında isə 600 milyon tondur. Əsas məsələ işlənmənin son mərhələsində laylardan neft hasilatını artırmaq üçün müxtəlif üsulların düzgün seçiminə qərar verməkdir. Neftvermənin artırılması və qalıq neftin çıxarılması neft sənayesinin əsas vəzifələrindən biridir. Abşeron neft yataqlarının işlənməsi praktikası göstərir ki, quyuların məhsullarında su fazası yaranmağa başlayıb. Bu mənfi hal lay neftinin debitinin azalmasına səbəbdir ki, bu da quyuda suyun yaranması və neft həcmlərinin azalmasından xəbər verir. Böyük ehtiyatlara malik aşağıkeçiricilyi olan tükənmiş kollektorların işlənilməsində laya suyun vurulması yolu ilə lay təzyiqinin saxlanılması müşayiət olunur. Məqalədə proses mikroskopik səviyyədə (məsamələrin kapilyarlarında) nəzərdən keçirilir. Çoxfazalı süzülmə modelinin simulyatorunda aparılan tədqiqatlar süxur komponentlərinin məsamələrindən axan təzyiqlər fərqini nəzərə almaqla, şəbəkə bloklarının sərhədlərində kapillyar effektlərin rolunu aşkar etməyə imkan vermişdir.

    Keywords: tükənmiş laylar, lay nefti, kapillyar qüvvələr, özlülük

  4. LAYING OF PIPELINES IN SUBSEA TAKING INTO ACCOUNT THE PROTECTION OF THE ENVIRONMENT

    Authors: Gulare Imanova, Elshan Mammadli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei15042022-23

    Year: 2022 Pages: 23-27

    Show abstract

    Abstract: This article is devoted to the construction of offshore pipelines, taking into account the protection of the environment. Initially, information was provided on the conditions of the pipelines. Then there was a discussion about the methods of laying pipelines, their pros and cons, and therefore the choice of method, which is economically viable and takes into account the environment. We know that the main factor in choosing any method of laying a submarine pipeline is economic and environmental factors. Underwater pipelines are invaluable for offshore oil and gas transportation and water supply to the islands. The construction method is very important for the installation of an expensive and time-consuming offshore pipeline and should be selected after a general consideration of equipment, capital and time. In addition, the environmental impact and safety of construction and its impact on surrounding marine operations are also determining factors. Decks, pipelines and cables, valves and switches, pumps, cleaning and all equipment must work without hindrance and must be tested repeatedly to avoid endangering people and the environment. At present, submarine gas pipelines continue to develop, accounting for 45% of natural gas exports to the west. Therefore, before the submarine is laid, the entire route along the seabed must be carefully studied, and all potential obstacles, including the sunken ship, large rocks must be identified, eliminated or bypassed. Subsea pipelines are the safest, most cost-effective, and most environmentally friendly route.

    Keywords: subsea pipelines, construction technologies, submarine pipeline installation, environment supervision, management and control of industrial waste, prevention of pollution, pipeline laying

  5. QLOBAL İQTİSADİ BÖHRANLAR VƏ BİZNESİN İDARƏ EDİLMƏSİ

    Authors: Kamran İsayev, Rauf Həsənov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei15042022-28

    Year: 2022 Pages: 28-32

    Show abstract

    Abstract: Qlobal iqtisadi böhran beynəlxalq iqtisadiyyatda baş verən, meqa-, mezo-, makro- mikrosəviyyələri baxımından ölkə iqtisadiyyatı, mikro baxımdan isə müəssisələr üçün ciddi fəsadlarla nəticələnən qəfil və gözlənilməyən hadisələrdir. Müəssisələr fəaliyyətlərinin müxtəlif mərhələləri boyu dar və geniş miqyası əhatə edən böhranlarla üzləşir. Həm daxili, həm də xarici dinamikadan qaynaqlanan bu böhranlar müəssisələrin təşkilati, idarəetmə və təsərrüfat strukturlarına mənfi təsir göstərir. Müəssisələrin böhranların bu mənfi təsirlərindən qorunması və hətta böhranları öz xeyrinə çevirməsi onların böhranın idarə edilməsində nə qədər uğurlu olmasından asılıdır. Bu gün yaradılan böhran idarəetmə şöbələri və böhran idarəetmə planları ilə böhranın mənfi təsirlərini minimuma endirmək və böhranları müəssisələr üçün bir fürsətə çevirmək hədəflənir. Məqalədə qlobal böhran şəraitində fəaliyyət göstərən müəssisələrin qarşılaşdıgı maliyyə problemləri, antiböhran idarə olunmasında həyata keçirdikləri siyasətlər, böhran çərçivəsində maliyyə-iqtisadi təsirlə işılandırılmışdır.

    Keywords: qlobal iqtisadi böhran, antiböhran idarəetmə, dəyişən iqtisadi mühit, menecment, risk

  6. FİZİKİ-KİMYƏVİ TƏSİR ÜSULLARININ TƏTBİQİ İLƏ NEFTVERİMİNİN ARTIRILMASI

    Authors: Kamal Nəbiyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei15042022-33

    Year: 2022 Pages: 33-43

    Show abstract

    Abstract: Tədqiqatların aparılması zamanı neftin işçi agent vasitəsilə sıxışdırılması effektliyini artırmaq məqsədilə quyu vasitəsilə layda seçilmiş kompozisiyanın lay suyunda məhlulundan ibarət araqatı yaradılır və bu araqatı sonradan vurulan lay suyu vasitəsilə hərəkət etdirilir. Nəticədə, neftin laydan işçi agent vasitəsilə daha yaxşı sıxışdırılmasına şərait yaradılır. Neft sənayesində həmişə laylara tətbiq edilən SAM-ların hansı həddində daha yüksək iqtisadi səmərə verə biləcəyi barədə mülahizələr aparılır. Başqa sözlə iqtisadi nöqteyi-nəzərdən fiziki-kimyəvi təsir üsulunun tətbiqi zamanı qiymətcə ucuz reagentlərdən istifadə olunması tələb olunur. Kompozisiyanın işlənilməsi zamanı elə reagentlərdən istifadə edilməlidir ki, onlardan böyük həcmdə istifadə etmək mümkün olsun və eyni zamanda onların qiyməti ucuz olsun. Neft sənayesi inkişaf etmiş ölkələr sırasında Azərbaycanın da öz yeri var. Buradakı zavodlarda neftin emalı zamanı tərkibində qiymətli komponentlər olan böyük həcmdə tullantılar alınır ki, bu tullantılardan layların neftveriminin artırılmasında istifadə etmək mümkündür.

    Keywords: Səthi Aktiv Maddələr (SAM), neft yataqları, neftverimi, özlülük, lay

  7. QUYU FONDUNUN QALIQ KARBOHIDROGENLƏRIN HASILATININ ARTMASINA TƏSIRI

    Authors: Yevgeniya Məmmədova, Qədir Yusifli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei15042022-44

    Year: 2022 Pages: 44-50

    Show abstract

    Abstract: Bu məqalə yatağın işlənməsinin son mərhələsində qazılmış quyu fondundan səmərəli istifadə etməklə qalıq neft ehtiyatlarının hasilatının intensivləşdirilməsinin səmərəliliyinin artırılmasından bəhs edilir, həmçinin istismar quyu fondundan istifadənin səmərəlilik səviyyəsinin qiymətləndirilməsi və onun artırılması üçün neft mədənlərində mövcud üsulların təhlili, tətbiqi və onlardan istifadənin nəticələrini öyrənirlir. Qabaqcıl proqram vasitələrindən istifadə etməklə texniki və iqtisadi hesablamalara əsaslanan quyuların optimal nömrələrinin müəyyən edilməsi üsulu təqdim edilmişdir. Əldə edilmiş nəticələr arqumentlərlə yataq üçün quyuların sayını və yerini əsaslandırmağa imkan verir. Həmçinin məqalə yataqların işlənməsi zamanı bütün quyular arasında əlaqələri qeyd edilir və quyuların istismar mərhələsinin neft-qaz mühəndisliyi üçün nə qədər dəyərli olduğu və vacibliyi göstərilir. Sonda, bütün təklif olunan parametrləşdirmələr quyuya nəzarətin qısamüddətli strategiyası ilə müqayisədə əhəmiyyətli dərəcədə təkmilləşmiş, eyni zamanda quyu hasilatının eniş əyrisini təmin etmişdir. Bu nəticələr, yalnız qısamüddətli strategiyaya güvənmək lazım deyil həm də onun lahiyə üzrə daha uzun istismar dövrü üçün planlaşdırmağın vacibliyini təsdiqləyir.

    Keywords: neft yataqları, hasilat və suvurma quyuları, inkişaf göstəriciləri, quyuların istismarının səmərəliliyinin meyarı

  8. FORMATION OF GAS HYDRATES, METHODS OF COMBATING THEM AND CAPTURE OF METHANOL LOSSES IN THE GAS PHASE

    Authors: Razi Nasirov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei15042022-51

    Year: 2022 Pages: 51-56

    Show abstract

    Abstract: The article provides a brief analysis of the formation of gas hydrates, methods of combating them and the capture of methanol losses in the gas phase. Under certain thermodynamic conditions, natural gases combine with water to form hydrates, which accumulate in mining and main gas pipelines, increase hydraulic resistance, reduce pipeline capacity and, in some cases, fill the entire section of the pipeline. Hydrate compounds can form not only in gas pipelines, but also in gas wells, depending on the conditions. Therefore, during the extraction and transportation of natural gases, it is almost always possible to encounter hydrate compounds in mining equipment and gas pipelines. Because hydrates of natural gases are unstable compounds, they are separated into gas and water when the temperature rises or the pressure decreases. Hydrate compounds are a white crystalline mass that looks like ice or black. Components such as carbon dioxide, hydrogen sulfide, nitrogen, etc. are often found in natural gases. The presence of sour gases dramatically accelerates the process of hydration.

    Keywords: hydrates, methanol losses, gas phase, sour gases, hydraulic resistance, hydration formation

  9. NEFT EMULSİYALARININ YIĞIM VƏ NƏQLİ ZAMANI SUALTI BORU KƏMƏRLƏRİNİN HİDRAVLİK HESABLANMASI

    Authors: Vasif Abasov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei15042022-57

    Year: 2022 Pages: 57-66

    Show abstract

    Abstract: Hesabi yüklər, təsirlər və onların nəzərə alınmasını SNiP 2.01.07-85-in tələblərinə uyğun qəbul etmək lazımdır. Boru kəmərləri hidravlik hesablanarkən, onların sınaqdan keçirilmə və istismarı dövrlərində qarşılıqlı əlaqədə olduqları qurğuların təsirləri nəzərə alınmalıdır. İşçi normativ təzyiqi ən böyük izafi təzyiqdir ki, bu da boru kəmərlərinin istismar dövrü onların lazımi iş rejimini təmin edir. Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərləri üçün işçi təzyiqin tapılmasında, nəql olunan neft məhsulunun teхnoloji sхemi nəzərə alınmalıdır. Bu halda qəbul olunan işçi təzyiq, boru kəmərinin baхılan hissəsində maksimal hesabi temperaturda nəql olunan neft məhsulunun yaranmış buхarının elastikliyindən az olmalıdır. İstismar quyuları və yığım sisteminin boru kəmərlərində su-neft emulsiyalarının yaranmasının hidravlik müqavimətə güclü təsir etdiyi, daha doğrusu artırdığı üçün su-neft-qaz çoxkomponentli qarışıqların hidrodinamik və fiziki-kimyəvi xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi çox vacibdir. Quyu məhsulunun sulaşması amilinin «quyu-yığım» sistemində hidravlik müqaviməti xeyli artırması, lakin bu problemin demək olar ki, öyrənilməməsi, konkret təkliflərin indiyədək verilməməsi məsələnin ciddiliyi və praktiki əhəmiyyətindən xəbər verir. Qeyd olunanları nəzərə alaraq ilkin yaxınlaşmada üçfazalı su-neft-qaz sisteminə ikifazalı emulsiya-qaz sistemi kimi baxılması və bu zaman maye fazaya – emulsiyaya (neft+su) xüsusi xassəyə malik faza kimi baxılmasının məqsədəuyğunluğu araşdırılmışdır.

    Keywords: sualtı boru kəmərləri, neft emulsiyası, proqram təminatı, optimal iş rejimi

  10. NEFT YAĞLARININ ƏHƏMİYYƏTİ VƏ İSTİFADƏSİNƏ QOYULAN TƏLƏBLƏR

    Authors: Atlas Hüseynli

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei15042022-67

    Year: 2022 Pages: 67-73

    Show abstract

    Abstract: Avtol 8 və Avtol 15 neft yağlarının hidrogenlə təmizlənməsi prosesi zamanı alınan hidrotəmizlənmiş yağların istifadəyə yararlılıq dərəcəsi təqdim olunmuşdur.Bundan əlavə yağların istifadəsinə qoyulan tələblər geniş izah olunaraq, yağların tərkibindəki çirkləndirici maddələr qruplaşdırılmışdır.Sənaye yağlarının istifadəyə verilməzdən əvvəl tələb olunan tərkib analiz nəticələri qeyd olunmuş və NEZ-in 501 saylı qurğusundan alınan hidrotəmizlənmiş yağların istifadəyə yararlı olub-olmaması tərəfimizdən araşdırılaraq göstərilmişdir.Alınmış nəticələrə əsasən həmçinin yağların hidrogenlə təmizlənməsi qurğusunda texnoloji proses zamanı formalaşan tullantıların ətraf mühitə ekoloji təsirinin qiymətləndirilməsini aparmaq mümkündür.

    Keywords: neft distillatları, hidrogenlə təmizləmə,yağ,sürtkü yağları,ətraf mühit

  11. THE EFFECT OF CORROSION DAMAGE ON THE OPERATION OF PIPELINES

    Authors: Alishah Asadov, Gulara Imanova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei15042022-74

    Year: 2022 Pages: 74-79

    Show abstract

    Abstract: Corrosion in trench-dipped pipelines occurs in areas of contact with soil and air, in areas of transition from one to another, and this can be a very serious cause. The purpose of this article is to study the effect of heterogeneous coatings applied to the surface of pipelines at the soil-air boundary on the rate of corrosion. Standard accepted methods can be used to study the electrochemical effects: the pH of the medium in which the pipe is laid and the difference between the electrode potentials on the metal surface of the pipe. During the testing of pipes, they should be covered with anticorrosive coatings.The purpose is to determine the extent to which anti-corrosion coatings during corrosion affect the corrosion of the pipe, which leads to a reduction in the rate of corrosion, while sharply reducing the depth of the wounds, which means a 20% reduction in metal loss.

    Keywords: main pipe, corrosion, differential aeration, protective coating

  12. SUALTI BORU KƏMƏRLƏRİNİN DİZAYN VƏ ÇƏKİLMƏSİ PROSESİ

    Authors: Nərgiz Mustafayeva, Mahir Nadirov

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei15042022-80

    Year: 2022 Pages: 80-86

    Show abstract

    Abstract: Neft və qazın bir ölkə və ya xalqın ən önəmli varlıqlarından biri hesab edilən bu dövrdə onun ölkələr, hətta qitələrarası nəqli hal hazırda ən önəmli məsələlərdən biri hesab edilir. Neft və neft məhsullarının qitələrarası nəqli üçün təbii ki, onun dəniz və ya sualtı çəkilişinin də planlanması vacibdir. Sualtı boru kəmərlərinin planlanması dedikdə, onun çəkiləcəyi marşurutun ətraf mühit və geoloji mühəndis hesablamaları nəzərə alaraq seçilməsidir. Bundan başqa ona təsir edən yüklərin təyin edilməsi və təhlükəsiz əməliyyatının təmin olunması üçün tədbirlərin görülməsi olduqca önəmlidir. Bu tədbirlərə əsasən, ümumi əməliyyat rejiminə nəzarət və korroziyadan mühafizə tədbirinin seçilməsi aiddir. Sualtı boru kəmərlərinin çəkilməsi zamanı onun quraşdırılması, yəni şəkilməsi metodunun da uyğun olaraq seçilməsi önəmlidir.

    Keywords: sualtı boru kəmərləri, boru kəmərinə olan təsirlər , dənizaltı magistral kəmərlər, boru kəmərlərinin layihələndirilməsi

  13. ANALYSIS OF UNDERWATER IMPROVEMENT WORKS IN OFFSHORE OIL AND GAS FIELDS

    Authors: Vahid Mustafayev, Təbriz Əliyev

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei15042022-87

    Year: 2022 Pages: 87-91

    Show abstract

    Abstract: Bu məqalədə neft-qaz sahəsində əsas mərhələlərdən biri olan sualtı yataqların abadlaşdırılması işinə baxılmışdır. İlkin olaraq yataqların abadlaşdırılması, bu işlərin əsas məqsədi, görülən işlərin istiqaməti, fazaları haqqında məlumat verilmişdir. Bundan fərqli olaraq çox fərqli mühitlərdə yataqların abadlaşdırılması üsullarının seçilməsi və bu məsələlərin həlli yolları, optimal üsulun seçilməsi zamanı nəzərə almalar haqqında danışılmışdır. Bilirik ki, neft-qaz sahəssində hər hası bir metodun seçilməsi zamanı əsas nəzərə alınması gərəkən faktor iqtisadi faktordur ki, bizim üçün iş rejiminin təhlükəsiz davam etməsini və lazımi keyfiyyəti təmin edən minimal iqtisadi çıxarlara məxsus olan metoda önəm verilməlidir.Bun başqa sıra abadlaşdırma aparılacaq ərazinin mövcud şəraitlərinə uyğun olaraq ən optimal üsul seçilməlidir. Çünki, bəzi məqamlarda ən asan üsul optimal üsul olmaya bilər. Belə halda fərqli metoddan istifadə olunur. Bu metodlar fərdi abadlaşdırma üsulu və ya kompleks şəkildə abadlaşdırmalar ola bilər.Bundan əlavə məqalədə abadlaşdırmaların əsas üsullarından, onların müqayyisəli təhlil üsullarından danışılmışdır. Neft-qaz sahəsi digər sahələrə nisbətdə daha yüksək smeta dəyərlərinə sahib olduğu üçün abadlaşdırma üsulunun sçilməsində bütün şərtlər nəzərə alınır. Bu şərtləri nəzərə alarkən quyu məhsullarının ilkin emalının quyu ağzından başlaması da önəmlidir ki, bu proseslər haqqında da məlumat verilmişdir

    Keywords: Sualtı işlənmə, yataq, quyuağzı avadanlıq, axın xətti, müstəqil abadlaşdırma, üzən qurğu

  14. ÜZVI MƏNŞƏLİ MƏİŞƏT TULLANTILARINDAN ALINMIŞ KOMPOST

    Authors: Nazilə Salmanova, Teyfə Şərifova, Gülşən Həsənzadə, Gülnar Əvəzova

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei15042022-92

    Year: 2022 Pages: 92-101

    Show abstract

    Abstract: İnkişaf etməkdə olan ölkələr müxtəlif növ üzvi tullantıların idarə olunmasında ciddi ekoloji, sosial və iqtisadi problemlərlə üzləşir. Bu problemləri bərk tullantıların idarə olunması sistemlərində həll etmək üçün müvafiq emal strategiyaları qəbul edilməlidir. Üzvi tullantıların bütün emalı variantları arasında tullantı zibilliklərinin aradan qaldırılmasında kompostlama metodu effektiv strategiya kimi təsdiq olunmuşdur. Son onilliklər ərzində, demək olar ki, bütün dünyada bərk tullantıların miqdarı çox sürətlə artmışdır. Bu artım ilk növbədə əhali artımı ilə əlaqələndirilir. Halbuki, iqtisadi inkişaf və bununla əlaqədar urbanizasiyanın inkişafına görə müasir həyat tərzi və standartlar tullantıların əmələ gəlməsinin sürətlənməsinə böyük səbəb olmuşdur. 2016-cı ildə dünya şəhərlərində əmələ gələn bərk tullantıların miqdarı təqirbən 2 milyard ton olmuşdur. Tullantıların əmələ gəlməsində bu artım ətraf mühit sisteminin müxtəlif komponentlərinə təzyiq göstərmiş və pozmuşdur. Müvafiq olaraq, bərk tullantılar üçün uyğun və ekoloji cəhətdən təmiz idarəetmə strategiyasının həyata keçirilməsi bütün dünyada aktual məsələ hesab edilir, halbuki bu tullantıların təkrar istifadəsi və təkrar emalı dairəvi iqtisadiyyat çərçivəsində bərk tullantıların vahid idarəetmə sistemlərində ən üstün yanaşma kimi təsnif edilir. Bu baxımdan, təkrar emal, təkrar istifadə və resurs səmərəliliyinin artırılması yolu ilə iqtisadi dayanıqlığı artırmaq üçün, Avropa Parlamenti bu yaxınlarda müxtəlif qanunvericilik təkliflərini, o cümlədən AB-nin gübrə tənzimləməsini ehtiva edən dairəvi iqtisadiyyat fəaliyyət planını qəbul etmişdir. Plan AB bazarında gübrə məhsullarının istehsalını və ticarətini yaxşılaşdırmaq məqsədi daşıyır. Yeni plan üzvi tullantılardan əldə edilən gübrə (kompost) kimi üzvi məhsullar da daxil olmaqla müxtəlif gübrə qruplarını əhatə edir. Üzvi tullantıların kənd təsərrüfatında istifadə edilə bilən qida maddələrinə çevrilməsini yaxşılaşdırdığına görə, bu yanaşma həm insanların, həm də ətraf mühitin maraqlarının xeyrinədir. Bu yanaşmaya uyğun olaraq və üzvi fraksiya əsasən məişət tullantılarından yaranan tullantıların böyük bir hissəsini təşkil etdiyinə görə, bu bioloji parçalanan hissə qeyri-düzgün emal nəticəsində atılmaqdansa təkrar emal oluna və bitki qidalarının potensial mənbəyi kimi istifadə edilə bilər. Buna baxmayarq, qeyd etmək lazımdır ki, təzə üzvi bərk tullantıların torpağa birbaşa tətbiqi tövsiyə edilmir. Xüsusilə, emal edilməmiş/qeyri-stabil üzvi bərk tullantıların torpağa əlavə edilməsi xüsusi maddələr və ya düzgün olmayan böyümə şəraiti ilə bitkilərin böyüməsinə, eləcə də, bitkilər üçün zəruri olan qida maddələrinin hərəkətsizliyi, balansızlığı, fitotoksisitlik və ağır metalların, patogen bakteriyaların və qeyri-üzvi duzların mövcudluğuna təsir göstərir, bu da son nəticədə bitkinin ləng inkişafına səbəb olur. Nəticə etibarilə, düzgün biokimyəvi texnologiyaların tətbiqi sonradan kənd təsərrüfatı sahələrində təhlükəsiz istifadə oluna bilən bu qida maddələrinin bərpasına gətirib çıxarır. Müvafiq olaraq, gübrələmə texnologiyası üzvi tullantıların təkrar emal edilməsi və yüksək qida tərkibli və aşağı patogen mikroorqanizmli faydalı “gübrə” məhsuluna çevrilməsi üçün effektiv idarəetmə yanaşmasına çevrilmişdir. Bu eksperimental tədqiqat üzvi tullantılardan ayrılmış kompost istehsalı potensialının öyrənilməsinə yönəlmişdir. Tədqiqat işində xammal kimi bazar tullantıları (meyvə və tərəvəz) və bağ tullantılarından (bitki qalıqları) istifadə edilmişdir. Onlar açıq meydançada rulon yığım üsulu ilə kompostlaşmaya məruz qalmışlar. Prosesə bir neçə fiziki, kimyəvi və bioloji parametrlərə görə nəzarət edilmiş, yerində ölçmələr (temperatur və nəmlik) gündəlik olaraq aparılmışdır. Sınaq və laboratoriya analizlərinin seçilməsi bütün bioloji emal müddəti ərzində aparılmışdır. Son məhsulun normaya uygun nəmlik, ph, elektrik keçiriciliyi (EK), karbon/azot nisbəti müəyyən olunmuşdur. Kompostun bütün təhlil edilmiş nümunələri ağır metalların daha aşağı konsentrasiyalarına malik olmuşdur. Ümumiyyətlə, əldə edilən nəticələr kompostlaşmanın məişət üzvi tullantılarının emalı üçün perspektiv bir üsul olduğunu, həmçinin, yüksək keyfiyyətli kompost istehsalında separasiya üsulu ilə toplama metodunun effektivliyini göstərir.

    Keywords: məişət üzvi tullantıları; rulon üsulu ilə kompostlama; bərk tullantıların idarə edilməsi

  15. DƏNIZ NEFT-QAZ QURĞULARI LOGISTIKASINDA YARANAN MÜRƏKKƏBLƏŞMƏLƏRIN TƏHLILI

    Authors: Türkan Quliyeva

    DOI: https://doi.org/10.36962/pahtei15042022-102

    Year: 2022 Pages: 102-108

    Show abstract

    Abstract: Dərin dəniz özüllərin istismar təcrübəsi göstərir ki, onların logistik təminatı konsepsiyasının yeniləşməsinə eytiyac duyulur. Baxılan işdə geniş ədəbiyyat məlumatı əsasənda dəniz neft-qaz platformalarının logistikasında yaranan mürəkkəbləşmələrin təhlili aparılmış, onların yaranması səbəbləri sistemli şəkildə qruplaşdırılmışdır. Müəyyən olunmuşdur ki, son illərdə qazma işlərinin daha böyük dərinliklərdə aparılması amili, logistik təminatı mürəkkəbləşdirən ən vacib əsas amillərdən biridir. Aparılmış təhlil əsasında dəniz neft-qaz qurğularının logistik təminatı konsepsiyasının hansı istiqamətlərdə dəyişilməsinə aid əsaslandırılmış təkliflər verilmişdir. Həmin təkliflər neft-qaz platformalarının logistik təminatı ilə məşğul olan müəssisələr tərəfindən istifadə üçün tövsiyyə oluna bilər.

    Keywords: neft platforması, qazma işləri, logistik təminat, informasiya təminatı